Кіші жүз

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kk">
  <siteinfo>
    <sitename>Уикипедия</sitename>
    <dbname>kkwiki</dbname>
    <base>https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.20</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Таспа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Арнайы</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Талқылау</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Қатысушы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Қатысушы талқылауы</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Уикипедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Уикипедия талқылауы</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Сурет</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Сурет талқылауы</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаУики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаУики талқылауы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Үлгі</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Үлгі талқылауы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Анықтама</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Анықтама талқылауы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Санат</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Санат талқылауы</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал талқылауы</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Жоба</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Жоба талқылауы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
      <namespace key="2600" case="first-letter">Topic</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Кіші жүз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9744</id>
    <revision>
      <id>3658247</id>
      <parentid>3657018</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T07:44:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NomadAlshyn</username>
        <id>172161</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>update</comment>
      <origin>3658247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14878" sha1="oenpd1ige7isvdpe7fuqmcfer9xtkrh" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Кіші жүз
 |карта                    = Жуз.svg
 |статусы              =  [[Қазақ хандығы]]ның еншісіндегі жер &lt;br /&gt;[[1731 жыл]]дан бастап [[Ресей империясы]]ның құрамында 
 |size                     = 200 px
 |сипаттамасы              =  XX ғасырдың басындағы көшпенді Ұлы жүздердің қоныстанған жерлері. Кіші жүз картада жасыл түспен белгіленген 
 &lt;!-- |type_before         = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса,
онда келесіні жазу керек: «Құрушы мемлекеттер»,
әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Алдыңғысы».--&gt;
 |p1                       = Қазақ хандығы
 |flag_p1                  = Flag of the Kazakh Khanate.svg
 |құрылуы                  = 1718
 |ыдырауы                  = 1824
 &lt;!-- |type_after               = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса,
онда келесіні жазу керек: «Ыдырағаннан кейінгі мемлекеттер…»,
әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Кейінгісі».--&gt;
 |s1                       = Ресей империясы
 |flag_s1                  = Flag_of_Russia.svg 
 |астана                   = 1704–1730 [[Қарнақ]]&lt;br&gt;1730–1786 [[Ырғыз]]&lt;br&gt;1786–1824 [[Орынбор]]
 |тілі                     = [[қазақ тілі]], [[араб тілі]]
 |халқы                    = [[қазақтар]]
 |басқарушылар_титулы2     = &lt;!--келесі басқарушының титулы өзгеріп кеткен жағдайда қолданылады--&gt;
 |дейін                    = Қазақ хандығы
 |кейін                    = Ресей империясы
}}{{Қазақстан тарихы}}
:''Тағы қараңыз: [[Қазақ жүздері]]''
'''Кіші жүз''' – қазақ халқының этникалық құрамына енген рулар мен тайпалардың саяси, экономикалық және мәдени бірлестігі. Батыс [[Қазақстан|Қазақстанды]] мекендеген [[Қазақтар|қазақ]] тайпаларының одағы болып табылған.

==Тарихы==
Қазақ халқы қалыптасқаннан көп бұрын Батыс Қазақстан өңірінде маңғыт немесе ноғайлы тайпалар одағы өмір сүрген болатын. Ноғай Ордасынан бөлінген алшын одағының негізінде Кіші жүз бірлестігі қалыптасты. 

Қазіргі кезде Кіші жүз сегіз тайпадан тұрады, олар: '''[[Алшын]]''', '''[[Табын]]''', [[Жағалбайлы (ру)|'''Жағалбайлы''']], [[Керейіт|'''Керейт''']], '''[[Тама]]''', '''[[Кердері]]''', '''[[Телеу]]''' және [[Рамадан (ру)|'''Рамадан''']].

* [[Алшын]] екі бірлестіктен тұрады: [[Қаракесек (Әлімұлы)|Әлімұлы]] және [[Байұлы]].
[[Қаракесек (Әлімұлы)|Әлімұлы]] алты тармақтан тұрады: [[Қарасақал]], [[Қаракесек (Әлімұлы)|Қаракесек]], [[Төртқара]], [[Шекті]],[[Кете (ру)|Кете]], [[Шөмекей]]. 

[[Байұлы]] он екі тармақтан тұрады: [[Жаппас]], [[Байбақты]], [[Адай]], [[Алтын]], [[Алаша]],    [[Беріш]], [[Масқар]], [[Таз]], [[Тана]], [[Есентемір]], [[Ысық]], [[Қызылқұрт]], [[Шеркеш]].
* [[Табын]] үш тармақтан тұрады: Ағым-Қосеулі, Бозым-Шөмешті, Тоғым-Тарақты.
* [[Жағалбайлы (ру)|Жағалбайлы]] он төрт рудан тұрады: Біліс, Малатау, Ормантай, Құтпанай, Сырақты, Балқожа, Бозбет (Ыдырыстан), Аққожа, Бескөрек (Құрыштан), Бұлды, Қараша, Бөдес, Есірқожа, Шірік.
* [[Керейіт|Керейт]] екі тармақтан тұрады: Еспембет (Ойық) және Көспембет (Тілік)
* [[Тама]] үш тармақтан тұрады: Құрақ, Жабал, Есенгелді.
* [[Телеу]].
* [[Кердері]] он екі тармақтан тұрады: Сатым, Құтсүйек, Көтермен, Құлтай, Жабағы, Смайыл, Берімбет, Жанбас, Қарқабай, Асан, Теңізек, Тілес (Телес).
* [[Рамадан (ру)|Рамадан]] сегіз тармақтан тұрады: Алатай, Дулат, Мұсақ, Қорқаба, Тасжарған, Ақберік, Қараборық, Қожас.
# ХV–ХVII ғасырларда ру-тайпалық топтар [[Бұрындық хан|Бұрындық]], [[Қасым хан|Қасым]], [[Хақназар хан|Ақназар]], [[Тәуекел]], [[Есім]] және [[Тәуке хан|Тәуке]] хандардың иеліктерінде болды. Тәуке хан тұсында Кіші жүзге [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] сайланды (1710).
#1723 жылы Жоңғар шапқыншылығы қазақ даласын үлкен апатқа ұшыратып, бұл кезең “Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама” аталды. Басқыншылардың шабуылына төтеп бере алмай Кіші жүздің бірқатар рулары Сауранды айналып өтіп, [[Хиуа]] мен Бұхарға беттеді. Бірақ мұнда да тұрақтай  алмай, Жайыққа қарай ығысты. Ықпалды хан деп саналғанмен, Әбілқайырдың билігі Кіші жүзге түгелдей жүрмеді. Кейіннен Кіші жүзде [[Нұралы хан|Нұралы]], [[Ералы хан|Ерәлі]], [[Есім]], [[Айшуақ хан|Айшуақ]] және [[Шерғазы хан|Шерғазы]] хандар билік құрды. Қазақтардың [[Ресей]] қол астына алынғанына жарты ғасыр өткенде, империялық езгіге қарсы ұлт-азаттық қозғалысы басталды. Оны [[Сырым Датұлы]] басқарды. Бұл күрес қазақ халқының тарихындағы маңызды оқиға болды. Кіші жүз қазақтарының бірсыпырасы [[Еділ]] мен [[Жайық]] аралығына көшіп, 1801 жылы Бөкей ордасын (Ішкі [[Бөкей Ордасы|Бөкей ордасы]]) құрды.
Осы уақытта Бөкей ордасына [[Астрахан]] маңайын мекендеген [[ноғайлар]] [[Бөкей хан]]ның қолдауымен көше бастайды. Әлі күнге дейін Кіші жүз қазақтарының арасында руға кірмейтін [[Ноғай-Қазақ]] руы бар.
*1824 жылы патша өкіметі Кіші жүзде хандық басқаруды жойып, оның орнына жекелеген аймақтарды билейтін басқарушы сұлтандар тағайындауға кірісті.
*1845 жылы Жәңгір хан өлген соң патша өкіметі Бөкей ордасындағы хан билігін де жойды.

Кіші жүз құрамына енген тайпалар мен рулар ХV ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басында, негізінен, Қазақстанның батыс өңірін мекендеп, қазақ халқының этногенезіне ұйытқы болды. Әр кезеңдегі дүрбелеңді оқиғалар, қоғамдық сілкіністер (жаугершілік жорықтар, “Ақтабан шұбырынды”, Отан қорғау, ұлт-азаттық соғыстар, әсіресе, ХХ-шы ғасырдағы большевизм асыра сілтеулерінен туындаған қуғын-сүргін, ашаршылықтар мен толқулар, т.б.) салдарынан жекелеген рулар мен аталар Орта жүз бен Ұлы жүздің тарихи аймақтарына, яғни Қазақстанның түкпір-түкпіріне, сондай-ақ, [[Өзбекстан]], [[Түрікменстан]], [[Тәжікстан]], Ресей және алыс шет елге ([[Иран]], [[Ауғанстан]], т.б.) көшіп барып қоныстанды. Осындай көші-қон, араласулар нәтижесінде тайпалық одақтардың алғашқы құрылған кездегі мәні жойылып, біртұтас қазақ халқының қалыптасуын объективті ақиқатқа айналдырды.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;“Балалар Энциклопедиясы”, V-том&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;

== Қоныстану аймағы ==

Сырдария аймағы , [[Арал теңізі]]нің жағалауы, Каспий теңізі айналасы, қазіргі Батыс Қазақстан өңірі (Маңғыстау, Атырау, Ақтөбе, Батыс Қазақстан, Қызылорда облыстары) жерлерін мекендейді.

== Құрамы ==

Кіші жүздің рулық-тайпалық құрамы төмендегідей:
{| class=&quot;wide&quot;
 !Тайпа бірлестігі
! colspan=&quot;2&quot; |[[Алшын]]
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Жетіру]]
|-
! class=&quot;bright&quot; |Тайпа&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;
  !''[[Әлімұлы]]''
 !''[[Байұлы]]''
 |-
 !class=&quot;bright&quot;|Рулар
 |
# ''[[шекті]]''
# ''[[қаракесек (Әлімұлы)|қаракесек]]''
# ''[[қарасақал]]''
# ''[[Кете (ру)|кете]]''
# ''[[төртқара]]''
# ''[[шөмекей]]''
 |
# ''[[шеркеш|жаппас]]''
# ''[[адай]]''
# ''[[Алаша (ру)|алаша]]''
# ''[[алтын руы|алтын]]''
# ''[[байбақты]]''
# ''[[беріш]]''
# ''[[есентемір]]''
# ''[[шеркеш]]''
# ''[[қызылқұрт]]''
# ''[[масқар]]''
# ''[[таз руы|таз]]''
# ''[[тана]]''
# ''[[ысық]]''
|
# ''[[тама]]''
# ''[[табын]]''
# ''[[кердері]]''
# ''[[керейіт]]''
# ''[[телеу]]''
# ''[[рамадан (ру)|рамадан]]''
# ''[[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]''
|}

== Саны ==

XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында Кіші жүз қазақтарының саны шамамен 1 млн. 100 мың адамға жететін.
Мұхамеджан Тынышбаевтың 1925 жылы Ташкентте жарық көрген еңбегіне сәйкес алшындар қазақ халқының 2/5 бөлігін құрайтын.
* [[Алшын]] - 950 мыңға дейін
* [[Табын]] - 80 мыңға дейін
* [[Жағалбайлы (ру)|Жағалбайлы]] - 70 мыңға дейін
* [[Керейіт|Керейт]] - 30 мыңға дейін
* [[Тама]] - 45 мыңға дейін
* [[Телеу]] - 20 мыңға дейін
* [[Кердері]] - 20 мыңға дейін
* [[Рамадан (ру)|Рамадан]] - 5 мыңға дейін

== Хандары ==

=== Тәуелсіздік алғанға дейінгі Кіші жүз билеушілері ===
* [[Тәуке хан]] (1652-1680)
* [[Әйтеке би]] (1684-1700)
* [[Қайып хан]] (1704-1710)
* [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] (1710-1718)

=== Кіші жүз билеушілері ===
* [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] (1718-1731)

=== Ресей патшалығы сайлаған Кіші жүз билеушілері ===
* [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] (1731-1748)
* [[Нұралы хан]] (1748-1786)
* [[Жармұхаммед хан|Жармұхамбед хан]] (1786-1791)
* [[Ералы хан]] (1791-1794)
* [[Есім Нұралыұлы|Есім хан III]] (1796-1797)
* [[Айшуақ хан]] (1797-1805)
* [[Жантөре хан]] (1805-1809)
* [[Хандық кеңес]] (1809-1812)
* [[Шерғазы хан]] (1812-1824)

=== Кіші жүздің халық сайлаған билеушілері ===
* [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] (1731-1748)
* [[Батыр Қайыпұлы|Батыр хан II]] (1748-1771)
* Байрамұқ (1785-1790)
* Есім хан ІІ (1790-1791)
* [[Әбілғазы Қайыпұлы|Әбілғазы хан]] (1791-1806)
* [[Қаратай Нұралыұлы|Қаратай хан]] (1806-1816)
* [[Арынғазы хан]] (1816-1821)

=== Кіші жүздің жеке сайланған билеушілері ===
* [[Барақ хан Тұрсын ұлы|Барақ хан]] (1731-1747)
* Пиралы хан (1770-1805)
* Батырұлы Қайып хан (1786-1791)
* [[Бөлекей|Бөлекей хан]] (1797-1806)
* Темір хан (1809-1824)
* [[Қасым Бөлекейұлы|Қасым хан ІІІ]] (1809-1824)
* [[Жанғазы Шерғазыұлы|Жаңғазы хан]] (1819-1823)

=== Кіші жүз Бөкей Орданың билеушілері ===
* [[Бөкей хан|Бөкей хан І]] (1801-1815)
* [[Шығай хан (Кіші жүз)|Шығай хан ІІ]] (1815-1823)
* [[Жәңгір-Керей хан|Жәңгір хан ІІ]] (1823-1845)
* [[Сайып Керей хан|Сахыб хан]] (1845-1847)
* [[Әділ Бөкейханов|Әділ хан]] (1847-1872)
 
== Тағы қараңыз==

[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]]

==Дереккөздер&lt;/span&gt;==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Қазақ рулары]]


{{stub}}</text>
      <sha1>oenpd1ige7isvdpe7fuqmcfer9xtkrh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658280</id>
      <parentid>3658247</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:15:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/NomadAlshyn|NomadAlshyn]] ([[User talk:NomadAlshyn|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3565675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13895" sha1="d2qdb9k216dvidbibbl3wti34tzxpit" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Кіші жүз
 |карта                    = Жуз.svg
 |статусы              =  [[Қазақ хандығы]]ның еншісіндегі жер &lt;br /&gt;[[1731 жыл]]дан бастап [[Ресей империясы]]ның құрамында 
 |size                     = 200 px
 |сипаттамасы              =  XX ғасырдың басындағы көшпенді Ұлы жүздердің қоныстанған жерлері. Кіші жүз картада жасыл түспен белгіленген 
 &lt;!-- |type_before         = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса,
онда келесіні жазу керек: «Құрушы мемлекеттер»,
әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Алдыңғысы».--&gt;
 |p1                       = Қазақ хандығы
 |flag_p1                  = Flag of the Kazakh Khanate.svg
 |құрылуы                  = 1718
 |ыдырауы                  = 1824
 &lt;!-- |type_after               = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса,
онда келесіні жазу керек: «Ыдырағаннан кейінгі мемлекеттер…»,
әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Кейінгісі».--&gt;
 |s1                       = Ресей империясы
 |flag_s1                  = Flag_of_Russia.svg 
 |астана                   = 1704–1730 [[Қарнақ]]&lt;br&gt;1730–1786 [[Ырғыз]]&lt;br&gt;1786–1824 [[Орынбор]]
 |тілі                     = [[қазақ тілі]], [[араб тілі]]
 |халқы                    = [[қазақтар]]
 |басқарушылар_титулы2     = &lt;!--келесі басқарушының титулы өзгеріп кеткен жағдайда қолданылады--&gt;
 |дейін                    = Қазақ хандығы
 |кейін                    = Ресей империясы
}}{{Қазақстан тарихы}}
:''Тағы қараңыз: [[Қазақ жүздері]]''
'''Кіші жүз''' – Қазақстанның батыс аймағын мекендеген рулар мен тайпалар одағы. Қазақ халқының этникалық құрамына енеді.

==Тарихы==
[[File:1755 жылғы ландскарта.jpg|left|thumb|Кіші жүздің 1755 жылғы ландскартаға сәйкес қоныстануы]]
Қазақ халқы қалыптасқаннан көп бұрын Батыс Қазақстан өңірінде маңғыт немесе ноғайлы тайпалар одағы өмір сүрген болатын. Ноғай Ордасынан бөлінген алшын одағының негізінде Кіші жүз бірлестігі қалыптасты. Соған байланысты олар ел арасында “Кіші жүз – алшын” деп атанған. Оның құрамына үш бірлестік кіреді: 
# [[Байұлы]] ([[Адай]], [[Алтын]], [[Алаша]], [[Байбақты]], [[Беріш]], [[Жаппас]], [[Масқар]], [[Таз]], [[Тана]], [[Есентемір]], [[Ысық]], [[Қызылқұрт]], [[Шеркеш]])
# [[Қаракесек (Әлімұлы)|Қаракесек]] ([[Байсары]], [[Әлім]], [[Шөмекей|Шөмен]])
# [[Жетіру]]  (Табын, Тама, Кердері, Керейт, Жағалбайлы, Телеу, Рамадан) тайпалары енеді.
 
*ХV–ХVII ғасырларда ру-тайпалық топтар [[Бұрындық хан|Бұрындық]], [[Қасым хан|Қасым]], [[Хақназар хан|Ақназар]], [[Тәуекел]], [[Есім]] және [[Тәуке хан|Тәуке]] хандардың иеліктерінде болды. Тәуке хан тұсында Кіші жүзге [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] сайланды (1710). 
*1723 жылы Жоңғар шапқыншылығы қазақ даласын үлкен апатқа ұшыратып, бұл кезең “Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама” аталды. Басқыншылардың шабуылына төтеп бере алмай Кіші жүздің бірқатар рулары Сауранды айналып өтіп, [[Хиуа]] мен Бұхарға беттеді. Бірақ мұнда да тұрақтай  алмай, Жайыққа қарай ығысты. Ықпалды хан деп саналғанмен, Әбілқайырдың билігі Кіші жүзге түгелдей жүрмеді. Кейіннен Кіші жүзде [[Нұралы хан|Нұралы]], [[Ералы хан|Ерәлі]], [[Есім]], [[Айшуақ хан|Айшуақ]] және [[Шерғазы хан|Шерғазы]] хандар билік құрды. Қазақтардың [[Ресей]] қол астына алынғанына жарты ғасыр өткенде, империялық езгіге қарсы ұлт-азаттық қозғалысы басталды. Оны [[Сырым Датұлы]] басқарды. Бұл күрес қазақ халқының тарихындағы маңызды оқиға болды. Кіші жүз қазақтарының бірсыпырасы [[Еділ]] мен [[Жайық]] аралығына көшіп, 1801 жылы Бөкей ордасын (Ішкі [[Бөкей Ордасы|Бөкей ордасы]]) құрды. 
Осы уақытта Бөкей ордасына [[Астрахан]] маңайын мекендеген [[ноғайлар]] [[Бөкей хан]]ның қолдауымен көше бастайды. Әлі күнге дейін Кіші жүз қазақтарының арасында руға кірмейтін [[Ноғай-Қазақ]] руы бар.
*1824 жылы патша өкіметі Кіші жүзде хандық басқаруды жойып, оның орнына жекелеген аймақтарды билейтін басқарушы сұлтандар тағайындауға кірісті.
*1845 жылы Жәңгір хан өлген соң патша өкіметі Бөкей ордасындағы хан билігін де жойды.

Кіші жүз құрамына енген тайпалар мен рулар ХV ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басында, негізінен, Қазақстанның батыс өңірін мекендеп, қазақ халқының этногенезіне ұйытқы болды. Әр кезеңдегі дүрбелеңді оқиғалар, қоғамдық сілкіністер (жаугершілік жорықтар, “Ақтабан шұбырынды”, Отан қорғау, ұлт-азаттық соғыстар, әсіресе, ХХ-шы ғасырдағы большевизм асыра сілтеулерінен туындаған қуғын-сүргін, ашаршылықтар мен толқулар, т.б.) салдарынан жекелеген рулар мен аталар Орта жүз бен Ұлы жүздің тарихи аймақтарына, яғни Қазақстанның түкпір-түкпіріне, сондай-ақ, [[Өзбекстан]], [[Түрікменстан]], [[Тәжікстан]], Ресей және алыс шет елге ([[Иран]], [[Ауғанстан]], т.б.) көшіп барып қоныстанды. Осындай көші-қон, араласулар нәтижесінде тайпалық одақтардың алғашқы құрылған кездегі мәні жойылып, біртұтас қазақ халқының қалыптасуын объективті ақиқатқа айналдырды.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;“Балалар Энциклопедиясы”, V-том&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;

== Қоныстану аймағы ==

Сырдария аймағы , [[Арал теңізі]]нің жағалауы, Каспий теңізі айналасы, қазіргі Батыс Қазақстан өңірі (Маңғыстау, Атырау, Ақтөбе, Батыс Қазақстан, Қызылорда облыстары) жерлерін мекендейді.

== Құрамы ==

Кіші жүздің рулық-тайпалық құрамы төмендегідей:
{| class=&quot;wide&quot;
 !Тайпа бірлестігі
! colspan=&quot;2&quot; |[[Алшын]]
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Жетіру]]
|-
! class=&quot;bright&quot; |Тайпа&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;
  !''[[Әлімұлы]]''
 !''[[Байұлы]]''
 |-
 !class=&quot;bright&quot;|Рулар
 |
# ''[[шекті]]''
# ''[[қаракесек (Әлімұлы)| қаракесек]]''
# ''[[қарасақал]]''
# ''[[кете]]''
# ''[[төртқара]]''
# ''[[шөмекей]]''
 |
# ''[[шеркеш]]''
# ''[[адай]]''
# ''[[Алаша (ру)|алаша]]''
# ''[[алтын руы|алтын]]''
# ''[[байбақты]]''
# ''[[беріш]]''
# ''[[есентемір]]''
# ''[[жаппас]]''
# ''[[қызылқұрт]]''
# ''[[масқар]]''
# ''[[таз руы|таз]]''
# ''[[тана]]''
# ''[[ысық]]''
|
# ''[[тама]]''
# ''[[Табын]]''
# ''[[кердері]]''
# ''[[керейіт]]''
# ''[[телеу]]''
# ''[[рамадан (ру)|рамадан]]''
# ''[[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]''
|}

== Саны ==

XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында Кіші жүз қазақтарының саны шамамен 1 млн. 100 мың адамға жететін.
Мұхамеджан Тынышбаевтың 1925 жылы Ташкентте жарық көрген еңбегіне сәйкес алшындар қазақ халқының 2/5 бөлігін құрайтын.
* Әлімұлының саны Қазан төңкерісіне дейін 350-400 мың адамды құрайтын. Оның ішінде: шекті - 60-80 мың, шөмекей 150 мыңнан аса, төртқара - 50-60 мың, кете - 50-60 мың, қаракесек - 20-25 мың, қарасақал - 10-15 мың.
* Байұлы 500-550 мың, оның ішіндегі адай - 80-150 мың, байбақты - 40 мың, беріш - 45 мың, таз - 20 мың, шеркеш - 45 мың, масқар - 20 мың, тана - 25 мың, қызылқұрт - 40 мың, алтын - 70 мың, жаппас - 50 мың, ысық - 20 мың,  есентемір - 20 мың, алаша - 45 мың. 
* Жетіру 270-300 мың, оның ішіндегі табын - 80 мың, жағалбайлы - 70 мың, керейіт - 30 мыңға дейін, тама - 45 мыңға дейін, телеу - 20 мыңға дейін, кердері - 20 мыңға дейін, рамадан - 5 мыңға дейін.

== Хандары ==

=== Тәуелсіздік алғанға дейінгі Кіші жүз билеушілері ===
* [[Тәуке хан]] (1652-1680)
* [[Әйтеке би]] (1684-1700)
* [[Қайып хан]] (1704-1710)
* [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] (1710-1718)

=== Кіші жүз билеушілері ===
* [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] (1718-1731)

=== Ресей патшалығы сайлаған Кіші жүз билеушілері ===
* [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] (1731-1748)
* [[Нұралы хан]] (1748-1786)
* [[Жармұхаммед хан|Жармұхамбед хан]] (1786-1791)
* [[Ералы хан]] (1791-1794)
* [[Есім Нұралыұлы|Есім хан III]] (1796-1797)
* [[Айшуақ хан]] (1797-1805)
* [[Жантөре хан]] (1805-1809)
* [[Хандық кеңес]] (1809-1812)
* [[Шерғазы хан]] (1812-1824)

=== Кіші жүздің халық сайлаған билеушілері ===
* [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] (1731-1748)
* [[Батыр Қайыпұлы|Батыр хан II]] (1748-1771)
* Байрамұқ (1785-1790)
* Есім хан ІІ (1790-1791)
* [[Әбілғазы Қайыпұлы|Әбілғазы хан]] (1791-1806)
* [[Қаратай Нұралыұлы|Қаратай хан]] (1806-1816)
* [[Арынғазы хан]] (1816-1821)

=== Кіші жүздің жеке сайланған билеушілері ===
* [[Барақ хан Тұрсын ұлы|Барақ хан]] (1731-1747)
* Пиралы хан (1770-1805)
* Батырұлы Қайып хан (1786-1791)
* [[Бөлекей|Бөлекей хан]] (1797-1806)
* Темір хан (1809-1824)
* [[Қасым Бөлекейұлы|Қасым хан ІІІ]] (1809-1824)
* [[Жанғазы Шерғазыұлы|Жаңғазы хан]] (1819-1823)

=== Кіші жүз Бөкей Орданың билеушілері ===
* [[Бөкей хан|Бөкей хан І]] (1801-1815)
* [[Шығай хан (Кіші жүз)|Шығай хан ІІ]] (1815-1823)
* [[Жәңгір-Керей хан|Жәңгір хан ІІ]] (1823-1845)
* [[Сайып Керей хан|Сахыб хан]] (1845-1847)
* [[Әділ Бөкейханов|Әділ хан]] (1847-1872)
 
== Тағы қараңыз==

[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]]

==Дереккөздер&lt;/span&gt;==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Қазақ рулары]]


{{stub}}</text>
      <sha1>d2qdb9k216dvidbibbl3wti34tzxpit</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тазқара</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15431</id>
    <revision>
      <id>3658097</id>
      <parentid>3250041</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:04:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-46472-89</username>
        <id>184991</id>
      </contributor>
      <origin>3658097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3933" sha1="ffdgziphcn97jqfy4yhk1vnm2pd9t5i" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Тазқара
| status = NT
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = {{sfn|IUCN redlist}}
| trend = down
| image = Aegypius monachus.jpg
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[Сұңқартәрізділер]]&lt;br&gt;(немесе [[Қаршығатәрізділер]], q.v.)
| familia = [[Қаршыға тұқымдасы]]
| subfamilia = [[Aegypiinae]]
| genus = '''''Aegypius'''''
| genus_authority = [[Marie Jules César Savigny|Savigny]], 1809
| species = '''''A. monachus'''''
| binomial = ''Aegypius monachus''
| binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1766)
| range_map = Aegypius monachus dis.PNG
| range_map_caption = &lt;small&gt;
* Green: Current resident breeding range.
* Green '''?''': May still breed.
* Green '''R''': Re-introduction in progress.
* Blue: Winter range; rare where hatched blue.
* Dark grey: Former breeding range.
* Dark grey '''?''': Uncertain former breeding range.&lt;/small&gt;
}}
[[File:Vautour moine MHNT.jpg|thumb|'' Aegypius monachus '']]
'''Тазқара''' ({{lang-la|Aegypius monachus}}) — [[Жыртқыш құстар|жыртқыш құс]], [[Қаршыға тұқымдасы|қаршыға тұқымдасына]] жатады.&lt;ref&gt;Т. Мұсақұлов, орысша-қазақша түсіндірмелі биологиялық сөздік І-том қазақ мемлекет баспасы, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt; 

== Сипаттамасы ==
Тазқара - қанаттары 250-295 см болатын [[Қаршыға тұқымдасы|қаршыға тұқымдас]] құстардың ірі өкілі. Ұрғашылары еркектерінен сәл үлкенірек және салмағы ауыр, ұзындығы 104-112 см, салмағы 7,5-12,5 кг, ал еркектері ұзындығы 102-107 см, салмағы 7-11,5 кг. Басының төбесі және бүйірлері ақшыл немесе ашық қоңыр түсті мамық өскен. Көз айналасындағы қауырсындары қара-қоңыр түсті және дененің алдыңғы жағына және тамаққа дейін жалғасады. Тамағында жіп тәрізді сұр-қоңыр қауырсындар өскен. Бет терісі мен жалаңаш тері аймақтары көкшіл. Денесі мен қанаттарының үстіңгі бөліктері қара қоңыр, құйрық асты жамылғысы бозғылт сұр. Құйрығы қара. Қанатының қауырсындары және қанат астындағы жамылғылар қара түсті, сыртқы жиектері қоңыр немесе күлгін-қола түсті. Аяқтары ақшыл-сұр. Тұмсығы қара-сұр түсті және сүйір, төмен иілген. Тазқараның мойынының бүйірлері мен артқы жағы қауырсынсыз, мұндағы тері бозғылт қызғылт реңге ие. Жаңа туылған балапандары алдымен сарғыш мамықпен жұмыртқадан шығады, содан кейін ол сұр мамыққа ауысады. Бір жарым айдан кейін алғашқы қауырсындар пайда болады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Сұңқартәрізділер]]


{{Biosci-stub}}</text>
      <sha1>ffdgziphcn97jqfy4yhk1vnm2pd9t5i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вильнюс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15885</id>
    <revision>
      <id>3657973</id>
      <parentid>3657735</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T18:10:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Театрлары */</comment>
      <origin>3657973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16545" sha1="7h9liuo2tjcxt984l3szc24a2jb60d3" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Вильнюс
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Vilnius}}
 |сурет                  = Vilnus Montage (2016).png
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Grand Coat of arms of Vilnius.png 
 |ту                      = Flag of Vilnius.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 41|lat_sec = 
  |lon_dir = E|lon_deg = 25|lon_min = 17|lon_sec = 
  |CoordAddon             = type:city(541000)_region:LT
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 250
 |аймақ түрі              = Литва аймақтары{{!}}Уезд
 |аймағы                   = Вильнюс аймағы
 |кестедегі аймақ         = Вильнюс аймағы{{!}}Вильнюс
 |аудан түрі              = Литва муниципалитеттері{{!}}Муниципалитеті
 |ауданы                  = Вильнюс қалалық муниципалитеті
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = Ремигиюс Шимашюс
 |құрылған уақыты         = XIII ғасыр
 |алғашқы дерек           = 1323 жыл
 |бұрынғы атаулары        = Вильна, Вильно
 |статус алуы               = 
 |жер аумағы                  = 401&lt;ref&gt;[http://regionai.stat.gov.lt/lt/vilniaus_apskritis/vilniaus_miesto_savivaldybe.html Lietuvos regionų portretas. Vilniaus miesto savivaldybė.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180109194724/http://regionai.stat.gov.lt/lt/vilniaus_apskritis/vilniaus_miesto_savivaldybe.html |date=2018-01-09 }}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 112
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{өсім}} 580 020&lt;ref&gt;[http://www.registrucentras.lt/p/853 1 қаңтар 2020 ж. халық саны]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2020
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = +370 5
 |пошта индексі           = 01001
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = LT
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Vilnius
 |сайты                   = http://www.vilnius.lt/
 |сайт тілі               = lt
}}
'''Вильнюс''' ({{lang-lt|Vilnius}} {{Audio|Lt-Vilnius.oga|[ˈvʲɪlʲnʲʊs]}}) — [[Литва]]ның ең ірі қаласы, елдің астанасы. 2026 жылы Вильнюс халқының саны 539 939 адамды құрады. Вильнюс — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде бірінші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-vilnius-11110.html|title=Население Вильнюс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы==
Вильнюс қаласы Литваның оңтүстік-шығысында, [[Беларусь]]пен шекараға жақын жерде, Вильня мен Нерис өзендерінің қосылған тұсында орналасқан. Қаланың жер бедері қыратты жазықтардан тұрады, ал оның айналасы ормандар мен көлдерге бай.

Вильнюс қаласында Балтық теңізінің айтарлықтай әсері байқалатын қоңыржай континенттік климат қалыптасқан. Оған жаздың салқындығы, сондай-ақ қыстың салыстырмалы түрде жұмсақ, бірақ айтарлықтай қарлы болуы тән. Жылдық жауын-шашын мөлшері 600 мм-ден асады, ал жыл бойы бұлтты ауа райы басым болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/vilnus|title=География и климат Вильнюса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Тарихы ==
Вильнюс қаласының атауы «еркін» деген мағынаны білдіретін көне орыс тіліндегі «вильный» немесе «вильна» сөзінен шыққан. Сондықтан «Вильнюс» атауы «еркіндік қаласы» дегенді білдіреді.

Вильнюс тарихы XII ғасырда, князь Миндовг Нерис өзеніне қараған биік төбеде бекініс салған кезден бастау алады. Бұл орын маңызды сауда жолдарын бақылауға және жаулардан қорғануға мүмкіндік беретіндіктен таңдалған болатын. Әртүрлі князьдіктер мен мемлекеттердің, соның ішінде Польша мен Литваның билігі тұсында Вильнюс әр кезеңде астана да, провинция орталығы да болды.&lt;br /&gt;
XIV ғасырда Литваның Ұлы кінәзі Гедиминас қаланы астанаға айналдырды. Шығыс пен Батыс арасындағы маңызды сауда жолдарының қиылысында орналасқан географиялық жағдайының арқасында Вильнюс мәдени орталыққа айналып, қарқынды дамыды. XV ғасырға қарай Вильнюс ірі мәдени орталыққа айналып, мұнда кітап басу ісі қолға алынып, оқу орындары мен академиялар құрылды.

XVII ғасырда қалада соғыстар мен протестанттық қозғалысқа байланысты күрделі саяси және діни оқиғалар болды, нәтижесінде қаланың ықпалы төмендеді. XVIII ғасырдың аяғында, Польша бөлінгеннен кейін, Вильнюс Ресей империясының құрамына кірді.&lt;br /&gt;
1918 жылы Литва тәуелсіздікке қол жеткізіп, Вильнюс оның астанасы болды. Алайда 1940 жылы кеңес әскерлері Литваны басып алып, қала [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] құрамына қосылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Вильнюсті нацистік Германия басып алды, ал кейіннен қала қайтадан кеңес оккупациясының астында қалды.

1991 жылы Литва тәуелсіз мемлекетке айналды, ал Вильнюс қайтадан оның астанасы болды. Бүгінде Вильнюс — Литваның саяси, экономикалық және мәдени орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/lithuania/vilnius/history_vno.php?ysclid=mu9cyl73xr687657346|title=История и происхождение названия города Вильнюс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Экономикасы ==
Вильнюс — Литваның көлік, қаржы, сауда және экономикалық орталығы, қалада бөлшек сауда мен қызмет көрсету саласы жақсы дамыған. Қалада көптеген ірі литвалық компаниялар мен банктер орналасқан. Ол ең жоғары өсу қарқынымен және жан басына шаққандағы ең жоғары ЖІӨ көрсеткішімен ерекшеленеді. Бұл оның астана мәртебесіне, мемлекеттік мекемелердің орналасуына және шетелдік инвестицияларға байланысты.

Қаланың ең дамыған өнеркәсіп салаларына (2008 жылғы деректер бойынша) электротехника (электр қозғалтқыштары мен электр жабдықтары), жеңіл өнеркәсіп (тоқыма, былғары, киім-кешек, аяқ киім), тамақ өнеркәсібі, химия және фармацевтика, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі, құрылыс материалдарын шығару және машина жасау жатады.
Ірі кәсіпорындар қатарына «Вильняус пяргале» (кондитерлік өнімдер), «Вильняус вингис» (электротехника), «Дварчёню керамика» (керамика), «Лелия» (дайын киім), «Аудеяс» (тоқыма), «Вильняус балдай» (жиһаз), «Григишкес» (қағаз), «Siccor Biotech» (фармацевтика) кіреді.

== Транспорты ==
Литва арқылы өтетін еуропалық автомагистральдар, соның ішінде E28 (Берлин – Гданьск – Калининград – Кибартай – Мариямполе – Вильнюс – Минск), E85 (Клайпеда – Каунас – Вильнюс – Лида – Черновцы – Бухарест – Александруполис) және E272 (Клайпеда – Паланга – Шяуляй – Паневежис – Укмерге – Вильнюс) бағыттары Вильнюс арқылы өтеді. Вильнюстен халықаралық «Via Baltica» тасжолына қосылатын ірі автомагистральдар, Вильнюс – Каунас – Клайпеда және Вильнюс – Паневежис (Ригаға дейін жалғасатын) бағыттары бастау алады.&lt;br /&gt;
'''Вильнюс халықаралық әуежайы''' Еуропаның ірі қалаларына бағытталған халықаралық рейстерді қабылдайды.&lt;br /&gt; 
'''Вильнюс теміржол вокзалы''' бірнеше теміржол бағыттарының торабы қызметін атқарады.&lt;br /&gt;
'''Вильнюс орталық автовокзалы''' теміржол вокзалының жанында орналасқан, ішкі және халықаралық бағыттарға қызмет көрсетеді.  

Вильнюс қала ішінде және оның маңында қоғамдық көліктің бірнеше түрін ұсынады:
*'''Автобустар:''' Бүкіл қаланы 70-тен астам бағыт қамтиды. 
*'''Троллейбустар:''' Қала орталығы мен маңайдағы аудандарды қамтитын 20-дан астам бағыт. 
*'''Трамвайлар:''' Қала орталығын шеткі аудандармен байланыстыратын бірнеше бағыт бар. 
*'''Такси:''' Мобильді қосымшалар немесе телефон арқылы тапсырыс беруге немесе көшенің өзінен тоқтатуға болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://travelimperia.com/strany-i-kurorts/viljnus-litva?ysclid=mu9c5eeptj942135071|title=Информация о столице Литвы - Вильнюсе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
=== Театрлары ===
'''Литва ұлттық опера және балет театры''' — театр 1920 жылы Литва өнер қоғамының қатысуымен құрылды. Оның алғашқы қойылымы — 1920 жылдың 31 желтоқсанында сахналанған Джузеппе Вердидің «Травиата» операсы болды. Репертуары негізінен итальяндық композиторлардың операларынан тұратын театр өз солистерінің айрықша таланты мен вокалдық шеберлігінің арқасында тез танымал болды. Литва ұлттық театрының гастрольдік сапарлары үнемі табысты өтті; әртістер Париж, Рим, Милан, Прага және Еуропаның басқа да астаналарда өнер көрсетті. Балет труппасы «Жизель», «Аққу көлі» және «Коппелия» сияқты қойылымдарымен кеңінен танымал болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.kino-teatr.ru/teatr/729/?ysclid=mu9lj34qro856436504|title=Литовский театр оперы и балета|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Литва ұлттық драма театры''' — театр ғимараты асимметриялық пішінге ие. Көрермендер залы екі бөлікке бөлінген, оның жоғарғы деңгейі «амфитеатр» деп аталады. Фойе интерьері заманауи мүсіндермен және инсталляциялармен безендірілген.

=== Бауырлас қалалар ===
Вильнюс 14 қаламен [[Бауырлас қалалар|бауырлас]], одан бөлек тағы 16 қаламен әріптестік келісімшарт жасалған.
{|
|
* {{TUR}} [[Akhisar]]
* {{DNK}} [[Аалборг]]
* {{KAZ}} [[Алматы]]
* {{KAZ}} [[Астана]]
* {{BEL}} [[Брюссель]]
* {{HUN}} [[Будапешт]]
* {{USA}} [[Чикаго]], [[Иллинойс]]
* {{UKR}} [[Днепропетровск]]
* {{UKR}} [[Донецк]]
||
* {{DEU}} [[Duisburg]], [[Германия]] &lt;small&gt;(since 1985)&lt;/small&gt; &lt;ref name=&quot;Duisburg&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.duisburg.de/micro/english/introducing/102010100000187829.php|title=Cities Twinned with Duisburg|publisher=www.duisburg.de|language=English|accessdate=2009-05-07}}&lt;/ref&gt;
* {{GBR}} [[Единбург]]
* {{DEU}} [[Erfurt]], [[Германия]]
* {{POL}} [[Гданьск]]
* {{CHN}} [[Guangzhou]]
* {{FIN}} [[Joensuu]]
* {{UKR}} [[Киев]]
* {{MDA}} [[Кишинев]]
* {{POL}} [[Краков]]
||
* {{POL}} [[Лодзь]]
* {{RUS}} [[Мәскеу]]
* {{USA}} [[Madison, Wisconsin|Madison]],[[Wisconsin]]
* {{BLR}} [[Минск]]
* {{NOR}} [[Осло]]
* {{ITA}} [[Pavia]]
* {{GRC}} [[Piraeus]]
* {{ISL}} [[Рейкьявик]]
* {{LVA}} [[Рига]]
||
* {{RUS}} [[Санкт-Петербург]]
* {{SWE}} [[Стокгольм]]
* {{FRA}} [[Strasbourg]]
* {{TWN}} [[Taipei]]
* {{EST}} [[Таллин]]
* {{POL}} [[Варшава]]
* {{AUT}} [[Salzburg]]
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}

[[Санат:Вильнюс]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Литва қалалары]]


{{geo-stub}}</text>
      <sha1>7h9liuo2tjcxt984l3szc24a2jb60d3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657976</id>
      <parentid>3657973</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T18:12:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Театрлары */ толықтыру</comment>
      <origin>3657976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17357" sha1="counpk31n60hzk03nxxx8uixmp9onag" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Вильнюс
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Vilnius}}
 |сурет                  = Vilnus Montage (2016).png
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Grand Coat of arms of Vilnius.png 
 |ту                      = Flag of Vilnius.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 41|lat_sec = 
  |lon_dir = E|lon_deg = 25|lon_min = 17|lon_sec = 
  |CoordAddon             = type:city(541000)_region:LT
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 250
 |аймақ түрі              = Литва аймақтары{{!}}Уезд
 |аймағы                   = Вильнюс аймағы
 |кестедегі аймақ         = Вильнюс аймағы{{!}}Вильнюс
 |аудан түрі              = Литва муниципалитеттері{{!}}Муниципалитеті
 |ауданы                  = Вильнюс қалалық муниципалитеті
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = Ремигиюс Шимашюс
 |құрылған уақыты         = XIII ғасыр
 |алғашқы дерек           = 1323 жыл
 |бұрынғы атаулары        = Вильна, Вильно
 |статус алуы               = 
 |жер аумағы                  = 401&lt;ref&gt;[http://regionai.stat.gov.lt/lt/vilniaus_apskritis/vilniaus_miesto_savivaldybe.html Lietuvos regionų portretas. Vilniaus miesto savivaldybė.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180109194724/http://regionai.stat.gov.lt/lt/vilniaus_apskritis/vilniaus_miesto_savivaldybe.html |date=2018-01-09 }}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 112
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{өсім}} 580 020&lt;ref&gt;[http://www.registrucentras.lt/p/853 1 қаңтар 2020 ж. халық саны]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2020
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = +370 5
 |пошта индексі           = 01001
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = LT
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Vilnius
 |сайты                   = http://www.vilnius.lt/
 |сайт тілі               = lt
}}
'''Вильнюс''' ({{lang-lt|Vilnius}} {{Audio|Lt-Vilnius.oga|[ˈvʲɪlʲnʲʊs]}}) — [[Литва]]ның ең ірі қаласы, елдің астанасы. 2026 жылы Вильнюс халқының саны 539 939 адамды құрады. Вильнюс — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде бірінші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-vilnius-11110.html|title=Население Вильнюс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы==
Вильнюс қаласы Литваның оңтүстік-шығысында, [[Беларусь]]пен шекараға жақын жерде, Вильня мен Нерис өзендерінің қосылған тұсында орналасқан. Қаланың жер бедері қыратты жазықтардан тұрады, ал оның айналасы ормандар мен көлдерге бай.

Вильнюс қаласында Балтық теңізінің айтарлықтай әсері байқалатын қоңыржай континенттік климат қалыптасқан. Оған жаздың салқындығы, сондай-ақ қыстың салыстырмалы түрде жұмсақ, бірақ айтарлықтай қарлы болуы тән. Жылдық жауын-шашын мөлшері 600 мм-ден асады, ал жыл бойы бұлтты ауа райы басым болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/vilnus|title=География и климат Вильнюса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Тарихы ==
Вильнюс қаласының атауы «еркін» деген мағынаны білдіретін көне орыс тіліндегі «вильный» немесе «вильна» сөзінен шыққан. Сондықтан «Вильнюс» атауы «еркіндік қаласы» дегенді білдіреді.

Вильнюс тарихы XII ғасырда, князь Миндовг Нерис өзеніне қараған биік төбеде бекініс салған кезден бастау алады. Бұл орын маңызды сауда жолдарын бақылауға және жаулардан қорғануға мүмкіндік беретіндіктен таңдалған болатын. Әртүрлі князьдіктер мен мемлекеттердің, соның ішінде Польша мен Литваның билігі тұсында Вильнюс әр кезеңде астана да, провинция орталығы да болды.&lt;br /&gt;
XIV ғасырда Литваның Ұлы кінәзі Гедиминас қаланы астанаға айналдырды. Шығыс пен Батыс арасындағы маңызды сауда жолдарының қиылысында орналасқан географиялық жағдайының арқасында Вильнюс мәдени орталыққа айналып, қарқынды дамыды. XV ғасырға қарай Вильнюс ірі мәдени орталыққа айналып, мұнда кітап басу ісі қолға алынып, оқу орындары мен академиялар құрылды.

XVII ғасырда қалада соғыстар мен протестанттық қозғалысқа байланысты күрделі саяси және діни оқиғалар болды, нәтижесінде қаланың ықпалы төмендеді. XVIII ғасырдың аяғында, Польша бөлінгеннен кейін, Вильнюс Ресей империясының құрамына кірді.&lt;br /&gt;
1918 жылы Литва тәуелсіздікке қол жеткізіп, Вильнюс оның астанасы болды. Алайда 1940 жылы кеңес әскерлері Литваны басып алып, қала [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] құрамына қосылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Вильнюсті нацистік Германия басып алды, ал кейіннен қала қайтадан кеңес оккупациясының астында қалды.

1991 жылы Литва тәуелсіз мемлекетке айналды, ал Вильнюс қайтадан оның астанасы болды. Бүгінде Вильнюс — Литваның саяси, экономикалық және мәдени орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/lithuania/vilnius/history_vno.php?ysclid=mu9cyl73xr687657346|title=История и происхождение названия города Вильнюс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Экономикасы ==
Вильнюс — Литваның көлік, қаржы, сауда және экономикалық орталығы, қалада бөлшек сауда мен қызмет көрсету саласы жақсы дамыған. Қалада көптеген ірі литвалық компаниялар мен банктер орналасқан. Ол ең жоғары өсу қарқынымен және жан басына шаққандағы ең жоғары ЖІӨ көрсеткішімен ерекшеленеді. Бұл оның астана мәртебесіне, мемлекеттік мекемелердің орналасуына және шетелдік инвестицияларға байланысты.

Қаланың ең дамыған өнеркәсіп салаларына (2008 жылғы деректер бойынша) электротехника (электр қозғалтқыштары мен электр жабдықтары), жеңіл өнеркәсіп (тоқыма, былғары, киім-кешек, аяқ киім), тамақ өнеркәсібі, химия және фармацевтика, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі, құрылыс материалдарын шығару және машина жасау жатады.
Ірі кәсіпорындар қатарына «Вильняус пяргале» (кондитерлік өнімдер), «Вильняус вингис» (электротехника), «Дварчёню керамика» (керамика), «Лелия» (дайын киім), «Аудеяс» (тоқыма), «Вильняус балдай» (жиһаз), «Григишкес» (қағаз), «Siccor Biotech» (фармацевтика) кіреді.

== Транспорты ==
Литва арқылы өтетін еуропалық автомагистральдар, соның ішінде E28 (Берлин – Гданьск – Калининград – Кибартай – Мариямполе – Вильнюс – Минск), E85 (Клайпеда – Каунас – Вильнюс – Лида – Черновцы – Бухарест – Александруполис) және E272 (Клайпеда – Паланга – Шяуляй – Паневежис – Укмерге – Вильнюс) бағыттары Вильнюс арқылы өтеді. Вильнюстен халықаралық «Via Baltica» тасжолына қосылатын ірі автомагистральдар, Вильнюс – Каунас – Клайпеда және Вильнюс – Паневежис (Ригаға дейін жалғасатын) бағыттары бастау алады.&lt;br /&gt;
'''Вильнюс халықаралық әуежайы''' Еуропаның ірі қалаларына бағытталған халықаралық рейстерді қабылдайды.&lt;br /&gt; 
'''Вильнюс теміржол вокзалы''' бірнеше теміржол бағыттарының торабы қызметін атқарады.&lt;br /&gt;
'''Вильнюс орталық автовокзалы''' теміржол вокзалының жанында орналасқан, ішкі және халықаралық бағыттарға қызмет көрсетеді.  

Вильнюс қала ішінде және оның маңында қоғамдық көліктің бірнеше түрін ұсынады:
*'''Автобустар:''' Бүкіл қаланы 70-тен астам бағыт қамтиды. 
*'''Троллейбустар:''' Қала орталығы мен маңайдағы аудандарды қамтитын 20-дан астам бағыт. 
*'''Трамвайлар:''' Қала орталығын шеткі аудандармен байланыстыратын бірнеше бағыт бар. 
*'''Такси:''' Мобильді қосымшалар немесе телефон арқылы тапсырыс беруге немесе көшенің өзінен тоқтатуға болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://travelimperia.com/strany-i-kurorts/viljnus-litva?ysclid=mu9c5eeptj942135071|title=Информация о столице Литвы - Вильнюсе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
=== Театрлары ===
'''Литва ұлттық опера және балет театры''' — театр 1920 жылы Литва өнер қоғамының қатысуымен құрылды. Оның алғашқы қойылымы — 1920 жылдың 31 желтоқсанында сахналанған Джузеппе Вердидің «Травиата» операсы болды. Репертуары негізінен итальяндық композиторлардың операларынан тұратын театр өз солистерінің айрықша таланты мен вокалдық шеберлігінің арқасында тез танымал болды. Литва ұлттық театрының гастрольдік сапарлары үнемі табысты өтті; әртістер Париж, Рим, Милан, Прага және Еуропаның басқа да астаналарда өнер көрсетті. Балет труппасы «Жизель», «Аққу көлі» және «Коппелия» сияқты қойылымдарымен кеңінен танымал болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.kino-teatr.ru/teatr/729/?ysclid=mu9lj34qro856436504|title=Литовский театр оперы и балета|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Литва ұлттық драма театры''' — театр ғимараты асимметриялық пішінге ие. Көрермендер залы екі бөлікке бөлінген, оның жоғарғы деңгейі «амфитеатр» деп аталады. Фойе интерьері заманауи мүсіндермен және инсталляциялармен безендірілген. Литва ұлттық драма театрының репертуары Шекспир, Софокл, Достоевский, Беккет, Чехов, Булгаков және Бергман сияқты классиктердің шығармаларына, сондай-ақ заманауи авторлардың пьесаларына негізделген 30-дан астам қойылымды қамтиды. Литва драма театры әлем бойынша сәтті гастрольдік сапарларға шығып, халықаралық байқаулар мен фестивальдерге қатысады. Рождество мерекелері қарсаңында театр труппасы балаларға арналған қойылымдарды ұсынады.

=== Бауырлас қалалар ===
Вильнюс 14 қаламен [[Бауырлас қалалар|бауырлас]], одан бөлек тағы 16 қаламен әріптестік келісімшарт жасалған.
{|
|
* {{TUR}} [[Akhisar]]
* {{DNK}} [[Аалборг]]
* {{KAZ}} [[Алматы]]
* {{KAZ}} [[Астана]]
* {{BEL}} [[Брюссель]]
* {{HUN}} [[Будапешт]]
* {{USA}} [[Чикаго]], [[Иллинойс]]
* {{UKR}} [[Днепропетровск]]
* {{UKR}} [[Донецк]]
||
* {{DEU}} [[Duisburg]], [[Германия]] &lt;small&gt;(since 1985)&lt;/small&gt; &lt;ref name=&quot;Duisburg&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.duisburg.de/micro/english/introducing/102010100000187829.php|title=Cities Twinned with Duisburg|publisher=www.duisburg.de|language=English|accessdate=2009-05-07}}&lt;/ref&gt;
* {{GBR}} [[Единбург]]
* {{DEU}} [[Erfurt]], [[Германия]]
* {{POL}} [[Гданьск]]
* {{CHN}} [[Guangzhou]]
* {{FIN}} [[Joensuu]]
* {{UKR}} [[Киев]]
* {{MDA}} [[Кишинев]]
* {{POL}} [[Краков]]
||
* {{POL}} [[Лодзь]]
* {{RUS}} [[Мәскеу]]
* {{USA}} [[Madison, Wisconsin|Madison]],[[Wisconsin]]
* {{BLR}} [[Минск]]
* {{NOR}} [[Осло]]
* {{ITA}} [[Pavia]]
* {{GRC}} [[Piraeus]]
* {{ISL}} [[Рейкьявик]]
* {{LVA}} [[Рига]]
||
* {{RUS}} [[Санкт-Петербург]]
* {{SWE}} [[Стокгольм]]
* {{FRA}} [[Strasbourg]]
* {{TWN}} [[Taipei]]
* {{EST}} [[Таллин]]
* {{POL}} [[Варшава]]
* {{AUT}} [[Salzburg]]
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}

[[Санат:Вильнюс]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Литва қалалары]]


{{geo-stub}}</text>
      <sha1>counpk31n60hzk03nxxx8uixmp9onag</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658315</id>
      <parentid>3657976</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T10:01:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мәдениеті */ толықтыру</comment>
      <origin>3658315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18129" sha1="gol4qqe4ad6o3za5v9w6njcrqzp41aa" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Вильнюс
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Vilnius}}
 |сурет                  = Vilnus Montage (2016).png
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Grand Coat of arms of Vilnius.png 
 |ту                      = Flag of Vilnius.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 41|lat_sec = 
  |lon_dir = E|lon_deg = 25|lon_min = 17|lon_sec = 
  |CoordAddon             = type:city(541000)_region:LT
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 250
 |аймақ түрі              = Литва аймақтары{{!}}Уезд
 |аймағы                   = Вильнюс аймағы
 |кестедегі аймақ         = Вильнюс аймағы{{!}}Вильнюс
 |аудан түрі              = Литва муниципалитеттері{{!}}Муниципалитеті
 |ауданы                  = Вильнюс қалалық муниципалитеті
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = Ремигиюс Шимашюс
 |құрылған уақыты         = XIII ғасыр
 |алғашқы дерек           = 1323 жыл
 |бұрынғы атаулары        = Вильна, Вильно
 |статус алуы               = 
 |жер аумағы                  = 401&lt;ref&gt;[http://regionai.stat.gov.lt/lt/vilniaus_apskritis/vilniaus_miesto_savivaldybe.html Lietuvos regionų portretas. Vilniaus miesto savivaldybė.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180109194724/http://regionai.stat.gov.lt/lt/vilniaus_apskritis/vilniaus_miesto_savivaldybe.html |date=2018-01-09 }}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 112
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{өсім}} 580 020&lt;ref&gt;[http://www.registrucentras.lt/p/853 1 қаңтар 2020 ж. халық саны]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2020
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = +370 5
 |пошта индексі           = 01001
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = LT
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Vilnius
 |сайты                   = http://www.vilnius.lt/
 |сайт тілі               = lt
}}
'''Вильнюс''' ({{lang-lt|Vilnius}} {{Audio|Lt-Vilnius.oga|[ˈvʲɪlʲnʲʊs]}}) — [[Литва]]ның ең ірі қаласы, елдің астанасы. 2026 жылы Вильнюс халқының саны 539 939 адамды құрады. Вильнюс — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде бірінші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-vilnius-11110.html|title=Население Вильнюс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы==
Вильнюс қаласы Литваның оңтүстік-шығысында, [[Беларусь]]пен шекараға жақын жерде, Вильня мен Нерис өзендерінің қосылған тұсында орналасқан. Қаланың жер бедері қыратты жазықтардан тұрады, ал оның айналасы ормандар мен көлдерге бай.

Вильнюс қаласында Балтық теңізінің айтарлықтай әсері байқалатын қоңыржай континенттік климат қалыптасқан. Оған жаздың салқындығы, сондай-ақ қыстың салыстырмалы түрде жұмсақ, бірақ айтарлықтай қарлы болуы тән. Жылдық жауын-шашын мөлшері 600 мм-ден асады, ал жыл бойы бұлтты ауа райы басым болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/vilnus|title=География и климат Вильнюса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Тарихы ==
Вильнюс қаласының атауы «еркін» деген мағынаны білдіретін көне орыс тіліндегі «вильный» немесе «вильна» сөзінен шыққан. Сондықтан «Вильнюс» атауы «еркіндік қаласы» дегенді білдіреді.

Вильнюс тарихы XII ғасырда, князь Миндовг Нерис өзеніне қараған биік төбеде бекініс салған кезден бастау алады. Бұл орын маңызды сауда жолдарын бақылауға және жаулардан қорғануға мүмкіндік беретіндіктен таңдалған болатын. Әртүрлі князьдіктер мен мемлекеттердің, соның ішінде Польша мен Литваның билігі тұсында Вильнюс әр кезеңде астана да, провинция орталығы да болды.&lt;br /&gt;
XIV ғасырда Литваның Ұлы кінәзі Гедиминас қаланы астанаға айналдырды. Шығыс пен Батыс арасындағы маңызды сауда жолдарының қиылысында орналасқан географиялық жағдайының арқасында Вильнюс мәдени орталыққа айналып, қарқынды дамыды. XV ғасырға қарай Вильнюс ірі мәдени орталыққа айналып, мұнда кітап басу ісі қолға алынып, оқу орындары мен академиялар құрылды.

XVII ғасырда қалада соғыстар мен протестанттық қозғалысқа байланысты күрделі саяси және діни оқиғалар болды, нәтижесінде қаланың ықпалы төмендеді. XVIII ғасырдың аяғында, Польша бөлінгеннен кейін, Вильнюс Ресей империясының құрамына кірді.&lt;br /&gt;
1918 жылы Литва тәуелсіздікке қол жеткізіп, Вильнюс оның астанасы болды. Алайда 1940 жылы кеңес әскерлері Литваны басып алып, қала [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] құрамына қосылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Вильнюсті нацистік Германия басып алды, ал кейіннен қала қайтадан кеңес оккупациясының астында қалды.

1991 жылы Литва тәуелсіз мемлекетке айналды, ал Вильнюс қайтадан оның астанасы болды. Бүгінде Вильнюс — Литваның саяси, экономикалық және мәдени орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/lithuania/vilnius/history_vno.php?ysclid=mu9cyl73xr687657346|title=История и происхождение названия города Вильнюс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Экономикасы ==
Вильнюс — Литваның көлік, қаржы, сауда және экономикалық орталығы, қалада бөлшек сауда мен қызмет көрсету саласы жақсы дамыған. Қалада көптеген ірі литвалық компаниялар мен банктер орналасқан. Ол ең жоғары өсу қарқынымен және жан басына шаққандағы ең жоғары ЖІӨ көрсеткішімен ерекшеленеді. Бұл оның астана мәртебесіне, мемлекеттік мекемелердің орналасуына және шетелдік инвестицияларға байланысты.

Қаланың ең дамыған өнеркәсіп салаларына (2008 жылғы деректер бойынша) электротехника (электр қозғалтқыштары мен электр жабдықтары), жеңіл өнеркәсіп (тоқыма, былғары, киім-кешек, аяқ киім), тамақ өнеркәсібі, химия және фармацевтика, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі, құрылыс материалдарын шығару және машина жасау жатады.
Ірі кәсіпорындар қатарына «Вильняус пяргале» (кондитерлік өнімдер), «Вильняус вингис» (электротехника), «Дварчёню керамика» (керамика), «Лелия» (дайын киім), «Аудеяс» (тоқыма), «Вильняус балдай» (жиһаз), «Григишкес» (қағаз), «Siccor Biotech» (фармацевтика) кіреді.

== Транспорты ==
Литва арқылы өтетін еуропалық автомагистральдар, соның ішінде E28 (Берлин – Гданьск – Калининград – Кибартай – Мариямполе – Вильнюс – Минск), E85 (Клайпеда – Каунас – Вильнюс – Лида – Черновцы – Бухарест – Александруполис) және E272 (Клайпеда – Паланга – Шяуляй – Паневежис – Укмерге – Вильнюс) бағыттары Вильнюс арқылы өтеді. Вильнюстен халықаралық «Via Baltica» тасжолына қосылатын ірі автомагистральдар, Вильнюс – Каунас – Клайпеда және Вильнюс – Паневежис (Ригаға дейін жалғасатын) бағыттары бастау алады.&lt;br /&gt;
'''Вильнюс халықаралық әуежайы''' Еуропаның ірі қалаларына бағытталған халықаралық рейстерді қабылдайды.&lt;br /&gt; 
'''Вильнюс теміржол вокзалы''' бірнеше теміржол бағыттарының торабы қызметін атқарады.&lt;br /&gt;
'''Вильнюс орталық автовокзалы''' теміржол вокзалының жанында орналасқан, ішкі және халықаралық бағыттарға қызмет көрсетеді.  

Вильнюс қала ішінде және оның маңында қоғамдық көліктің бірнеше түрін ұсынады:
*'''Автобустар:''' Бүкіл қаланы 70-тен астам бағыт қамтиды. 
*'''Троллейбустар:''' Қала орталығы мен маңайдағы аудандарды қамтитын 20-дан астам бағыт. 
*'''Трамвайлар:''' Қала орталығын шеткі аудандармен байланыстыратын бірнеше бағыт бар. 
*'''Такси:''' Мобильді қосымшалар немесе телефон арқылы тапсырыс беруге немесе көшенің өзінен тоқтатуға болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://travelimperia.com/strany-i-kurorts/viljnus-litva?ysclid=mu9c5eeptj942135071|title=Информация о столице Литвы - Вильнюсе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
=== Театрлары ===
'''Литва ұлттық опера және балет театры''' — театр 1920 жылы Литва өнер қоғамының қатысуымен құрылды. Оның алғашқы қойылымы — 1920 жылдың 31 желтоқсанында сахналанған Джузеппе Вердидің «Травиата» операсы болды. Репертуары негізінен итальяндық композиторлардың операларынан тұратын театр өз солистерінің айрықша таланты мен вокалдық шеберлігінің арқасында тез танымал болды. Литва ұлттық театрының гастрольдік сапарлары үнемі табысты өтті; әртістер Париж, Рим, Милан, Прага және Еуропаның басқа да астаналарда өнер көрсетті. Балет труппасы «Жизель», «Аққу көлі» және «Коппелия» сияқты қойылымдарымен кеңінен танымал болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.kino-teatr.ru/teatr/729/?ysclid=mu9lj34qro856436504|title=Литовский театр оперы и балета|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Литва ұлттық драма театры''' — театр ғимараты асимметриялық пішінге ие. Көрермендер залы екі бөлікке бөлінген, оның жоғарғы деңгейі «амфитеатр» деп аталады. Фойе интерьері заманауи мүсіндермен және инсталляциялармен безендірілген. Литва ұлттық драма театрының репертуары Шекспир, Софокл, Достоевский, Беккет, Чехов, Булгаков және Бергман сияқты классиктердің шығармаларына, сондай-ақ заманауи авторлардың пьесаларына негізделген 30-дан астам қойылымды қамтиды. Литва драма театры әлем бойынша сәтті гастрольдік сапарларға шығып, халықаралық байқаулар мен фестивальдерге қатысады. Рождество мерекелері қарсаңында театр труппасы балаларға арналған қойылымдарды ұсынады.

'''Литва мемлекеттік жастар театры''' — Вильнюс қаласының орталығында, Литва Ұлы кінәздігінің маршалы Игнас Огинскиске тиесілі болған XVIII ғасырдағы ғимаратта орналасқан. 
Литва мемлекеттік балалар театры 1965 жылы құрылды. Оның сахнасындағы алғашқы қойылым Шекспирдің «Ромео мен Джульетта» туындысы болды. Театр бастапқыда тек балаларға арналған пьесаларды қоюды көздегенімен, кейін ол «Жастар театры» деп қайта аталды.

=== Бауырлас қалалар ===
Вильнюс 14 қаламен [[Бауырлас қалалар|бауырлас]], одан бөлек тағы 16 қаламен әріптестік келісімшарт жасалған.
{|
|
* {{TUR}} [[Akhisar]]
* {{DNK}} [[Аалборг]]
* {{KAZ}} [[Алматы]]
* {{KAZ}} [[Астана]]
* {{BEL}} [[Брюссель]]
* {{HUN}} [[Будапешт]]
* {{USA}} [[Чикаго]], [[Иллинойс]]
* {{UKR}} [[Днепропетровск]]
* {{UKR}} [[Донецк]]
||
* {{DEU}} [[Duisburg]], [[Германия]] &lt;small&gt;(since 1985)&lt;/small&gt; &lt;ref name=&quot;Duisburg&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.duisburg.de/micro/english/introducing/102010100000187829.php|title=Cities Twinned with Duisburg|publisher=www.duisburg.de|language=English|accessdate=2009-05-07}}&lt;/ref&gt;
* {{GBR}} [[Единбург]]
* {{DEU}} [[Erfurt]], [[Германия]]
* {{POL}} [[Гданьск]]
* {{CHN}} [[Guangzhou]]
* {{FIN}} [[Joensuu]]
* {{UKR}} [[Киев]]
* {{MDA}} [[Кишинев]]
* {{POL}} [[Краков]]
||
* {{POL}} [[Лодзь]]
* {{RUS}} [[Мәскеу]]
* {{USA}} [[Madison, Wisconsin|Madison]],[[Wisconsin]]
* {{BLR}} [[Минск]]
* {{NOR}} [[Осло]]
* {{ITA}} [[Pavia]]
* {{GRC}} [[Piraeus]]
* {{ISL}} [[Рейкьявик]]
* {{LVA}} [[Рига]]
||
* {{RUS}} [[Санкт-Петербург]]
* {{SWE}} [[Стокгольм]]
* {{FRA}} [[Strasbourg]]
* {{TWN}} [[Taipei]]
* {{EST}} [[Таллин]]
* {{POL}} [[Варшава]]
* {{AUT}} [[Salzburg]]
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}

[[Санат:Вильнюс]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Литва қалалары]]


{{geo-stub}}</text>
      <sha1>gol4qqe4ad6o3za5v9w6njcrqzp41aa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658317</id>
      <parentid>3658315</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T10:03:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Театрлары */</comment>
      <origin>3658317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18558" sha1="7ihhv8z11smhhl8hawpa2uw70viqrmm" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Вильнюс
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Vilnius}}
 |сурет                  = Vilnus Montage (2016).png
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Grand Coat of arms of Vilnius.png 
 |ту                      = Flag of Vilnius.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 41|lat_sec = 
  |lon_dir = E|lon_deg = 25|lon_min = 17|lon_sec = 
  |CoordAddon             = type:city(541000)_region:LT
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 250
 |аймақ түрі              = Литва аймақтары{{!}}Уезд
 |аймағы                   = Вильнюс аймағы
 |кестедегі аймақ         = Вильнюс аймағы{{!}}Вильнюс
 |аудан түрі              = Литва муниципалитеттері{{!}}Муниципалитеті
 |ауданы                  = Вильнюс қалалық муниципалитеті
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = Ремигиюс Шимашюс
 |құрылған уақыты         = XIII ғасыр
 |алғашқы дерек           = 1323 жыл
 |бұрынғы атаулары        = Вильна, Вильно
 |статус алуы               = 
 |жер аумағы                  = 401&lt;ref&gt;[http://regionai.stat.gov.lt/lt/vilniaus_apskritis/vilniaus_miesto_savivaldybe.html Lietuvos regionų portretas. Vilniaus miesto savivaldybė.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180109194724/http://regionai.stat.gov.lt/lt/vilniaus_apskritis/vilniaus_miesto_savivaldybe.html |date=2018-01-09 }}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 112
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{өсім}} 580 020&lt;ref&gt;[http://www.registrucentras.lt/p/853 1 қаңтар 2020 ж. халық саны]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2020
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = +370 5
 |пошта индексі           = 01001
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = LT
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Vilnius
 |сайты                   = http://www.vilnius.lt/
 |сайт тілі               = lt
}}
'''Вильнюс''' ({{lang-lt|Vilnius}} {{Audio|Lt-Vilnius.oga|[ˈvʲɪlʲnʲʊs]}}) — [[Литва]]ның ең ірі қаласы, елдің астанасы. 2026 жылы Вильнюс халқының саны 539 939 адамды құрады. Вильнюс — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде бірінші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-vilnius-11110.html|title=Население Вильнюс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы==
Вильнюс қаласы Литваның оңтүстік-шығысында, [[Беларусь]]пен шекараға жақын жерде, Вильня мен Нерис өзендерінің қосылған тұсында орналасқан. Қаланың жер бедері қыратты жазықтардан тұрады, ал оның айналасы ормандар мен көлдерге бай.

Вильнюс қаласында Балтық теңізінің айтарлықтай әсері байқалатын қоңыржай континенттік климат қалыптасқан. Оған жаздың салқындығы, сондай-ақ қыстың салыстырмалы түрде жұмсақ, бірақ айтарлықтай қарлы болуы тән. Жылдық жауын-шашын мөлшері 600 мм-ден асады, ал жыл бойы бұлтты ауа райы басым болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/vilnus|title=География и климат Вильнюса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Тарихы ==
Вильнюс қаласының атауы «еркін» деген мағынаны білдіретін көне орыс тіліндегі «вильный» немесе «вильна» сөзінен шыққан. Сондықтан «Вильнюс» атауы «еркіндік қаласы» дегенді білдіреді.

Вильнюс тарихы XII ғасырда, князь Миндовг Нерис өзеніне қараған биік төбеде бекініс салған кезден бастау алады. Бұл орын маңызды сауда жолдарын бақылауға және жаулардан қорғануға мүмкіндік беретіндіктен таңдалған болатын. Әртүрлі князьдіктер мен мемлекеттердің, соның ішінде Польша мен Литваның билігі тұсында Вильнюс әр кезеңде астана да, провинция орталығы да болды.&lt;br /&gt;
XIV ғасырда Литваның Ұлы кінәзі Гедиминас қаланы астанаға айналдырды. Шығыс пен Батыс арасындағы маңызды сауда жолдарының қиылысында орналасқан географиялық жағдайының арқасында Вильнюс мәдени орталыққа айналып, қарқынды дамыды. XV ғасырға қарай Вильнюс ірі мәдени орталыққа айналып, мұнда кітап басу ісі қолға алынып, оқу орындары мен академиялар құрылды.

XVII ғасырда қалада соғыстар мен протестанттық қозғалысқа байланысты күрделі саяси және діни оқиғалар болды, нәтижесінде қаланың ықпалы төмендеді. XVIII ғасырдың аяғында, Польша бөлінгеннен кейін, Вильнюс Ресей империясының құрамына кірді.&lt;br /&gt;
1918 жылы Литва тәуелсіздікке қол жеткізіп, Вильнюс оның астанасы болды. Алайда 1940 жылы кеңес әскерлері Литваны басып алып, қала [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] құрамына қосылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Вильнюсті нацистік Германия басып алды, ал кейіннен қала қайтадан кеңес оккупациясының астында қалды.

1991 жылы Литва тәуелсіз мемлекетке айналды, ал Вильнюс қайтадан оның астанасы болды. Бүгінде Вильнюс — Литваның саяси, экономикалық және мәдени орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/lithuania/vilnius/history_vno.php?ysclid=mu9cyl73xr687657346|title=История и происхождение названия города Вильнюс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Экономикасы ==
Вильнюс — Литваның көлік, қаржы, сауда және экономикалық орталығы, қалада бөлшек сауда мен қызмет көрсету саласы жақсы дамыған. Қалада көптеген ірі литвалық компаниялар мен банктер орналасқан. Ол ең жоғары өсу қарқынымен және жан басына шаққандағы ең жоғары ЖІӨ көрсеткішімен ерекшеленеді. Бұл оның астана мәртебесіне, мемлекеттік мекемелердің орналасуына және шетелдік инвестицияларға байланысты.

Қаланың ең дамыған өнеркәсіп салаларына (2008 жылғы деректер бойынша) электротехника (электр қозғалтқыштары мен электр жабдықтары), жеңіл өнеркәсіп (тоқыма, былғары, киім-кешек, аяқ киім), тамақ өнеркәсібі, химия және фармацевтика, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі, құрылыс материалдарын шығару және машина жасау жатады.
Ірі кәсіпорындар қатарына «Вильняус пяргале» (кондитерлік өнімдер), «Вильняус вингис» (электротехника), «Дварчёню керамика» (керамика), «Лелия» (дайын киім), «Аудеяс» (тоқыма), «Вильняус балдай» (жиһаз), «Григишкес» (қағаз), «Siccor Biotech» (фармацевтика) кіреді.

== Транспорты ==
Литва арқылы өтетін еуропалық автомагистральдар, соның ішінде E28 (Берлин – Гданьск – Калининград – Кибартай – Мариямполе – Вильнюс – Минск), E85 (Клайпеда – Каунас – Вильнюс – Лида – Черновцы – Бухарест – Александруполис) және E272 (Клайпеда – Паланга – Шяуляй – Паневежис – Укмерге – Вильнюс) бағыттары Вильнюс арқылы өтеді. Вильнюстен халықаралық «Via Baltica» тасжолына қосылатын ірі автомагистральдар, Вильнюс – Каунас – Клайпеда және Вильнюс – Паневежис (Ригаға дейін жалғасатын) бағыттары бастау алады.&lt;br /&gt;
'''Вильнюс халықаралық әуежайы''' Еуропаның ірі қалаларына бағытталған халықаралық рейстерді қабылдайды.&lt;br /&gt; 
'''Вильнюс теміржол вокзалы''' бірнеше теміржол бағыттарының торабы қызметін атқарады.&lt;br /&gt;
'''Вильнюс орталық автовокзалы''' теміржол вокзалының жанында орналасқан, ішкі және халықаралық бағыттарға қызмет көрсетеді.  

Вильнюс қала ішінде және оның маңында қоғамдық көліктің бірнеше түрін ұсынады:
*'''Автобустар:''' Бүкіл қаланы 70-тен астам бағыт қамтиды. 
*'''Троллейбустар:''' Қала орталығы мен маңайдағы аудандарды қамтитын 20-дан астам бағыт. 
*'''Трамвайлар:''' Қала орталығын шеткі аудандармен байланыстыратын бірнеше бағыт бар. 
*'''Такси:''' Мобильді қосымшалар немесе телефон арқылы тапсырыс беруге немесе көшенің өзінен тоқтатуға болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://travelimperia.com/strany-i-kurorts/viljnus-litva?ysclid=mu9c5eeptj942135071|title=Информация о столице Литвы - Вильнюсе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
=== Театрлары ===
'''Литва ұлттық опера және балет театры''' — театр 1920 жылы Литва өнер қоғамының қатысуымен құрылды. Оның алғашқы қойылымы — 1920 жылдың 31 желтоқсанында сахналанған Джузеппе Вердидің «Травиата» операсы болды. Репертуары негізінен итальяндық композиторлардың операларынан тұратын театр өз солистерінің айрықша таланты мен вокалдық шеберлігінің арқасында тез танымал болды. Литва ұлттық театрының гастрольдік сапарлары үнемі табысты өтті; әртістер Париж, Рим, Милан, Прага және Еуропаның басқа да астаналарда өнер көрсетті. Балет труппасы «Жизель», «Аққу көлі» және «Коппелия» сияқты қойылымдарымен кеңінен танымал болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.kino-teatr.ru/teatr/729/?ysclid=mu9lj34qro856436504|title=Литовский театр оперы и балета|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Литва ұлттық драма театры''' — театр ғимараты асимметриялық пішінге ие. Көрермендер залы екі бөлікке бөлінген, оның жоғарғы деңгейі «амфитеатр» деп аталады. Фойе интерьері заманауи мүсіндермен және инсталляциялармен безендірілген. Литва ұлттық драма театрының репертуары Шекспир, Софокл, Достоевский, Беккет, Чехов, Булгаков және Бергман сияқты классиктердің шығармаларына, сондай-ақ заманауи авторлардың пьесаларына негізделген 30-дан астам қойылымды қамтиды. Литва драма театры әлем бойынша сәтті гастрольдік сапарларға шығып, халықаралық байқаулар мен фестивальдерге қатысады. Рождество мерекелері қарсаңында театр труппасы балаларға арналған қойылымдарды ұсынады.

'''Литва мемлекеттік жастар театры''' — Вильнюс қаласының орталығында, Литва Ұлы кінәздігінің маршалы Игнас Огинскиске тиесілі болған XVIII ғасырдағы ғимаратта орналасқан. 
Литва мемлекеттік балалар театры 1965 жылы құрылды. Оның сахнасындағы алғашқы қойылым Шекспирдің «Ромео мен Джульетта» туындысы болды. Театр бастапқыда тек балаларға арналған пьесаларды қоюды көздегенімен, кейін ол «Жастар театры» деп қайта аталды.&lt;br /&gt;
Жастар театры қойылымдарының қатарында «Ваня ағай», «Мұрын», «Алаң», «Ғасырдан да ұзақ күн» және «Пиросмани, Пиросмани» бар. Жастар театры Ресей, Бельгия, Италия, Польша, Финляндия, Норвегия, АҚШ және басқа да елдерде өнер көрсетті.

=== Бауырлас қалалар ===
Вильнюс 14 қаламен [[Бауырлас қалалар|бауырлас]], одан бөлек тағы 16 қаламен әріптестік келісімшарт жасалған.
{|
|
* {{TUR}} [[Akhisar]]
* {{DNK}} [[Аалборг]]
* {{KAZ}} [[Алматы]]
* {{KAZ}} [[Астана]]
* {{BEL}} [[Брюссель]]
* {{HUN}} [[Будапешт]]
* {{USA}} [[Чикаго]], [[Иллинойс]]
* {{UKR}} [[Днепропетровск]]
* {{UKR}} [[Донецк]]
||
* {{DEU}} [[Duisburg]], [[Германия]] &lt;small&gt;(since 1985)&lt;/small&gt; &lt;ref name=&quot;Duisburg&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.duisburg.de/micro/english/introducing/102010100000187829.php|title=Cities Twinned with Duisburg|publisher=www.duisburg.de|language=English|accessdate=2009-05-07}}&lt;/ref&gt;
* {{GBR}} [[Единбург]]
* {{DEU}} [[Erfurt]], [[Германия]]
* {{POL}} [[Гданьск]]
* {{CHN}} [[Guangzhou]]
* {{FIN}} [[Joensuu]]
* {{UKR}} [[Киев]]
* {{MDA}} [[Кишинев]]
* {{POL}} [[Краков]]
||
* {{POL}} [[Лодзь]]
* {{RUS}} [[Мәскеу]]
* {{USA}} [[Madison, Wisconsin|Madison]],[[Wisconsin]]
* {{BLR}} [[Минск]]
* {{NOR}} [[Осло]]
* {{ITA}} [[Pavia]]
* {{GRC}} [[Piraeus]]
* {{ISL}} [[Рейкьявик]]
* {{LVA}} [[Рига]]
||
* {{RUS}} [[Санкт-Петербург]]
* {{SWE}} [[Стокгольм]]
* {{FRA}} [[Strasbourg]]
* {{TWN}} [[Taipei]]
* {{EST}} [[Таллин]]
* {{POL}} [[Варшава]]
* {{AUT}} [[Salzburg]]
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}

[[Санат:Вильнюс]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Литва қалалары]]


{{geo-stub}}</text>
      <sha1>7ihhv8z11smhhl8hawpa2uw70viqrmm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пілдер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17415</id>
    <revision>
      <id>3658073</id>
      <parentid>3656869</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:48:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Вмуд|Вмуд]] ([[User talk:Вмуд|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2999330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14937" sha1="9us2vndcmj2qen7d6hym24kxhlqhbnp" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Пілдер
| image =Elephas_maximus_(Bandipur).jpg
| image_width = 250px
| image_caption = [[Азия пілі]] 
| fossil_range = {{Fossil range|Pliocene|Recent}}
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| subphylum = [[Омыртқалылар]]
| classis = [[Сүтқоректілер]]
| ordo = [[Еттұмсықтылар]]
| familia = '''Elephantidae'''
| familia_authority = [[Джон Эдуард Грей]], 1821
}}
'''Пілдер''' ({{lang-la|Elephantidae}}) — [[еттұмсықтылар]] отрядының [[Сүтқоректілер|сүтқоректі]] жануарлар тұқымдасы. 

Құрғақ жер бетіндегі ең ірі тіршілік ететін жануарлар осы тұқымдасқа жатады. Қазіргі кезде 2 туысқа жататын 3 түрі бар:
* [[Африка пілдері]] (''Loxodonta'')
** [[Саванна пілі]] (''Loxodonta africana'')
** [[Тіказулы орман пілі]] (''Loxodonta cyclotis'')
* [[Азиялық пілдер]] (''Elephas'')
** [[Азия пілі]] (''Elephas maximus'')
Піл табиғи жағдайда Африка мен Оңтүстік-Шығыс Азияда ғана тіршілік етеді.Бұлар пілдің Африка және Үнді пілі деп аталатын екі бөлек түріне жатады.Олар  өзара өте ұқсас.Африка пілінің құлағы жарғақ желпуіш тәрізді үлкенірек,ал Үнді пілінің құлағы одан кішілеу болып келеді.Пілдер үйретіге көндіккіш келеді.Тіпті цирк аренасында өнер көрсететіндер де бар.

== Сипаттамасы ==
Пілдер-жер бетіндегі ең ірі жануарлар. Олар Оңтүстік-Шығыс Азия мен Африкада тропикалық ормандар мен саванналарда тұрады.
Пілдің табанының ортасында майлы жастық бар, ол піл аяғын түсірген сайын тірек аймағын көбейтіп, &quot;тегістеледі&quot;. Пілдердің жоғарғы жақ сүйектерінде азу бар-жануардың бүкіл өмірінде өсетін модификацияланған инсекторлар. Әдетте пілдерде екі азу болады немесе олар мүлдем болмайды (африкалық пілдерде еркектер де, әйелдер де азу болады, үнділерде — тек еркектер). Азулардың көмегімен олар ағаштардың қабығын аршып, тұз іздеп жерді қопсытады, сонымен қатар Жыртқыштарға жарақат береді.

Паразиттерден қорғану үшін пілдер жиі сұйық балшықпен құйылады. Кептірілген балшық қабығы жәндіктерден жақсы қорғаныс қызметін атқарады және терідегі жараларды емдеуге көмектеседі.

Пілдің тән органы-мұрын мен жоғарғы еріннен пайда болған және бір немесе екі процестермен аяқталатын хобот. Хоботтың соңында орналасқан танаулар иіс сезу органы ретінде қызмет етеді; Хобот пілге жерден ұсақ заттарды алып, жемістерді жоғары орналасқан бұтақтардан алуға мүмкіндік беретін ұстап алу органы ретінде қызмет етеді; ішкен кезде піл хоботқа су жинайды, содан кейін аузына құйылады. Сондай-ақ, хоботтың көмегімен піл қатты ыстықта өзін сумен, шаңмен немесе сол кірмен қоршап, душ қабылдай алады.

Пілдер суды өте жақсы көреді және көбінесе шөлдерін қандырып, ванналар қабылдайтын тоғандардың жанында жиналады. Олар жақсы жүзеді, толығымен су астына түсіп, магистральдың бетіне шығады. Құрғақшылық кезінде Этоша қорығындағы шөлді пілдер 5 күнге дейін сусыз жасай алады, сонымен қатар су жер бетінен таяз жерлерді таба алады (көбінесе бұл үшін ондаған шақырым жүреді) және сол жерде ерекше құдықтар қазып алады, олардан басқа, Шөлдеген басқа жануарлар да пайдаланады.

Қазіргі пілдердің құлақтары қалың негіздер мен жұқа жиектерге ие. Жүрекшелер көптеген капиллярлық қан тамырларымен тесілген. Капиллярларға түсетін қан қоршаған ортаға жылу береді, осылайша терморегуляция механизмін жасайды. Жүрекшелердің үлкен беті пілдерге артық жылудан тиімді арылуға мүмкіндік береді. Құлақтарды сергіту салқындату әсерін арттырады. Үнді пілдеріне қарағанда ыстық климатта өмір сүретін африкалық пілдер сәйкесінше үлкен жүрекшелерге ие.

Пілдер-әлеуметтік Жануарлар. Әдетте олар ескі және тәжірибелі Әйел басқаратын аналық және текшелер тобын құрайды. Еркектер бөлек табындар құрайды. Ересек еркек отарға аналықтармен уақытша қосыла алады, онда кем дегенде бір әйел тууға дайын болады. Осы уақыт ішінде ол үшін ең күшті еркек анықталады.

== Коммуникация ==
Тактильді байланыс-пілдер арасындағы қарым-қатынастың маңызды аспектісі. Пілдер бір-бірімен хобот арқылы сипалап немесе құшақтап амандасады. Соңғы қимыл жеңіл бәсекелестік жағдайында да кездеседі. Үлкендер кішкентайларды жазалау мақсатында хоботпен ұрады, аяқпен тебеді, немесе итереді.
Аға бас жазаламайды кіші инсульт хобота, аяқ, немесе оларды итеріп. Барлық жыныстар мен жастағы адамдар кездескен кезде немесе қозу күйінде бір-бірінің аузына, уақытша бездері мен жыныс мүшелеріне тиіп кетеді, бұл оларға химиялық секрецияларға негізделген сигналдарды қабылдауға мүмкіндік береді. Тактильді байланыс әсіресе піл мен піл арасындағы қарым-қатынаста өте маңызды. Қозғалыс кезінде анасы баласының жанында немесе артында тұрғанына байланысты хоботпен, аяқпен, құйрықпен ұстауға тырысады. Тынығуды қажет ететін нәресте пілі ананың алдыңғы аяқтарына басылады, ал егер ол тамақтанғысы келсе, оның иығына немесе аяғына тиіп кетеді.

Пілдердегі визуалды байланыс негізінен агрессияны білдіреді. Пілдер басын көтеріп, құлақтарын жайып, қауіпті болып көрінуге тырысады. Бұған, қажет болған жағдайда, бастың тербелісі, құлақтың жарылуы және жер мен өсімдіктердің лақтырылуы қосылуы мүмкін. Мүйізді пілдер хоботтарын көтереді. Мойынсұнуға дайын пілдер басын мен хоботтарын түсіреді, құлақтарын мойнына қысады, ал қарсы шығатындар керісінше құлақтарын созады.

== Интеллект ==
Пілдер өздерін айна бейнесінде анықтай алады, бұл өзін-өзі танудың белгісі болып саналады, оны кейбір маймылдар мен дельфиндер де көрсетті. Тұтқында өсірілген Үнді пілінің әйеліне жүргізілген бір зерттеу бұл жануарлардың көптеген көрнекі және кейбір дыбыстық жұптарды есте сақтап, ажырата алатындығын көрсетті. Бір жылдан кейін қайта тестілеу жоғары нәтиже көрсетті, бұл дамыған жадты көрсетеді. Пілдер құралдарды қолданатын жануарлардың бірнеше түріне жатады. Үнді пілінің бір бақылауы оның бұтақтарды шыбындар ретінде қолданғанын көрсетті. Алайда, пілдер құралдарды жасау қабілетінде шимпанзеден төмен. Пілдердің жақсы есте сақтау қабілеті олардың отбасылық топ мүшелерінің орналасқан жерін бақылау қабілетімен көрсетілген. Зерттеушілер әлі күнге дейін пілдердің эмоцияларға қаншалықты қабілетті екендігі туралы келісімге келген жоқ. Бақылаулар өліммен байланысты белгілі бір рәсімнің болуын көрсетеді. Сонымен қатар, пілдер туыстық дәрежесіне байланысты емес, өз түрлерінің бас сүйектері мен азуларына қызығушылық танытады. Өліп жатқан немесе өлі пілге барлық пілдер өз көңілдерін бөледі.

== Қоректену ==
Табиғи жағдайда пілдердің диетасы олардың тіршілік ету аймағына тікелей байланысты. Мысалы, Үндістанның оңтүстігінде тұратын пілдер фикус жапырақтарын шайнағанды ұнатады, ал Зимбабведе тұратын пілдер мүлдем басқа өсімдіктерді тұтынады. Пілдердің тамақ көзі құрғақшылық немесе жаңбыр жылдарына байланысты да өзгереді. Жалпы, бұл жануарлардың рационына жапырақтары, қабығы мен түрлі ағаштардың жемістері, олардың минералдарға деген қажеттілігін қанағаттандыратын шөп кіреді.

==Пілдің тұмсығы==
Пілдің ұзын тұмсығы бірнеше қызмет атқарады. Тұмсығының ұшындағы екі танауымен тыныс алса, саусақ секілді болып біткен ұшы оларға заттарды алуға көмектеседі. Сонымен қатар пілдер тұмсықтарының көмегімен қорек пен суды ауыздарына жеткізеді, қауіп төнген жағдайда тұмсығымен дыбыс шығарып, белгі береді.

==Мүйіздері==
Пілдердің тістері ұзын болып келеді, ол мүйіздері деп аталып кеткен. Мүйіздерінің үштен бір бөлігі қан мен жүйкеден тұрады. Мүйіздің көзге көрінетін бөлігі дентиннен тұрады, ал сырты эмальмен
қапталған. Пілдің мүйізі – өте бағалы материал, оны сән бұйымдарын, пианино батырмаларын, пышақтар және т.б. тұрмыстық заттар жасауда қолданады.

==Пілдің табындары==
Пілдер – табын құратын жануарлар. Олардың өмірінде матриархаттық қоғам орын алған, яғни ұрғашылар топ басы болып келеді. Олардың өмір сүретін топтары табын деп аталады. Жасы және өлшемі жағынан ең үлкен ұрғашы піл табынды басқарады. Бір табында 8-ден 100 пілге дейін болады. Пілдің баласы өмірге келгенде оны бүкіл табын бағып, қорғайды. Еркек пілдер 12 жасқа толғанда табыннан кетеді. Табыннан кеткен соң олар жалғыз жүреді. Сонымен қатар олар басқа да еркек пілдермен бірігіп, 2-ден 14-ке дейінгі, кей кездері 35-тен 144-ке дейінгі мүшесі бар топ құрады.

== Қолға үйрету ==
Адамдар пілдерді көлік ретінде ауыр заттарды тасу үшін қолға үйретеді. Пілдер ағаш өнеркәсібінде, аңшылық пен соғыста қолданылады. Ең алғаш болып азиялық пілдер шамамен осыдан 5 000 жыл бұрын қолға үйретіле бастаса, египеттіктер африкалық пілдерді шамамен 2 500 жыл бұрын үйреткен. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Пілдер| ]]
[[Санат:Сүтқоректілер үйелмені]]</text>
      <sha1>9us2vndcmj2qen7d6hym24kxhlqhbnp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658074</id>
      <parentid>3658073</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:48:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kasymov|Kasymov]] ([[User talk:Kasymov|т]]) өңдемелерінен [[User:Вмуд|Вмуд]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3656869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15073" sha1="a3inanfiyqo7g4le32w2pv2raemgtzo" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Пілдер
| image =Elephas_maximus_(Bandipur).jpg
| image_width = 250px
| image_caption = [[Азия пілі]] 
| fossil_range = {{Fossil range|Pliocene|Recent}}
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| subphylum = [[Омыртқалылар]]
| classis = [[Сүтқоректілер]]
| ordo = [[Еттұмсықтылар]]
| familia = '''Elephantidae'''
| familia_authority = [[Джон Эдуард Грей]], 1821
}}
'''Пілдер''' ({{lang-la|Elephantidae}}) — [[еттұмсықтылар]] отрядының [[Сүтқоректілер|сүтқоректі]] жануарлар тұқымдасы. 

Құрғақ жер бетіндегі ең ірі тіршілік ететін жануарлар осы тұқымдасқа жатады. Қазіргі кезде 2 туысқа жататын 3 түрі бар:
* [[Африка пілдері]] (''Loxodonta'')
** [[Саванна пілі]] (''Loxodonta africana'')
** [[Тіказулы орман пілі]] (''Loxodonta cyclotis'')
* [[Азиялық пілдер]] (''Elephas'')
** [[Азия пілі]] (''Elephas maximus'')
Піл табиғи жағдайда [[Африка]] мен [[Оңтүстік-шығыс Азия|Оңтүстік-Шығыс Азия]]&lt;nowiki/&gt;да ғана тіршілік етеді.Бұлар пілдің Африка және Үнді пілі деп аталатын екі бөлек түріне жатады.Олар  өзара өте ұқсас.[[Африка пілдері|Африка пілі]]&lt;nowiki/&gt;нің құлағы жарғақ желпуіш тәрізді үлкенірек,ал [[Үнді пілдері|Үнді пілі]]&lt;nowiki/&gt;нің құлағы одан кішілеу болып келеді.Пілдер үйретіге көндіккіш келеді.Тіпті [[цирк]] аренасында өнер көрсететіндер де бар.

== Сипаттамасы ==
Пілдер-жер бетіндегі ең ірі жануарлар. Олар Оңтүстік-Шығыс Азия мен Африкада тропикалық ормандар мен саванналарда тұрады.
Пілдің табанының ортасында майлы жастық бар, ол піл аяғын түсірген сайын тірек аймағын көбейтіп, &quot;тегістеледі&quot;. Пілдердің жоғарғы жақ сүйектерінде азу бар-жануардың бүкіл өмірінде өсетін модификацияланған инсекторлар. Әдетте пілдерде екі азу болады немесе олар мүлдем болмайды (африкалық пілдерде еркектер де, әйелдер де азу болады, үнділерде — тек еркектер). Азулардың көмегімен олар ағаштардың қабығын аршып, тұз іздеп жерді қопсытады, сонымен қатар Жыртқыштарға жарақат береді.

Паразиттерден қорғану үшін пілдер жиі сұйық балшықпен құйылады. Кептірілген балшық қабығы жәндіктерден жақсы қорғаныс қызметін атқарады және терідегі жараларды емдеуге көмектеседі.

Пілдің тән органы-мұрын мен жоғарғы еріннен пайда болған және бір немесе екі процестермен аяқталатын хобот. Хоботтың соңында орналасқан танаулар иіс сезу органы ретінде қызмет етеді; Хобот пілге жерден ұсақ заттарды алып, жемістерді жоғары орналасқан бұтақтардан алуға мүмкіндік беретін ұстап алу органы ретінде қызмет етеді; ішкен кезде піл хоботқа су жинайды, содан кейін аузына құйылады. Сондай-ақ, хоботтың көмегімен піл қатты ыстықта өзін сумен, шаңмен немесе сол кірмен қоршап, душ қабылдай алады.

Пілдер суды өте жақсы көреді және көбінесе шөлдерін қандырып, ванналар қабылдайтын тоғандардың жанында жиналады. Олар жақсы жүзеді, толығымен су астына түсіп, магистральдың бетіне шығады. Құрғақшылық кезінде Этоша қорығындағы шөлді пілдер 5 күнге дейін сусыз жасай алады, сонымен қатар су жер бетінен таяз жерлерді таба алады (көбінесе бұл үшін ондаған шақырым жүреді) және сол жерде ерекше құдықтар қазып алады, олардан басқа, Шөлдеген басқа жануарлар да пайдаланады.

Қазіргі пілдердің құлақтары қалың негіздер мен жұқа жиектерге ие. Жүрекшелер көптеген капиллярлық қан тамырларымен тесілген. Капиллярларға түсетін қан қоршаған ортаға жылу береді, осылайша терморегуляция механизмін жасайды. Жүрекшелердің үлкен беті пілдерге артық жылудан тиімді арылуға мүмкіндік береді. Құлақтарды сергіту салқындату әсерін арттырады. Үнді пілдеріне қарағанда ыстық климатта өмір сүретін африкалық пілдер сәйкесінше үлкен жүрекшелерге ие.

Пілдер-әлеуметтік Жануарлар. Әдетте олар ескі және тәжірибелі Әйел басқаратын аналық және текшелер тобын құрайды. Еркектер бөлек табындар құрайды. Ересек еркек отарға аналықтармен уақытша қосыла алады, онда кем дегенде бір әйел тууға дайын болады. Осы уақыт ішінде ол үшін ең күшті еркек анықталады.

== Коммуникация ==
Тактильді байланыс-пілдер арасындағы қарым-қатынастың маңызды аспектісі. Пілдер бір-бірімен хобот арқылы сипалап немесе құшақтап амандасады. Соңғы қимыл жеңіл бәсекелестік жағдайында да кездеседі. Үлкендер кішкентайларды жазалау мақсатында хоботпен ұрады, аяқпен тебеді, немесе итереді.
Аға бас жазаламайды кіші инсульт хобота, аяқ, немесе оларды итеріп. Барлық жыныстар мен жастағы адамдар кездескен кезде немесе қозу күйінде бір-бірінің аузына, уақытша бездері мен жыныс мүшелеріне тиіп кетеді, бұл оларға химиялық секрецияларға негізделген сигналдарды қабылдауға мүмкіндік береді. Тактильді байланыс әсіресе піл мен піл арасындағы қарым-қатынаста өте маңызды. Қозғалыс кезінде анасы баласының жанында немесе артында тұрғанына байланысты хоботпен, аяқпен, құйрықпен ұстауға тырысады. Тынығуды қажет ететін нәресте пілі ананың алдыңғы аяқтарына басылады, ал егер ол тамақтанғысы келсе, оның иығына немесе аяғына тиіп кетеді.

Пілдердегі визуалды байланыс негізінен агрессияны білдіреді. Пілдер басын көтеріп, құлақтарын жайып, қауіпті болып көрінуге тырысады. Бұған, қажет болған жағдайда, бастың тербелісі, құлақтың жарылуы және жер мен өсімдіктердің лақтырылуы қосылуы мүмкін. Мүйізді пілдер хоботтарын көтереді. Мойынсұнуға дайын пілдер басын мен хоботтарын түсіреді, құлақтарын мойнына қысады, ал қарсы шығатындар керісінше құлақтарын созады.

== Интеллект ==
Пілдер өздерін айна бейнесінде анықтай алады, бұл өзін-өзі танудың белгісі болып саналады, оны кейбір маймылдар мен дельфиндер де көрсетті. Тұтқында өсірілген Үнді пілінің әйеліне жүргізілген бір зерттеу бұл жануарлардың көптеген көрнекі және кейбір дыбыстық жұптарды есте сақтап, ажырата алатындығын көрсетті. Бір жылдан кейін қайта тестілеу жоғары нәтиже көрсетті, бұл дамыған жадты көрсетеді. Пілдер құралдарды қолданатын жануарлардың бірнеше түріне жатады. Үнді пілінің бір бақылауы оның бұтақтарды шыбындар ретінде қолданғанын көрсетті. Алайда, пілдер құралдарды жасау қабілетінде шимпанзеден төмен. Пілдердің жақсы есте сақтау қабілеті олардың отбасылық топ мүшелерінің орналасқан жерін бақылау қабілетімен көрсетілген. Зерттеушілер әлі күнге дейін пілдердің эмоцияларға қаншалықты қабілетті екендігі туралы келісімге келген жоқ. Бақылаулар өліммен байланысты белгілі бір рәсімнің болуын көрсетеді. Сонымен қатар, пілдер туыстық дәрежесіне байланысты емес, өз түрлерінің бас сүйектері мен азуларына қызығушылық танытады. Өліп жатқан немесе өлі пілге барлық пілдер өз көңілдерін бөледі.

== Қоректену ==
Табиғи жағдайда пілдердің диетасы олардың тіршілік ету аймағына тікелей байланысты. Мысалы, Үндістанның оңтүстігінде тұратын пілдер фикус жапырақтарын шайнағанды ұнатады, ал Зимбабведе тұратын пілдер мүлдем басқа өсімдіктерді тұтынады. Пілдердің тамақ көзі құрғақшылық немесе жаңбыр жылдарына байланысты да өзгереді. Жалпы, бұл жануарлардың рационына жапырақтары, қабығы мен түрлі ағаштардың жемістері, олардың минералдарға деген қажеттілігін қанағаттандыратын шөп кіреді.

==Пілдің тұмсығы==
Пілдің ұзын тұмсығы бірнеше қызмет атқарады. Тұмсығының ұшындағы екі танауымен тыныс алса, саусақ секілді болып біткен ұшы оларға заттарды алуға көмектеседі. Сонымен қатар пілдер тұмсықтарының көмегімен қорек пен суды ауыздарына жеткізеді, қауіп төнген жағдайда тұмсығымен дыбыс шығарып, белгі береді.

==Мүйіздері==
Пілдердің тістері ұзын болып келеді, ол мүйіздері деп аталып кеткен. Мүйіздерінің үштен бір бөлігі қан мен жүйкеден тұрады. Мүйіздің көзге көрінетін бөлігі дентиннен тұрады, ал сырты эмальмен
қапталған. Пілдің мүйізі – өте бағалы материал, оны сән бұйымдарын, пианино батырмаларын, пышақтар және т.б. тұрмыстық заттар жасауда қолданады.

==Пілдің табындары==
Пілдер – табын құратын жануарлар. Олардың өмірінде матриархаттық қоғам орын алған, яғни ұрғашылар топ басы болып келеді. Олардың өмір сүретін топтары табын деп аталады. Жасы және өлшемі жағынан ең үлкен ұрғашы піл табынды басқарады. Бір табында 8-ден 100 пілге дейін болады. Пілдің баласы өмірге келгенде оны бүкіл табын бағып, қорғайды. Еркек пілдер 12 жасқа толғанда табыннан кетеді. Табыннан кеткен соң олар жалғыз жүреді. Сонымен қатар олар басқа да еркек пілдермен бірігіп, 2-ден 14-ке дейінгі, кей кездері 35-тен 144-ке дейінгі мүшесі бар топ құрады.

== Қолға үйрету ==
Адамдар пілдерді көлік ретінде ауыр заттарды тасу үшін қолға үйретеді. Пілдер ағаш өнеркәсібінде, аңшылық пен соғыста қолданылады. Ең алғаш болып азиялық пілдер шамамен осыдан 5 000 жыл бұрын қолға үйретіле бастаса, египеттіктер африкалық пілдерді шамамен 2 500 жыл бұрын үйреткен. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Пілдер| ]]
[[Санат:Сүтқоректілер үйелмені]]</text>
      <sha1>a3inanfiyqo7g4le32w2pv2raemgtzo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ресейдің бекініс желілері</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26335</id>
    <revision>
      <id>3657932</id>
      <parentid>2719649</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:12:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Орел Карл [[Бекіністік Шеп]] бетін [[Ресейдің бекініс желілері]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>2719649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2024" sha1="p3gclr7clw0v15jxwdjfonvu68fjckn" xml:space="preserve">'''Бекіністік Шеп''' – [[Ресей]] өкіметінің өз үстемдігін нығайту мақсатында қазақ жерлерінде салған қамалды қорғаныстар жүйесі. 18 ғасырдың 30 – 40-жылдарында [[Қазақстан]]ның батыс және солтүстік шекараларына алғашқы Бекіністік шептер салына бастады.  Верхне-Яицкіден (қазіргі [[Верхно-Уральск]]) Тобылдағы [[Звериноголовск]] қамалына дейін ұзындығы 770 км-ге жуық Уйск Бекіністік шебі жасалды. [[Омбы]]ны [[Семей]] және [[Өскемен]]мен жалғастыратын ұзындығы 930 км [[Ертіс]] Бекініс шебінің қабырғасы тұрғызылды. 1752 — 55 жылдары[[Звериноголовск қамалы]] мен [[Ертіс]] аралығында ұзындығы 560 км-ден асатын жаңа [[Есіл]] Бекініс шебі салынды. Бұл [[Уйск]] және Ертіс Бекініс шептерін бір-бірімен байланыстырды. 19 ғасырдың 2-жартысында [[Сырдария]] бойы мен [[Жетісу]] өңірінде де Бекіністік шептер салынды. [[Гурьев]], [[Орал]], [[Орынбор]], [[Троицк]], [[Петропавл]], [[Семей]], т.б. қамалдар Бекіністік шептер құрамына кірді.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер== 
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тарих]]


{{stub}}</text>
      <sha1>p3gclr7clw0v15jxwdjfonvu68fjckn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сыздық сұлтан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31401</id>
    <revision>
      <id>3658112</id>
      <parentid>3035122</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:32:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Sagzhan [[Сыздық Сұлтан]] бетін [[Сыздық сұлтан]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3035122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10735" sha1="g6d0n9sld85mbx3y3ahl3xo41014yzf" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі = Сыздық Кенесарыұлы
 |Шынайы есімі = 
 |Сурет = Султан Сыздык.jpg
 |Сурет ені =
 |Сурет атауы  = 
 |Мансабы = ұлт-азаттық қозғалыстың қайраткері
 |Азаматтығы = 
 |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні = 1910
 |Қайтыс болған жері = 
 |Әкесі = [[Кенесары Қасымұлы]]
 |Анасы = 
 |Жұбайы = 
 |Балалары = 
 |Марапаттары = 
 |Сайты =  
 |Басқалары = 
 |Commons = 
|Туған күні=1837|Туған кездегі есімі=Сыздық Кенесарыұлы}}

'''Сыздық Кенесарыұлы''' (Садық сұлтан, Сыздық төре; [[1837 жыл]] – [[1910 жыл]]) — XIX ғасырдың 2-жартысындағы [[ұлт-азаттық қозғалыс]]ының қайраткері.

== Бала шағы ==
[[Кенесары хан|Кенесары ханның]] екінші әйелі Жаңыл ханымнан туған. [[Кенесары]] қаза болғаннан кейін оның бала-шағасы төлеңгіттермен Түркістан қаласына іргелес Қаратау маңына көшіп барған. Олар салық төлемеу шартымен [[Қоқан Хандығы|Қоқан хандығына]] қарады. Сыздық ауыл молдасынан білім алып, ер жеткенде Қоқан ханына әскери қызметке кірді. Оған пансат басы (бес жүз әскербасы) атағы берілді. Ол өзінің әскерімен Ұзынағаш шайқасына қатысып, ерлігімен көзге түсті.

== Орыс әскерлермен шайқас ==
1864 жылы [[Қоқан хандығы|Қоқан ханының]] әмірімен [[Созақ|Созақтың әкімі]] болып тағайындалды. Бұл кезде [[Ресей]] полковнигі Веревкин Түркістан қаласына таяп келіп, қоршауға алды. Осыған орай ол өзінің жасақтарымен Түркістан қаласын қорғауға аттанды. Сыздық жасақтары орыс әскерлерінің қоршауын бұзып, Түркістан қаласына еніп, оны қорғауда батылдық танытты. Сондай-ақ Түркістанға іргелес [[Иқан|Иқан ауыл]] маңында орыс әскерлеріне ойсырата соққы берді. Сыздық [[Шымкент]] қаласын қорғауға да қатысып, генерал [[Черняев Михаил Григорьевич|М. Г. Черняев]] әскеріне тойтарыс беруде өзінің талантты қолбасшы екенін көрсетті. Генерал [[Черняев Михаил Григорьевич|Черняев]] [[Шымкент]]ті алғашқы шабуыл барысында ала алмай, кейін шегінуге мәжбүр болды. [[Ташкент]]ті қорғау барысында [[Әлімқұл]] қаза тапқан соң қаланың беделді ақсақалдарының ұсынысымен Сыздық әмір лашкар (әскербасы) болып сайланып, [[Ташкент]]ті қорғауды қолға алды.

== Бұхар әмірлігімен одақтасуы ==
Сыздық патшалық [[Ресей]]дің басқыншылық саясатына тегеурінді тойтарыс беру мақсатында [[Бұхар хандығы|Бұхар әмірлігімен]] одақтасу қажет деп тапты. Соған орай Бұхар әмірі Әбулмұзафарға елші жіберді. Бұхар әмірі мұндай келісімді қабыл алып, [[Ташкент]]ке өзінің Тайшыбек атты өкілін аттандырды. Тайшыбек келгеннен кейін Сыздық [[Ташкент]]ті басқаруды соған тапсырды. Генерал Черняев әскері [[Ташкент]]ті алып, Жызаққа қарай бет алғанда Сыздық оған тегеурінді қарсылық ұйымдастырды. [[Сырдария|Сырдария бойындағы]] [[Шардара (қала)|Шардара қамалы]] маңындағы қазақтарды орыс әскерлерінің тонап жатқаны жайлы хабар алған Сыздық оларға көмекке аттанды. Ол жергілікті &lt;br /&gt;
[[қоңырат]]тардан жасақ құрастырып, орыс әскерлеріне ойсырата соққы беріп, Шардара маңы қазақтарының тоналған мал-мүлкін қайтартты. Бұдан соң Сыздық [[Самарқанд]]қа барып, [[Бұхар хандығы|Бұхар әмірімен]] бірге Бұхараға кетті. Сол жақтан 800 адамнан тұратын жасақ алып, [[Қазалы]]ны азат етуге аттанды.

== Бұхар әмірлігіне қарсы шығуы ==
[[Қазалы]]ның оңтүстігіндегі Сарыбұлақ деген жерде орыс әскерлерімен шайқасты. Үш күнге созылған шайқаста Сыздықтың жасағынан 22, ал орыс әскерлерінен 60-тан астам адам қаза тапты. [[Перовск]]іден [[Қазалы]]ға қосымша орыс әскері жіберілгеннен хабардар болған Сыздық жасағымен Қызылқұм арқылы жүріп Жызаққа келіп, орыс әскерімен шайқасқа түсіп, оларды шегінуге мәжбүр етті. Бірақ бұл кезде Бұхар әмірінің әскері Самарқанд түбінде генерал [[Константин Петрович Кауфман|К.П. Кауфман]] әскерінен жеңілген еді. Самарқандты қорғаушыларға Сыздық жасақтарымен келіп қосылғанымен қаруы басым орыс әскерлері жеңіске жетіп, Самарқандты алды. Бұхар әмірінің орыстармен бітімге келуін Сыздық сатқындық деп бағалап, онымен де күресуге бел буды. Ол өзімен пікірлес әріптестерімен бірге қазақтар арасынан жасақ жинап, Нұратаны алды. Бұхар әмірі Сыздықтың Нұратаны алғанын естігеннен кейін оған қарсы бес мың сарбаз бен сегіз мың атты әскер жіберді. Жазалауға жіберілген бұл әскер Сыздықтың жасағымен бетпе-бет келгенде үрейленіп, ұрыссыз тізе бүкті. Осылайша Сыздыққа он үш мың әскер қосылды. Алайда бұл әскер Сыздыққа шын беріле қоймады. Соның салдарынан [[Зеравшан өзені|Зеравшан өзен]] бойында Бұхар әмірімен болған шайқаста Сыздық маңында мыңға жуық адам ғана қалды, қалғандары шайқасқа түсуден бас тартып, қашып кетті.

== Соңғы шайқас ==
Бұл оқиғадан кейін ол [[Хиуа хандығы]] иелігіне өтіп, [[Сырдария]]ның сол жағалауын қоныстанған қазақтардың басшысына айналды. 1873 жылы көктемде [[Константин Петрович Кауфман|Кауфман]] Хиуаны жаулауға аттанған кезде Сыздық өзіне қарасты қазақтардан 700 адамнан тұратын жасақ құрды. Бұған Хиуа ханы түрікмендерден құралған 500 адамдық жасақты қосып, Сыздықты Кауфман бастаған әскерге қарсы аттандырды. [[Әмудария]] бойындағы Үшошақ деген жерде Кауфман әскерімен Сыздық жасақтары шайқасқа түсті. Шайқас барысында Хиуа ханының орыс жаулаушыларымен келіссөз жүргізіп жатқандығынан хабардар болған Сыздық өз күресін [[Қашқар]]ға барып жалғастырмақ болды. Ол Гератқа өтіп, сонда үш айдай тұрақтап, Бадахшан арқылы Қашқарға келді. Мұнда оны Қашқардың билеушісі Якупбек қабылдап, оған әскери қолбасшы лауазымын береді. Сыздық Қашқардағы мұсылмандардың көмегімен Түркістан өлкесін орыс жаулаушыларынан азат етуге болады деп үміттенді. Алайда 1877 жылы Қашқарды Цин империясы әскерлерінің жаулап алуына байланысты бұл үміт те үзілді. Сыздық [[Қытай]] жаулаушыларымен шайқас барысында ауыр жарақат алды. [[1878]] жылы Ферғана өңіріне өтіп, орыс билігін мойындауға мәжбүр болды. Оған [[Сырдария]] облысының [[Шымкент]] уезінде тұруға рұқсат етілді. Сыздықтың ерлік істерін [[Майлықожа Сұлтанқожаұлы|Майлықожа]] мен [[Жамбыл Жабайұлы|Жамбыл]] ақындар жырға қосқан.&lt;ref&gt;А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.
ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1837 жылы туғандар]]
[[Санат:1910 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>g6d0n9sld85mbx3y3ahl3xo41014yzf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тасбақалар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44579</id>
    <revision>
      <id>3658072</id>
      <parentid>3656863</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:48:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Вмуд|Вмуд]] ([[User talk:Вмуд|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2999384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7611" sha1="tum8ojvz505duqegxg9vamzeen4600o" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name              = Тасбақалар
| image             = Florida Box Turtle Digon3 re-edited.jpg
| image_caption     = ''[[Terrapene carolina]]''
| fossil_range      = [[Late Triassic]] – Recent, {{Fossil range|215|0}}
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Бауырымен жорғалаушылар]]
| superordo = '''Chelonia'''
| superordo_authority = Macartney, 1802
| ordo = '''Testudines'''
| ordo_authority = [[Карл Линней|Линней]], 1758
| range_map         = World.distribution.testudines.1.png
| range_map_caption = Көк: теңіз тасбақалары, қара: жер тасбақалары
| subdivision_ranks = Кіші саптары
| subdivision       = [[Cryptodira]]&lt;br /&gt;[[Pleurodira]]&lt;br /&gt; тағы басқалары
}}
'''Тасбақалар''' ({{lang-la|Testudines}}) – [[бауырымен жорғалаушылар]] отрядының бірі. [[Триас]] кезеңінен белгілі, [[котилозаврлар]]дан шыққан деген пікір бар. Қазір тіршілік ететін Тасбақалардың 250-ге жуық түрін 12 тұқымдасқа, 2 кейде 5 отряд тармағына біріктіреді. Тасбақалар барлық құрлықтарда (тек [[Антарктида]]да кездеспейді), негізінен тропиктік және субтропиктік аймақтарда таралған, әр тұқымдастың өзінің таралу орталықтары мен көбірек кездесетін жерлері бар. Тасбақалар ыстық шөлді жерлерді, тропиктік ормандарды, тау беткейлерін, өзен, көл, батпақ, елді мекендер маңын, теңіз жағалауларын, мұхиттарды мекендейді. Суық және құрғақшылық кезде қысқы, кейде [[жаз]]дық ұйқыға кетеді.

Тасбақалардың ерекшелігі денесі сүйекті-мүйізді не сүйекті-терілі сауытпен қапталған. Арқа сауытын [[карапакс]], ал бауыр сауытын [[пластрон]] деп атайды. Сауытының ұзындығы 12 см-ден 2 м-ге дейін жетеді. [[Карапакс]] теріден дамыған сүйек тақташықтарынан тұрады; оның ішкі бетіне омыртқа қанаттары және қабырғалар бекиді. Пластронның тақташықтары бұғана мен құрсақ қабырғаларынан құралған. Екі сауыттың біріккен жері тарамыс сіңірмен қозғалмалы түрде не сүйектері кірігіп жалғасады. Екі сауыт арасынан Тасбақалардың басы, мойны, аяқтары шығып тұрады, қауіп төнгенде бұларды сауыт ішіне жиып алады. Көру, иіс сезу органдары жақсы дамыған, нашар естиді. Жақтарында тістері болмайды, иегінде тұмсық тәрізді мүйізді қабыршақтары бар. Құрлық Тасбақалары негізінен өсімдік қоректі; тұщы [[су]] Тасбақалары [[балық]]тармен, қосмекенділермен, омыртқасыз жануарлармен қоректенеді. Тіпті бірнеше айдай қоректенбеуі де мүмкін. Құрлықта шағылысады (бір немесе бірнеше жүз жұмыртқа салады). Жыныстық жағынан 2 – 3 жасында жетіледі. Кейбір түрлері жылына 3 рет, кейде одан да көп жұмыртқа салады. Шар немесе эллипс тәрізді жұмыртқаларының сырты әктасты қабыршақпен ([[құрлық тасбақалары]]нда), не терілі жабынмен ([[тұщы су тасбақалары]]нда) жабылған. Инкубация кезеңі көпшілік түрінде 2 – 3 ай ([[Піл тасбақасы|піл тасбақаларында]] 6 – 7 ай). Табиғи жағдайда 150 жылдай тіршілік етеді.

Тасбақалардың [[Қазақстан]]да 2 тұқымдасы: тұщы су тасбақалары және құрлық тасбақалары, олардың бір-бірден түрлері ([[батпақ тасбақасы]]) бар. Екінші тұқымдастың жалғыз түрі – [[дала тасбақасы]] республиканың оңтүстігінде таралған. 38 түрі мен түр тармағы қорғауға алынып, Халықаралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген.

== Қорегі ==
Тасбақалар негізінен шөппен қоректенеді. Олар шөптердің, жабайы гүлдердің және жоғары протеинді өсімдіктердің көп түрін жей береді. Сонымен қатар олар суды да көп мөлшерде пайдаланады. Кейбір тасбақалар жәндіктер мен құрттарды да, тіпті өлген үлкен жануарлардың қалдықтарын да жейді.

== Жұмыртқалары мен балалары ==
Ұрғашы тасбақалар індер қазып, сонда жұмыртқа салады. Олар бір салғанда бір жұмыртқадан елу бір жұмыртқаға дейін жетеді. Ал тасбақалардың түрлеріне байланысты жұмыртқалар екі ай мен бір жылдан астам уақыт аралығында дамып жетіледі. Балаларының жынысы ұяның температурасына байланысты болады. Жылы ұяда, әдетте, ұрғашы балалар, ал салқын ұяда еркек балалар жетіледі. Жұмыртқадан шыққаннан кейін жас тасбақалар өздігінен өмір сүреді.

== Тасбақалардың өміршеңдігі ==
Тасбақалар – ұзақ жасайтын жануарлар. Көптеген тасбақалардың 150 жылдан астам уақыт өмір сүретіндігі туралы жазбалар бар. Туи Малила ең ұзақ өмір сүрген тасбақа болды. Ол 1965 жылы 188 жасында өлген.

== Сауыттары ==
Сауыттарының үстіңгі бөлігі қалқанша деп, ал астыңғы бөлігі құрсақ қалқаншасы деп аталады. Қалқанша немесе сауыт күмбез пішінде болып, қабырғалары мен арқасынан шығатын сүйектерден жасалады. Алдыңғы және артқы аяқтарының арасындағы сүйекті жоталар бауыр сауыты мен арқа сауытын жалғастырады.  
{{wikify}}

[[Санат:Тасбақалар| ]]

{{stub}}</text>
      <sha1>tum8ojvz505duqegxg9vamzeen4600o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658075</id>
      <parentid>3658072</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:49:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kasymov|Kasymov]] ([[User talk:Kasymov|т]]) өңдемелерінен [[User:Вмуд|Вмуд]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3656863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7671" sha1="5rw78px4or8jcchszojgu1sd5yjnd0i" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name              = Тасбақалар
| image             = Florida Box Turtle Digon3 re-edited.jpg
| image_caption     = ''[[Terrapene carolina]]''
| fossil_range      = [[Late Triassic]] – Recent, {{Fossil range|215|0}}
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Бауырымен жорғалаушылар]]
| superordo = '''Chelonia'''
| superordo_authority = Macartney, 1802
| ordo = '''Testudines'''
| ordo_authority = [[Карл Линней|Линней]], 1758
| range_map         = World.distribution.testudines.1.png
| range_map_caption = Көк: теңіз тасбақалары, қара: жер тасбақалары
| subdivision_ranks = Кіші саптары
| subdivision       = [[Cryptodira]]&lt;br /&gt;[[Pleurodira]]&lt;br /&gt; тағы басқалары
}}
'''Тасбақалар''' ({{lang-la|Testudines}}) – [[бауырымен жорғалаушылар]] отрядының бірі. [[Триас]] кезеңінен белгілі, [[котилозаврлар]]дан шыққан деген пікір бар. Қазір тіршілік ететін Тасбақалардың 250-ге жуық түрін 12 тұқымдасқа, 2 кейде 5 отряд тармағына біріктіреді. Тасбақалар барлық құрлықтарда (тек [[Антарктида]]да кездеспейді), негізінен тропиктік және субтропиктік аймақтарда таралған, әр тұқымдастың өзінің таралу орталықтары мен көбірек кездесетін жерлері бар. Тасбақалар ыстық шөлді жерлерді, тропиктік ормандарды, тау беткейлерін, өзен, көл, батпақ, елді мекендер маңын, [[теңіз]] жағалауларын, мұхиттарды мекендейді. Суық және құрғақшылық кезде қысқы, кейде [[жаз]]дық ұйқыға кетеді.

Тасбақалардың ерекшелігі денесі сүйекті-мүйізді не сүйекті-терілі сауытпен қапталған. Арқа сауытын [[карапакс]], ал бауыр сауытын [[пластрон]] деп атайды. Сауытының ұзындығы 12 см-ден 2 м-ге дейін жетеді. [[Карапакс]] теріден дамыған сүйек тақташықтарынан тұрады; оның ішкі бетіне омыртқа қанаттары және қабырғалар бекиді. Пластронның тақташықтары бұғана мен құрсақ қабырғаларынан құралған. Екі сауыттың біріккен жері тарамыс сіңірмен қозғалмалы түрде не сүйектері кірігіп жалғасады. Екі сауыт арасынан Тасбақалардың басы, мойны, аяқтары шығып тұрады, қауіп төнгенде бұларды сауыт ішіне жиып алады. Көру, иіс сезу органдары жақсы дамыған, нашар естиді. Жақтарында тістері болмайды, иегінде тұмсық тәрізді мүйізді қабыршақтары бар. Құрлық Тасбақалары негізінен өсімдік қоректі; тұщы [[су]] Тасбақалары [[балық]]тармен, қосмекенділермен, [[Омыртқасыздар|омыртқасыз]]&lt;nowiki/&gt;мен қоректенеді. Тіпті бірнеше айдай қоректенбеуі де мүмкін. Құрлықта шағылысады (бір немесе бірнеше жүз жұмыртқа салады). Жыныстық жағынан 2 – 3 жасында жетіледі. Кейбір түрлері жылына 3 рет, кейде одан да көп жұмыртқа салады. Шар немесе эллипс тәрізді жұмыртқаларының сырты әктасты қабыршақпен ([[құрлық тасбақалары]]нда), не терілі жабынмен ([[тұщы су тасбақалары]]нда) жабылған. Инкубация кезеңі көпшілік түрінде 2 – 3 ай ([[Піл тасбақасы|піл тасбақаларында]] 6 – 7 ай). Табиғи жағдайда 150 жылдай тіршілік етеді.

Тасбақалардың [[Қазақстан]]да 2 тұқымдасы: тұщы су тасбақалары және құрлық тасбақалары, олардың бір-бірден түрлері ([[батпақ тасбақасы]]) бар. Екінші тұқымдастың жалғыз түрі – [[дала тасбақасы]] республиканың оңтүстігінде таралған. 38 түрі мен түр тармағы қорғауға алынып, Халықаралық табиғат қорғау одағының “[[Қызыл кітап|Қызыл кітабы]]&lt;nowiki/&gt;на” енгізілген.

== Қорегі ==
Тасбақалар негізінен шөппен қоректенеді. Олар шөптердің, жабайы гүлдердің және жоғары протеинді өсімдіктердің көп түрін жей береді. Сонымен қатар олар суды да көп мөлшерде пайдаланады. Кейбір тасбақалар жәндіктер мен құрттарды да, тіпті өлген үлкен жануарлардың қалдықтарын да жейді.

== Жұмыртқалары мен балалары ==
Ұрғашы тасбақалар індер қазып, сонда жұмыртқа салады. Олар бір салғанда бір жұмыртқадан елу бір жұмыртқаға дейін жетеді. Ал тасбақалардың түрлеріне байланысты жұмыртқалар екі ай мен бір жылдан астам уақыт аралығында дамып жетіледі. Балаларының жынысы ұяның температурасына байланысты болады. Жылы ұяда, әдетте, ұрғашы балалар, ал салқын ұяда еркек балалар жетіледі. Жұмыртқадан шыққаннан кейін жас тасбақалар өздігінен өмір сүреді.

== Тасбақалардың өміршеңдігі ==
Тасбақалар – ұзақ жасайтын жануарлар. Көптеген тасбақалардың 150 жылдан астам уақыт өмір сүретіндігі туралы жазбалар бар. Туи Малила ең ұзақ өмір сүрген тасбақа болды. Ол 1965 жылы 188 жасында өлген.

== Сауыттары ==
Сауыттарының үстіңгі бөлігі қалқанша деп, ал астыңғы бөлігі құрсақ қалқаншасы деп аталады. Қалқанша немесе сауыт күмбез пішінде болып, қабырғалары мен арқасынан шығатын сүйектерден жасалады. Алдыңғы және артқы аяқтарының арасындағы сүйекті жоталар бауыр сауыты мен арқа сауытын жалғастырады.  
{{wikify}}

[[Санат:Тасбақалар| ]]

{{stub}}</text>
      <sha1>5rw78px4or8jcchszojgu1sd5yjnd0i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жанатай батыр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45452</id>
    <revision>
      <id>3657810</id>
      <parentid>3657743</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T13:11:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Кайсак 67</username>
        <id>185901</id>
      </contributor>
      <origin>3657810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11901" sha1="r3z65t7k9vouenglodpeesy2y08zaw2" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
| есімі = Жанатай батыр
| түпнұсқадағы есімі = 
| туған кездегі есімі = 
| туған күні = 1723
| туған жері = [[Айыртау ауданы]]
| қайтыс болған күні = 1819
| қайтыс болған жері = 
| суреті = Жанатай батыр кеснесі.jpg
| ені = 
| сурет сипаттамасы = Жанатай батыр кесенесі
| лақап аты = 
| бүркеншік аты = 
| қызмет еткен елі/мемлекеті = [[Қазақ хандығы]]&lt;br&gt;[[Орта жүз]]
| қызмет жылдары = 
| әскери атағы = Батыр
| әскер түрі =
| қолбасшылық еткені =
| бөлімшесі = 
| шайқастары = [[Қазақ-жоңғар соғыстары]]&lt;br&gt;[[Вторжение в Средний жуз (1752—1753)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]&lt;br&gt;[[Қазақ-жоңғар соғыстары]]
| марапаттары = 
| туыстық байланыстары =[[Орта жүз]]&lt;br&gt;[[Арғын]]&lt;br&gt;[[Қарауыл]]
| қызметтен босауы = 
| қолы = 
}}
'''Жанатай батыр Ақанұлы''' (1723–1819) — қазақ жерін жоңғарлардан қорғаған XVIII ғасыр батырлардың бірі, [[Бөгенбай батыр]] Ақшаұлының (1680-1775) серігі. [[Арғын]] тайпасы [[Атығай]] руынан шыққан.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{кітап|авторы= Сәдуақас, Тортай|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ел мен Жер. Көкшетау - Қызылжар - Омбы - Құсмұрын - Ұлытау - Астана аймағы (тарихи-танымдық жинақ)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы |баспасы=  Дайк-Пресс|жыл= |томы= 2003|беттері= |барлық беті= 565|сериясы= |isbn= 9965-699-06-2|тиражы= 1500}}&lt;/ref&gt; [[Айыртау ауданы]]нда дүниеге келген. XVIII ғасырдың 30-жылдары жоңғарлармен болған шайқаста көзге түскен. Жанатай есімі халықтың ауыз әңгімелерінде, аңыздарында кездеседі. Ол туралы [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] «XVIII-ғасырдағы батырлар жайлы тарихи деректер» мақаласында айтқан. Есіл ауданының Жанатай (қазіргі Өрнек) ауданында жерленген.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot;&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt; [[Қазақ-жоңғар соғысы (1752-1755)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]) және [[Қазақ-жоңғар соғысы (1752-1755)]] [[Абылай хан]]мен [[Жоңғар хандығы|жонғар]]ларға қарсы шайқасқан.

Жанатай батыр жайында көрнекті ақын-жазушыларымыз Көкен Шәкеев, Естай Мырзахметов, Мұхтар Мағауин, Әнуар Әлімжанов («Жаушы» романы), Ілияс Есенберлин («Жанталас» романы) өз еңбектерінде атап өтті. Мысалы, Мұхтар Мағауин «Қазақ тарихының әліппесі» еңбегінде: «1753-1754 жылдарда Жанатай, Қабанбай, Бөгенбай, Керей Жәнібек, Мүйізді Өтеген батырлар бастаған қазақ қолы қысы, жазы демей әлденеше рет Жоңғарды шауып қайтады », «18 ғасырдың үшінші ширегінде Дүрбін-Ойратты тоздырған, Мәнжу-Цин басқыншылығына қарсы қайтпай күрескен, торғауытты талқандаған, қырғызды Алатаудан асырып, өзбек әміршілерін тәубесіне түсірген, сөйтіп 20 жыл бойғы тынымсыз майданда Алаш ұранын жаңғыртып, Абылайға үш жүздің тізгінін ұстатқан, Қазақ Ордасын қайта көтерген ең атақты қолбасшылар: Қаракерей Қабанбай, Әбілпейіз сұлтан, Мүйізді Өтеген, Нұралы хан, Қанжығалы Бөгенбай, Ералы сұлтан, Әбіл сұлтан, Орыс сұлтан, Жанатай, Баян, Малайсары, Олжабай, Керей Жәнібек, Шапырашты Наурызбай, Ақтамберді, Жәпек, Бердіқожа, Тілеуке, Сағымбай, Құлеке, Жауғыш, Дат, Көкжарлы, Барақ, Құлашбек, Тұрсынбай, Нарбота, Қожаберген...., » деп қазақтың ұлт болып ұйысуына ұйтқы болған кіл саңлақтарды, ұлыларымызды тізіп шығады.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot; /&gt;[https://www.turizm-airtau.sko.gov.kz/old/page/read/ZHanataj_batyr_Akanoviche476.html?lang=kz][2]

=== Орта жүзге басып кіруді тойтару (1752—1753) ===
Жанатай батырдың қолбасшылық дарыны жоңғар билеушісі Лама Доржидың бұйрығымен Сайн-Белек, Шак-Дора және Батур-Убаши бастаған 20 мыңдық қалың қолдың Орта жүз ұлыстарына тұтқиылдан шабуыл жасауы кезінде қатты көрінді. Жаудың мақсаты Абылай ханның ықпалын жою және Орта жүзді толық бағындыру еді. 

== Естелік және мұра ==
Жанатай батырдың есімі қазақ халқының жадында берік сақталған:
* Оның өмірі мен ерлік жолы халық ауыз әдебиетіндегі «Қап қағылған» және «Шаңды жорық» атты тарихи жыр-дастандардың негізгі желісіне айналды.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* Жанатай батырдың ұрпақтары да ата жолын қуып, батыр болған. Мысалы, оның немересі [[Тілеуберді батыр]] [[Кенесары Қасымұлы|Кенесары ханның]] көтерілісіне белсене қатысқан қолбасшылардың бірі болды.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Кесенесі ==
Ескерткіш [[Саумалкөл (Солтүстік Қазақстан облысы)|Саумалкөл]] ауылынан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 3,8 км, Саумалкөл ауылынан [[Арықбалық]] ауылынан өтетін жолдан батысқа қарай 360 м жерде орналасқан. Ескерткішті [[2023 жыл|2023]] жылы [[Ә. Х. Марғұлан атындағы археология институты]]ның Солтүстік Қазақстан кешенді археологиялық-этнографиялық экспедициясының барлау жасағы зерттеді.&lt;br&gt;
Кесене жазықта орналасқан. Мұнда бұрын қазақ зираттары болған, қазір бұл жер жыртылып кеткен. Қазіргі ескерткіш [[2022 жыл|2022]] жылы салынған.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының Тарих және мәдениет ескерткіштерінің жинағы. Солтүстік Қазақстан облысы. 1-шығарылым. Айыртау ауданы. – Алматы, 2024. – 320 б. – Қазақша, орысша. ISBN 978-601-82117-7-5, ISBN 978-601-82117-8-2 &lt;/ref&gt;

== Ақан бай және батырдың отбасы ==
'''[[Ақан бай]]''' (XVIII ғасыр) — [[Орта жүз]] құрамындағы Арғын тайпасының Қарауыл (Ноғай тармағы) руынан шыққан белгілі тарихи тұлға, дәулетті бай әрі елге сыйлы ақсақал. Ол Сарыарқа даласында, әсіресе Көкшетаудан Торғайға дейінгі кең байтақ аумақта мыңғырған жылқы айдаған заманының ең ірі байларының бірі болған.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot; /&gt; 

Ақан бай тек байлығымен ғана емес, ел ішіндегі зор беделімен, әділдігімен және шешендігімен де танымал болды. Оның айтқан сөзі далада қалмайтын, руаралық даулар мен билік айтуда сөзі өтімді, ықпалды адам болған. Ақан байдың есімі тарихи деректерде, соның ішінде даңқты '''[[Бұқар жырау|Бұқар жыраудың]]''' толғауларында Арғын ішіндегі ең беделді байлардың қатарында аталады. [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] өз еңбектерінде Бұқар жыраудың Арғын байларымен кездесуін сипаттай келе, жыраудың мынадай сөздерін келтіреді:
&lt;blockquote&gt;«Бұқарекең біз келдік, Ақан, Төбет байларға...»&lt;/blockquote&gt;

=== Анасы және тоғыз ұл аңызы ===
Жанатай батырдың анасы — '''Болат бәйбіше''' де өз заманында ерекше қарулы, өжет, мінезді және рухы биік әйел болған. Болат бәйбішенің төркіні [[Кіші жүз]] құрамындағы белгілі '''[[Адай|Адай руынан]]''' шыққан. Халық арасында Адай қыздарының батыр мінезді, өршіл болатыны туралы нақыл сөздер осы Болат ананың бейнесіне толық сай келеді.

Ақан бай мен Болат бәйбішеден тоғыз ұл дүниеге келген. Олар Сарыарқа өңірінде «Ақанның тоғыз бөрісі» деген атпен белгілі болды:

1. Түгел

2. Жантүгел

3. Қонай

4. '''Жанатай батыр'''

5. Үркін

6. Шағатай

7. Қарамырза

8. Сарымырза

9. Азнабай

10. Сейтек 

11. Ізбасты

Ақан байдың барлық ұлдары ат жалын тартып мінгеннен кейін ел қорғау ісіне араласты. Алайда олардың ішінде ең даңқтысы, Абылай ханның бас батырларының біріне айналып, қол бастаған мыңбасы дәрежесіне жеткені — төртінші ұлы Жанатай батыр болды. Ақан бай ұлдарының әскери өнерді меңгеруіне, сауыт-сайманмен және ең жүйрік тұлпарлармен қамтамасыз етілуіне өзінің шексіз байлығы мен мүмкіндіктерін аямай жұмсаған.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot; /&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>r3z65t7k9vouenglodpeesy2y08zaw2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657813</id>
      <parentid>3657810</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T13:13:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Кайсак 67</username>
        <id>185901</id>
      </contributor>
      <origin>3657813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11898" sha1="24v57jxdu0zh57cu68k0b9cynzn1xh1" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
| есімі = Жанатай батыр
| түпнұсқадағы есімі = 
| туған кездегі есімі = 
| туған күні = 1723
| туған жері = [[Айыртау ауданы]]
| қайтыс болған күні = 1819
| қайтыс болған жері = 
| суреті = Жанатай батыр кеснесі.jpg
| ені = 
| сурет сипаттамасы = Жанатай батыр кесенесі
| лақап аты = 
| бүркеншік аты = 
| қызмет еткен елі/мемлекеті = [[Қазақ хандығы]]&lt;br&gt;[[Орта жүз]]
| қызмет жылдары = 
| әскери атағы = Батыр
| әскер түрі =
| қолбасшылық еткені =
| бөлімшесі = 
| шайқастары = [[Қазақ-жоңғар соғыстары]]&lt;br&gt;[[Вторжение в Средний жуз (1752—1753)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]&lt;br&gt;[[Қазақ-жоңғар соғыстары]]
| марапаттары = 
| туыстық байланыстары =[[Орта жүз]]&lt;br&gt;[[Арғын]]&lt;br&gt;[[Қарауыл]]
| қызметтен босауы = 
| қолы = 
}}
'''Жанатай батыр Ақанұлы''' (1723–1819) — қазақ жерін жоңғарлардан қорғаған XVIII ғасыр батырлардың бірі, [[Бөгенбай батыр]] Ақшаұлының (1680-1775) серігі. [[Арғын]] тайпасы [[Атығай]] руынан шыққан.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{кітап|авторы= Сәдуақас, Тортай|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ел мен Жер. Көкшетау - Қызылжар - Омбы - Құсмұрын - Ұлытау - Астана аймағы (тарихи-танымдық жинақ)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы |баспасы=  Дайк-Пресс|жыл= |томы= 2003|беттері= |барлық беті= 565|сериясы= |isbn= 9965-699-06-2|тиражы= 1500}}&lt;/ref&gt; [[Айыртау ауданы]]нда дүниеге келген. XVIII ғасырдың 30-жылдары жоңғарлармен болған шайқаста көзге түскен. Жанатай есімі халықтың ауыз әңгімелерінде, аңыздарында кездеседі. Ол туралы [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] «XVIII-ғасырдағы батырлар жайлы тарихи деректер» мақаласында айтқан. Есіл ауданының Жанатай (қазіргі Өрнек) ауданында жерленген.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot;&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt; [[Қазақ-жоңғар соғысы (1752-1755)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]) және [[Қазақ-жоңғар соғысы (1752-1755)]] [[Абылай хан]]мен [[Жоңғар хандығы|жонғар]]ларға қарсы шайқасқан.

Жанатай батыр жайында көрнекті ақын-жазушыларымыз Көкен Шәкеев, Естай Мырзахметов, Мұхтар Мағауин, Әнуар Әлімжанов («Жаушы» романы), Ілияс Есенберлин («Жанталас» романы) өз еңбектерінде атап өтті. Мысалы, Мұхтар Мағауин «Қазақ тарихының әліппесі» еңбегінде: «1753-1754 жылдарда Жанатай, Қабанбай, Бөгенбай, Керей Жәнібек, Мүйізді Өтеген батырлар бастаған қазақ қолы қысы, жазы демей әлденеше рет Жоңғарды шауып қайтады », «18 ғасырдың үшінші ширегінде Дүрбін-Ойратты тоздырған, Мәнжу-Цин басқыншылығына қарсы қайтпай күрескен, торғауытты талқандаған, қырғызды Алатаудан асырып, өзбек әміршілерін тәубесіне түсірген, сөйтіп 20 жыл бойғы тынымсыз майданда Алаш ұранын жаңғыртып, Абылайға үш жүздің тізгінін ұстатқан, Қазақ Ордасын қайта көтерген ең атақты қолбасшылар: Қаракерей Қабанбай, Әбілпейіз сұлтан, Мүйізді Өтеген, Нұралы хан, Қанжығалы Бөгенбай, Ералы сұлтан, Әбіл сұлтан, Орыс сұлтан, Жанатай, Баян, Малайсары, Олжабай, Керей Жәнібек, Шапырашты Наурызбай, Ақтамберді, Жәпек, Бердіқожа, Тілеуке, Сағымбай, Құлеке, Жауғыш, Дат, Көкжарлы, Барақ, Құлашбек, Тұрсынбай, Нарбота, Қожаберген...., » деп қазақтың ұлт болып ұйысуына ұйтқы болған кіл саңлақтарды, ұлыларымызды тізіп шығады.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot; /&gt;[https://www.turizm-airtau.sko.gov.kz/old/page/read/ZHanataj_batyr_Akanoviche476.html?lang=kz]

=== Орта жүзге басып кіруді тойтару (1752—1753) ===
Жанатай батырдың қолбасшылық дарыны жоңғар билеушісі Лама Доржидың бұйрығымен Сайн-Белек, Шак-Дора және Батур-Убаши бастаған 20 мыңдық қалың қолдың Орта жүз ұлыстарына тұтқиылдан шабуыл жасауы кезінде қатты көрінді. Жаудың мақсаты Абылай ханның ықпалын жою және Орта жүзді толық бағындыру еді. 

== Естелік және мұра ==
Жанатай батырдың есімі қазақ халқының жадында берік сақталған:
* Оның өмірі мен ерлік жолы халық ауыз әдебиетіндегі «Қап қағылған» және «Шаңды жорық» атты тарихи жыр-дастандардың негізгі желісіне айналды.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* Жанатай батырдың ұрпақтары да ата жолын қуып, батыр болған. Мысалы, оның немересі [[Тілеуберді батыр]] [[Кенесары Қасымұлы|Кенесары ханның]] көтерілісіне белсене қатысқан қолбасшылардың бірі болды.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Кесенесі ==
Ескерткіш [[Саумалкөл (Солтүстік Қазақстан облысы)|Саумалкөл]] ауылынан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 3,8 км, Саумалкөл ауылынан [[Арықбалық]] ауылынан өтетін жолдан батысқа қарай 360 м жерде орналасқан. Ескерткішті [[2023 жыл|2023]] жылы [[Ә. Х. Марғұлан атындағы археология институты]]ның Солтүстік Қазақстан кешенді археологиялық-этнографиялық экспедициясының барлау жасағы зерттеді.&lt;br&gt;
Кесене жазықта орналасқан. Мұнда бұрын қазақ зираттары болған, қазір бұл жер жыртылып кеткен. Қазіргі ескерткіш [[2022 жыл|2022]] жылы салынған.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының Тарих және мәдениет ескерткіштерінің жинағы. Солтүстік Қазақстан облысы. 1-шығарылым. Айыртау ауданы. – Алматы, 2024. – 320 б. – Қазақша, орысша. ISBN 978-601-82117-7-5, ISBN 978-601-82117-8-2 &lt;/ref&gt;

== Ақан бай және батырдың отбасы ==
'''[[Ақан бай]]''' (XVIII ғасыр) — [[Орта жүз]] құрамындағы Арғын тайпасының Қарауыл (Ноғай тармағы) руынан шыққан белгілі тарихи тұлға, дәулетті бай әрі елге сыйлы ақсақал. Ол Сарыарқа даласында, әсіресе Көкшетаудан Торғайға дейінгі кең байтақ аумақта мыңғырған жылқы айдаған заманының ең ірі байларының бірі болған.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot; /&gt; 

Ақан бай тек байлығымен ғана емес, ел ішіндегі зор беделімен, әділдігімен және шешендігімен де танымал болды. Оның айтқан сөзі далада қалмайтын, руаралық даулар мен билік айтуда сөзі өтімді, ықпалды адам болған. Ақан байдың есімі тарихи деректерде, соның ішінде даңқты '''[[Бұқар жырау|Бұқар жыраудың]]''' толғауларында Арғын ішіндегі ең беделді байлардың қатарында аталады. [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] өз еңбектерінде Бұқар жыраудың Арғын байларымен кездесуін сипаттай келе, жыраудың мынадай сөздерін келтіреді:
&lt;blockquote&gt;«Бұқарекең біз келдік, Ақан, Төбет байларға...»&lt;/blockquote&gt;

=== Анасы және тоғыз ұл аңызы ===
Жанатай батырдың анасы — '''Болат бәйбіше''' де өз заманында ерекше қарулы, өжет, мінезді және рухы биік әйел болған. Болат бәйбішенің төркіні [[Кіші жүз]] құрамындағы белгілі '''[[Адай|Адай руынан]]''' шыққан. Халық арасында Адай қыздарының батыр мінезді, өршіл болатыны туралы нақыл сөздер осы Болат ананың бейнесіне толық сай келеді.

Ақан бай мен Болат бәйбішеден тоғыз ұл дүниеге келген. Олар Сарыарқа өңірінде «Ақанның тоғыз бөрісі» деген атпен белгілі болды:

1. Түгел

2. Жантүгел

3. Қонай

4. '''Жанатай батыр'''

5. Үркін

6. Шағатай

7. Қарамырза

8. Сарымырза

9. Азнабай

10. Сейтек 

11. Ізбасты

Ақан байдың барлық ұлдары ат жалын тартып мінгеннен кейін ел қорғау ісіне араласты. Алайда олардың ішінде ең даңқтысы, Абылай ханның бас батырларының біріне айналып, қол бастаған мыңбасы дәрежесіне жеткені — төртінші ұлы Жанатай батыр болды. Ақан бай ұлдарының әскери өнерді меңгеруіне, сауыт-сайманмен және ең жүйрік тұлпарлармен қамтамасыз етілуіне өзінің шексіз байлығы мен мүмкіндіктерін аямай жұмсаған.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot; /&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>24v57jxdu0zh57cu68k0b9cynzn1xh1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657817</id>
      <parentid>3657813</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T13:17:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Кайсак 67</username>
        <id>185901</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3657817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11891" sha1="l0p8smoen73xzuscw1x9zhxm02l64bf" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
| есімі = Жанатай батыр
| түпнұсқадағы есімі = 
| туған кездегі есімі = 
| туған күні = 1723
| туған жері = [[Айыртау ауданы]]
| қайтыс болған күні = 1819
| қайтыс болған жері = 
| суреті = Жанатай батыр кеснесі.jpg
| ені = 
| сурет сипаттамасы = Жанатай батыр кесенесі
| лақап аты = 
| бүркеншік аты = 
| қызмет еткен елі/мемлекеті = [[Қазақ хандығы]]&lt;br&gt;[[Орта жүз]]
| қызмет жылдары = 
| әскери атағы = Батыр
| әскер түрі =
| қолбасшылық еткені =
| бөлімшесі = 
| шайқастары = [[Қазақ-жоңғар соғыстары]]&lt;br&gt;[[Вторжение в Средний жуз (1752—1753)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]&lt;br&gt;[[Қазақ-жоңғар соғыстары]]
| марапаттары = 
| туыстық байланыстары =[[Орта жүз]]&lt;br&gt;[[Арғын]]&lt;br&gt;[[Қарауыл]]
| қызметтен босауы = 
| қолы = 
}}
'''Жанатай батыр Ақанұлы''' (1723–1819) — қазақ жерін жоңғарлардан қорғаған XVIII ғасыр батырлардың бірі, [[Бөгенбай батыр]] Ақшаұлының (1680-1775) серігі. [[Арғын]] тайпасы [[Атығай]] руынан шыққан.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{кітап|авторы= Сәдуақас, Тортай|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ел мен Жер. Көкшетау - Қызылжар - Омбы - Құсмұрын - Ұлытау - Астана аймағы (тарихи-танымдық жинақ)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы |баспасы=  Дайк-Пресс|жыл= |томы= 2003|беттері= |барлық беті= 565|сериясы= |isbn= 9965-699-06-2|тиражы= 1500}}&lt;/ref&gt; [[Айыртау ауданы]]нда дүниеге келген. XVIII ғасырдың 30-жылдары жоңғарлармен болған шайқаста көзге түскен. Жанатай есімі халықтың ауыз әңгімелерінде, аңыздарында кездеседі. Ол туралы [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] «XVIII-ғасырдағы батырлар жайлы тарихи деректер» мақаласында айтқан. Есіл ауданының Жанатай (қазіргі Өрнек) ауданында жерленген.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot;&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt; [[Қазақ-жоңғар соғысы (1752-1755)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]) және [[Қазақ-жоңғар соғысы (1752-1755)]] [[Абылай хан]]мен [[Жоңғар хандығы|жонғар]]ларға қарсы шайқасқан.

Жанатай батыр жайында көрнекті ақын-жазушыларымыз Көкен Шәкеев, Естай Мырзахметов, Мұхтар Мағауин, Әнуар Әлімжанов («Жаушы» романы), Ілияс Есенберлин («Жанталас» романы) өз еңбектерінде атап өтті. Мысалы, Мұхтар Мағауин «Қазақ тарихының әліппесі» еңбегінде: «1753-1754 жылдарда Жанатай, Қабанбай, Бөгенбай, Керей Жәнібек, Мүйізді Өтеген батырлар бастаған қазақ қолы қысы, жазы демей әлденеше рет Жоңғарды шауып қайтады », «18 ғасырдың үшінші ширегінде Дүрбін-Ойратты тоздырған, Мәнжу-Цин басқыншылығына қарсы қайтпай күрескен, торғауытты талқандаған, қырғызды Алатаудан асырып, өзбек әміршілерін тәубесіне түсірген, сөйтіп 20 жыл бойғы тынымсыз майданда Алаш ұранын жаңғыртып, Абылайға үш жүздің тізгінін ұстатқан, Қазақ Ордасын қайта көтерген ең атақты қолбасшылар: Қаракерей Қабанбай, Әбілпейіз сұлтан, Мүйізді Өтеген, Нұралы хан, Қанжығалы Бөгенбай, Ералы сұлтан, Әбіл сұлтан, Орыс сұлтан, Жанатай, Баян, Малайсары, Олжабай, Керей Жәнібек, Шапырашты Наурызбай, Ақтамберді, Жәпек, Бердіқожа, Тілеуке, Сағымбай, Құлеке, Жауғыш, Дат, Көкжарлы, Барақ, Құлашбек, Тұрсынбай, Нарбота, Қожаберген...., » деп қазақтың ұлт болып ұйысуына ұйтқы болған кіл саңлақтарды, ұлыларымызды тізіп шығады.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot; /&gt;[https://www.turizm-airtau.sko.gov.kz/old/page/read/ZHanataj_batyr_Akanoviche476.html?lang=kz]

=== Орта жүзге басып кіруді тойтару (1752—1753) ===
Жанатай батырдың қолбасшылық дарыны жоңғар билеушісі Лама Доржидың бұйрығымен Сайн-Белек, Шак-Дора және Батур-Убаши бастаған 20 мыңдық қалың қолдың Орта жүз ұлыстарына тұтқиылдан шабуыл жасауы кезінде қатты көрінді. Жаудың мақсаты Абылай ханның ықпалын жою және Орта жүзді толық бағындыру еді. 

== Естелік және мұра ==
Жанатай батырдың есімі қазақ халқының жадында берік сақталған:
* Оның өмірі мен ерлік жолы халық ауыз әдебиетіндегі «Қап қағылған» және «Шаңды жорық» атты тарихи жыр-дастандардың негізгі желісіне айналды.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* Жанатай батырдың ұрпақтары да ата жолын қуып, батыр болған. Мысалы, оның немересі [[Тілеуберді батыр]] [[Кенесары Қасымұлы|Кенесары ханның]] көтерілісіне белсене қатысқан қолбасшылардың бірі болды.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Кесенесі ==
Ескерткіш [[Саумалкөл (Солтүстік Қазақстан облысы)|Саумалкөл]] ауылынан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 3,8 км, Саумалкөл ауылынан [[Арықбалық]] ауылынан өтетін жолдан батысқа қарай 360 м жерде орналасқан. Ескерткішті [[2023 жыл|2023]] жылы [[Ә. Х. Марғұлан атындағы археология институты]]ның Солтүстік Қазақстан кешенді археологиялық-этнографиялық экспедициясының барлау жасағы зерттеді.&lt;br&gt;
Кесене жазықта орналасқан. Мұнда бұрын қазақ зираттары болған, қазір бұл жер жыртылып кеткен. Қазіргі ескерткіш [[2022 жыл|2022]] жылы салынған.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының Тарих және мәдениет ескерткіштерінің жинағы. Солтүстік Қазақстан облысы. 1-шығарылым. Айыртау ауданы. – Алматы, 2024. – 320 б. – Қазақша, орысша. ISBN 978-601-82117-7-5, ISBN 978-601-82117-8-2 &lt;/ref&gt;

== Ақан бай және батырдың отбасы ==
'''[[Ақан бай]]''' (XVIII ғасыр) — [[Орта жүз]] құрамындағы Арғын тайпасының Қарауыл (Ноғай тармағы) руынан шыққан белгілі тарихи тұлға, дәулетті бай әрі елге сыйлы ақсақал. Ол Сарыарқа даласында, әсіресе Көкшетаудан Торғайға дейінгі кең байтақ аумақта мыңғырған жылқы айдаған заманының ең ірі байларының бірі болған.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot; /&gt; 

Ақан бай тек байлығымен ғана емес, ел ішіндегі зор беделімен, әділдігімен және шешендігімен де танымал болды. Оның айтқан сөзі далада қалмайтын, руаралық даулар мен билік айтуда сөзі өтімді, ықпалды адам болған. Ақан байдың есімі тарихи деректерде, соның ішінде даңқты '''[[Бұқар жырау|Бұқар жыраудың]]''' толғауларында Арғын ішіндегі ең беделді байлардың қатарында аталады. [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] өз еңбектерінде Бұқар жыраудың Арғын байларымен кездесуін сипаттай келе, жыраудың мынадай сөздерін келтіреді:
&lt;blockquote&gt;«Бұқарекең біз келдік, Ақан, Төбет байларға...»&lt;/blockquote&gt;

=== Анасы және он бір ұл аңызы ===
Жанатай батырдың анасы — '''Болат бәйбіше''' де өз заманында ерекше қарулы, өжет, мінезді және рухы биік әйел болған. Болат бәйбішенің төркіні [[Кіші жүз]] құрамындағы белгілі '''[[Адай|Адай руынан]]''' шыққан. Халық арасында Адай қыздарының батыр мінезді, өршіл болатыны туралы нақыл сөздер осы Болат ананың бейнесіне толық сай келеді.

Ақан бай мен Болат бәйбішеден тоғыз ұл дүниеге келген. Олар Сарыарқа өңірінде «Ақанның 11 бөрісі» деген атпен белгілі болды:

1. Түгел

2. Жантүгел

3. Қонай

4. '''Жанатай батыр'''

5. Үркін

6. Шағатай

7. Қарамырза

8. Сарымырза

9. Азнабай

10. Сейтек 

11. Ізбасты

Ақан байдың барлық ұлдары ат жалын тартып мінгеннен кейін ел қорғау ісіне араласты. Алайда олардың ішінде ең даңқтысы, Абылай ханның бас батырларының біріне айналып, қол бастаған мыңбасы дәрежесіне жеткені — төртінші ұлы Жанатай батыр болды. Ақан бай ұлдарының әскери өнерді меңгеруіне, сауыт-сайманмен және ең жүйрік тұлпарлармен қамтамасыз етілуіне өзінің шексіз байлығы мен мүмкіндіктерін аямай жұмсаған.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot; /&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>l0p8smoen73xzuscw1x9zhxm02l64bf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657874</id>
      <parentid>3657817</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:34:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-50799-72</username>
        <id>185906</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3657874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12733" sha1="sbzgidq96ip0808eyv1haozrlmyotd2" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
| есімі = Жанатай батыр
| түпнұсқадағы есімі = 
| туған кездегі есімі = 
| туған күні = 1723
| туған жері = [[Айыртау ауданы]]
| қайтыс болған күні = 1819
| қайтыс болған жері = 
| суреті = Жанатай батыр кеснесі.jpg
| ені = 
| сурет сипаттамасы = Жанатай батыр кесенесі
| лақап аты = 
| бүркеншік аты = 
| қызмет еткен елі/мемлекеті = [[Қазақ хандығы]]&lt;br&gt;[[Орта жүз]]
| қызмет жылдары = 
| әскери атағы = Батыр
| әскер түрі =
| қолбасшылық еткені =
| бөлімшесі = 
| шайқастары = [[Қазақ-жоңғар соғыстары]]&lt;br&gt;[[Вторжение в Средний жуз (1752—1753)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]&lt;br&gt;[[Қазақ-жоңғар соғыстары]]
| марапаттары = 
| туыстық байланыстары =[[Орта жүз]]&lt;br&gt;[[Арғын]]&lt;br&gt;[[Қарауыл]]
| қызметтен босауы = 
| қолы = 
}}
'''Жанатай батыр Ақанұлы''' (1723–1819) — қазақ жерін жоңғарлардан қорғаған XVIII ғасыр батырлардың бірі, [[Бөгенбай батыр]] Ақшаұлының (1680-1775) серігі. [[Арғын]] тайпасы [[Атығай]] руынан шыққан.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{кітап|авторы= Сәдуақас, Тортай|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ел мен Жер. Көкшетау - Қызылжар - Омбы - Құсмұрын - Ұлытау - Астана аймағы (тарихи-танымдық жинақ)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы |баспасы=  Дайк-Пресс|жыл= |томы= 2003|беттері= |барлық беті= 565|сериясы= |isbn= 9965-699-06-2|тиражы= 1500}}&lt;/ref&gt; [[Айыртау ауданы]]нда дүниеге келген. XVIII ғасырдың 30-жылдары жоңғарлармен болған шайқаста көзге түскен. Жанатай есімі халықтың ауыз әңгімелерінде, аңыздарында кездеседі. Ол туралы [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] «XVIII-ғасырдағы батырлар жайлы тарихи деректер» мақаласында айтқан. Есіл ауданының Жанатай (қазіргі Өрнек) ауданында жерленген.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot;&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt; [[Қазақ-жоңғар соғысы (1752-1755)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]) және [[Қазақ-жоңғар соғысы (1752-1755)]] [[Абылай хан]]мен [[Жоңғар хандығы|жонғар]]ларға қарсы шайқасқан.

Жанатай батыр жайында көрнекті ақын-жазушыларымыз Көкен Шәкеев, Естай Мырзахметов, Мұхтар Мағауин, Әнуар Әлімжанов («Жаушы» романы), Ілияс Есенберлин («Жанталас» романы) өз еңбектерінде атап өтті. Мысалы, Мұхтар Мағауин «Қазақ тарихының әліппесі» еңбегінде: «1753-1754 жылдарда Жанатай, Қабанбай, Бөгенбай, Керей Жәнібек, Мүйізді Өтеген батырлар бастаған қазақ қолы қысы, жазы демей әлденеше рет Жоңғарды шауып қайтады », «18 ғасырдың үшінші ширегінде Дүрбін-Ойратты тоздырған, Мәнжу-Цин басқыншылығына қарсы қайтпай күрескен, торғауытты талқандаған, қырғызды Алатаудан асырып, өзбек әміршілерін тәубесіне түсірген, сөйтіп 20 жыл бойғы тынымсыз майданда Алаш ұранын жаңғыртып, Абылайға үш жүздің тізгінін ұстатқан, Қазақ Ордасын қайта көтерген ең атақты қолбасшылар: Қаракерей Қабанбай, Әбілпейіз сұлтан, Мүйізді Өтеген, Нұралы хан, Қанжығалы Бөгенбай, Ералы сұлтан, Әбіл сұлтан, Орыс сұлтан, Жанатай, Баян, Малайсары, Олжабай, Керей Жәнібек, Шапырашты Наурызбай, Ақтамберді, Жәпек, Бердіқожа, Тілеуке, Сағымбай, Құлеке, Жауғыш, Дат, Көкжарлы, Барақ, Құлашбек, Тұрсынбай, Нарбота, Қожаберген...., » деп қазақтың ұлт болып ұйысуына ұйтқы болған кіл саңлақтарды, ұлыларымызды тізіп шығады.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot; /&gt;[https://www.turizm-airtau.sko.gov.kz/old/page/read/ZHanataj_batyr_Akanoviche476.html?lang=kz]

Біздің еліміз бен жеріміздің, батыр-билеріміздің тарихы, деректері ел жадындағы естеліктер ауыз әдебиеті арқылы арқылы ұрпақтан-ұрпаққа жеткен ғой. Сондай әңгімелердің бірі Абылайханның 1756 жылы 33 жастағы Жанатай батырды 500 қолмен барлауға жібергендігі баяндалады. Бұл оның Абылай ханның зор сенім артқанының белгісі. Жанатай батырдың үлкен ерліктерінің бірі жоңғарлардың Алмалы есімді жеңіліп көрмеген батырын жекпе жекте жер жастандырғаны.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot; /&gt;

=== Орта жүзге басып кіруді тойтару (1752—1753) ===
Жанатай батырдың қолбасшылық дарыны жоңғар билеушісі Лама Доржидың бұйрығымен Сайн-Белек, Шак-Дора және Батур-Убаши бастаған 20 мыңдық қалың қолдың Орта жүз ұлыстарына тұтқиылдан шабуыл жасауы кезінде қатты көрінді. Жаудың мақсаты Абылай ханның ықпалын жою және Орта жүзді толық бағындыру еді. 

== Естелік және мұра ==
Жанатай батырдың есімі қазақ халқының жадында берік сақталған:
* Оның өмірі мен ерлік жолы халық ауыз әдебиетіндегі «Қап қағылған» және «Шаңды жорық» атты тарихи жыр-дастандардың негізгі желісіне айналды.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* Жанатай батырдың ұрпақтары да ата жолын қуып, батыр болған. Мысалы, оның немересі [[Тілеуберді батыр]] [[Кенесары Қасымұлы|Кенесары ханның]] көтерілісіне белсене қатысқан қолбасшылардың бірі болды.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Кесенесі ==
Ескерткіш [[Саумалкөл (Солтүстік Қазақстан облысы)|Саумалкөл]] ауылынан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 3,8 км, Саумалкөл ауылынан [[Арықбалық]] ауылынан өтетін жолдан батысқа қарай 360 м жерде орналасқан. Ескерткішті [[2023 жыл|2023]] жылы [[Ә. Х. Марғұлан атындағы археология институты]]ның Солтүстік Қазақстан кешенді археологиялық-этнографиялық экспедициясының барлау жасағы зерттеді.&lt;br&gt;
Кесене жазықта орналасқан. Мұнда бұрын қазақ зираттары болған, қазір бұл жер жыртылып кеткен. Қазіргі ескерткіш [[2022 жыл|2022]] жылы салынған.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының Тарих және мәдениет ескерткіштерінің жинағы. Солтүстік Қазақстан облысы. 1-шығарылым. Айыртау ауданы. – Алматы, 2024. – 320 б. – Қазақша, орысша. ISBN 978-601-82117-7-5, ISBN 978-601-82117-8-2 &lt;/ref&gt;

== Ақан бай және батырдың отбасы ==
'''[[Ақан бай]]''' (XVIII ғасыр) — [[Орта жүз]] құрамындағы Арғын тайпасының Қарауыл (Ноғай тармағы) руынан шыққан белгілі тарихи тұлға, дәулетті бай әрі елге сыйлы ақсақал. Ол Сарыарқа даласында, әсіресе Көкшетаудан Торғайға дейінгі кең байтақ аумақта мыңғырған жылқы айдаған заманының ең ірі байларының бірі болған.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot; /&gt; 

Ақан бай тек байлығымен ғана емес, ел ішіндегі зор беделімен, әділдігімен және шешендігімен де танымал болды. Оның айтқан сөзі далада қалмайтын, руаралық даулар мен билік айтуда сөзі өтімді, ықпалды адам болған. Ақан байдың есімі тарихи деректерде, соның ішінде даңқты '''[[Бұқар жырау|Бұқар жыраудың]]''' толғауларында Арғын ішіндегі ең беделді байлардың қатарында аталады. [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] өз еңбектерінде Бұқар жыраудың Арғын байларымен кездесуін сипаттай келе, жыраудың мынадай сөздерін келтіреді:
&lt;blockquote&gt;«Бұқарекең біз келдік, Ақан, Төбет байларға...»&lt;/blockquote&gt;

=== Анасы және он бір ұл аңызы ===
Жанатай батырдың анасы — '''Болат бәйбіше''' де өз заманында ерекше қарулы, өжет, мінезді және рухы биік әйел болған. Болат бәйбішенің төркіні [[Кіші жүз]] құрамындағы белгілі '''[[Адай|Адай руынан]]''' шыққан. Халық арасында Адай қыздарының батыр мінезді, өршіл болатыны туралы нақыл сөздер осы Болат ананың бейнесіне толық сай келеді.

Ақан бай мен Болат бәйбішеден тоғыз ұл дүниеге келген. Олар Сарыарқа өңірінде «Ақанның 11 бөрісі» деген атпен белгілі болды:

1. Түгел

2. Жантүгел

3. Қонай

4. '''Жанатай батыр'''

5. Үркін

6. Шағатай

7. Қарамырза

8. Сарымырза

9. Азнабай

10. Сейтек 

11. Ізбасты

Ақан байдың барлық ұлдары ат жалын тартып мінгеннен кейін ел қорғау ісіне араласты. Алайда олардың ішінде ең даңқтысы, Абылай ханның бас батырларының біріне айналып, қол бастаған мыңбасы дәрежесіне жеткені — төртінші ұлы Жанатай батыр болды. Ақан бай ұлдарының әскери өнерді меңгеруіне, сауыт-сайманмен және ең жүйрік тұлпарлармен қамтамасыз етілуіне өзінің шексіз байлығы мен мүмкіндіктерін аямай жұмсаған.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot; /&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>sbzgidq96ip0808eyv1haozrlmyotd2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657885</id>
      <parentid>3657874</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:41:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-50799-72|~2026-50799-72]] ([[User talk:~2026-50799-72|т]]) өңдемелерінен [[User:Кайсак 67|Кайсак 67]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3657817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11891" sha1="l0p8smoen73xzuscw1x9zhxm02l64bf" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
| есімі = Жанатай батыр
| түпнұсқадағы есімі = 
| туған кездегі есімі = 
| туған күні = 1723
| туған жері = [[Айыртау ауданы]]
| қайтыс болған күні = 1819
| қайтыс болған жері = 
| суреті = Жанатай батыр кеснесі.jpg
| ені = 
| сурет сипаттамасы = Жанатай батыр кесенесі
| лақап аты = 
| бүркеншік аты = 
| қызмет еткен елі/мемлекеті = [[Қазақ хандығы]]&lt;br&gt;[[Орта жүз]]
| қызмет жылдары = 
| әскери атағы = Батыр
| әскер түрі =
| қолбасшылық еткені =
| бөлімшесі = 
| шайқастары = [[Қазақ-жоңғар соғыстары]]&lt;br&gt;[[Вторжение в Средний жуз (1752—1753)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]&lt;br&gt;[[Қазақ-жоңғар соғыстары]]
| марапаттары = 
| туыстық байланыстары =[[Орта жүз]]&lt;br&gt;[[Арғын]]&lt;br&gt;[[Қарауыл]]
| қызметтен босауы = 
| қолы = 
}}
'''Жанатай батыр Ақанұлы''' (1723–1819) — қазақ жерін жоңғарлардан қорғаған XVIII ғасыр батырлардың бірі, [[Бөгенбай батыр]] Ақшаұлының (1680-1775) серігі. [[Арғын]] тайпасы [[Атығай]] руынан шыққан.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{кітап|авторы= Сәдуақас, Тортай|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ел мен Жер. Көкшетау - Қызылжар - Омбы - Құсмұрын - Ұлытау - Астана аймағы (тарихи-танымдық жинақ)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы |баспасы=  Дайк-Пресс|жыл= |томы= 2003|беттері= |барлық беті= 565|сериясы= |isbn= 9965-699-06-2|тиражы= 1500}}&lt;/ref&gt; [[Айыртау ауданы]]нда дүниеге келген. XVIII ғасырдың 30-жылдары жоңғарлармен болған шайқаста көзге түскен. Жанатай есімі халықтың ауыз әңгімелерінде, аңыздарында кездеседі. Ол туралы [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] «XVIII-ғасырдағы батырлар жайлы тарихи деректер» мақаласында айтқан. Есіл ауданының Жанатай (қазіргі Өрнек) ауданында жерленген.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot;&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt; [[Қазақ-жоңғар соғысы (1752-1755)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]) және [[Қазақ-жоңғар соғысы (1752-1755)]] [[Абылай хан]]мен [[Жоңғар хандығы|жонғар]]ларға қарсы шайқасқан.

Жанатай батыр жайында көрнекті ақын-жазушыларымыз Көкен Шәкеев, Естай Мырзахметов, Мұхтар Мағауин, Әнуар Әлімжанов («Жаушы» романы), Ілияс Есенберлин («Жанталас» романы) өз еңбектерінде атап өтті. Мысалы, Мұхтар Мағауин «Қазақ тарихының әліппесі» еңбегінде: «1753-1754 жылдарда Жанатай, Қабанбай, Бөгенбай, Керей Жәнібек, Мүйізді Өтеген батырлар бастаған қазақ қолы қысы, жазы демей әлденеше рет Жоңғарды шауып қайтады », «18 ғасырдың үшінші ширегінде Дүрбін-Ойратты тоздырған, Мәнжу-Цин басқыншылығына қарсы қайтпай күрескен, торғауытты талқандаған, қырғызды Алатаудан асырып, өзбек әміршілерін тәубесіне түсірген, сөйтіп 20 жыл бойғы тынымсыз майданда Алаш ұранын жаңғыртып, Абылайға үш жүздің тізгінін ұстатқан, Қазақ Ордасын қайта көтерген ең атақты қолбасшылар: Қаракерей Қабанбай, Әбілпейіз сұлтан, Мүйізді Өтеген, Нұралы хан, Қанжығалы Бөгенбай, Ералы сұлтан, Әбіл сұлтан, Орыс сұлтан, Жанатай, Баян, Малайсары, Олжабай, Керей Жәнібек, Шапырашты Наурызбай, Ақтамберді, Жәпек, Бердіқожа, Тілеуке, Сағымбай, Құлеке, Жауғыш, Дат, Көкжарлы, Барақ, Құлашбек, Тұрсынбай, Нарбота, Қожаберген...., » деп қазақтың ұлт болып ұйысуына ұйтқы болған кіл саңлақтарды, ұлыларымызды тізіп шығады.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot; /&gt;[https://www.turizm-airtau.sko.gov.kz/old/page/read/ZHanataj_batyr_Akanoviche476.html?lang=kz]

=== Орта жүзге басып кіруді тойтару (1752—1753) ===
Жанатай батырдың қолбасшылық дарыны жоңғар билеушісі Лама Доржидың бұйрығымен Сайн-Белек, Шак-Дора және Батур-Убаши бастаған 20 мыңдық қалың қолдың Орта жүз ұлыстарына тұтқиылдан шабуыл жасауы кезінде қатты көрінді. Жаудың мақсаты Абылай ханның ықпалын жою және Орта жүзді толық бағындыру еді. 

== Естелік және мұра ==
Жанатай батырдың есімі қазақ халқының жадында берік сақталған:
* Оның өмірі мен ерлік жолы халық ауыз әдебиетіндегі «Қап қағылған» және «Шаңды жорық» атты тарихи жыр-дастандардың негізгі желісіне айналды.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* Жанатай батырдың ұрпақтары да ата жолын қуып, батыр болған. Мысалы, оның немересі [[Тілеуберді батыр]] [[Кенесары Қасымұлы|Кенесары ханның]] көтерілісіне белсене қатысқан қолбасшылардың бірі болды.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Кесенесі ==
Ескерткіш [[Саумалкөл (Солтүстік Қазақстан облысы)|Саумалкөл]] ауылынан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 3,8 км, Саумалкөл ауылынан [[Арықбалық]] ауылынан өтетін жолдан батысқа қарай 360 м жерде орналасқан. Ескерткішті [[2023 жыл|2023]] жылы [[Ә. Х. Марғұлан атындағы археология институты]]ның Солтүстік Қазақстан кешенді археологиялық-этнографиялық экспедициясының барлау жасағы зерттеді.&lt;br&gt;
Кесене жазықта орналасқан. Мұнда бұрын қазақ зираттары болған, қазір бұл жер жыртылып кеткен. Қазіргі ескерткіш [[2022 жыл|2022]] жылы салынған.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының Тарих және мәдениет ескерткіштерінің жинағы. Солтүстік Қазақстан облысы. 1-шығарылым. Айыртау ауданы. – Алматы, 2024. – 320 б. – Қазақша, орысша. ISBN 978-601-82117-7-5, ISBN 978-601-82117-8-2 &lt;/ref&gt;

== Ақан бай және батырдың отбасы ==
'''[[Ақан бай]]''' (XVIII ғасыр) — [[Орта жүз]] құрамындағы Арғын тайпасының Қарауыл (Ноғай тармағы) руынан шыққан белгілі тарихи тұлға, дәулетті бай әрі елге сыйлы ақсақал. Ол Сарыарқа даласында, әсіресе Көкшетаудан Торғайға дейінгі кең байтақ аумақта мыңғырған жылқы айдаған заманының ең ірі байларының бірі болған.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot; /&gt; 

Ақан бай тек байлығымен ғана емес, ел ішіндегі зор беделімен, әділдігімен және шешендігімен де танымал болды. Оның айтқан сөзі далада қалмайтын, руаралық даулар мен билік айтуда сөзі өтімді, ықпалды адам болған. Ақан байдың есімі тарихи деректерде, соның ішінде даңқты '''[[Бұқар жырау|Бұқар жыраудың]]''' толғауларында Арғын ішіндегі ең беделді байлардың қатарында аталады. [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] өз еңбектерінде Бұқар жыраудың Арғын байларымен кездесуін сипаттай келе, жыраудың мынадай сөздерін келтіреді:
&lt;blockquote&gt;«Бұқарекең біз келдік, Ақан, Төбет байларға...»&lt;/blockquote&gt;

=== Анасы және он бір ұл аңызы ===
Жанатай батырдың анасы — '''Болат бәйбіше''' де өз заманында ерекше қарулы, өжет, мінезді және рухы биік әйел болған. Болат бәйбішенің төркіні [[Кіші жүз]] құрамындағы белгілі '''[[Адай|Адай руынан]]''' шыққан. Халық арасында Адай қыздарының батыр мінезді, өршіл болатыны туралы нақыл сөздер осы Болат ананың бейнесіне толық сай келеді.

Ақан бай мен Болат бәйбішеден тоғыз ұл дүниеге келген. Олар Сарыарқа өңірінде «Ақанның 11 бөрісі» деген атпен белгілі болды:

1. Түгел

2. Жантүгел

3. Қонай

4. '''Жанатай батыр'''

5. Үркін

6. Шағатай

7. Қарамырза

8. Сарымырза

9. Азнабай

10. Сейтек 

11. Ізбасты

Ақан байдың барлық ұлдары ат жалын тартып мінгеннен кейін ел қорғау ісіне араласты. Алайда олардың ішінде ең даңқтысы, Абылай ханның бас батырларының біріне айналып, қол бастаған мыңбасы дәрежесіне жеткені — төртінші ұлы Жанатай батыр болды. Ақан бай ұлдарының әскери өнерді меңгеруіне, сауыт-сайманмен және ең жүйрік тұлпарлармен қамтамасыз етілуіне өзінің шексіз байлығы мен мүмкіндіктерін аямай жұмсаған.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot; /&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>l0p8smoen73xzuscw1x9zhxm02l64bf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657887</id>
      <parentid>3657885</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:43:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>[[Арнайы:Үлесі/Кайсак 67|Кайсак 67]] ([[Қатысушы талқылауы:Кайсак 67|талқылауы]]) істеген нөмір 3657817 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]]</comment>
      <origin>3657887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11898" sha1="24v57jxdu0zh57cu68k0b9cynzn1xh1" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
| есімі = Жанатай батыр
| түпнұсқадағы есімі = 
| туған кездегі есімі = 
| туған күні = 1723
| туған жері = [[Айыртау ауданы]]
| қайтыс болған күні = 1819
| қайтыс болған жері = 
| суреті = Жанатай батыр кеснесі.jpg
| ені = 
| сурет сипаттамасы = Жанатай батыр кесенесі
| лақап аты = 
| бүркеншік аты = 
| қызмет еткен елі/мемлекеті = [[Қазақ хандығы]]&lt;br&gt;[[Орта жүз]]
| қызмет жылдары = 
| әскери атағы = Батыр
| әскер түрі =
| қолбасшылық еткені =
| бөлімшесі = 
| шайқастары = [[Қазақ-жоңғар соғыстары]]&lt;br&gt;[[Вторжение в Средний жуз (1752—1753)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]&lt;br&gt;[[Қазақ-жоңғар соғыстары]]
| марапаттары = 
| туыстық байланыстары =[[Орта жүз]]&lt;br&gt;[[Арғын]]&lt;br&gt;[[Қарауыл]]
| қызметтен босауы = 
| қолы = 
}}
'''Жанатай батыр Ақанұлы''' (1723–1819) — қазақ жерін жоңғарлардан қорғаған XVIII ғасыр батырлардың бірі, [[Бөгенбай батыр]] Ақшаұлының (1680-1775) серігі. [[Арғын]] тайпасы [[Атығай]] руынан шыққан.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{кітап|авторы= Сәдуақас, Тортай|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ел мен Жер. Көкшетау - Қызылжар - Омбы - Құсмұрын - Ұлытау - Астана аймағы (тарихи-танымдық жинақ)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы |баспасы=  Дайк-Пресс|жыл= |томы= 2003|беттері= |барлық беті= 565|сериясы= |isbn= 9965-699-06-2|тиражы= 1500}}&lt;/ref&gt; [[Айыртау ауданы]]нда дүниеге келген. XVIII ғасырдың 30-жылдары жоңғарлармен болған шайқаста көзге түскен. Жанатай есімі халықтың ауыз әңгімелерінде, аңыздарында кездеседі. Ол туралы [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] «XVIII-ғасырдағы батырлар жайлы тарихи деректер» мақаласында айтқан. Есіл ауданының Жанатай (қазіргі Өрнек) ауданында жерленген.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot;&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt; [[Қазақ-жоңғар соғысы (1752-1755)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]) және [[Қазақ-жоңғар соғысы (1752-1755)]] [[Абылай хан]]мен [[Жоңғар хандығы|жонғар]]ларға қарсы шайқасқан.

Жанатай батыр жайында көрнекті ақын-жазушыларымыз Көкен Шәкеев, Естай Мырзахметов, Мұхтар Мағауин, Әнуар Әлімжанов («Жаушы» романы), Ілияс Есенберлин («Жанталас» романы) өз еңбектерінде атап өтті. Мысалы, Мұхтар Мағауин «Қазақ тарихының әліппесі» еңбегінде: «1753-1754 жылдарда Жанатай, Қабанбай, Бөгенбай, Керей Жәнібек, Мүйізді Өтеген батырлар бастаған қазақ қолы қысы, жазы демей әлденеше рет Жоңғарды шауып қайтады », «18 ғасырдың үшінші ширегінде Дүрбін-Ойратты тоздырған, Мәнжу-Цин басқыншылығына қарсы қайтпай күрескен, торғауытты талқандаған, қырғызды Алатаудан асырып, өзбек әміршілерін тәубесіне түсірген, сөйтіп 20 жыл бойғы тынымсыз майданда Алаш ұранын жаңғыртып, Абылайға үш жүздің тізгінін ұстатқан, Қазақ Ордасын қайта көтерген ең атақты қолбасшылар: Қаракерей Қабанбай, Әбілпейіз сұлтан, Мүйізді Өтеген, Нұралы хан, Қанжығалы Бөгенбай, Ералы сұлтан, Әбіл сұлтан, Орыс сұлтан, Жанатай, Баян, Малайсары, Олжабай, Керей Жәнібек, Шапырашты Наурызбай, Ақтамберді, Жәпек, Бердіқожа, Тілеуке, Сағымбай, Құлеке, Жауғыш, Дат, Көкжарлы, Барақ, Құлашбек, Тұрсынбай, Нарбота, Қожаберген...., » деп қазақтың ұлт болып ұйысуына ұйтқы болған кіл саңлақтарды, ұлыларымызды тізіп шығады.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot; /&gt;[https://www.turizm-airtau.sko.gov.kz/old/page/read/ZHanataj_batyr_Akanoviche476.html?lang=kz]

=== Орта жүзге басып кіруді тойтару (1752—1753) ===
Жанатай батырдың қолбасшылық дарыны жоңғар билеушісі Лама Доржидың бұйрығымен Сайн-Белек, Шак-Дора және Батур-Убаши бастаған 20 мыңдық қалың қолдың Орта жүз ұлыстарына тұтқиылдан шабуыл жасауы кезінде қатты көрінді. Жаудың мақсаты Абылай ханның ықпалын жою және Орта жүзді толық бағындыру еді. 

== Естелік және мұра ==
Жанатай батырдың есімі қазақ халқының жадында берік сақталған:
* Оның өмірі мен ерлік жолы халық ауыз әдебиетіндегі «Қап қағылған» және «Шаңды жорық» атты тарихи жыр-дастандардың негізгі желісіне айналды.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* Жанатай батырдың ұрпақтары да ата жолын қуып, батыр болған. Мысалы, оның немересі [[Тілеуберді батыр]] [[Кенесары Қасымұлы|Кенесары ханның]] көтерілісіне белсене қатысқан қолбасшылардың бірі болды.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Кесенесі ==
Ескерткіш [[Саумалкөл (Солтүстік Қазақстан облысы)|Саумалкөл]] ауылынан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 3,8 км, Саумалкөл ауылынан [[Арықбалық]] ауылынан өтетін жолдан батысқа қарай 360 м жерде орналасқан. Ескерткішті [[2023 жыл|2023]] жылы [[Ә. Х. Марғұлан атындағы археология институты]]ның Солтүстік Қазақстан кешенді археологиялық-этнографиялық экспедициясының барлау жасағы зерттеді.&lt;br&gt;
Кесене жазықта орналасқан. Мұнда бұрын қазақ зираттары болған, қазір бұл жер жыртылып кеткен. Қазіргі ескерткіш [[2022 жыл|2022]] жылы салынған.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының Тарих және мәдениет ескерткіштерінің жинағы. Солтүстік Қазақстан облысы. 1-шығарылым. Айыртау ауданы. – Алматы, 2024. – 320 б. – Қазақша, орысша. ISBN 978-601-82117-7-5, ISBN 978-601-82117-8-2 &lt;/ref&gt;

== Ақан бай және батырдың отбасы ==
'''[[Ақан бай]]''' (XVIII ғасыр) — [[Орта жүз]] құрамындағы Арғын тайпасының Қарауыл (Ноғай тармағы) руынан шыққан белгілі тарихи тұлға, дәулетті бай әрі елге сыйлы ақсақал. Ол Сарыарқа даласында, әсіресе Көкшетаудан Торғайға дейінгі кең байтақ аумақта мыңғырған жылқы айдаған заманының ең ірі байларының бірі болған.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot; /&gt; 

Ақан бай тек байлығымен ғана емес, ел ішіндегі зор беделімен, әділдігімен және шешендігімен де танымал болды. Оның айтқан сөзі далада қалмайтын, руаралық даулар мен билік айтуда сөзі өтімді, ықпалды адам болған. Ақан байдың есімі тарихи деректерде, соның ішінде даңқты '''[[Бұқар жырау|Бұқар жыраудың]]''' толғауларында Арғын ішіндегі ең беделді байлардың қатарында аталады. [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] өз еңбектерінде Бұқар жыраудың Арғын байларымен кездесуін сипаттай келе, жыраудың мынадай сөздерін келтіреді:
&lt;blockquote&gt;«Бұқарекең біз келдік, Ақан, Төбет байларға...»&lt;/blockquote&gt;

=== Анасы және тоғыз ұл аңызы ===
Жанатай батырдың анасы — '''Болат бәйбіше''' де өз заманында ерекше қарулы, өжет, мінезді және рухы биік әйел болған. Болат бәйбішенің төркіні [[Кіші жүз]] құрамындағы белгілі '''[[Адай|Адай руынан]]''' шыққан. Халық арасында Адай қыздарының батыр мінезді, өршіл болатыны туралы нақыл сөздер осы Болат ананың бейнесіне толық сай келеді.

Ақан бай мен Болат бәйбішеден тоғыз ұл дүниеге келген. Олар Сарыарқа өңірінде «Ақанның тоғыз бөрісі» деген атпен белгілі болды:

1. Түгел

2. Жантүгел

3. Қонай

4. '''Жанатай батыр'''

5. Үркін

6. Шағатай

7. Қарамырза

8. Сарымырза

9. Азнабай

10. Сейтек 

11. Ізбасты

Ақан байдың барлық ұлдары ат жалын тартып мінгеннен кейін ел қорғау ісіне араласты. Алайда олардың ішінде ең даңқтысы, Абылай ханның бас батырларының біріне айналып, қол бастаған мыңбасы дәрежесіне жеткені — төртінші ұлы Жанатай батыр болды. Ақан бай ұлдарының әскери өнерді меңгеруіне, сауыт-сайманмен және ең жүйрік тұлпарлармен қамтамасыз етілуіне өзінің шексіз байлығы мен мүмкіндіктерін аямай жұмсаған.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot; /&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>24v57jxdu0zh57cu68k0b9cynzn1xh1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657889</id>
      <parentid>3657887</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:43:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>[[Арнайы:Үлесі/Кайсак 67|Кайсак 67]] ([[Қатысушы талқылауы:Кайсак 67|талқылауы]]) істеген нөмір 3657813 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]]</comment>
      <origin>3657889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11901" sha1="r3z65t7k9vouenglodpeesy2y08zaw2" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
| есімі = Жанатай батыр
| түпнұсқадағы есімі = 
| туған кездегі есімі = 
| туған күні = 1723
| туған жері = [[Айыртау ауданы]]
| қайтыс болған күні = 1819
| қайтыс болған жері = 
| суреті = Жанатай батыр кеснесі.jpg
| ені = 
| сурет сипаттамасы = Жанатай батыр кесенесі
| лақап аты = 
| бүркеншік аты = 
| қызмет еткен елі/мемлекеті = [[Қазақ хандығы]]&lt;br&gt;[[Орта жүз]]
| қызмет жылдары = 
| әскери атағы = Батыр
| әскер түрі =
| қолбасшылық еткені =
| бөлімшесі = 
| шайқастары = [[Қазақ-жоңғар соғыстары]]&lt;br&gt;[[Вторжение в Средний жуз (1752—1753)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]&lt;br&gt;[[Қазақ-жоңғар соғыстары]]
| марапаттары = 
| туыстық байланыстары =[[Орта жүз]]&lt;br&gt;[[Арғын]]&lt;br&gt;[[Қарауыл]]
| қызметтен босауы = 
| қолы = 
}}
'''Жанатай батыр Ақанұлы''' (1723–1819) — қазақ жерін жоңғарлардан қорғаған XVIII ғасыр батырлардың бірі, [[Бөгенбай батыр]] Ақшаұлының (1680-1775) серігі. [[Арғын]] тайпасы [[Атығай]] руынан шыққан.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{кітап|авторы= Сәдуақас, Тортай|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ел мен Жер. Көкшетау - Қызылжар - Омбы - Құсмұрын - Ұлытау - Астана аймағы (тарихи-танымдық жинақ)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы |баспасы=  Дайк-Пресс|жыл= |томы= 2003|беттері= |барлық беті= 565|сериясы= |isbn= 9965-699-06-2|тиражы= 1500}}&lt;/ref&gt; [[Айыртау ауданы]]нда дүниеге келген. XVIII ғасырдың 30-жылдары жоңғарлармен болған шайқаста көзге түскен. Жанатай есімі халықтың ауыз әңгімелерінде, аңыздарында кездеседі. Ол туралы [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] «XVIII-ғасырдағы батырлар жайлы тарихи деректер» мақаласында айтқан. Есіл ауданының Жанатай (қазіргі Өрнек) ауданында жерленген.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot;&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt; [[Қазақ-жоңғар соғысы (1752-1755)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]) және [[Қазақ-жоңғар соғысы (1752-1755)]] [[Абылай хан]]мен [[Жоңғар хандығы|жонғар]]ларға қарсы шайқасқан.

Жанатай батыр жайында көрнекті ақын-жазушыларымыз Көкен Шәкеев, Естай Мырзахметов, Мұхтар Мағауин, Әнуар Әлімжанов («Жаушы» романы), Ілияс Есенберлин («Жанталас» романы) өз еңбектерінде атап өтті. Мысалы, Мұхтар Мағауин «Қазақ тарихының әліппесі» еңбегінде: «1753-1754 жылдарда Жанатай, Қабанбай, Бөгенбай, Керей Жәнібек, Мүйізді Өтеген батырлар бастаған қазақ қолы қысы, жазы демей әлденеше рет Жоңғарды шауып қайтады », «18 ғасырдың үшінші ширегінде Дүрбін-Ойратты тоздырған, Мәнжу-Цин басқыншылығына қарсы қайтпай күрескен, торғауытты талқандаған, қырғызды Алатаудан асырып, өзбек әміршілерін тәубесіне түсірген, сөйтіп 20 жыл бойғы тынымсыз майданда Алаш ұранын жаңғыртып, Абылайға үш жүздің тізгінін ұстатқан, Қазақ Ордасын қайта көтерген ең атақты қолбасшылар: Қаракерей Қабанбай, Әбілпейіз сұлтан, Мүйізді Өтеген, Нұралы хан, Қанжығалы Бөгенбай, Ералы сұлтан, Әбіл сұлтан, Орыс сұлтан, Жанатай, Баян, Малайсары, Олжабай, Керей Жәнібек, Шапырашты Наурызбай, Ақтамберді, Жәпек, Бердіқожа, Тілеуке, Сағымбай, Құлеке, Жауғыш, Дат, Көкжарлы, Барақ, Құлашбек, Тұрсынбай, Нарбота, Қожаберген...., » деп қазақтың ұлт болып ұйысуына ұйтқы болған кіл саңлақтарды, ұлыларымызды тізіп шығады.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot; /&gt;[https://www.turizm-airtau.sko.gov.kz/old/page/read/ZHanataj_batyr_Akanoviche476.html?lang=kz][2]

=== Орта жүзге басып кіруді тойтару (1752—1753) ===
Жанатай батырдың қолбасшылық дарыны жоңғар билеушісі Лама Доржидың бұйрығымен Сайн-Белек, Шак-Дора және Батур-Убаши бастаған 20 мыңдық қалың қолдың Орта жүз ұлыстарына тұтқиылдан шабуыл жасауы кезінде қатты көрінді. Жаудың мақсаты Абылай ханның ықпалын жою және Орта жүзді толық бағындыру еді. 

== Естелік және мұра ==
Жанатай батырдың есімі қазақ халқының жадында берік сақталған:
* Оның өмірі мен ерлік жолы халық ауыз әдебиетіндегі «Қап қағылған» және «Шаңды жорық» атты тарихи жыр-дастандардың негізгі желісіне айналды.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* Жанатай батырдың ұрпақтары да ата жолын қуып, батыр болған. Мысалы, оның немересі [[Тілеуберді батыр]] [[Кенесары Қасымұлы|Кенесары ханның]] көтерілісіне белсене қатысқан қолбасшылардың бірі болды.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Кесенесі ==
Ескерткіш [[Саумалкөл (Солтүстік Қазақстан облысы)|Саумалкөл]] ауылынан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 3,8 км, Саумалкөл ауылынан [[Арықбалық]] ауылынан өтетін жолдан батысқа қарай 360 м жерде орналасқан. Ескерткішті [[2023 жыл|2023]] жылы [[Ә. Х. Марғұлан атындағы археология институты]]ның Солтүстік Қазақстан кешенді археологиялық-этнографиялық экспедициясының барлау жасағы зерттеді.&lt;br&gt;
Кесене жазықта орналасқан. Мұнда бұрын қазақ зираттары болған, қазір бұл жер жыртылып кеткен. Қазіргі ескерткіш [[2022 жыл|2022]] жылы салынған.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының Тарих және мәдениет ескерткіштерінің жинағы. Солтүстік Қазақстан облысы. 1-шығарылым. Айыртау ауданы. – Алматы, 2024. – 320 б. – Қазақша, орысша. ISBN 978-601-82117-7-5, ISBN 978-601-82117-8-2 &lt;/ref&gt;

== Ақан бай және батырдың отбасы ==
'''[[Ақан бай]]''' (XVIII ғасыр) — [[Орта жүз]] құрамындағы Арғын тайпасының Қарауыл (Ноғай тармағы) руынан шыққан белгілі тарихи тұлға, дәулетті бай әрі елге сыйлы ақсақал. Ол Сарыарқа даласында, әсіресе Көкшетаудан Торғайға дейінгі кең байтақ аумақта мыңғырған жылқы айдаған заманының ең ірі байларының бірі болған.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot; /&gt; 

Ақан бай тек байлығымен ғана емес, ел ішіндегі зор беделімен, әділдігімен және шешендігімен де танымал болды. Оның айтқан сөзі далада қалмайтын, руаралық даулар мен билік айтуда сөзі өтімді, ықпалды адам болған. Ақан байдың есімі тарихи деректерде, соның ішінде даңқты '''[[Бұқар жырау|Бұқар жыраудың]]''' толғауларында Арғын ішіндегі ең беделді байлардың қатарында аталады. [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] өз еңбектерінде Бұқар жыраудың Арғын байларымен кездесуін сипаттай келе, жыраудың мынадай сөздерін келтіреді:
&lt;blockquote&gt;«Бұқарекең біз келдік, Ақан, Төбет байларға...»&lt;/blockquote&gt;

=== Анасы және тоғыз ұл аңызы ===
Жанатай батырдың анасы — '''Болат бәйбіше''' де өз заманында ерекше қарулы, өжет, мінезді және рухы биік әйел болған. Болат бәйбішенің төркіні [[Кіші жүз]] құрамындағы белгілі '''[[Адай|Адай руынан]]''' шыққан. Халық арасында Адай қыздарының батыр мінезді, өршіл болатыны туралы нақыл сөздер осы Болат ананың бейнесіне толық сай келеді.

Ақан бай мен Болат бәйбішеден тоғыз ұл дүниеге келген. Олар Сарыарқа өңірінде «Ақанның тоғыз бөрісі» деген атпен белгілі болды:

1. Түгел

2. Жантүгел

3. Қонай

4. '''Жанатай батыр'''

5. Үркін

6. Шағатай

7. Қарамырза

8. Сарымырза

9. Азнабай

10. Сейтек 

11. Ізбасты

Ақан байдың барлық ұлдары ат жалын тартып мінгеннен кейін ел қорғау ісіне араласты. Алайда олардың ішінде ең даңқтысы, Абылай ханның бас батырларының біріне айналып, қол бастаған мыңбасы дәрежесіне жеткені — төртінші ұлы Жанатай батыр болды. Ақан бай ұлдарының әскери өнерді меңгеруіне, сауыт-сайманмен және ең жүйрік тұлпарлармен қамтамасыз етілуіне өзінің шексіз байлығы мен мүмкіндіктерін аямай жұмсаған.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot; /&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>r3z65t7k9vouenglodpeesy2y08zaw2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657890</id>
      <parentid>3657889</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:43:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>[[Арнайы:Үлесі/Кайсак 67|Кайсак 67]] ([[Қатысушы талқылауы:Кайсак 67|талқылауы]]) істеген нөмір 3657810 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]]</comment>
      <origin>3657890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6027" sha1="mc08lsxwec19dogxwp34k4jkx29s7mp" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
| есімі = Жанатай батыр
| түпнұсқадағы есімі = 
| туған кездегі есімі = 
| туған күні = 1723
| туған жері = [[Айыртау ауданы]]
| қайтыс болған күні = 1819
| қайтыс болған жері = 
| суреті = Жанатай батыр кеснесі.jpg
| ені = 
| сурет сипаттамасы = Жанатай батыр кесенесі
| лақап аты = 
| бүркеншік аты = 
| қызмет еткен елі/мемлекеті = [[Қазақ хандығы]]&lt;br&gt;[[Орта жүз]]
| қызмет жылдары = 
| әскери атағы = Батыр
| әскер түрі =
| қолбасшылық еткені =
| бөлімшесі = 
| шайқастары = [[Қазақ-жоңғар соғыстары]]&lt;br&gt;[[Вторжение в Средний жуз (1752—1753)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]&lt;br&gt;[[Қазақ-жоңғар соғыстары]]
| марапаттары = 
| туыстық байланыстары =[[Орта жүз]]&lt;br&gt;[[Арғын]]&lt;br&gt;[[Қарауыл]]
| қызметтен босауы = 
| қолы = 
}}
'''Жанатай батыр Ақанұлы''' (1723–1819) — қазақ жерін жоңғарлардан қорғаған XVIII ғасыр батырлардың бірі, [[Бөгенбай батыр]] Ақшаұлының (1680-1775) серігі. [[Арғын]] тайпасы [[Атығай]] руынан шыққан.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{кітап|авторы= Сәдуақас, Тортай|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ел мен Жер. Көкшетау - Қызылжар - Омбы - Құсмұрын - Ұлытау - Астана аймағы (тарихи-танымдық жинақ)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы |баспасы=  Дайк-Пресс|жыл= |томы= 2003|беттері= |барлық беті= 565|сериясы= |isbn= 9965-699-06-2|тиражы= 1500}}&lt;/ref&gt; [[Айыртау ауданы]]нда дүниеге келген. XVIII ғасырдың 30-жылдары жоңғарлармен болған шайқаста көзге түскен. Жанатай есімі халықтың ауыз әңгімелерінде, аңыздарында кездеседі. Ол туралы [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] «XVIII-ғасырдағы батырлар жайлы тарихи деректер» мақаласында айтқан. Есіл ауданының Жанатай (қазіргі Өрнек) ауданында жерленген.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot;&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt; [[Қазақ-жоңғар соғысы (1752-1755)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]) және [[Қазақ-жоңғар соғысы (1752-1755)]] [[Абылай хан]]мен [[Жоңғар хандығы|жонғар]]ларға қарсы шайқасқан.

=== Орта жүзге басып кіруді тойтару (1752—1753) ===
Жанатай батырдың қолбасшылық дарыны жоңғар билеушісі Лама Доржидың бұйрығымен Сайн-Белек, Шак-Дора және Батур-Убаши бастаған 20 мыңдық қалың қолдың Орта жүз ұлыстарына тұтқиылдан шабуыл жасауы кезінде қатты көрінді. Жаудың мақсаты Абылай ханның ықпалын жою және Орта жүзді толық бағындыру еді. 

== Естелік және мұра ==
Жанатай батырдың есімі қазақ халқының жадында берік сақталған:
* Оның өмірі мен ерлік жолы халық ауыз әдебиетіндегі «Қап қағылған» және «Шаңды жорық» атты тарихи жыр-дастандардың негізгі желісіне айналды.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* Жанатай батырдың ұрпақтары да ата жолын қуып, батыр болған. Мысалы, оның немересі Тілеуберді батыр [[Кенесары Қасымұлы|Кенесары ханның]] көтерілісіне белсене қатысқан қолбасшылардың бірі болды.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Кесенесі ==
Ескерткіш [[Саумалкөл (Солтүстік Қазақстан облысы)|Саумалкөл]] ауылынан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 3,8 км, Саумалкөл ауылынан [[Арықбалық]] ауылынан өтетін жолдан батысқа қарай 360 м жерде орналасқан. Ескерткішті [[2023 жыл|2023]] жылы [[Ә. Х. Марғұлан атындағы археология институты]]ның Солтүстік Қазақстан кешенді археологиялық-этнографиялық экспедициясының барлау жасағы зерттеді.&lt;br&gt;
Кесене жазықта орналасқан. Мұнда бұрын қазақ зираттары болған, қазір бұл жер жыртылып кеткен. Қазіргі ескерткіш [[2022 жыл|2022]] жылы салынған.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының Тарих және мәдениет ескерткіштерінің жинағы. Солтүстік Қазақстан облысы. 1-шығарылым. Айыртау ауданы. – Алматы, 2024. – 320 б. – Қазақша, орысша. ISBN 978-601-82117-7-5, ISBN 978-601-82117-8-2 &lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>mc08lsxwec19dogxwp34k4jkx29s7mp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657893</id>
      <parentid>3657890</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:44:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>[[Арнайы:Үлесі/Кайсак 67|Кайсак 67]] ([[Қатысушы талқылауы:Кайсак 67|талқылауы]]) істеген нөмір 3657743 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]]</comment>
      <origin>3657893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4910" sha1="26i1epv5suspoqwqeuvrkg9hmyns0jr" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
| есімі = Жанатай батыр
| түпнұсқадағы есімі = 
| туған кездегі есімі = 
| туған күні = 1723
| туған жері = [[Айыртау ауданы]]
| қайтыс болған күні = 1819
| қайтыс болған жері = 
| суреті = Жанатай батыр кеснесі.jpg
| ені = 
| сурет сипаттамасы = Жанатай батыр кесенесі
| лақап аты = 
| бүркеншік аты = 
| қызмет еткен елі/мемлекеті = [[Қазақ хандығы]]&lt;br&gt;[[Орта жүз]]
| қызмет жылдары = 
| әскери атағы = Батыр
| әскер түрі =
| қолбасшылық еткені =
| бөлімшесі = 
| шайқастары = [[Қазақ-жоңғар соғыстары]]&lt;br&gt;[[Вторжение в Средний жуз (1752—1753)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]&lt;br&gt;[[Қазақ-жоңғар соғыстары]]
| марапаттары = 
| туыстық байланыстары =[[Орта жүз]]&lt;br&gt;[[Арғын]]&lt;br&gt;[[Қарауыл]]
| қызметтен босауы = 
| қолы = 
}}
'''Жанатай батыр Ақанұлы''' (1723–1819) — қазақ жерін жоңғарлардан қорғаған XVIII ғасыр батырлардың бірі, [[Бөгенбай батыр]] Ақшаұлының (1680-1775) серігі. [[Арғын]] тайпасы [[Атығай]] руынан шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Сәдуақас, Тортай|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ел мен Жер. Көкшетау - Қызылжар - Омбы - Құсмұрын - Ұлытау - Астана аймағы (тарихи-танымдық жинақ)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы |баспасы=  Дайк-Пресс|жыл= |томы= 2003|беттері= |барлық беті= 565|сериясы= |isbn= 9965-699-06-2|тиражы= 1500}}&lt;/ref&gt; [[Айыртау ауданы]]нда дүниеге келген. XVIII ғасырдың 30-жылдары жоңғарлармен болған шайқаста көзге түскен. Жанатай есімі халықтың ауыз әңгімелерінде, аңыздарында кездеседі. Ол туралы [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] «XVIII-ғасырдағы батырлар жайлы тарихи деректер» мақаласында айтқан. Есіл ауданының Жанатай (қазіргі Өрнек) ауданында жерленген.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot;&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt; [[Қазақ-жоңғар соғысы (1752-1755)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]) және [[Қазақ-жоңғар соғысы (1752-1755)]] [[Абылай хан]]мен [[Жоңғар хандығы|жонғар]]ларға қарсы шайқасқан.

Атап айтқанда, Жанатай батыр Ақанұлы,Жанатай батыр (Жантеке), Баян және басқа да батырлар бастаған шайқастарды баяндайтын «Қап қағылған» және «Шаңды жорық» әндерінің кейіпкері.

== Кесенесі ==
Ескерткіш [[Саумалкөл (Солтүстік Қазақстан облысы)|Саумалкөл]] ауылынан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 3,8 км, Саумалкөл ауылынан [[Арықбалық]] ауылынан өтетін жолдан батысқа қарай 360 м жерде орналасқан. Ескерткішті [[2023 жыл|2023]] жылы [[Ә. Х. Марғұлан атындағы археология институты]]ның Солтүстік Қазақстан кешенді археологиялық-этнографиялық экспедициясының барлау жасағы зерттеді.&lt;br&gt;
Кесене жазықта орналасқан. Мұнда бұрын қазақ зираттары болған, қазір бұл жер жыртылып кеткен. Қазіргі ескерткіш [[2022 жыл|2022]] жылы салынған.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының Тарих және мәдениет ескерткіштерінің жинағы. Солтүстік Қазақстан облысы. 1-шығарылым. Айыртау ауданы. – Алматы, 2024. – 320 б. – Қазақша, орысша. ISBN 978-601-82117-7-5, ISBN 978-601-82117-8-2 &lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>26i1epv5suspoqwqeuvrkg9hmyns0jr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657967</id>
      <parentid>3657893</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T18:00:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KOK Böri . 2</username>
        <id>185728</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3657967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5444" sha1="jr8ly2s3iobuq2u8g1cqixa1l3hc9rd" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
| есімі = Жанатай батыр
| түпнұсқадағы есімі = 
| туған кездегі есімі = 
| туған күні = 1723
| туған жері = [[Айыртау ауданы]]
| қайтыс болған күні = 1819
| қайтыс болған жері = 
| суреті = Жанатай батыр кеснесі.jpg
| ені = 
| сурет сипаттамасы = Жанатай батыр кесенесі
| лақап аты = 
| бүркеншік аты = 
| қызмет еткен елі/мемлекеті = [[Қазақ хандығы]]&lt;br&gt;[[Орта жүз]]
| қызмет жылдары = 
| әскери атағы = Батыр
| әскер түрі =
| қолбасшылық еткені =
| бөлімшесі = 
| шайқастары = [[Қазақ-жоңғар соғыстары]]&lt;br&gt;[[Вторжение в Средний жуз (1752—1753)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]&lt;br&gt;[[Қазақ-жоңғар соғыстары]]
| марапаттары = 
| туыстық байланыстары =[[Орта жүз]]&lt;br&gt;[[Арғын]]&lt;br&gt;[[Қарауыл]]
| қызметтен босауы = 
| қолы = 
}}
'''Жанатай батыр Ақанұлы''' (1723–1819) — қазақ жерін жоңғарлардан қорғаған XVIII ғасыр батырлардың бірі, [[Бөгенбай батыр]] Ақшаұлының (1680-1775) серігі. [[Арғын]] тайпасы [[Атығай]] руынан шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Сәдуақас, Тортай|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ел мен Жер. Көкшетау - Қызылжар - Омбы - Құсмұрын - Ұлытау - Астана аймағы (тарихи-танымдық жинақ)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы |баспасы=  Дайк-Пресс|жыл= |томы= 2003|беттері= |барлық беті= 565|сериясы= |isbn= 9965-699-06-2|тиражы= 1500}}&lt;/ref&gt; [[Айыртау ауданы]]нда дүниеге келген. XVIII ғасырдың 30-жылдары жоңғарлармен болған шайқаста көзге түскен. Жанатай есімі халықтың ауыз әңгімелерінде, аңыздарында кездеседі. Ол туралы [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] «XVIII-ғасырдағы батырлар жайлы тарихи деректер» мақаласында айтқан. Есіл ауданының Жанатай (қазіргі Өрнек) ауданында жерленген.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot;&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt; [[Қазақ-жоңғар соғысы (1752-1755)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]) және [[Қазақ-жоңғар соғысы (1752-1755)]] [[Абылай хан]]мен [[Жоңғар хандығы|жонғар]]ларға қарсы шайқасқан.

Атап айтқанда, Жанатай батыр Ақанұлы,Жанатай батыр (Жантеке), Баян және басқа да батырлар бастаған шайқастарды баяндайтын «Қап қағылған» және «Шаңды жорық» әндерінің кейіпкері.

Мысалы, Мұхтар Мағауин «Қазақ тарихының әліппесі» еңбегінде: «1753-1754 жылдарда Жанатай, Қабанбай, Бөгенбай, Керей Жәнібек, Мүйізді Өтеген батырлар бастаған қазақ қолы қысы, жазы демей әлденеше рет Жоңғарды шауып қайтады ».&lt;ref&gt;Мұхтар Мағауин «Қазақ тарихының әліппесі» &lt;nowiki&gt;ISBN 978-601-7691-30-1&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

== Кесенесі ==
Ескерткіш [[Саумалкөл (Солтүстік Қазақстан облысы)|Саумалкөл]] ауылынан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 3,8 км, Саумалкөл ауылынан [[Арықбалық]] ауылынан өтетін жолдан батысқа қарай 360 м жерде орналасқан. Ескерткішті [[2023 жыл|2023]] жылы [[Ә. Х. Марғұлан атындағы археология институты]]ның Солтүстік Қазақстан кешенді археологиялық-этнографиялық экспедициясының барлау жасағы зерттеді.&lt;br&gt;
Кесене жазықта орналасқан. Мұнда бұрын қазақ зираттары болған, қазір бұл жер жыртылып кеткен. Қазіргі ескерткіш [[2022 жыл|2022]] жылы салынған.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының Тарих және мәдениет ескерткіштерінің жинағы. Солтүстік Қазақстан облысы. 1-шығарылым. Айыртау ауданы. – Алматы, 2024. – 320 б. – Қазақша, орысша. ISBN 978-601-82117-7-5, ISBN 978-601-82117-8-2 &lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>jr8ly2s3iobuq2u8g1cqixa1l3hc9rd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өскемен су электр станциясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48863</id>
    <revision>
      <id>3658156</id>
      <parentid>2830975</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T03:53:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PushkinVko</username>
        <id>184261</id>
      </contributor>
      <comment>Бөлім, қысқаша мағлүматтар қосылды</comment>
      <origin>3658156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5794" sha1="p202xzb3rkmywagr8l6eoo2r5nor3nz" xml:space="preserve">[[Сурет:Өскемен су-электр стансасы.jpg|нобай]]
'''Өскемен су электр станциясы'''–– су [[энергетика]]сы кәсіпорны. [[Өскемен]] қаласынан 10 км қашықтықта орналасқан. Құрылысы 1939 жылы басталды. 1952 жылы 21 желтоқсанда [[СЭС]]-тің алғашқы агрегаты өндірістік электр энергиясын берді. 1953 жылы 2-, 3-агрегаттары, 1959 жылы 4-агрегаты іске қосылып, станцияның қуаты 331,2 МВ-қа жетті. Су торабының құрамына ұзындығы 394 м, биіктігі 65 м темірбетонды тасбөгет пен шахта тұрпатты сыңар камералы бірегей қақпа кіреді. Тасбөгет тұрғызудан пайда болған бөгеннің ауданы 37 км², сыйымдығы 659 млн. м3. СЭС құрылысында тұңғыш рет судағы металл құралымдарды тазалаудың гидроқұмды құйылмалы әдісі және лак, бояумен қаптау, қарсы құрамдағы күшті қысымдағы құбырларды [[эпоксид]]ті шайырлар негізінде тоттанудан қорғау [[технология]]сы қолданылды.

Гидроторапты салу барысында «Иртышгэсстрой» тресі келесі көлемдегі жұмыстарды орындады: жұмсақ топырақты қазу – 837 мың м³, жартасты топырақты қазу – 804 мың м³, жұмсақ топырақтан үйінді жасау – 158 мың м³, тас төсемдер, дренаждар мен сүзгілер – 196 мың м³, бетон және темірбетон төсеу – 570 мың м³, металл конструкциялар мен механизмдерді монтаждау – 7210 тонна.

Гидроэлектр станциясының құрылысы кезінде алғаш рет М. В. Инюшин ұсынған, кейіннен кеңестік гидротехникалық құрылыста кеңінен қолданылған бірегей конструкциялы жүзбелі көпірдің көмегімен өзен арнасын жабу әдісі қолданылды.

1997–2017 жылдары ГЭС америкалық AES компаниясының концессиясында болды. Кейін станция Қазақстан Республикасының Энергетика министрлігіне берілді. 2022 жылы станцияның меншік иесі Қазақстан Республикасының мемлекеттік қоры – «Самұрық-Қазына» АҚ болды.

== Жаңғырту бағдарламасы ==
Станцияның пайдалануға берілгеніне 60 жылдан астам уақыт болғандықтан, 2007 жылдан бастап жабдықтар мен гидротехникалық құрылыстарды жаңғырту бойынша бірқатар жобалар жүзеге асырылды.

2011 жылы №4 гидроагрегаттағы генератор статоры мен қоздыру жүйесі ауыстырылды. 2013 жылы №1 гидроагрегаттың генераторы мен қоздыру жүйесі ауыстырылды. 2015 жылы №3 гидроагрегатты реконструкциялау жұмыстары аяқталып, гидрогенератор, қоздыру жүйесі және турбинаның жұмыс дөңгелегі ауыстырылды. 2017 жылы осындай жұмыстар №2 гидроагрегатта жүргізілді.

2018 жылы №2 және №3 гидроагрегаттардың техникалық параметрлері қайта қаралып, нәтижесінде станцияның қуаты 331,2 МВт-тан 355,6 МВт-қа дейін ұлғайтылды. 2021 жылы гидротурбинаның жұмыс дөңгелегі ауыстырылғаннан кейін №1 гидроагрегаттың қуаты арттырылып, станцияның жалпы қуаты 367,8 МВт-қа жетті.

Гидроагрегаттарды жаңғыртумен қатар күштік трансформаторлар мен генераторлық ажыратқыштар, қысымды су өткізгіштердің қоқыс ұстайтын торлары және апаттық-жөндеу ысырмалары ауыстырылды. Тарату құрылғысы реконструкцияланып, ажыратқыштар элегазды ажыратқыштарға ауыстырылды, сондай-ақ бас басқару қалқаны жаңартылды.

[[File:Өскемен су электр станциясы.jpg|thumb|Өскемен су электр станциясы]]

==Сілтемелер==
*[[Өскемен]]
*[[Өскемен жиһаз комбинаты]]
*[[Өскемен конденсатор зауыты]]
*[[Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты]]
*[[Өскемен титан-магний комбинаты]]

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;
[[Санат:Су электр станциялары]][[Санат:Шығыс Қазақстан облысы]][[Санат:Өскемен]]
[[Санат:Өскемен кәсіпорындары]]</text>
      <sha1>p202xzb3rkmywagr8l6eoo2r5nor3nz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тауарих-и Гузида-йи Нусратнаме</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49588</id>
    <revision>
      <id>3658136</id>
      <parentid>3442143</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T21:57:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Punleet</username>
        <id>117754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3658136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13066" sha1="4w52u1bv88o6q1di64tz0wy39gva7al" xml:space="preserve">'''Тауарих-и Гузида-йи Нусратнаме''', «Жеңіс кітабынан жинақталған жылнама» – XVI ғасырдың басында жазылған тарихи шығарма. Шығарманың атауы &quot;Таварих-и гузида — Нусрат-наме&quot; деп берілген, оны &quot;Жеңістер кітабынан алынған таңдамалы тарих&quot; немесе &quot;Таңдамалы тарих — Жеңістер кітабы&quot; деп аударуға болады. Бұл атаудың аудармасына қатысты да әртүрлі пікірлер бар. А. М. Акрамов оның атауында изафеттік байланыс жоқ екенін атап өтіп, оны екі бөлек атау ретінде қарастырады. Шығарма [[1502 жыл]]ы 2 қарашада басталып, [[1504 жыл]]ы аяқталған&lt;ref&gt;{{Cite book|title=МАТЕРИАЛЫ ПО ИСТОРИИ КАЗАХСКИХ ХАНСТВ XV—XVIII ВЕКОВ (ИЗВЛЕЧЕНИЯ ИЗ ПЕРСИДСКИХ И ТЮРКСКИХ СОЧИНЕНИЙ)|year=1 9 6 9|авторы=С. К. Ибрагимов, \ Н. Н. Мингулов, К. А. Пищулина, В. П. Юдин|басылым=Издательств о «НАУКА » Казахской ССР, АЛМА-АТА|publisher=АКАДЕМИЯ НАУК КАЗАХСКОЙ ССР
Институт истории, археологии и этнографии им. Ч. Ч. Валиханова}}&lt;/ref&gt;. 

Оның авторы туралы әртүрлі пікірлер айтылғанымен, ең ықтимал нұсқалардың бірі — оны жазған Мұхаммед Шайбани хан болуы мүмкін деген тұжырым.  

=== Авторлыққа қатысты пікірлер ===
Бұл еңбектің авторлығы туралы бірнеше ғалымдар түрлі көзқарастар ұсынған. Алғашқы зерттеушілердің бірі П. Лерх оның авторы Сұлтан Валад, Жәлал ад-Дин Румидің ұлы болуы мүмкін деп болжаған. Алайда, ол XIV ғасырдың басында қайтыс болғандықтан, бұл нұсқа теріске шығарылды. Кейінірек Р. Г. Мұқминова бұл еңбектің Мұхаммед Тимурдың есімімен байланысты екенін атап өтіп, оны Шайбани ханның тікелей қатысуымен жазылған деп есептеді.

А. А. Семенов&lt;ref&gt;{{Cite book|year=1967, стр. 14.|title=«Таварих-и гузида — Нусрат-наме». Исследование, критический текст, аннотированное оглавление и таблица сводных оглавлений кандидата филол. наук|page=стр. 14.|editor=Ташкент,|авторы=А. М. Акрамова.}}&lt;/ref&gt; және А. М. Акрамов еңбектің авторы Мұхаммед Салих болуы мүмкін деген пікір білдірген. Мұхаммед Салих — Шайбани ханның өмірі мен жорықтарын жырлаған &quot;Шайбани-наме&quot; еңбегінің авторы. Акрамовтың пікірі бойынша, &quot;Таварих...&quot; Мұхаммед Шайбани ханның тапсырысы бойынша жазылып, оның өзі белгілі бір бөліктерді қайта өңдеген немесе көшіріп жазған.

Алайда, кейбір зерттеушілер &quot;Таварих-и гузида — Нусрат-наме&quot; тікелей Шайбани ханның қаламынан шыққан деген пікірді ұстанады. Бұл гипотезаны негіздейтін екі маңызды дәлел бар:

# Шығармада оқиғалар кейде бірінші жақта баяндалады, ал бұл автордың тікелей қатысуын көрсетеді. Егер шығарма басқа біреудің қолымен жазылған болса, онда ол үшінші жақта баяндалар еді. Бұл жағдай Мұхаммед Шайбани ханның жеке өзі бұл еңбекті жазған болуы мүмкін екенін меңзейді.
# &quot;Таварих...&quot; тілдік және стильдік ерекшеліктеріне байланысты Мұхаммед Шайбани ханның басқа еңбектерімен (мысалы, &quot;Тарихи хани&quot;) ұқсас келеді. Оның тілі шағатай тіліне жақын, бірақ құрамында қыпшақ (қазақ) элементтері көп кездеседі. Сонымен қатар, шығармадағы стиль қысқа әрі нақтылы, ал кейбір лексикалық элементтері мен баяндау мәнері моңғол жылнамаларының, соның ішінде &quot;Құпия шежіренің&quot; ықпалында болғанын көрсетеді. Түпнұсқаның алғашында ұйғыр жазуымен жазылғаны орфографиялық ерекшеліктерден байқалады.

=== Шығарманың мазмұны мен мәні ===
Таварих-и гузида — Нусрат-наме шығармасында Мұхаммед Шайбани ханның жорықтары мен жеңістері сипатталған. Бұл еңбек XVI ғасырдың басындағы Орта Азия тарихын зерттеуде маңызды дереккөзі болып табылады. Онда Бухара мен Самарқандтың жаулап алынуы, сондай-ақ Шайбани ханның саяси стратегиясы мен басқару әдістері баяндалады. Сонымен қатар, шығармада оғыз, түркі және моңғол тайпаларының тарихы, Шыңғыс хан және оның ұрпақтарының шежіресі қамтылған.

Шығарманың мазмұны Мұхаммед Шайбани ханды дәріптеу мақсатына бағытталған. Онда оның әрекеттері жақсы жағынан көрсетіліп, қарсыластары жағымсыз сипатталады. Мысалы, Әмір Темірдің әкесі Тарағайдың атауы түркі тіліндегі &quot;тары&quot; (&quot;сеуіп өсіру&quot;) сөзімен байланыстырылып, бұл арқылы теміридтердің &quot;төмен&quot; шығу тегі дәлелденбек болған. Сондай-ақ, шығармада теміридтер &quot;мырза&quot; деп аталып, олардың мәртебесі хан мен сұлтандардан төмен екендігі көрсетілген.

Шығармада Әбу-л-Хайр хан, Мұхаммед Шайбани ханның бауыры Махмұд-Бахадур сұлтан және оның ұлы Мұхаммед Тимур сұлтан туралы арнайы бөлімдер бар. Сонымен қатар, еңбекте Әмір Темір туралы да мәліметтер келтірілген. Қазақ хандары мен сұлтандары туралы деректер маңызды болып табылады, себебі олар Орта Азия тарихындағы билеуші әулеттер арасындағы байланыстарды зерттеуге көмектеседі. &quot;Таварих...&quot; кітабында Бұрындық хан мен Барақ ханның ұрпақтары, сонымен қатар Жәнібек пен Керей хандардың туыстық байланыстары туралы мәліметтер бар.

=== Қолжазбалар және зерттелуі ===
&quot;Таварих-и гузида — Нусрат-наме&quot; екі белгілі қолжазба түрінде сақталған. Бірі – КСРО Ғылым академиясының Ленинград бөлімінде, екіншісі – Британ мұражайында сақтаулы. Зерттеушілер шығарманың жазылу мерзімі ретінде 1504-1510 жылдар аралығын көрсетеді. 1510 жылы Мұхаммед Шайбани хан қаза тапқандықтан, еңбектің 1504 жылы аяқталған болуы мүмкін деген болжам бар.

Шығармада сол дәуірдің маңызды парсы және түркі тіліндегі тарихи еңбектеріне сілтемелер жасалған. Мысалы, Жувейнидің &quot;Таварих-и джаханкушайы&quot;, Хамдаллах Мустауфи Казвинидің &quot;Таварих-и гузидасы&quot;, сондай-ақ Абд ар-Раззак Самарқандидің &quot;Матла ас-са’дайн ва маджма ал-бахрайн&quot; еңбегі пайдаланылған. Сонымен қатар, кейбір бөлімдер моңғол жылнамалары мен ұйғырша жазылған дереккөздерге сүйеніп жазылған.

=== Қорытынды ===
&quot;Таварих-и гузида — Нусрат-наме&quot; — XVI ғасырдағы маңызды тарихи дереккөздердің бірі. Оның авторлығы әлі де зерттеу нысаны болып табылады, бірақ көпшілік ғалымдар Мұхаммед Шайбани ханның шығармашылық қатысуын жоққа шығармайды. Еңбектің тілі мен стилі оны ханның өзі немесе оның тікелей бақылауымен жазылған деген тұжырымды күшейтеді. Бұл шығарма Орта Азиядағы саяси және әскери оқиғаларды зерттеуде айтарлықтай маңызға ие.

Басымалыдан (кіріспеден) басталып, авторлық кіріспе сөз, [[оғыз]], [[түркі]], моңғол тайпаларының тарихын, [[Шыңғыс хан]], оның мұрагерлерінің тарихын баяндап, [[Шыңғыс хан әулеті]]нің шежіресін ([[Тоқа Темір]], [[Шағатай хан]]дан бастап шығарма жазылған мерзімге дейін) таратқан. Сонымен қатар Мұхаммед [[Шайбани хан|Шайбани ханның]] тарихына ерекше мән беріп, [[Әбілхайыр хан]], [[Махмұд сұлтан|Махмұд Баhадүр сұлтан]], [[Мұхаммед Темір сұлтан]] жайында арнайы тоқталған. [[Әмір Темір]] өмірінің тарихынан да біраз дерек бар. Шығарманы жазуға [[Орта Азия]] мен [[Иран|Иранда]] жазылған біраз тарихи шығармалар пайдаланылған. Шығарманың нұсқасы [[Ресей]] ҒА Шығыс халықтары институтының [[Санкт-Петербург]] бөлімшесінде, [[Британ музейі|Британ музейінде]] сақтаулы.&lt;ref&gt;Тараз энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

=== Қорытынды ===
&quot;Таварих-и гузида — Нусрат-наме&quot; — XVI ғасырдағы маңызды тарихи дереккөздердің бірі. Оның авторлығы әлі де зерттеу нысаны болып табылады, бірақ көпшілік ғалымдар Мұхаммед Шайбани ханның шығармашылық қатысуын жоққа шығармайды. Еңбектің тілі мен стилі оны ханның өзі немесе оның тікелей бақылауымен жазылған деген тұжырымды күшейтеді. Бұл шығарма Орта Азиядағы саяси және әскери оқиғаларды зерттеуде айтарлықтай маңызға ие.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Тарихи хроникалар]]
[[Санат:XVI ғасыр кітаптары]]
[[Санат:Өзбекстан әдеби шығармалары]]
[[Санат:Тарихи дереккөздері]]
[[Санат:Өзбекстан тарихы]]
[[Санат:Шайбанилер дәуірі әдебиеті]]
[[Санат:Түркі әдебиеті]]</text>
      <sha1>4w52u1bv88o6q1di64tz0wy39gva7al</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658137</id>
      <parentid>3658136</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T22:00:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Punleet</username>
        <id>117754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3658137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13066" sha1="3aoy24jca1kzvlel3wny5soyov3kwji" xml:space="preserve">'''Тауарих-и Гузида-йи Нусратнаме''', «Жеңіс кітабынан жинақталған жылнама» – XVI ғасырдың басында жазылған тарихи шығарма. Шығарманың атауы &quot;Таварих-и гузида — Нусрат-наме&quot; деп берілген, оны &quot;Жеңістер кітабынан алынған таңдамалы тарих&quot; немесе &quot;Таңдамалы тарих — Жеңістер кітабы&quot; деп аударуға болады. Бұл атаудың аудармасына қатысты да әртүрлі пікірлер бар. А. М. Акрамов оның атауында изафеттік байланыс жоқ екенін атап өтіп, оны екі бөлек атау ретінде қарастырады. Шығарма [[1502 жыл]]ы 2 қарашада басталып, [[1504 жыл]]ы аяқталған&lt;ref&gt;{{Cite book|title=МАТЕРИАЛЫ ПО ИСТОРИИ КАЗАХСКИХ ХАНСТВ XV—XVIII ВЕКОВ (ИЗВЛЕЧЕНИЯ ИЗ ПЕРСИДСКИХ И ТЮРКСКИХ СОЧИНЕНИЙ)|year=1 9 6 9|авторы=С. К. Ибрагимов, \ Н. Н. Мингулов, К. А. Пищулина, В. П. Юдин|басылым=Издательств о «НАУКА » Казахской ССР, АЛМА-АТА|publisher=АКАДЕМИЯ НАУК КАЗАХСКОЙ ССР
Институт истории, археологии и этнографии им. Ч. Ч. Валиханова}}&lt;/ref&gt;. 

Оның авторы туралы әртүрлі пікірлер айтылғанымен, ең ықтимал нұсқалардың бірі — оны жазған Мұхаммед Шайбани хан болуы мүмкін деген тұжырым.  

=== Авторлыққа қатысты пікірлер ===
Бұл еңбектің авторлығы туралы бірнеше ғалымдар түрлі көзқарастар ұсынған. Алғашқы зерттеушілердің бірі П. Лерх оның авторы Сұлтан Валад, Жәлал ад-Дин Румидің ұлы болуы мүмкін деп болжаған. Алайда, ол XIV ғасырдың басында қайтыс болғандықтан, бұл нұсқа теріске шығарылды. Кейінірек Р. Г. Мұқминова бұл еңбектің Мұхаммед Тимурдың есімімен байланысты екенін атап өтіп, оны Шайбани ханның тікелей қатысуымен жазылған деп есептеді.

А. А. Семенов&lt;ref&gt;{{Cite book|year=1967, стр. 14.|title=«Таварих-и гузида — Нусрат-наме». Исследование, критический текст, аннотированное оглавление и таблица сводных оглавлений кандидата филол. наук|page=стр. 14.|editor=Ташкент,|авторы=А. М. Акрамова.}}&lt;/ref&gt; және А. М. Акрамов еңбектің авторы Мұхаммед Салих болуы мүмкін деген пікір білдірген. Мұхаммед Салих — Шайбани ханның өмірі мен жорықтарын жырлаған &quot;Шайбани-наме&quot; еңбегінің авторы. Акрамовтың пікірі бойынша, &quot;Таварих...&quot; Мұхаммед Шайбани ханның тапсырысы бойынша жазылып, оның өзі белгілі бір бөліктерді қайта өңдеген немесе көшіріп жазған.

Алайда, кейбір зерттеушілер &quot;Таварих-и гузида — Нусрат-наме&quot; тікелей Шайбани ханның қаламынан шыққан деген пікірді ұстанады. Бұл гипотезаны негіздейтін екі маңызды дәлел бар:

# Шығармада оқиғалар кейде бірінші жақта баяндалады, ал бұл автордың тікелей қатысуын көрсетеді. Егер шығарма басқа біреудің қолымен жазылған болса, онда ол үшінші жақта баяндалар еді. Бұл жағдай Мұхаммед Шайбани ханның жеке өзі бұл еңбекті жазған болуы мүмкін екенін меңзейді.
# &quot;Таварих...&quot; тілдік және стильдік ерекшеліктеріне байланысты Мұхаммед Шайбани ханның басқа еңбектерімен (мысалы, &quot;Тарихи хани&quot;) ұқсас келеді. Оның тілі шағатай тіліне жақын, бірақ құрамында қыпшақ (қазақ) элементтері көп кездеседі. Сонымен қатар, шығармадағы стиль қысқа әрі нақтылы, ал кейбір лексикалық элементтері мен баяндау мәнері моңғол жылнамаларының, соның ішінде &quot;Құпия шежіренің&quot; ықпалында болғанын көрсетеді. Түпнұсқаның алғашында ұйғыр жазуымен жазылғаны орфографиялық ерекшеліктерден байқалады.

=== Шығарманың мазмұны мен мәні ===
Таварих-и гузида — Нусрат-наме шығармасында Мұхаммед Шайбани ханның жорықтары мен жеңістері сипатталған. Бұл еңбек XVI ғасырдың басындағы Орта Азия тарихын зерттеуде маңызды дереккөзі болып табылады. Онда Бұхара мен Самарқандтың жаулап алынуы, сондай-ақ Шайбани ханның саяси стратегиясы мен басқару әдістері баяндалады. Сонымен қатар, шығармада оғыз, түркі және моңғол тайпаларының тарихы, Шыңғыс хан және оның ұрпақтарының шежіресі қамтылған.

Шығарманың мазмұны Мұхаммед Шайбани ханды дәріптеу мақсатына бағытталған. Онда оның әрекеттері жақсы жағынан көрсетіліп, қарсыластары жағымсыз сипатталады. Мысалы, Әмір Темірдің әкесі Тарағайдың атауы түркі тіліндегі &quot;тары&quot; (&quot;сеуіп өсіру&quot;) сөзімен байланыстырылып, бұл арқылы теміридтердің &quot;төмен&quot; шығу тегі дәлелденбек болған. Сондай-ақ, шығармада теміридтер &quot;мырза&quot; деп аталып, олардың мәртебесі хан мен сұлтандардан төмен екендігі көрсетілген.

Шығармада Әбу-л-Хайр хан, Мұхаммед Шайбани ханның бауыры Махмұд-Бахадур сұлтан және оның ұлы Мұхаммед Тимур сұлтан туралы арнайы бөлімдер бар. Сонымен қатар, еңбекте Әмір Темір туралы да мәліметтер келтірілген. Қазақ хандары мен сұлтандары туралы деректер маңызды болып табылады, себебі олар Орта Азия тарихындағы билеуші әулеттер арасындағы байланыстарды зерттеуге көмектеседі. &quot;Таварих...&quot; кітабында Бұрындық хан мен Барақ ханның ұрпақтары, сонымен қатар Жәнібек пен Керей хандардың туыстық байланыстары туралы мәліметтер бар.

=== Қолжазбалар және зерттелуі ===
&quot;Таварих-и гузида — Нусрат-наме&quot; екі белгілі қолжазба түрінде сақталған. Бірі – КСРО Ғылым академиясының Ленинград бөлімінде, екіншісі – Британ мұражайында сақтаулы. Зерттеушілер шығарманың жазылу мерзімі ретінде 1504-1510 жылдар аралығын көрсетеді. 1510 жылы Мұхаммед Шайбани хан қаза тапқандықтан, еңбектің 1504 жылы аяқталған болуы мүмкін деген болжам бар.

Шығармада сол дәуірдің маңызды парсы және түркі тіліндегі тарихи еңбектеріне сілтемелер жасалған. Мысалы, Жувейнидің &quot;Таварих-и джаханкушайы&quot;, Хамдаллах Мустауфи Казвинидің &quot;Таварих-и гузидасы&quot;, сондай-ақ Абд ар-Раззак Самарқандидің &quot;Матла ас-са’дайн ва маджма ал-бахрайн&quot; еңбегі пайдаланылған. Сонымен қатар, кейбір бөлімдер моңғол жылнамалары мен ұйғырша жазылған дереккөздерге сүйеніп жазылған.

=== Қорытынды ===
&quot;Таварих-и гузида — Нусрат-наме&quot; — XVI ғасырдағы маңызды тарихи дереккөздердің бірі. Оның авторлығы әлі де зерттеу нысаны болып табылады, бірақ көпшілік ғалымдар Мұхаммед Шайбани ханның шығармашылық қатысуын жоққа шығармайды. Еңбектің тілі мен стилі оны ханның өзі немесе оның тікелей бақылауымен жазылған деген тұжырымды күшейтеді. Бұл шығарма Орта Азиядағы саяси және әскери оқиғаларды зерттеуде айтарлықтай маңызға ие.

Басымалыдан (кіріспеден) басталып, авторлық кіріспе сөз, [[оғыз]], [[түркі]], моңғол тайпаларының тарихын, [[Шыңғыс хан]], оның мұрагерлерінің тарихын баяндап, [[Шыңғыс хан әулеті]]нің шежіресін ([[Тоқа Темір]], [[Шағатай хан]]дан бастап шығарма жазылған мерзімге дейін) таратқан. Сонымен қатар Мұхаммед [[Шайбани хан|Шайбани ханның]] тарихына ерекше мән беріп, [[Әбілхайыр хан]], [[Махмұд сұлтан|Махмұд Баhадүр сұлтан]], [[Мұхаммед Темір сұлтан]] жайында арнайы тоқталған. [[Әмір Темір]] өмірінің тарихынан да біраз дерек бар. Шығарманы жазуға [[Орта Азия]] мен [[Иран|Иранда]] жазылған біраз тарихи шығармалар пайдаланылған. Шығарманың нұсқасы [[Ресей]] ҒА Шығыс халықтары институтының [[Санкт-Петербург]] бөлімшесінде, [[Британ музейі|Британ музейінде]] сақтаулы.&lt;ref&gt;Тараз энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

=== Қорытынды ===
&quot;Таварих-и гузида — Нусрат-наме&quot; — XVI ғасырдағы маңызды тарихи дереккөздердің бірі. Оның авторлығы әлі де зерттеу нысаны болып табылады, бірақ көпшілік ғалымдар Мұхаммед Шайбани ханның шығармашылық қатысуын жоққа шығармайды. Еңбектің тілі мен стилі оны ханның өзі немесе оның тікелей бақылауымен жазылған деген тұжырымды күшейтеді. Бұл шығарма Орта Азиядағы саяси және әскери оқиғаларды зерттеуде айтарлықтай маңызға ие.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Тарихи хроникалар]]
[[Санат:XVI ғасыр кітаптары]]
[[Санат:Өзбекстан әдеби шығармалары]]
[[Санат:Тарихи дереккөздері]]
[[Санат:Өзбекстан тарихы]]
[[Санат:Шайбанилер дәуірі әдебиеті]]
[[Санат:Түркі әдебиеті]]</text>
      <sha1>3aoy24jca1kzvlel3wny5soyov3kwji</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бадай әл-Уақай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54417</id>
    <revision>
      <id>3658134</id>
      <parentid>3147841</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T21:13:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40039-81</username>
        <id>183568</id>
      </contributor>
      <comment>қажет емес жерлеріндегі сілтемелерді алып тастап қажетті жерлерге қостым және қателікті жөндедім</comment>
      <origin>3658134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3186" sha1="ps0zmyfduw7pzpjtu3v0m6d2a8cxjux" xml:space="preserve">'''Бадай әл-Уақай'''  (“Таңғажайып оқиғалар”) — [[Зайн Әд-Дин Васифи|Зайн әд-Дин Васифи]]дің (1485 — 1551/56) естеліктер түрінде жазылған тарихи шығармасы. [[Парсы тілі]]нде жазылған бұл шығарма 46 тараудан тұрады. Әр тарауда автордың өзі куә болған оқиғалар баяндалады. Шығармада [[Хорасан]], [[Орталық Азия]]ның тарихы, 15 ғасырдың соңы мен 16 ғасырдың басындағы Гераттың саяси, экономикалық, мәдени өмірі сипатталады. [[Әбу Әли ибн Сина]], [[Абд әр-Рахман Жәми]], [[Әбу-л-Қасым Фирдоуси]], [[Әлішер Науаи]], [[Камал әд-Дин Бинаи]] сияқты орта ғасыр ғұламалары жөнінде маңызды мәліметтер бар. Иран шаһы [[I Исмаил|Исмаил Сефевидің]] Гератқа жорығы, сунниттер мен шииттер арасындағы діни қақтығыстар суреттеледі. [[Ғазал]], [[рубай]] үлгісінде жазылған бірқатар өлеңдер де енгізілген. Шығармада Қазақ жері “Қазақстан” деп аталды. Сыр бойындағы қалалар, [[Шайбани әулеті|Шайбани әулетінен]] шыққан Ұбайдаллаһ ханның моғол ханы [[Абд ар-Рәшид хан|Абд әр-Рәшид ханмен]] одақ құрып, қазақтарға қарсы жасаған жорығы (шамамен 1537—1538 жылы [[Ыстықкөл]]дің  батысындағы  Сән-Таш деген жерде), “Қазақтарды  жеңу туралы мәлімет” атты құжатта көрсетілген. Қазақ ханы [[Тахир хан|Тахир]]дың қалмақтарға тойтарыс беру мақсатында бір таудың етегінде Жатан бекінісін салғаны (16 ғасырдың 20-жылдары) туралы мәліметтер Қазақстан тарихы үшін құнды дерек болып табылады. Шығарманың қосымшалармен толықтырылған нұсқасы 1971 — 1972 жылы Тегеранда басылып шықты.[[Сурет:Muhammad Shaybani.jpg|thumb|Шайбани хан]]
&lt;ref&gt;Материалы по истории казахских ханств XV — XVІІІ вв., А.-А., 1969; Зайн ад-Дин Васифи, Бадай ал-вакай, т. 2, М., 1972.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том&lt;/ref&gt;
==Дереккөздер==
&lt;references /&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Тарихи еңбектер]]


{{stub}}</text>
      <sha1>ps0zmyfduw7pzpjtu3v0m6d2a8cxjux</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бэр төбелері</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62977</id>
    <revision>
      <id>3658224</id>
      <parentid>2076390</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T06:27:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3658224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1603" sha1="oa7p8odalr7fef6l2vz6gl5hlhzm2ph" xml:space="preserve">'''Бэр төбелері''' ({{lang-en|Baer knolls}}) — [[Каспий]] маңы ойпатының оңтүстік бөлігі мен [[Еділ өзені]]нің атырауында кездесетін дұрыс пішінді, [[параллель]] орналасқан, ендік бағыттағы [[ұзыншақ төбелер]]. [[Биіктігі]] — 10-45 м, ені — 200-300 м, аралығы — 1-2 км қырқалар. Кейбір қырқалар 25 км-ге дейін созылады. Негізінен соңғы хвалын [[трансгрессия]]сының теңіз шөгінділерінен тұрады, олардың үстінде эолдық пішіндер орналасқан.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Қ 17 Геология/Жалпы редакциясын басқарған — түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайышов — Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы&quot; ЖАҚ , 2003. — 248 бет.
ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2
&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Геология]]


{{Geology-stub}}</text>
      <sha1>oa7p8odalr7fef6l2vz6gl5hlhzm2ph</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жүсіп Ақшораев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73019</id>
    <revision>
      <id>3658268</id>
      <parentid>3307000</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T08:55:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Now name09</username>
        <id>185934</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3658268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2393" sha1="6k99639f2ie3kysss5chn3yvxizf12k" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Жүсіп Ақшора Темірәліұлы
  |шынайы есімі        = 
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = 
  |туған күні          = 04.11.1960
  |туған жері          = [[Қызылтаң (Түркістан облысы)|Қызылтаң]], [[Түркістан облысы]], [[Қазақстан]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |мамандығы           = театр актері
  |азаматтығы          = {{Байрақ|Қазақстан}}
  |белсенді жылдары    = 1981—қазіргі күн
  |бағыты              = 
  |киностудия          = 
  |марапаттары         =“Intelligentno qu” жобасынан “Халықтың сүйікті әртісі” орденімен марапатталды. 
  |imdb_id             = 
  |сайты               = 
  |ортаққор            = 
}}
'''Жүсіп Ақшораев''' ([[4 қараша]] [[1960 жыл|1960]], [[Қызылтаң (Түркістан облысы)|Қызылтаң]], [[Түркістан облысы]], [[Қазақстан]]) — қазақстандық театр актері. [[1977 жыл]]ы Мұхтар Әуезов атындағы орта мектепті, [[1981 жыл]]ы Жетісай мәдени-ағарту техникумын бітірген. [[1981 жыл|1981]]—[[1983 жыл|1983]] жылдары «Жетісай қазақ сазды драма театрында», [[1985 жыл|1985]]—[[1993 жыл|1993]] жылдары [[Шәуілдір]] ауылында балалар мен жасөспірімдер клубында әр түрлі кызметтер атқарған. [[1994 жыл]]дан Уәлибек Әбдірайымовпен бірлесіп ашқан «[[Шаншар (театр)|Шаншар]]» әзіл- сықақ театрында актер.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан театр актерлері]]</text>
      <sha1>6k99639f2ie3kysss5chn3yvxizf12k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658269</id>
      <parentid>3658268</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T08:57:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Now name09</username>
        <id>185934</id>
      </contributor>
      <origin>3658269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2413" sha1="ry8qo4d3pfiy6ip8bex5rm7w65ez5w6" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Жүсіп Ақшора Темірәліұлы
  |шынайы есімі        = 
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = 
  |туған күні          = 04.11.1960
  |туған жері          = [[Қызылтаң (Түркістан облысы)|Қызылтаң]], [[Түркістан облысы]], [[Қазақстан]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |мамандығы           = театр актері
  |азаматтығы          = {{Байрақ|Қазақстан}}
  |белсенді жылдары    = 1981—қазіргі күн
  |бағыты              = 
  |киностудия          = 
  |марапаттары         =“Intelligentno qu” жобасынан “Халықтың сүйікті әртісі” орденімен марапатталды. 
  |imdb_id             = 
  |сайты               = 
  |ортаққор            = 
}}
'''Жүсіп Ақшора Темірәліұлы'''  ([[4 қараша]] [[1960 жыл|1960]], [[Қызылтаң (Түркістан облысы)|Қызылтаң]], [[Түркістан облысы]], [[Қазақстан]]) — қазақстандық театр актері. [[1977 жыл]]ы Мұхтар Әуезов атындағы орта мектепті, [[1981 жыл]]ы Жетісай мәдени-ағарту техникумын бітірген. [[1981 жыл|1981]]—[[1983 жыл|1983]] жылдары «Жетісай қазақ сазды драма театрында», [[1985 жыл|1985]]—[[1993 жыл|1993]] жылдары [[Шәуілдір]] ауылында балалар мен жасөспірімдер клубында әр түрлі кызметтер атқарған. [[1994 жыл]]дан Уәлибек Әбдірайымовпен бірлесіп ашқан «[[Шаншар (театр)|Шаншар]]» әзіл- сықақ театрында актер.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан театр актерлері]]</text>
      <sha1>ry8qo4d3pfiy6ip8bex5rm7w65ez5w6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жайық казак әскері</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92097</id>
    <revision>
      <id>3657962</id>
      <parentid>3299654</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T17:33:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Орел Карл [[Жайық казак-орыс әскері]] бетін [[Жайық казак әскері]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3299654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11527" sha1="oe7fkivn2vzjwz98b6q6tp1sfvo31my" xml:space="preserve">{{Біріктірілсін|Жетісу казак-орыстары}}
'''Жайық казак-орыс әскері''' — [[Ресей]]дің оңтүстік аудандарынан қашып-пысқан босқындардан [[Жайық]] бойында 16 ғ-дың 2-жартысында қазақ жерін ашықтан-ашық [[отарлау]] үшін құралған құрамалар. 

Билік толығымен [[казактар|казак]]-орыс қолында болды. Казактар алғашқы кезде негізінен балық аулаумен, 18 ғ-дан бастап мал бағумен де айналысты. Бірақ, бойлары үйренгеннен кейін, яғни 19 ғ-дан бастап олар қорғансыз [[Жайық бойын казак-орыстардың отарлауы|Жайық қазақтарының]] шұрайлы жайылымдық жерін, өрістегі малын тартып ала бастады, ауылдарға тұтқиылдан шабуыл жасап, адамдарды қырды. 1919 ж. таратылды.&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;

== Елді мекендері ==
=== 1-ші Орал әскери бөлімі ===
* 1. Кирсанов станицасы
** '''[[Кирсаново (Батыс Қазақстан облысы)|Кирсанов]] кенті'''
** Елтышев кенті
** [[Январцев]] кенті
* 2. Рубежин станицасы
** '''[[Рубёжинское|Рубежин]] кенті (Рубежинское)'''
** [[Красноармейское (Батыс Қазақстан облысы)|Требушин]] кенті (Красноармейское)
** [[Озёрное (Батыс Қазақстан облысы)|Дьяков]] кенті (Озёрное)
** Серпутов кенті
** [[Ақбидай (ауыл)|Курноскин]] кенті (Красный Свет, Ақбидай)
** Савичев кенті
** [[Құрманғазы (Батыс Қазақстан облысы)|Чеботарёв]] кенті (Құрманғазы)
** Полварин кенті
* 3. Трёкин станицасы
** '''[[Байқоныс (Батыс Қазақстан облысы)|Трёкин]] кенті'''
** [[Володарское (Батыс Қазақстан облысы)|Гнилой]] кенті (Володарское)
** [[Дарьинское|Дарьинск]] кенті
** Голицын кенті (Галицино)
** [[Новенькое (Батыс Қазақстан облысы)|Новенький]] кенті
* 4. Орал станицасы
** '''[[Орал]] қаласы'''
** Ревун кенті (Зашаған, Коминтерн ш/а)
** [[Подстёпное (Батыс Қазақстан облысы)|Подстёпный]] кенті
** [[Жамбыл (Бәйтерек ауданы)|Ново-Деркульский]] кенті (Жамбыл)
** [[Садовое (Батыс Қазақстан облысы)|Садовый]] кенті
** [[Маштаково|Маштаков]] кенті
* 5. Круглоозёрная станицасы
** '''[[Круглоозёрное|Круглоозёрный]] кенті'''
** [[Серебряково|Серебряков]] кенті
** [[Щапов]] кенті
** [[Ливкино|Ливкин]] кенті
** [[Деркөл (кент)|Деркөл]] кенті
** [[Гремячее (Батыс Қазақстан облысы)|Верхне-Гремячий]] кенті
** Широкий кенті
** [[Қайнар (Батыс Қазақстан облысы)|Перемётный]] кенті (Новенькое, Қайнар)
** [[Перемётное|Ново-Перемётный]] кенті (Перемётное)
** [[Атамекен (Бәйтерек ауданы)|Железнов]] кенті (Атамекен)

=== 2-ші Калмыков әскери бөлімі ===
* 1. Шаған станицасы
** '''[[Үлкен Шаған|1-ші Шаған]] кенті (Үлкен Шаған)'''
** [[Кіші Шаған|2-ші Шаған]] кенті (Кіші Шаған)
** [[Көшім (ауыл)|Көшім]] кенті
* 2. Скворкин станицасы
** [[Ақсу (Бәйтерек ауданы)|Владимир]] кенті (Владимировка, Ақсу)
** '''[[Скворкино|Скворкин]] кенті'''
** [[Янайкино|Янайкин]] кенті
** [[Богатск]] кенті
** [[Тоғайлы (Батыс Қазақстан облысы)|Жемшин]] кенті (Тоғайлы)
* 3. Бударин станицасы
** ''Прорва кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/36954138/ru/пос-Прорвинский-Бударинской-станицы Прорва қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Коловертное|Коловертной]] кенті
** '''[[Бударин]] кенті'''
** [[Самал|Баранов]] кенті (Самал)
* 4. Ілбішін станицасы
** [[Жаңабұлақ|Кожехаров]] кенті (Жаңабұлақ)
** '''[[Чапаев (Батыс Қазақстан облысы)|Ілбішін]] қаласы (Чапаев)'''
* 5. Мергенев станицасы
** [[Мойылды (Батыс Қазақстан облысы)|Горячин]] кенті (Горячкино, Мойылды)
** '''[[Мерген (Батыс Қазақстан облысы)|Мергенев]] кенті'''
** ''Қаршы кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.802541&amp;lon=51.458588&amp;z=11&amp;m=b&amp;show=/27546933/ru/ Қаршы қонысы]&lt;/ref&gt;
* 6. Сахарная станицасы
** '''''Сахарный кенті'''''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.693397&amp;lon=51.497726&amp;z=11&amp;m=b Сахарная қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Ақбұлақ (Ақжайық ауданы)|Калёный]] кенті (Ақбұлақ)
** ''Лебяжин кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.437324&amp;lon=51.633682&amp;z=11&amp;m=b Лебедок қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Атамекен (Ақжайық ауданы)|Антонов]] кенті (Атамекен)
* 7. Калмыков станицасы
** ''Круглый кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.274525&amp;lon=51.856842&amp;z=11&amp;m=b&amp;show=/27546162/ru/ Круглое қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Алмалы (Ақжайық ауданы)|Котельный]] кенті (Котельниково, Алмалы)
** '''[[Тайпақ (Батыс Қазақстан облысы)|Калмыков]] кенті (Тайпақ)'''
** [[Томпақ|Краснояр]] кенті (Томпақ)
* 8. Каменская станицасы
** '''[[Тасқала (Батыс Қазақстан облысы)|Каменка]] кенті (Тасқала)'''
** ''Ассеричев кенті (Асерчево)''
** [[Зелёное (Зелёнов ауылдық округі)|Зелёный]] кенті
** [[Бастау (Батыс Қазақстан облысы)|Вавилин]] кенті (Бастау)
** [[Ақтау (Тасқала ауданы)|Паника]] кенті (Ақтау)
** [[Егіндібұлақ (Батыс Қазақстан облысы)|Цыганов]] кенті (Егіндібұлақ)
* 9. Шежін станицасы
** [[Шежін-1|1-ші Шежін]] кенті
** '''[[Шежін-2|2-ші Шежін]] кенті'''
** [[Еменжар|Ермоличев]] кенті (Ермольчево, Еменжар)
** [[Алмалы (Тасқала ауданы)|Ширяев]] кенті (Кирово, Алмалы)
** [[Мереке (Тасқала ауданы)|Подтяжки]] кенті (Мереке)
** [[Аққурай (ауыл)|Шильная Балка]] кенті (Аққурай)
** [[Болашақ (Казталов ауданы)|Богатырёв]] кенті (Болашақ)
* 10. Карманов станицасы
** '''[[Қырқопа|Карманов]] кенті (Қырқопа)'''
** [[Қызылоба (Батыс Қазақстан облысы)|Қызылоба]] кенті (Красногорское, Қызылоба)
** [[Пятимар|Бесоба]] кенті (Пятимарское, Пятимар)
** [[Жаңақала (Батыс Қазақстан облысы)|Қисыққамыс]] кенті (Жаңақала)
* 11. Глиненская станицасы
** ''1-ші Глиненский кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/27550761/ru/Урочище-Глиненский 1-ші Глиненский қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Мәстексай|2-ші Глиненский]] кенті (Ленинское, Мәстексай)
** '''[[Сарыкөл (Батыс Қазақстан облысы)|Бородин]] кенті (Факеево, Сарыкөл)'''
** [[Мұқыр (Батыс Қазақстан облысы)|Мухорский]] кенті (Мұқыр)
** [[Жаңажол (Жаңақала ауданы)|Мокринский]] кенті (Жаңажол)
* 12. Сламихин станицасы
** '''[[Жалпақтал|Сламихин]] кенті (Фурманово, Жалпақтал)'''
** [[Қайыңды (Казталов ауданы)|Берёзов]] кенті (Берёзино, Қайыңды)
** [[Ащысай (Қайыңды ауылдық округі)|Талов]] кенті (Русская Таловка, Ащысай)
** [[Көктерек (Казталов ауданы)|Үлкеноба]] кенті (Көктерек)

=== 3-ші Гурьев әскери бөлімі ===
* 1. Кулагин станицасы
** [[Шабдаржап|Харькин]] кенті (Шабдаржап)
** [[Аққала (Атырау облысы)|Горы]] кенті (Аққала)
** [[Ынтымақ (Атырау облысы)|Гребенщиков]] кенті (Ынтымақ)
** '''[[Есбол (Индер ауданы)|Кулагин]] кенті (Есбол)'''
* 2. Орлов станицасы
** '''[[Өрлік|Орлов]] кенті (Өрлік)'''
** [[Көктоғай (Атырау облысы)|Зелёный]] кенті (Көктоғай)
** [[Өтешқали Атамбаев ауылы|Топайлы]] кенті (Ө. Атамбаев)
* 3. Жаманқала станицасы
** [[Кеңөріс|Карманов]] кенті (Кеңөріс)
** [[Ақтоғай (Атырау облысы)|Бақсай]] кенті (Ақтоғай)
** '''[[Махамбет (Атырау облысы)|Жаманқала]] кенті (Махамбет)'''
* 4. Сарайшық станицасы
** '''[[Ескі Сарайшық|Сарайшық]] кенті (Ескі Сарайшық)'''
** [[Аққайың (Атырау облысы)|Сорочинский]] кенті (Аққайың)
** [[Талдыкөл (Атырау облысы)|Редут]] кенті (Талдыкөл)
** [[Алмалы (Атырау облысы)|Кандауров]] кенті (Алмалы)
** [[Хамит Ерғалиев ауылы|Новобогат]] кенті (Х. Ерғалиев)
* 5. Гурьев станицасы
** '''[[Атырау|Гурьев]] қаласы (Атырау)'''

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{бастама}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ресей империясы тарихы]]
[[Санат:Казактар]]</text>
      <sha1>oe7fkivn2vzjwz98b6q6tp1sfvo31my</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ирония</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96311</id>
    <revision>
      <id>3658158</id>
      <parentid>3595972</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T04:09:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Obama 67</username>
        <id>185924</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3658158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4096" sha1="qe4zlkijg6fakcr6y38jxbvw15173ic" xml:space="preserve">'''Ирония''' ({{lang-el|еіrоnеіа}} - келемеж, кекесін,67) — [[адам]]ға зат пен [[ҚҰБЫЛЫС|құбылысқа]] сырттай жақсы баға берсе де, ішкі [[мағына]]сы қарсы келіп, [[келеке]]ге айналдыратын құбылту ([[троп]]) құралы, [[болмыс]]ты жоққа шығарудың бір түрі. Иронияға астарлы [[сықақ]], іштей мазақ жатады (мысалы, қара кісіні &quot;аппағым&quot;, пұшық адамды &quot;қоңқағым&quot; деу). Ирония 18 ғасырдың аяғында барынша дамыды. [[Еуропа]]да - [[Вольтер]], Г.Гейне, Ф.Франс, Б.Шоу, Ресейде Н.В. Гоголь, М.Е. Салтыков-Щедрин, В.В. [[Маяковский Владимир Владимирович|Маяковский]], А.Т. Твардовский, т.б. шығармаларында кеңінен қолданылды. Ирония [[қазақ әдебиеті]]нде де көп кездеседі. Мысалы, &quot;[[Айман-Шолпан]]&quot; жырында Айманның Әлібекті, &quot;Біржан - Сара&quot; айтысында Сараның Жиенқұлды &quot;мақтауы&quot;. [[Абай]] иронияны әлеуметтік өмірдегі кемшіліктерді мінеп, шенеуге арнады (&quot;Болыс болдым мінеки&quot;, &quot;Қайтсе жеңіл болады жұрт билемек&quot;, т.б.). С.Дөнентаев, С.Торайғыров, А.Тоқмағамбетов, О.Әубәкіров, Ш.Смаханұлы, Ғ.Қабышев, С.Адамбеков, т.б. Иронияға толы көптеген [[шығармалар]] жазды. М.Әуезовтің, Ғ.Мүсіреповтің, Ғ.Мұстафиннің [[проза]]лық туындыларында ирония молынан кездеседі.&lt;ref&gt;Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;

'''Ирония''' — риторикалық тәсіл, көп мағыналы металогиканың түрі. Мақсаты - сұхбаттасқан адамның әңгімесін жоққа
шығару, теріс айналдыру. Мұндай жағдайда әңгіме мен оның
астары сәйкес келмейді. Ирония сөйлемнің логикалық мағынасын өзгертеді және тілден тыс тірлікке де берекесіздік әкеледі, сондықтан ежелден бері ирония өмір сүрудің амалы ретінде пайымдалады. Аристотель &quot;Үлкен этика&quot; деген еңбегінде жорта сөйлеуші өзіндегі барды аз ғып көрсетіп, білген нәрсесін аитпайды дейді. Жорта сөйлеушінің үлгісі ретінде Сократты атауға болады. Ол өзін жорта төмендетіп, жүрттың басын айналдыратын еді, сөйтсе де, оның әңгімелерінде өз-өзін төмендеткен ұсқынсыздықпен қатар Құдайға тән мазмұн болатын. Кьеркегордың айтуынша, сократтық ирония дегеніміз - дағдылы өмір тәртібін жоқққа шығару, себебі ол өзінің идеясына сәйкес емес.&lt;ref&gt;Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Stub:Қазақ әдебиеті}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Әзіл-сықақ]]
[[Санат:Эстетика]]</text>
      <sha1>qe4zlkijg6fakcr6y38jxbvw15173ic</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658195</id>
      <parentid>3658158</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T05:32:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Obama 67|Obama 67]] ([[User talk:Obama 67|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3595972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4093" sha1="b4szzn4m1by8o8rslhgbgfxe3jc1hug" xml:space="preserve">'''Ирония''' ({{lang-el|еіrоnеіа}} - келемеж, кекесін) — [[адам]]ға зат пен [[ҚҰБЫЛЫС|құбылысқа]] сырттай жақсы баға берсе де, ішкі [[мағына]]сы қарсы келіп, [[келеке]]ге айналдыратын құбылту ([[троп]]) құралы, [[болмыс]]ты жоққа шығарудың бір түрі. Иронияға астарлы [[сықақ]], іштей мазақ жатады (мысалы, қара кісіні &quot;аппағым&quot;, пұшық адамды &quot;қоңқағым&quot; деу). Ирония 18 ғасырдың аяғында барынша дамыды. [[Еуропа]]да - [[Вольтер]], Г.Гейне, Ф.Франс, Б.Шоу, Ресейде Н.В. Гоголь, М.Е. Салтыков-Щедрин, В.В. [[Маяковский Владимир Владимирович|Маяковский]], А.Т. Твардовский, т.б. шығармаларында кеңінен қолданылды. Ирония [[қазақ әдебиеті]]нде де көп кездеседі. Мысалы, &quot;[[Айман-Шолпан]]&quot; жырында Айманның Әлібекті, &quot;Біржан - Сара&quot; айтысында Сараның Жиенқұлды &quot;мақтауы&quot;. [[Абай]] иронияны әлеуметтік өмірдегі кемшіліктерді мінеп, шенеуге арнады (&quot;Болыс болдым мінеки&quot;, &quot;Қайтсе жеңіл болады жұрт билемек&quot;, т.б.). С.Дөнентаев, С.Торайғыров, А.Тоқмағамбетов, О.Әубәкіров, Ш.Смаханұлы, Ғ.Қабышев, С.Адамбеков, т.б. Иронияға толы көптеген [[шығармалар]] жазды. М.Әуезовтің, Ғ.Мүсіреповтің, Ғ.Мұстафиннің [[проза]]лық туындыларында ирония молынан кездеседі.&lt;ref&gt;Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;

'''Ирония''' — риторикалық тәсіл, көп мағыналы металогиканың түрі. Мақсаты - сұхбаттасқан адамның әңгімесін жоққа
шығару, теріс айналдыру. Мұндай жағдайда әңгіме мен оның
астары сәйкес келмейді. Ирония сөйлемнің логикалық мағынасын өзгертеді және тілден тыс тірлікке де берекесіздік әкеледі, сондықтан ежелден бері ирония өмір сүрудің амалы ретінде пайымдалады. Аристотель &quot;Үлкен этика&quot; деген еңбегінде жорта сөйлеуші өзіндегі барды аз ғып көрсетіп, білген нәрсесін аитпайды дейді. Жорта сөйлеушінің үлгісі ретінде Сократты атауға болады. Ол өзін жорта төмендетіп, жүрттың басын айналдыратын еді, сөйтсе де, оның әңгімелерінде өз-өзін төмендеткен ұсқынсыздықпен қатар Құдайға тән мазмұн болатын. Кьеркегордың айтуынша, сократтық ирония дегеніміз - дағдылы өмір тәртібін жоқққа шығару, себебі ол өзінің идеясына сәйкес емес.&lt;ref&gt;Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Stub:Қазақ әдебиеті}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Әзіл-сықақ]]
[[Санат:Эстетика]]</text>
      <sha1>b4szzn4m1by8o8rslhgbgfxe3jc1hug</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сабын және синтетикалық жуғыш заттаp</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96561</id>
    <revision>
      <id>3658213</id>
      <parentid>3628804</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T06:08:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Акмарал Абдрашидовна</username>
        <id>179025</id>
      </contributor>
      <origin>3658213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9089" sha1="9hmtrxz779c6qo3z1dqvcban8f1m0ix" xml:space="preserve">'''Сабын''' — жоғары карбон қышқылдарының тұздары RCOOMe. Сабынның құрамына [[Пальмитин қышқылы|пальмитин]] С&lt;sub&gt;15&lt;/sub&gt;Н&lt;sub&gt;31&lt;/sub&gt;СООН және [[Стеарин қышқылы|стеарин]] С&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;Н&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;СООН қышқылдарының тұздары (негізінен, натрий мен калий тұздары) кіреді және оның суда ерігіштігі құрамындағы металл катионына байланысты болады. Калий тұздары [[су]]да натрий тұздарына қарағанда жақсы ериді, ал магний, кальций, барий тұздары суда ерімейді.
Сұйық сабынның құрамына калий, қатты сабынның құрамына натрий катиондары кіреді.
[[Сурет:43.PNG|thumb|right]]
:1. ''Сабын алу.'' Сабындану реакциясын майды натрий гидроксидімен немесе натрий карбонатымен қыздыру арқылы жүргізеді. Реакция нәтижесінде глицерин мен жоғары карбон қышқылының натрий тұзы (сабын) түзіледі:
:[[Майлар|май]] + NaOH → [[глицерин]] + сабын
Түзілген сабынды бөліп алу үшін реакция өнімдеріне натрий хлоридін қосады, сонда сабын қоспаның бетіне қалқып шығып, глицерин астында қалады. Сабынды жинап алады және пішін береді.
Сабын жасағанда жоғары май қышқылы тұзынан (RCOOMe) басқа оған — хош иісті заттар, бояулар, антисептиктер және т.б. заттар қосады.
:2. Соңғы кезде майды үнемдеу мақсатында сабын алу үшін мұнай өнімдері құрамындағы [[көмірсутектер]]ден карбон қышқылын алады:
:2С&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;Н&lt;sub&gt;74&lt;/sub&gt; + 5O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → 4С&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;Н&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;СООН + 2Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
Түзілген қышқылдарды бейтараптау арқылы сабын алынады:
:С&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;Н&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;СООН + NaOH → C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COONa + Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O (натрий стеараты (қатты сабын))

:С&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;Н&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;СООН + Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; → C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COONa + Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O + СO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; (натрий стеараты)

Карбон қышқылы тұздарының (сабынның) гидролизі кезінде [[сілті]] түзіледі:
:С&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;Н&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;СОО&lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt; + Na&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; + НОН → С&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;Н&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;СООН + Na&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;+ ОН&lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt;
[[Сурет:44.PNG|thumb|right]]
Сілті майлы заттарды ыдыратады, ал карбон қышқылы — беттік белсенді зат (ББЗ) (43-сурет). Ол екі сұйықтың немесе сұйық пен газ шекарасында беттік керілуді төмендететін зат. ББЗ болу үшін оның құрамындағы топтар әр түрлі затпен әрекеттесуі керек. Карбон қышқылы молекуласының беттік белсенді заты су мен органикалық сұйықтық шекарасында. Карбон қышқылында гидрофобты ({{lang-el|hydro}} — су және phobos — қорқады) көміртек қалдығы және гидрофильді ({{lang-el|hydro}} — су және рһіlіо — сүйеді, ұнатады) карбоксил тобы бар.
44-суретте сабынның жуғыш қасиеті көрсетілген. Сабын молекуласы екі бөліктен тұрады, көмірсутек тізбегі майдың құрамында, ал —COONa&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; тобы суда болады.

Сабындардың жуғыш қасиеті — жуылатын беткейлердегі жабысқан кір бөлшектерін эмульсия, суспензия түріне ауыстыра алатын мүмкіндігіне байланысты.&lt;br&gt;
Кермек суда сабын &quot;іріп кетеді&quot; де, кір ашылмайды. Себебі кермек суда карбон қышқылының кальций, магний тұздары тұнбаға түседі:
:2C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COONa + СаСl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → (С&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;Н&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;СОО)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Са↓ + 2NaCl
Сабынның суда еруі кезінде жоғары қышқылдармен сілті түзе гидролиздену процесі бірге жүреді. Бұл жағдай матаға зиянды әсерін тигізеді:
:C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COONa + Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O → С&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;Н&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;СООН +NaOH
Жоғары карбон қышқылдары тұздарының қолданылуы жуғыш заттар ретінде шектелмейді. Кальций тұзын мұнай майларына қосып, солидол жағар майын алады. Тығыз маталарды алюминий сабынымен (тұзымен) өңдеп, су өткізбейтін брезенттер жасайды. Қорғасын, марганец сабындарын майлы бояулар дайындағанда пайдаланады.
Қазіргі кезде синтетикалық жуғыш заттар кеңінен қолданылуда. Синтетикалық жуғыш заттар (СЖЗ), негізінен, алкилсульфаттардың натрий тұзынан тұрады. RO — SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;— ONa. R — құрамында 8—18 көміртек атомы бар көмірсутек радикалы.&lt;br&gt;
СЖЗ алу үшін әуелі спирт пен күкірт қышқылын әрекеттестіріп, күкірт қышқылының күрделі [[Эфирлер|эфирін]] алады:
:R — OH + HO — SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;— OH → R — О — SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; — OH + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
Түзілген алкилсульфаттан күрделі эфирдің натрий тұзын алады:
:R — О — SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; — OH + NaOH → R — O — SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;— ONa + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
СЖЗ күкіртсутектің ұзын тізбегі (R) мен ерігіш функционалдың топтан тұратындықтан, сабын сияқты жуғыштық қасиеті жоғары. Сабыннан айырмашылығы — кальций мен магний тұздары ерігіш болғандықтан, жуғыштық қасиетін кермек суда да жоймайды.
Синтетикалық жуғыш заттар өте баяу айырылады, сондықтан табиғатқа, қоршаған ортаға, тірі организмдерге зиян тигізуі мүмкін. Сол себепті акаба (кір) суларды тұндырғыштарда тұндырып, балдырларда болатын биологиялық бактериялар көмегімен тотықтыру арқылы тазалайды. Бұл кезде [[органикалық зат]]тарды көмірқышқыл газы мен суға дейін ыдыратады. Алкилсульфаттар мен алкилсульфонаттарды ыдырататын бактериялар штамдары әзірленген, осылар арқылы микробиологиялық тазарту іске асады.
Сабындар жоғары карбон қышқылдарын (палъмитин және стеарин) калий және натрий тұздары. Сабындар қатты және сұйық болады. Сабын кермек суда &quot;іріп&quot; кетіп, кір ашылмайды. Синтетикалық жуғыш заттардың кір алғыштығы сабыннан жоғары, бірақ қоршаған ортаға зиян тигізуі мүмкін.&lt;ref&gt;Химия: Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық / Ә. Темірболатова, Н. Нұрахметов, Р. Жұмаділова, С. Әлімжанова. – Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007. – 352 бет, суретті. ISBN 9965-36-092-8&lt;/ref&gt;
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}


[[Санат:Химия]]


{{stub}}</text>
      <sha1>9hmtrxz779c6qo3z1dqvcban8f1m0ix</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Іскерлік журналистика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137436</id>
    <revision>
      <id>3657956</id>
      <parentid>1784619</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:39:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3657956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1917" sha1="jg60fcnwjojak3st9kde3hi6oe36olm" xml:space="preserve">'''Іскерлік журналистика''' ({{lang-en|Business journalism}}),(журн.тип.) – қаржыға, бизнеске, іскерлікке, биржаға, халықаралық бағамдарға, танымал банктердің жағдайын қадағалауға, жалпы саудаға, ақшаға қатысты кез келген мәселелер төңірегінде мәліметтер жинақтап, халыққа ұсынатын [[журналистика]]дағы кәсіби сала. &lt;ref&gt;http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0&lt;/ref&gt;.

Іскерлік журналистика өкілдері ұсынған мәліметтер мен ақпараттар билік басындағыларға және бизнес өкілдеріне жоспар құруға, жалпы аймақтық немесе халықаралық жағдайларды бағамдауға мүмкіндік береді. Іскерлік журналистика өз кезегінде журналистиканың екінші бір бағыты сары басылымдарға қарсы шығады. Іскерлік журналистиканың өкілдері бизнестегі жаңа өзгерістермен халықты таныстыра отырып, осы тақырып аясында болып жатқан түрлі оқиғалар мен жағдайларға баға беруге тырысады. Іскерлік журналистика бизнестің дамуына үлкен септігін тигізетін журналистиканың бірден-бір саласы. 

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Журналистика]]</text>
      <sha1>jg60fcnwjojak3st9kde3hi6oe36olm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657957</id>
      <parentid>3657956</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:39:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3657957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1760" sha1="k9mi2a5f0oldpvagn9l2lz08dpx21rj" xml:space="preserve">'''Іскерлік журналистика''' ({{lang-en|Business journalism}}), (журн.тип.) – қаржыға, бизнеске, іскерлікке, биржаға, халықаралық бағамдарға, танымал банктердің жағдайын қадағалауға, жалпы саудаға, ақшаға қатысты кез келген мәселелер төңірегінде мәліметтер жинақтап, халыққа ұсынатын [[журналистика]]дағы кәсіби сала.

Іскерлік журналистика өкілдері ұсынған мәліметтер мен ақпараттар билік басындағыларға және бизнес өкілдеріне жоспар құруға, жалпы аймақтық немесе халықаралық жағдайларды бағамдауға мүмкіндік береді. Іскерлік журналистика өз кезегінде журналистиканың екінші бір бағыты сары басылымдарға қарсы шығады. Іскерлік журналистиканың өкілдері бизнестегі жаңа өзгерістермен халықты таныстыра отырып, осы тақырып аясында болып жатқан түрлі оқиғалар мен жағдайларға баға беруге тырысады. Іскерлік журналистика бизнестің дамуына үлкен септігін тигізетін журналистиканың бірден-бір саласы.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Журналистика]]</text>
      <sha1>k9mi2a5f0oldpvagn9l2lz08dpx21rj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657958</id>
      <parentid>3657957</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:40:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3657958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1760" sha1="j90owy314am9s1ipe9dklemkktogttu" xml:space="preserve">'''Іскерлік журналистика''' ({{lang-en|Business journalism}}), (журн.тип.) — қаржыға, бизнеске, іскерлікке, биржаға, халықаралық бағамдарға, танымал банктердің жағдайын қадағалауға, жалпы саудаға, ақшаға қатысты кез келген мәселелер төңірегінде мәліметтер жинақтап, халыққа ұсынатын [[журналистика]]дағы кәсіби сала.

Іскерлік журналистика өкілдері ұсынған мәліметтер мен ақпараттар билік басындағыларға және бизнес өкілдеріне жоспар құруға, жалпы аймақтық немесе халықаралық жағдайларды бағамдауға мүмкіндік береді. Іскерлік журналистика өз кезегінде журналистиканың екінші бір бағыты сары басылымдарға қарсы шығады. Іскерлік журналистиканың өкілдері бизнестегі жаңа өзгерістермен халықты таныстыра отырып, осы тақырып аясында болып жатқан түрлі оқиғалар мен жағдайларға баға беруге тырысады. Іскерлік журналистика бизнестің дамуына үлкен септігін тигізетін журналистиканың бірден-бір саласы.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Журналистика]]</text>
      <sha1>j90owy314am9s1ipe9dklemkktogttu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шығыс Маныч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143300</id>
    <revision>
      <id>3658199</id>
      <parentid>3068771</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T05:38:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Орел Карл [[Восточный Маныч]] бетін [[Шығыс Маныч]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3068771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3983" sha1="hek4z4tkyigtiiriwpspi394xfpqqkf" xml:space="preserve">{{Өзен
 |атауы                   = Восточный Маныч 
  |шынайы атауы           = 
 |сурет                  = 
  |сурет ені             = 
  |сурет атауы           = 
 |карта                  = 
  |карта ені             = 
  |карта атауы           = 
 |ұзындығы               = 141 
 |су алабының ауданы     = ? 
 |су алабы               = [[Шығыс Маныч]] бастауынан [[Чограй суқоймасы|Чограй су торабына]] дейін 
 |өзендердің су алабы    = Терек, Дон және Еділ өзендері аралықтарындағы ағынсыз аудандар 
 |су шығыны              = 
  |өлшеу орны            = 
 |бастауы                = 
  |бастауының орны        = 
  |бастауының биіктігі    = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |сағасы                 = өзен - 
  |сағасының орны        = 
  |сағасының биіктігі    = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |еңістігі               = 
 |ел                     = [[Ресей]] 
  |аймақ                  = Ставропольск өлкесі,  Қалмақ Республикасы  
 |commons                = 
}}

'''Восточный Маныч''' — [[Ресей]]дегі өзен. Ставропольск өлкесі,  Қалмақ Республикасы &lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}&lt;/ref&gt; жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы өзен - орналасқан.  Өзен ұзындығы 141 км-ді құрайды.

== Су реестрінің мәліметтері ==
[[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Батыс Каспий су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Шығыс Маныч]] бастауынан [[Чограй суқоймасы|Чограй су торабына]] дейін. Өзен саласы — Сала болмайды, өзен алабы — Терек, Дон және Еділ өзендері аралықтарындағы ағынсыз аудандар&lt;ref name='Ресей МСР'/&gt;.

[[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша&lt;ref name='Ресей МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Восточный Маныч}}&lt;/ref&gt;:
* Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 07010000112108200000698
* Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 108200069
* Су алабының коды — 07.01.00.001
* ГЗ томының нөмірі — 08
* ГЗ бойынша шығарылуы — 2

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

{{Суретсіз мақала}}
{{тексерілмеген өзен}}

[[Санат:Ресей өзендері]]


{{hydro-stub}}</text>
      <sha1>hek4z4tkyigtiiriwpspi394xfpqqkf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658203</id>
      <parentid>3658199</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T05:39:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <origin>3658203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3959" sha1="jp4z6xri90p7qon7x1zdeki0yidlths" xml:space="preserve">{{Өзен
 |атауы                   = Шығыс Маныч 
  |шынайы атауы           = 
 |сурет                  = 
  |сурет ені             = 
  |сурет атауы           = 
 |карта                  = 
  |карта ені             = 
  |карта атауы           = 
 |ұзындығы               = 141 
 |су алабының ауданы     = ? 
 |су алабы               = [[Шығыс Маныч]] бастауынан [[Чограй суқоймасы|Чограй су торабына]] дейін 
 |өзендердің су алабы    = Терек, Дон және Еділ өзендері аралықтарындағы ағынсыз аудандар 
 |су шығыны              = 
  |өлшеу орны            = 
 |бастауы                = 
  |бастауының орны        = 
  |бастауының биіктігі    = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |сағасы                 = өзен - 
  |сағасының орны        = 
  |сағасының биіктігі    = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |еңістігі               = 
 |ел                     = [[Ресей]] 
  |аймақ                  = Ставропольск өлкесі,  Қалмақ Республикасы  
 |commons                = 
}}

'''Шығыс Маныч''' — [[Ресей]]дегі өзен. Ставропольск өлкесі,  Қалмақ Республикасы &lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}&lt;/ref&gt; жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы өзен - орналасқан.  Өзен ұзындығы 141 км-ді құрайды.

== Су реестрінің мәліметтері ==
[[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Батыс Каспий су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Шығыс Маныч]] бастауынан [[Чограй суқоймасы|Чограй су торабына]] дейін. Өзен саласы — Сала болмайды, өзен алабы — Терек, Дон және Еділ өзендері аралықтарындағы ағынсыз аудандар&lt;ref name='Ресей МСР'/&gt;.

[[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша&lt;ref name='Ресей МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Шығыс Маныч}}&lt;/ref&gt;:
* Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 07010000112108200000698
* Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 108200069
* Су алабының коды — 07.01.00.001
* ГЗ томының нөмірі — 08
* ГЗ бойынша шығарылуы — 2

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

{{Суретсіз мақала}}
{{тексерілмеген өзен}}

[[Санат:Ресей өзендері]]


{{hydro-stub}}</text>
      <sha1>jp4z6xri90p7qon7x1zdeki0yidlths</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Торғай облысы (Ресей империясы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>305342</id>
    <revision>
      <id>3657939</id>
      <parentid>3493953</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:19:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3657939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22221" sha1="j87fwzctzjr6swjg1xk6f6y5c4ms4v2" xml:space="preserve">{{мағына|Торғай облысы}}
{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Торғай облысы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = облысы
|Суреті              = Аулиекульская волостная школа Тургайской области (1896 г.).jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coats of arms of Turgai Oblast 1878.svg
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Орынбор
|lat_deg = 48|lat_min = 00|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 60|lon_min = 00|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 1868
|Жойылды             = 7 шілде 1920
|Жер аумағы          = 456 185 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 453 416 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               = Turgai in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Map of Turgai Oblast, 1913.gif
|Карта2 ені          =
|дейін               = Орынбор қазақтарының облысы
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Орынбор-Торғай губерниясы
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Turgai Oblast
}}
'''Торғай облысы''' — 1868-1920 жылдары болған [[Ресей империясы]]ндағы облыс. [[Дала генерал-губернаторлығы|Дала генерал-губернаторының]] құрамына кірді. Әскери губернатор басқаратын облыстық үкімет [[Орынбор]]да болды.

Бұрынғы империялық Торғай облысының көп бөлігі — Қазақстанның жері, бұрынғы [[Ақтөбе уезі]]нің шағын солтүстік-шығыс бөлігіндегі [[Ақбұлақ (Орынбор облысы)|Ақбұлақ]] ауылы Ресейдің [[Орынбор облысы]]ның құрамына кіреді, бұрынғы Торғай облысының тағы бір шағын бөлігі, Ақтөбе уезінің солтүстік-шығысында және Қостанай уезінің солтүстік-батысында, [[Светлинский ауданы]]ның [[Ясный]] қаласы Озерный ауылымен, Ресейдің Орынбор облысының құрамына кіреді.

== Географиясы ==
[[Сурет:Географическая сведения о Тургайской области. 1913 г.jpg|нобай|280x280 нүкте|Торғай облысы туралы географиялық мәліметтер. 1913.]]
Облыстың шекарасы солтүстікте — [[Орынбор губерниясы]]мен, батыста — [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал облысымен]], шығыста — [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысымен]], оңтүстікте — [[Арал теңізі]] және [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысымен]] шектеседі.

=== Табиғаты ===
Облыс [[Арал-Каспий ойпаты]]ның солтүстік-шығыс ауданын және [[Торғай үстірті]]н алып жатты. Мұндағы климат күрт континенталды: қысы ұзақ және суық, жазы ыстық және құрғақ. Қаңтардың орташа температурасы -17,7 °С, шілдеде 21 °С, оңтүстікте 24,2 °С. Қатты жел тән (қыста - бұрқасын мен боран, жазда - құрғақ жел мен шаңды дауыл). Облыстың негізгі бөлігі [[Торғай (өзен, Шалқартеңіз алабы)|Торғай]] мен [[Ұлы Жыланшық]] ағынсыз өзендерінің алабында орналасты. Барлық өзендер қармен қоректенеді; көктемде олар толады, ал жазда олар таяз болады немесе созылып кетеді.

== Тарихы ==
Бұл аймақ бір кездері [[Анна Иоанновна]]ның билігі кезінде Ресей бодандығына қабылданған және 1820 жылдарға дейін шекаралық бақылау жүйесіне бағынған [[Кіші жүз|Кіші]] және [[Орта жүз|Орта]] жүз құрамында болды: осы уақыт ішінде үкімет қырғыздардың үстінен орналастырылған хандарды қолдады, дала шетін бекініс бекеттерімен қоршалып, көшпелілердің ішкі ісіне араласпады. Олармен байланыс орнату үшін 1772 жылы Орынборда шекаралық экспедиция ашылып, 1799 жылы шекаралық комиссия болып қайта құрылды.

1822 жылы 22 маусымда жаңа жарғы енгізілді, оған сәйкес Сібір даласы даланың ішінде орналасқан аймақтық бұйрықтарға бағынатын округтерге бөлінді; бұйрықтардың басында аға сұлтандар сайланды, ал округтер болыстар мен ауылдарға бөлінеді. Сонымен бірге Кіші жүзде хандық бедел жойылып, Орынбор қазақ даласы Батыс, Орта және Шығыс болып үшке бөлінді. Оларды басқару арнайы аға сұлтандарға тапсырылды, олар кейіннен сұлтан билеушілер деп аталды.

[[Хиуаға жорық (1839—1840)|1839-1840 жылдардағы сәтсіз Хиуалық жорық]] және сұлтан [[Кенесары хан|Кенесары Қасымовтың]] көтерілісі (1840-1844 жж.) бұл тәртіптің барлық жетілмегендігін көрсетті. 1843-1848 жылдары далада бекіністер тез пайда болды: Орал ([[Ырғыз (ауыл)|Ырғыз]] қаласы), Орынбор ([[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай]] қаласы), Қарабұтақ қамалы ([[Жаманқала|Ор бекінісі]] мен Орал бекінісінің ортасына барар жолдың жартысында), Ново-Петровское бекіністері ([[Каспий теңізі]]нің жағасында, қазір [[Форт-Шевченко]]) және Райым немесе №1 қамал ([[Сырдария]] өзенінде). Бұл бекіністердің қасында орыс қоныстары да құрылды.

1850 жылдардың соңында қазақ даласындағы тыныштық үйреншікті жағдайға айналды және ол Сыртқы істер министрлігінің қарауынан Ішкі істер министрлігіне беріліп, жалпы негізде империяға қосылды, бұған қоса: Орынбор қазақ даласы — [[Орынбор Қазақтарының аймағы]], ал шекара комиссиясы — Орынбор қырғыздарының аймақтық үкіметі деген атауларға алмастырылды. Сұлтан билеушілердің лауазымдары содан кейін қысқа уақытқа дейін өмір сүре берді.

1857 жылы орыс географы [[Николай Алексеевич Северцов|Н.А. Северцовтың]] экспедициясы Торғай үстіртінің батыс шетімен өтті.

1865 жылы Орынбор Қазақтарының аймағы екіге бөлінді:
* [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал]] ([[Орал казактары|Орал казак әскерінің]] жерлерінен, ''Орынбор қазақтары аймағының'' орта бөлігінің батыс және кішігірім кеңістігі);
* Торғай (''Орынбор қазақтары аймағының'' шығыс бөлігі негізінде 1868 жылы 21 қазандағы Мәртебелі атаулы қаулысымен бекітілген)

Әскери губернатор бастаған облыстық үкімет Орынборда, Торғай облысындағы қаланың немесе елді мекеннің орталық әкімшілігінің қажеттіліктеріне сәйкес келетін қала немесе елді мекен болмаған жағдайға байланысты орналасты.

1889-1898 жылдары Торғай облыстық әкімшілігінің аға кеңесшісі [[Иван Иванович Крафт]] өлкені зерттеуге белсене қатысты.

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тың қатал жылдарында тылдағы және қаңырап бос қалған Торғай облысы күтпеген жерден әскери қозғалыстар театрына айналды: 1916 жылы мұнда «жас түріктер» және [[Оскар фон Нидермайер|Оскар Нидермайердың]] неміс-түрік миссиясынан шабыт алған [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|Аманкелді Имановтың]] көтерілісі басталды.

1919 жылы [[Қостанай уезі]] [[Челябі губерниясы]]на берілді.

1920 жылдың бірінші жартысында облыс Торғай губерниясына айналды, бірақ сол жылдың 7 шілдесінде жойылды, оның аумағы [[Орынбор-Торғай губерниясы]]ның құрамына кірді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bigenc.ru/domestic_history/text/4221620|title=Торғай облысы|author=|website=Үлкен орыс энциклопедиясы - электронды нұсқа|date=|publisher=|accessdate=2018-05-15}}&lt;/ref&gt;.

== Торғай облысының елтаңбасы ==
[[Сурет:Тургайская область из Бенке.jpg|thumb|275px|Ресми сипаттамасы бар облыстың елтаңбасы, [[II Александр (Ресей)|II Александр]] бекіткен (1878 ж.)]]
1878 жылы 5 шілдеде бекітілді. Елтаңбаның сипаттамасы: «Алқызыл қалқанда екі алтын найза жанама түрде айқышқа салынған, екі бүйірінде бірдей қарама-қарсы көкшіл көздері мен тілдері бар үзік аттардың басы орналасқан. Қалқанға ежелгі патшаның тәжі тағылып, оның айналасында Александр лентамен біріктірілген алтын емен жапырақтарымен қоршалған».

== Әкімшілік бөлінісі ==
XX ғасырдың басында облыс 4 уезге, уездер — болыстарға, болыстар — ауылдарға бөлінді. Сондай-ақ, ауылдардың бесондық пен ондыққа бөліну болды, бірақ бұл бөліну, орыс қоныстарын жүздік пен ондықтарға бөлу сияқты маңызыды болмады.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! №
! Уез
! Уездік қала
! Ауданы, &lt;br&gt; шақырым²
! Тұрғындары&lt;br&gt;(1897), адам
|-
| 1
| [[Ақтөбе уезі|Ақтөбе]]
| [[Ақтөбе]] (2817 адам)
| style=&quot;text-align:right&quot; |50 360,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |115 215
|-
| 2
| [[Ырғыз уезі|Ырғыз]]
| [[Ырғыз (ауыл)|Ырғыз]] (1542 адам)
| style=&quot;text-align:right&quot; |128 660,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |98 697
|-
| 3
| [[Қостанай уезі|Қостанай]]
| [[Қостанай]] (14 275 адам)
| style=&quot;text-align:right&quot; |72 740,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |152 556
|-
| 4
| [[Торғай уезі|Торғай]]
| [[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай]] (896 адам)
| style=&quot;text-align:right&quot; |148 020,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |86 948
|}

== Тұрғындары ==
[[Сурет:Перепись населения Тургайская область. 1904 г. (1).jpg|нобай|315x315 нүкте|Торғай облысының халық санағы. 1904.]]
1897 жылғы санақтың соңғы есебіне сәйкес бұл облыста 453 416 тұрғын болды, оның ішінде 19 530 — қалаларда; ең үлкен қала — [[Қостанай]] (14 мың).

1897 жылғы ұлттық құрамы&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=899 Демоскоп Weekly — Қосымша. Статистикалық көрсеткіштердің анықтамалығы]&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Уез
! [[қазақтар]]
! [[орыстар]]
! [[малоросстар]]
! [[мордвалар]]
! [[татарлар]]
|-
| Жалпы облыста
| 90,6 %
| 6,7 %
| 1,0 %
| …
| …
|-
| Ақтөбе
| 95,1 %
| 2,8 %
| …
| …
| …
|-
| Ырғыз
| 98,4 %
| …
| …
| …
| …
|-
| Қостанай
| 77,4 %
| 16,9 %
| 2,3 %
| 1,3 %
| 1,1 %
|-
| Торғай
| 99,1 %
| …
| …
| …
| …
|}

1897 жылы сауатты адамдардың үлесі 4,5% болды (ерлерде 7,5%, әйелдерде 1,2%)&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_age10_97.php?reg=118 Демоскоп Weekly — Қосымша. Статистикалық көрсеткіштердің анықтамалығы]&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар, ана орыс тілінде сөйлейтін халық арасында сауатты адамдардың үлесі 16,6% құрады (ерлерде 25,7% және әйелдерде 6,9%), ал ана қырғыз тілінде сөйлейтін халық арасында — 3,1% (ерлерде 5,6% және әйелдерде 0,4%)&lt;ref&gt;{{кітап |авторы =|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = 1897 жылғы Ресей империясының тұрғындарының бірінші жалпы халық санағы|шынайы атауы = |сілтеме = http://elib.nlr.ru/ru/search/map/267005/|уикитека = |жауапты = Н. А. Тройницкий|басылым = |орны = СПб.|баспасы = |жыл = 1904|томы = LXXXVII. Торғай облысы|беттері =45, 46|барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = }}&lt;/ref&gt;.

== Облыс жетекшілері ==
Әскери губернатор басқаратын аймақтық үкімет Орынборда облыстың орталық әкімшілігінің қажеттіліктеріне сәйкес келетін қала немесе елді мекен болмағандықтан орналасқан. Уез билігіне уезд губернаторы, болыстық губернаторлар мен ауыл ақсақалдары кірді. Соңғы лауазымдарды тек қана қоғамның таңдауы бойынша қазақтар сайланды.

=== Әскери губернаторлар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Атағы, шені, лауазымы
! Лауазымды орындау уақыты
|-
| [[Лев Федорович Баллюзек|Баллюзек Лев Федорович]]
| Ұлы мәртебелінің нөкері генерал-майор (генерал-лейтенант)
| &lt;center&gt;02.01.1869—19.02.1877&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Константинович Гейнс|Гейнс Александр Константинович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;19.02.1877—14.09.1878&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Петрович Константинович|Константинович Александр Петрович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;10.10.1878—30.07.1883&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Петрович Проценко|Проценко Александр Петрович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;25.11.1883—22.12.1887&lt;/center&gt;
|-
| [[Яков Феодорович Барабаш|Барабаш Яков Феодорович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;06.02.1888—03.10.1899&lt;/center&gt;
|-
| [[Асинкрит Асинкритович Ломачевский|Ломачевский Асинкрит Асинкритович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;30.01.1900—14.01.1908&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Михайлович Страховский|Страховский Иван Михайлович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;11.01.1908—02.11.1910&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Эверсман|Эверсман Михаил Михайлович]]
| статтық кеңесші (нақты статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;02.11.1910—1917&lt;/center&gt;
|}

=== Вице-губернаторлар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Атағы, шені, лауазымы
! Лауазымды орындау уақыты
|-
| [[Константин Викентьевич Юрковский|Юрковский Константин Викентьевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;10.01.1869—16.02.1870&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Петрович Георгиевский|Георгиевский Николай Петрович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;20.03.1870—03.05.1876&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Федорович Ильин|Ильин Владимир Федорович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;27.05.1876—1885&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Александрович Мусин-Пушкин|Мусин-Пушкин Александр Александрович]]
| граф, камер-юнкер атағы бар, м. а., л. а. (05.04.1887 бекітілген)
| &lt;center&gt;14.05.1886—19.11.1887&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Петрович Киреев|Киреев Иван Петрович]]
| полковник (генерал-майор)
| &lt;center&gt;06.02.1888—23.05.1893&lt;/center&gt;
|-
| [[Валериан Валерианович Белгард|Белгард Валериан Валерианович]]
| полковник
| &lt;center&gt;12.06.1893—04.07.1897&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Николаевич Юркевич|Юркевич Константин Николаевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.07.1897—08.1902&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Евгеньевич Богданович|Богданович Николай Евгеньевич]]
| сарай кеңесшісі (коллеждік кеңесші)
| &lt;center&gt;15.10.1902—12.04.1904&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Юлианович Фере|Фере Василий Юлианович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;12.04.1904—27.06.1905&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Николаевич Леонтьев (вице-губернатор)|Леонтьев Александр Николаевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;27.06.1905—05.02.1907&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Александрович Мишин|Мишин Владимир Александрович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;05.02.1907—28.09.1909&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Андреевич Ващенко|Ващенко Александр Андреевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;28.09.1909—1913&lt;/center&gt;
|-
| [[Семен Николаевич Обухов|Обухов Семен Николаевич]]
| коллеждік кеңесші
| &lt;center&gt;1913—1917&lt;/center&gt;
|}

== Бейнелеме ==
&lt;gallery&gt;
File:Тургайская область МВД Бенке.jpg|&lt;small&gt;Облыстың ресми елтаңбасы (ІІМ 1880 жылы шығарылған): жылқылардың тілі көк&lt;/small&gt;
File:Тургайская область изд.Сукачова.JPG|&lt;small&gt;Облыстың бейресми елтаңбасы (Сукачов шығарған, 1878): жылқылардың тілі қызыл&lt;/small&gt;
File:Turgay obl coa.png|&lt;small&gt;Елтаңбаның заманауи суреті (2000-жылдар)&lt;/small&gt;
File:Тургайская обл 1878 из Винклера.jpg|&lt;small&gt;Ресми сипаттамасы бар облыстың елтаңбасы ([[Павел Павлович фон Винклер|П. Винклер]], 1899)&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ресей империясы облыстары]]
[[Санат:Қостанай облысы тарихы]]</text>
      <sha1>j87fwzctzjr6swjg1xk6f6y5c4ms4v2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талқылау:Шығыс Маныч</title>
    <ns>1</ns>
    <id>370315</id>
    <revision>
      <id>3658201</id>
      <parentid>1327747</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T05:38:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Орел Карл [[Талқылау:Восточный Маныч]] бетін [[Талқылау:Шығыс Маныч]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>1327747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="81snmwucs3id8ej0dicjbs2bnakn1xx" xml:space="preserve">{{Ресей жобасының мақаласы|деңгейі=|маңыздылығы=}}</text>
      <sha1>81snmwucs3id8ej0dicjbs2bnakn1xx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ле-Мае-д'Еколь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>435821</id>
    <revision>
      <id>3657847</id>
      <parentid>2961225</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:22:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>135972</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>елтаңба</comment>
      <origin>3657847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5911" sha1="40c9vsmkq5ai33o7635bjdy3pfiia63" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Ле-Мае-д'Еколь
 |шынайы атауы            = Le Mayet-d'École
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = Blason ville fr Le Mayet-d'École 03.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=46.17 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=3.24194444444 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(272)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Овернь
 |кестедегі аймақ         = Овернь
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Алье
 |кестедегі аудан         = Алье (департамент){{!}}Алье
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Виши (округ){{!}}Виши
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Ганна (кантон)|Ганна]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = François Quiquandon ([[2008]]-[[2014]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 6,76
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 269—320
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 272
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 40,24
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 03800
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 03164
 |ортаққордағы санаты     = Le Mayet-d'École
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Ле-Мае-д'Еколь''' ({{lang-fr|Le Mayet-d'École}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Овернь]] аймағына қарасты [[Алье (департамент)|Алье]] департаментінде орналасқан. [[Виши (округ)|Виши]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 6,76 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''03164'', [[пошта индексі]] — ''03800''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 272 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 40,24 адам/км².

{{Демография/FRA/Le Mayet-d'École}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=36 | барлығы=284
 | е0=20 | ә0=4
 | е5=12 | ә5=4
 | е10=36 | ә10=4
 | е15=8 | ә15=12
 | е20=0 | ә20=0
 | е25=8 | ә25=4
 | е30=8 | ә30=24
 | е35=28 | ә35=12
 | е40=4 | ә40=12
 | е45=16 | ә45=4
 | е50=4 | ә50=4
 | е55=8 | ә55=8
 | е60=0 | ә60=0
 | е65=0 | ә65=4
 | е70=4 | ә70=4
 | е75=0 | ә75=4
 | е80=8 | ә80=8
 | е85=8 | ә85=0
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Алье департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Le Mayet-d'École|Ле-Мае-д'Еколь}}

* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=03164-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121024134701/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=03164-COM |date=2012-10-24 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=46.17,3.24194444444&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Алье департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Алье департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>40c9vsmkq5ai33o7635bjdy3pfiia63</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Техникадағы математика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>481596</id>
    <revision>
      <id>3658240</id>
      <parentid>2971743</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T07:09:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Арда3001</username>
        <id>185931</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */  бетті қостым</comment>
      <origin>3658240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3411" sha1="tu7rgply4hacpv8xn9q4w1te9nf72l6" xml:space="preserve">{{Басылым
 |Атауы          = Техникадағы математика
 |Түпнұсқа атауы = 
 |Басқа атаулары = 
 |Сурет          = 
 |Ені            = 
 |Сурет атауы    = 
 |Авторы         = Ә. Сақабеков
 |Жанры          = 
 |Тілі           = [[Қазақ тілі|қазақша]]
 |Түпнұсқаның шыққан уақыты = 
 |Аудармашы      = 
 |Безендірген    = 
 |Сериясы        = 
 |Баспасы        = «Қазақ-Британ техникалық университеті», [[Алматы]]
 |Шыққан уақыты  = [[2008 жыл]]
 |Беттері        = 294
 |Типі           = 
 |Алдыңғы        = 
 |Келесі         = 
 |isbn           = 9965-700-34-6&lt;ref name=ISBN&gt;[http://www.bookchamber.kz/index.php/ru/-isbn-ismn-issn ISBN, ISMN, ISSN Агенттіктері]&lt;/ref&gt;
 |Lib            = 
 |Уикикітап      = 
 |Қосымша ақпарат = жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған оқу құралы
}}
'''Техникадағы математика''' — [[2008 жыл]]ы [[Алматы]] қаласы «Қазақ-Британ техникалық университеті» [[баспа]]сында басылып шыққан [[кітап]]. Кітап авторы/құрастырушысы — Ә. Сақабеков. Беттер саны — 294 бет.&lt;ref&gt;[http://www.bookchamber.kz/index.php/kz/component/search/?searchword=9965-700-34-6&amp;ordering=&amp;searchphrase=all «bookchamber.kz» сайтындағы кітаптар базасы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

[[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]нан тіркелу кезінде берілген [[ISBN]] нөмірі — [[Арнайы:Кітап_қайнарлары/9965-700-34-6|9965-700-34-6]].&lt;ref name=ISBN /&gt;

== Қысқаша мазмұны ==
{{quotation|Оқу құралы техникалық жоғары оқу орындарының 1-3 курс студенттеріне және мұнай-газ саласының, геология мен геофизиканың, электротехниканың, автоматты реттеудің т. б. іс жүзінде қолданылатын есептерін математикалық әдіспен шешу жолдарын зерттейтін оқытушыларға арналған.|}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]
* [[ISBN]]

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.bookchamber.kz/ Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121121010911/http://www.bookchamber.kz/ |date=2012-11-21 }}

{{book-stub}}
{{Қазақстан кітап палатасы}}

[[Санат:Қазақша кітаптар]]
[[Санат:2008 жылы шыққан кітаптар]]
[[Санат:Қазақ-Британ техникалық университеті баспасының кітаптары]]</text>
      <sha1>tu7rgply4hacpv8xn9q4w1te9nf72l6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қаршыға Ахмедьяров</title>
    <ns>0</ns>
    <id>486620</id>
    <revision>
      <id>3658307</id>
      <parentid>3607812</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:46:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiman Tauman</username>
        <id>182650</id>
      </contributor>
      <origin>3658307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7730" sha1="l4wlysjrh39v91xbog97jpqf9507sy2" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Қаршыға Ахмедьяров
 |Шынайы есімі         = 
 |Сурет                = 
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = non_performing_personnel
 |Туған кездегі есімі  = 
 |Толық аты            = 
 |Туған күні           = 25.03.1946
 |Туған жері           = [[Таңдай (ауыл)|Таңдай]] ауылы, [[Махамбет ауданы|Бақсай ауданы]], [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]  
 |Қайтыс болған күні   = 7.06.2010
 |Қайтыс болған жері   = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]]
 |Белсенділік жылдары  = 
 |Мемлекет             = {{USSR}}&lt;br /&gt; {{KAZ}}
 |Мамандықтары         = сазгер, домбырашы, күйші
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = домбыра
 |Жанрлары             = күй
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = 
 |Марапаттары          = {{{!}}
{{!}}{{Парасат ордені}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{Қазақ КСР халық әртісі|1991}}{{!!}}{{Қазақ КСР еңбек сіңірген әртісі|1981}}{{!!}}{{Қазақ КСР-нің мемлекеттік сыйлық лауреаты|1982}}
{{!}}}
 |Сайты                = 
 |Commons              = 
}}
'''Қаршыға Ахмедьяров''' ([[25 наурыз]] [[1946 жыл|1946]], [[Таңдай (ауыл)|Таңдай]] ауылы, [[Махамбет ауданы|Бақсай ауданы]], [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] — [[7 маусым]] [[2010 жыл|2010]], [[Алматы]]) - [[күйші]]-домбырашы, [[Қазақстанның халық әртісі]].

==Өмірбаяны==
[[Әлімұлы]] тайпасы [[Шекті]], Шүрен (Жарты бөлімі) руынан шыққан.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tolqyn.kz/kogam/28877-atyrauday-shektler-auyly.html|title=Атыраудағы Шектілер ауылы|lang=kk|website=Толқын - Арал аудандық қоғамдық-саяси газет|access-date=2024-07-25}}&lt;/ref&gt; Қаршыға Ахмедьяров 1946 жылы 25 наурызда [[Атырау облысы]], [[Махамбет ауданы]], [[Таңдай (ауыл)|Таңдай ауылында]] дүниеге келген. 1972 жылы [[Алматы мемлекеттік консерваториясы]]н бітірген. 1967-1991 жылдар аралығында Құрманғазы атындағы қазақ академиялық халық аспаптар оркестрінде домбырашы, кейіннен концертмейстер, жеке домбырашы және дирижер қызметтерін атқарды. Ахмедьяровтың репертуарында отандық композиторлардың күйлері, сондай-ақ шетел композиторларының шығармалары бар. 1974 жылдан Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясында педагогтық қызметпен шұғылданып, ғылыми зерттеу жұмыстарымен айналысады. Қаршыға Ахмедьяров гастрольдік сапармен АҚШ, Франция, Италия, Үндістан, Венгрия т.б. көптеген елдерде болды.
[[Сурет:Qarshygha_Ahmediyar.jpg|нобай|оңға|Қаршыға Ахмедиярұлы қабіріндегі құлпытас. Алматы, Кеңсай зираты]]
Дәулескер күйшінің жүрегі 2010 жылы 65 жасына қараған шағында тоқтады. Қаршыға ағаның соңғы демі туған жері Атырауда шығыпты. Бойында Сейтектің сынығы, Махаббеттің өрлігі бар Қаршыға ағаны әркез халқы тамсана тыңдайтын. Өнерсүйер қауым оны «Күй қаршығасы», «Саңлық күйші», «Күй аспанының Қаршығасы», «Ғасырдың күйшісі» деп мадақтайтын. 1981 жылы АҚШ-қа барып күй тартқанда, американдықтар қазақтың Қаршығасын сахнадан жібермей тұрып алғаны да есте. Қаршыға Ахмедияровпен қоштасу Мұхтар Әуезов атындағы академиялық театрында өтті. [http://www.almaty.tv/index.php?uin=1150950317&amp;act=archive_date&amp;day=7&amp;month=6&amp;year=2010 Телеканал АЛМАТЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304190019/http://www.almaty.tv/index.php?uin=1150950317&amp;act=archive_date&amp;day=7&amp;month=6&amp;year=2010 |date=2016-03-04 }}

Талантты музыкант гастрольді сапармен дүние жүзінің көптеген елдерінде болып, қазақтың қара домбырасының әсем сазын танытты.
Қазақ музыка өнерін дамытудағы жоғары шығармашылық жетістіктері үшін Қ.Ахмедьяровқа 1982 жылы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығы, 1992 жылы Қазақстан Республикасының халық әртісі атақтары берілді. 2000 жылы «Парасат» ордені мен марапатталды.

==Шығармалары==
«Шашақты найза, шалқар күй» атты кітабы, «Нарын», «Қуаныш», «Сағыныш», «Нұрғиса», «Қыз-ғұмыр», «Аққайың», «Желдірме», «Алтын ұя», т.б. күйлері бар. Сонымен қатар, [[Құрманғазы]], [[Дәулеткерей]], [[Дина]] сынды атақты күйшілердің күйлерін жинап, &quot;Атырау&quot; деген күйлер жинағын жарыққа шығарды. «Сарыарқа», «Жігер», «Әсем қоңыр», «Шынар», «Табыну» атты күйлер жинағы жарық көрді. 500-ден аса күйлері радио, теледидар мұрағаттарында сақтаулы.

==Дереккөздер==
&lt;references /&gt;
# [http://www.almaty.tv/index.php?uin=1150950317&amp;act=archive_date&amp;day=7&amp;month=6&amp;year=2010 Телеканал АЛМАТЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304190019/http://www.almaty.tv/index.php?uin=1150950317&amp;act=archive_date&amp;day=7&amp;month=6&amp;year=2010 |date=2016-03-04 }}
# Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. 1-том. 572 бет.
#Б.Кожиров &quot;Қазақ елінің атақты музыка өнерпаздары&quot; 2010 ж

[[Санат:1946 жылы туғандар]]
[[Санат:2010 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан халық әртістері]]
[[Санат:Күйшілер]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>l4wlysjrh39v91xbog97jpqf9507sy2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі</title>
    <ns>4</ns>
    <id>491233</id>
    <revision>
      <id>3658270</id>
      <parentid>3657729</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:00:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3658270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17100" sha1="1moe4wznjkybjfu8lsa28l08yn51udd" xml:space="preserve">{{ambox
 |type       = notice
 |text       = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. &lt;br /&gt;

&lt;small&gt;Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&amp;uselang=kk X!'s Tools]-тан  алынған.&lt;/small&gt;
}}
{{StatInfo}}
== Шартты белгілер ==
[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Админ әрекеттері
|-
| Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары ||
|-
| Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары ||
|-
| Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері
|-
| Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары  ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері 
|-
| [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы
|-
|}

== Тізім ==
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --&gt;
{|class=&quot;wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader&quot; style=&quot;text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff&quot;
|-
!&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;#&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;Админ аты&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]
|-
|align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35629]||623||26||18||263||28||3||34484||8||0||176||0||0||0||0
|-
|align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28572]||275||6||9||1309||42||7||26222||22||7||300||21||7||328||17
|-
|align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0
|-
|align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0
|-
|align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0
|-
|align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|9||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 3125]||293||7||6||403||8||15||2377||0||6||10||0||0||0||0
|-
|align=center|10||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0
|-
|align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0
|-
|align=center|13||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1279]||70||0||3||6||2||1||1174||0||0||7||16||0||0||0
|-
|align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1196]||38||0||0||12||17||0||1117||0||0||12||0||0||0||0
|-
|align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0
|-
|align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1
|-
|align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0
|-
|align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0
|-
|align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0
|-
|align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 506]||15||0||7||46||6||1||414||0||0||17||0||0||0||0
|-
|align=center|22||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0
|-
|align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0
|-
|align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0
|-
|align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|26||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 78]||1||0||0||5||0||0||65||5||0||2||0||0||0||0
|-
|align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --&gt;
{{clear}}


== Администраторлардың_нақты_белсенділіктері ==
Белсенділіктердің түспен белгіленуі:

* &lt;span style=&quot;background-color:#00ff33&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#00ccff&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#ff3300&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360&lt;])


{{Wikistats}}

[[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]]</text>
      <sha1>1moe4wznjkybjfu8lsa28l08yn51udd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Белсенді қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>492279</id>
    <revision>
      <id>3657788</id>
      <parentid>3657354</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T12:01:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>36112</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Рейтингті жаңарту</comment>
      <origin>3657788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10469" sha1="cqkd9ryywgl23war8byrpxru5gqwojv" xml:space="preserve">{{/begin|200}}
|-
| 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:2170}}]] || {{Permissions|1nter pares}}
|-
| 2 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:1580}}]] || {{Permissions|Орел Карл}}
|-
| 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1488}}]] || {{Permissions|Мағыпар}}
|-
| 4 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:505}}]] || {{Permissions|Casserium}}
|-
| 5 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:470}}]] || {{Permissions|Nurken}}
|-
| 6 || [[User:Marksscheider|Marksscheider]] || [[Special:Contributions/Marksscheider|{{formatnum:411}}]] || {{Permissions|Marksscheider}}
|-
| 7 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:334}}]] || {{Permissions|Sagzhan}}
|-
| 8 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:193}}]] || {{Permissions|Kasymov}}
|-
| 9 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:118}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}}
|-
| 10 || [[User:Aktolkynsauyrbay|Aktolkynsauyrbay]] || [[Special:Contributions/Aktolkynsauyrbay|{{formatnum:108}}]] || {{Permissions|Aktolkynsauyrbay}}
|-
| 11 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:107}}]] || {{Permissions|ShadZ01}}
|-
| 12 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:104}}]] || {{Permissions|Aldogarov}}
|-
| 13 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:86}}]] || {{Permissions|Nurkhan}}
|-
| 14 || [[User:~2026-48574-22|~2026-48574-22]] || [[Special:Contributions/~2026-48574-22|{{formatnum:83}}]] || {{Permissions|~2026-48574-22}}
|-
| 15 || [[User:Гульмира Айтқұл|Гульмира Айтқұл]] || [[Special:Contributions/Гульмира Айтқұл|{{formatnum:72}}]] || {{Permissions|Гульмира Айтқұл}}
|-
| 16 || [[User:LCont5|LCont5]] || [[Special:Contributions/LCont5|{{formatnum:69}}]] || {{Permissions|LCont5}}
|-
| 17 || [[User:Jako2588|Jako2588]] || [[Special:Contributions/Jako2588|{{formatnum:64}}]] || {{Permissions|Jako2588}}
|-
| 18 || [[User:Nurtenge|Nurtenge]] || [[Special:Contributions/Nurtenge|{{formatnum:59}}]] || {{Permissions|Nurtenge}}
|-
| 19 || [[User:Asorev|Asorev]] || [[Special:Contributions/Asorev|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|Asorev}}
|-
| 20 || [[User:PushkinVko|PushkinVko]] || [[Special:Contributions/PushkinVko|{{formatnum:54}}]] || {{Permissions|PushkinVko}}
|-
| 21 || [[User:Акпарова Корлан|Акпарова Корлан]] || [[Special:Contributions/Акпарова Корлан|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Акпарова Корлан}}
|-
| 22 || [[User:Шугыла Есімханова|Шугыла Есімханова]] || [[Special:Contributions/Шугыла Есімханова|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Шугыла Есімханова}}
|-
| 23 || [[User:Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] || [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Маржан Нурмаганбетовна}}
|-
| 24 || [[User:Aidana003|Aidana003]] || [[Special:Contributions/Aidana003|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Aidana003}}
|-
| 25 || [[User:Сейлова Гүлжан|Сейлова Гүлжан]] || [[Special:Contributions/Сейлова Гүлжан|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Сейлова Гүлжан}}
|-
| 26 || [[User:Guka1996|Guka1996]] || [[Special:Contributions/Guka1996|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|Guka1996}}
|-
| 27 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:46}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 28 || [[User:Бакытжан Бейсембекова|Бакытжан Бейсембекова]] || [[Special:Contributions/Бакытжан Бейсембекова|{{formatnum:43}}]] || {{Permissions|Бакытжан Бейсембекова}}
|-
| 29 || [[User:Madeniet26|Madeniet26]] || [[Special:Contributions/Madeniet26|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Madeniet26}}
|-
| 30 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}}
|-
| 31 || [[User:Jadr 1988|Jadr 1988]] || [[Special:Contributions/Jadr 1988|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Jadr 1988}}
|-
| 32 || [[User:Tilaqtobe|Tilaqtobe]] || [[Special:Contributions/Tilaqtobe|{{formatnum:40}}]] || {{Permissions|Tilaqtobe}}
|-
| 33 || [[User:Аружан Сағаткен|Аружан Сағаткен]] || [[Special:Contributions/Аружан Сағаткен|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Аружан Сағаткен}}
|-
| 34 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:36}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}}
|-
| 35 || [[User:АРАЙЛЫМ|АРАЙЛЫМ]] || [[Special:Contributions/АРАЙЛЫМ|{{formatnum:34}}]] || {{Permissions|АРАЙЛЫМ}}
|-
| 36 || [[User:NomadAlshyn|NomadAlshyn]] || [[Special:Contributions/NomadAlshyn|{{formatnum:33}}]] || {{Permissions|NomadAlshyn}}
|-
| 37 || [[User:Вмуд|Вмуд]] || [[Special:Contributions/Вмуд|{{formatnum:32}}]] || {{Permissions|Вмуд}}
|-
| 38 || [[User:Таңшебер Ахметбек|Таңшебер Ахметбек]] || [[Special:Contributions/Таңшебер Ахметбек|{{formatnum:31}}]] || {{Permissions|Таңшебер Ахметбек}}
|-
| 39 || [[User:~2026-46472-89|~2026-46472-89]] || [[Special:Contributions/~2026-46472-89|{{formatnum:31}}]] || {{Permissions|~2026-46472-89}}
|-
| 40 || [[User:Қарақия ауданы|Қарақия ауданы]] || [[Special:Contributions/Қарақия ауданы|{{formatnum:29}}]] || {{Permissions|Қарақия ауданы}}
|-
| 41 || [[User:Гүланар|Гүланар]] || [[Special:Contributions/Гүланар|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Гүланар}}
|-
| 42 || [[User:Вилюс М|Вилюс М]] || [[Special:Contributions/Вилюс М|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Вилюс М}}
|-
| 43 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}}
|-
| 44 || [[User:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] || [[Special:Contributions/Yessentaikyzy|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Yessentaikyzy}}
|-
| 45 || [[User:Minorax|Minorax]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 46 || [[User:DigitalNomadWikiKzRu|DigitalNomadWikiKzRu]] || [[Special:Contributions/DigitalNomadWikiKzRu|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|DigitalNomadWikiKzRu}}
|-
| 47 || [[User:Орын Толғанай|Орын Толғанай]] || [[Special:Contributions/Орын Толғанай|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Орын Толғанай}}
|-
| 48 || [[User:Жадыра Абибуллаевна|Жадыра Абибуллаевна]] || [[Special:Contributions/Жадыра Абибуллаевна|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Жадыра Абибуллаевна}}
|-
| 49 || [[User:Құдайбергенова Айнагүл|Құдайбергенова Айнагүл]] || [[Special:Contributions/Құдайбергенова Айнагүл|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Құдайбергенова Айнагүл}}
|-
| 50 || [[User:Eldar Rakhatov|Eldar Rakhatov]] || [[Special:Contributions/Eldar Rakhatov|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Eldar Rakhatov}}
|-
| 51 || [[User:~2026-47856-93|~2026-47856-93]] || [[Special:Contributions/~2026-47856-93|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|~2026-47856-93}}
|-
| 52 || [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] || [[Special:Contributions/Unknown Alash|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Unknown Alash}}
|-
| 53 || [[User:Рыскен Биахметқызы|Рыскен Биахметқызы]] || [[Special:Contributions/Рыскен Биахметқызы|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Рыскен Биахметқызы}}
|-
| 54 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}}
|-
| 55 || [[User:Kontributor 2K|Kontributor 2K]] || [[Special:Contributions/Kontributor 2K|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Kontributor 2K}}
|-
| 56 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Gliwi}}
|-
| 57 || [[User:Айткүл|Айткүл]] || [[Special:Contributions/Айткүл|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Айткүл}}
|-
| 58 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}}
|-
| 59 || [[User:AlibekKS|AlibekKS]] || [[Special:Contributions/AlibekKS|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|AlibekKS}}
|-
| 60 || [[User:Aidar basqarma|Aidar basqarma]] || [[Special:Contributions/Aidar basqarma|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Aidar basqarma}}
|-
| 61 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Kaiyr}}
|-
| 62 || [[User:Амина Жанаковна|Амина Жанаковна]] || [[Special:Contributions/Амина Жанаковна|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Амина Жанаковна}}
|-
| 63 || [[User:DiasAbilkaiyr|DiasAbilkaiyr]] || [[Special:Contributions/DiasAbilkaiyr|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|DiasAbilkaiyr}}
|-
| 64 || [[User:Aisford|Aisford]] || [[Special:Contributions/Aisford|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Aisford}}
|-
| 65 || [[User:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] || [[Special:Contributions/Мықтыбек Оразтайұлы|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Мықтыбек Оразтайұлы}}
|-
| 66 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Ziv}}
|-
| 67 || [[User:Janugyl|Janugyl]] || [[Special:Contributions/Janugyl|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Janugyl}}
|-
| 68 || [[User:Baktygul Kurmanova|Baktygul Kurmanova]] || [[Special:Contributions/Baktygul Kurmanova|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Baktygul Kurmanova}}
{{/end}}</text>
      <sha1>cqkd9ryywgl23war8byrpxru5gqwojv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Назарбек Кентау</title>
    <ns>0</ns>
    <id>505799</id>
    <revision>
      <id>3657977</id>
      <parentid>3654291</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T18:36:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Рыскен Биахметқызы</username>
        <id>184339</id>
      </contributor>
      <comment>уикилендірдім</comment>
      <origin>3657977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9822" sha1="3pejqxg0oq82hx0wl807ycf3oc7qocm" xml:space="preserve">{{Уикилендірілсін}}
[[Сурет:Кентау_Назарбек.png|нобай|Назарбек Кентау Қуантайұлы]]
'''Назарбек Кентау Қуантайұлы''' (5 наурыз 1965 жыл, Абай ауданы, Қарауыл ауылы) — қазақстандық әнші, композитор, [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]. == Өмірбаяны == 1965 жылы 5 наурызда [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданының]] Қарауыл ауылында дүниеге келген. Бала кезінен өнерге құштар болып өскен Кентау сурет салумен де айналысқан. 1982 жылы Абай атындағы орта мектепті бітірген. 1982–1983 жылдары Семей облысы Абай ауданы, Абай совхозында қатардағы жұмысшы болып еңбек етті. 1983–1985 жылдары [[Кеңес армиясы|әскери борышын]] өтеді. Әскерден оралған соң, 1985–1986 жылдары Абай совхозында қызметкер болды. 1986 жылы [[Семей]] қаласындағы Н. К. Крупская атындағы педагогикалық институттың көркемсурет факультетіне түсіп, оны 1991 жылы тәмамдады. Студенттік жылдары алғашқы «Анамның тілі», «Анама» атты әндерін шығара бастады. Шығармашылық қадамына белгілі композитор Теміржан Базарбаев ақ батасын беріп, оның басты ұстазына айналды. 1986 жылы тарихи [[Желтоқсан көтерілісі|«Желтоқсан» қозғалысына]] қатысты. Бұл оқиға оның шығармашылық жан дүниесіне ерекше сілкініс әкеліп, өрелі әндер жазуына себепші болды. == Қызмет жолы == * '''1991–1994 жж.''' — Семей қаласындағы № 5 орта мектептің көркемсурет пәнінің мұғалімі; «Сары-Арқа» Фқ-ның «Жастық» театрының қоюшы суретшісі; Семей облыстық әкімшілігі жанындағы жастар ісі жөніндегі комитеттің жетекші маманы. * '''1992 ж.''' — Облыстық жастар комитетіне қызметке тұрып, жастар өміріне белсене араласты. * '''1994–1996 жж.''' — Семей облысы, қалалық мәдениет бөлімінің (басқармасының) басшысы. * '''1996–2001 жж.''' — Семей облыстық ІІБ-ның баспасөз қызметкері, Қоғамдық ұйымдармен байланыс жөніндегі ШҚО ІІБ-ның аға инспекторы. * '''2007 ж.''' — ШҚО [[Үржар ауданы|Үржар аудандық]] мәдениет және тілдерді дамыту бөлімінің басшысы. * '''2010 ж.''' — Сүйінбай атындағы Алматы облыстық филармониясы бас директорының орынбасары. * '''2011–2012 жж.''' — [[І. Жансүгіров атындағы Жетісу университеті|І. Жансүгіров атындағы Жетісу мемлекеттік университетінің]] қоғамдық мамандықтар факультетінің деканы. * '''2012–2017 жж.''' — [[Қазақ ұлттық өнер университеті|Қазақ ұлттық өнер университеті (ҚҰӨУ)]] Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының жетекші ғылыми қызметкері. * '''2017 жылдан бастап''' — Әл-Фараби атындағы оқушылар сарайының вокал және аспаптық бөлімдерінің жетекшісі. == Шығармашылығы және өнердегі стилі == Қазақстан авторлар қоғамының және Қазақстан композиторлар одағының мүшесі. Назарбек Кентау — 200-ден астам есті де өрелі әндердің авторы. Зерттеушілер мен өнертанушылардың пайымдауынша, композитордың шығармашылығы төрт негізгі стильдік бағытты қамтиды: # Дәстүрлі әндер; # Заман ырғағына сай дәстүрлі эстрадалық әндер; # Дәстүрлі классикалық романстар; # Дәстүрлі бард стиліндегі әндер. Оның белгілі туындыларының бірі — ата-анасына арналған «Бір бәйтерек, бір шынар» әні (сөзін әпкесі Бақыт Назарбекова жазған). Бұл шығарма қазақ ән өнерінде әке мен ана бейнесін бірдей тең қойып, бір ән аясында егіз өрбіткен бірегей туынды ретінде бағаланады. Композитордың «Қазағым жаса мәңгілік» атты авторлық әндер жинағы жарық көрген. Композитордың 50-ден астам әні [[Қазақ радиосы|Қазақ радиосының]] «Алтын қорына» енген. Әндері отандық өнер майталмандарының ғана емес, алыс-жақын шет елдердегі ([[Қытай Халық Республикасы|Қытай]], [[Моңғолия]], [[Түркия]], [[Ресей]], [[Дания]]) қандастар арасында және [[Қырғызстан|Қырғыз елінің]] белгілі әншілерінің репертуарларынан орын алған. === Шығармашылығының бағалануы === Кентау Назарбектің композиторлық қолтаңбасы ұлттық мәдениет қайраткерлері тарапынан жоғары бағаланған: * Мемлекет және қоғам қайраткері, академик [[Мырзатай Жолдасбеков]]: ''«Кентау Назарбек шығармашылығы Ақан сері, Біржан сал мектебінің соңғы тұяғындай көрінеді... Кентаудың туындыларын тыңдаған кезде ұлы Абай мектебінің заңды жалғасы екенін байқадым»'', — деп баға берген. * Қазақстанның халық артисі, композитор [[Ілия Жақанов]] Кентаудың Абай өлеңдеріне ән жазудағы батылдығын, оның өзіндік философиялық тереңдігі мен ешкімге ұқсамайтын дара стилін ерекше атап өткен. * Ақын, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты [[Несіпбек Айтұлы]] оны Абайдың ізі қалған киелі Шыңғыстау топырағынан шыққан ұлттық әуезді сақтаушы нағыз таланттардың бірі ретінде сипаттаған. * Өнертанушы [[Әшірбек Сығай]] композитордың әндерін қазіргі жеңіл, даңғаза музыка фонында тәрбиелік мәні жоғары, ұлттық нақышқа бай өміршең туындылар деп есептеген. == Марапаттары мен атақтары == * [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]; * Абай елінің (Абай ауданының) құрметті азаматы; * Қазақ ұлттық әдет-ғұрып, салт-дәстүр Академиясының құрметті профессоры; * [[Семей медицина университеті|Семей медицина университетінің]] құрметті профессоры; * «[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл|Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл»]] мерекелік төсбелгісінің иегері; * 1993 жылғы «Үкілі үміт» республикалық композиторлар байқауының жүлдегері; * Абайдың 150 жылдық мерейтойына арналған қалалық және республикалық композиторлар байқауының жүлдегері. == Дереккөздер == * Назарбек Кентау // Шығыс жұлдыздары: энциклопедиялық анықтамалық. Т.1: Сөз зергерлері. Мәдениет майталмандары. – Астана: Фолиант, 2011. – Б. 248. ISBN 978-601-292-358-2 * «Қазақ халқының атақты тұлғалары» кітабы, Алматыкітап, 2010 ж. * [http://kitaphana.kz Виртуалды кітапхана - kitaphana.kz] * [https://qazaqadebieti.kz Кентаудың ойлы әндері-ай!] // «Қазақ әдебиеті» газеті, 08.04.2025.       
[[Санат:Қазақстан әншілері]]</text>
      <sha1>3pejqxg0oq82hx0wl807ycf3oc7qocm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657985</id>
      <parentid>3657977</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T18:59:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Рыскен Биахметқызы</username>
        <id>184339</id>
      </contributor>
      <comment>мәліметтер мен жаңа дерек көзін қостым</comment>
      <origin>3657985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10560" sha1="o77kcoqugdf2fctz07rzgyfw9p4lii4" xml:space="preserve">{{Уикилендірілсін}}
[[Сурет:Кентау_Назарбек.png|нобай|Назарбек Кентау Қуантайұлы]]
'''Назарбек Кентау Қуантайұлы''' (5 наурыз 1965 жыл, Абай ауданы, Қарауыл ауылы) - қазақстандық әнші, композитор, [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]].        

== '''Өмірбаяны''' ==        

1965 жылы 5 наурызда [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданының]] Қарауыл ауылында дүниеге келген. Бала кезінен өнерге құштар болып өскен Кентау сурет салумен де айналысқан. 1982 жылы Абай атындағы орта мектепті бітірген. 1982–1983 жылдары Семей облысы Абай ауданы, Абай совхозында қатардағы жұмысшы болып еңбек етті. 1983–1985 жылдары [[Кеңес армиясы|әскери борышын]] өтеді. Әскерден оралған соң, 1985–1986 жылдары Абай совхозында қызметкер болды. 1986 жылы [[Семей]] қаласындағы Н. К. Крупская атындағы педагогикалық институттың көркемсурет факультетіне түсіп, оны 1991 жылы тәмамдады. Студенттік жылдары алғашқы «Анамның тілі», «Анама» атты әндерін шығара бастады. Шығармашылық қадамына белгілі композитор Теміржан Базарбаев ақ батасын беріп, оның басты ұстазына айналды. 1986 жылы тарихи [[Желтоқсан көтерілісі|«Желтоқсан» қозғалысына]] қатысты. Бұл оқиға оның шығармашылық жан дүниесіне ерекше сілкініс әкеліп, өрелі әндер жазуына себепші болды.        

== '''Қызмет жолы''' ==        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; '''1991–1994 жж.''' — Семей қаласындағы № 5 орта мектептің көркемсурет пәнінің мұғалімі; «Сары-Арқа» Фқ-ның «Жастық» театрының қоюшы суретшісі; Семей облыстық әкімшілігі жанындағы жастар ісі жөніндегі комитеттің жетекші маманы.        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; '''1992 ж.''' — Облыстық жастар комитетіне қызметке тұрып, жастар өміріне белсене араласты.        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; '''1994–1996 жж.''' — Семей облысы, қалалық мәдениет бөлімінің (басқармасының) басшысы.        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; '''1996–2001 жж.''' — Семей облыстық ІІБ-ның баспасөз қызметкері, Қоғамдық ұйымдармен байланыс жөніндегі ШҚО ІІБ-ның аға инспекторы.        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; '''2007 ж.''' — ШҚО [[Үржар ауданы|Үржар аудандық]] мәдениет және тілдерді дамыту бөлімінің басшысы.        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; '''2010 ж.''' — Сүйінбай атындағы Алматы облыстық филармониясы бас директорының орынбасары.        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; '''2011–2012 жж.''' — [[І. Жансүгіров атындағы Жетісу университеті|І. Жансүгіров атындағы Жетісу мемлекеттік университетінің]] қоғамдық мамандықтар факультетінің деканы. * '''2012–2017 жж.''' — [[Қазақ ұлттық өнер университеті|Қазақ ұлттық өнер университеті (ҚҰӨУ)]] Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының жетекші ғылыми қызметкері.        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; '''2017 жылдан бастап''' — Әл-Фараби атындағы оқушылар сарайының вокал және аспаптық бөлімдерінің жетекшісі.        

== '''Шығармашылығы және өнердегі стилі''' ==        

Қазақстан авторлар қоғамының және Қазақстан композиторлар одағының мүшесі. Назарбек Кентау - 200-ден астам есті де өрелі әндердің авторы. Зерттеушілер мен өнертанушылардың пайымдауынша, композитордың шығармашылығы төрт негізгі стильдік бағытты қамтиды:        

# Дәстүрлі әндер; 
# Заман ырғағына сай дәстүрлі эстрадалық әндер; 
# Дәстүрлі классикалық романстар; 
# Дәстүрлі бард стиліндегі әндер. 

Оның белгілі туындыларының бірі - ата-анасына арналған «Бір бәйтерек, бір шынар» әні (сөзін әпкесі Бақыт Назарбекова жазған). Бұл шығарма қазақ ән өнерінде әке мен ана бейнесін бірдей тең қойып, бір ән аясында егіз өрбіткен бірегей туынды ретінде бағаланады. Композитордың «Қазағым жаса мәңгілік» атты авторлық әндер жинағы жарық көрген. Композитордың 50-ден астам әні [[Қазақ радиосы|Қазақ радиосының]] «Алтын қорына» енген. Әндері отандық өнер майталмандарының ғана емес, алыс-жақын шет елдердегі ([[Қытай Халық Республикасы|Қытай]], [[Моңғолия]], [[Түркия]], [[Ресей]], [[Дания]]) қандастар арасында және [[Қырғызстан|Қырғыз елінің]] белгілі әншілерінің репертуарларынан орын алған.        

&lt;nowiki&gt;===&lt;/nowiki&gt; '''Шығармашылығының бағалануы''' ===        

Кентау Назарбектің композиторлық қолтаңбасы ұлттық мәдениет қайраткерлері тарапынан жоғары бағаланған:        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; Мемлекет және қоғам қайраткері, академик [[Мырзатай Жолдасбеков]]: ''«Кентау Назарбек шығармашылығы Ақан сері, Біржан сал мектебінің соңғы тұяғындай көрінеді... Кентаудың туындыларын тыңдаған кезде ұлы Абай мектебінің заңды жалғасы екенін байқадым»'', - деп баға берген.        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; Қазақстанның халық артисі, композитор [[Ілия Жақанов]] Кентаудың Абай өлеңдеріне ән жазудағы батылдығын, оның өзіндік философиялық тереңдігі мен ешкімге ұқсамайтын дара стилін ерекше атап өткен.        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; Ақын, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты [[Несіпбек Айтұлы]] оны Абайдың ізі қалған киелі Шыңғыстау топырағынан шыққан ұлттық әуезді сақтаушы нағыз таланттардың бірі ретінде сипаттаған.        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; Өнертанушы [[Әшірбек Сығай]] композитордың әндерін қазіргі жеңіл, даңғаза музыка фонында тәрбиелік мәні жоғары, ұлттық нақышқа бай өміршең туындылар деп есептеген.        

== '''Марапаттары мен атақтары''' ==        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]];        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; Абай елінің (Абай ауданының) құрметті азаматы;        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; Қазақ ұлттық әдет-ғұрып, салт-дәстүр Академиясының құрметті профессоры;        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; [[Семей медицина университеті|Семей медицина университетінің]] құрметті профессоры;        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; «[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл|Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл»]] мерекелік төсбелгісінің иегері;        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; 1993 жылғы «Үкілі үміт» республикалық композиторлар байқауының жүлдегері;        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; Абайдың 150 жылдық мерейтойына арналған қалалық және республикалық композиторлар байқауының жүлдегері.        

== '''Дереккөздер''' ==        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; Назарбек Кентау // Шығыс жұлдыздары: энциклопедиялық анықтамалық. Т.1: Сөз зергерлері. Мәдениет майталмандары. – Астана: Фолиант, 2011. – Б. 248. ISBN 978-601-292-358-2        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; «Қазақ халқының атақты тұлғалары» кітабы, Алматыкітап, 2010 ж.        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; [http://kitaphana.kz Виртуалды кітапхана - kitaphana.kz]        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; [https://qazaqadebieti.kz Кентаудың ойлы әндері-ай!] // «Қазақ әдебиеті» газеті, 08.04.2025.       
[[Санат:Қазақстан әншілері]]</text>
      <sha1>o77kcoqugdf2fctz07rzgyfw9p4lii4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658009</id>
      <parentid>3657985</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:27:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Рыскен Биахметқызы</username>
        <id>184339</id>
      </contributor>
      <comment>санат қостым</comment>
      <origin>3658009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11174" sha1="sntoyrog8vpazsdltmcwvks0n0aijdx" xml:space="preserve">{{Уикилендірілсін}}
[[Сурет:Кентау_Назарбек.png|нобай|Назарбек Кентау Қуантайұлы]]
'''Назарбек Кентау Қуантайұлы''' (5 наурыз 1965 жыл, Абай ауданы, Қарауыл ауылы) - қазақстандық әнші, композитор, [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]].        

== '''Өмірбаяны''' ==        

1965 жылы 5 наурызда [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданының]] Қарауыл ауылында дүниеге келген. Бала кезінен өнерге құштар болып өскен Кентау сурет салумен де айналысқан. 1982 жылы Абай атындағы орта мектепті бітірген. 1982–1983 жылдары Семей облысы Абай ауданы, Абай совхозында қатардағы жұмысшы болып еңбек етті. 1983–1985 жылдары [[Кеңес армиясы|әскери борышын]] өтеді. Әскерден оралған соң, 1985–1986 жылдары Абай совхозында қызметкер болды. 1986 жылы [[Семей]] қаласындағы Н. К. Крупская атындағы педагогикалық институттың көркемсурет факультетіне түсіп, оны 1991 жылы тәмамдады. Студенттік жылдары алғашқы «Анамның тілі», «Анама» атты әндерін шығара бастады. Шығармашылық қадамына белгілі композитор Теміржан Базарбаев ақ батасын беріп, оның басты ұстазына айналды. 1986 жылы тарихи [[Желтоқсан көтерілісі|«Желтоқсан» қозғалысына]] қатысты. Бұл оқиға оның шығармашылық жан дүниесіне ерекше сілкініс әкеліп, өрелі әндер жазуына себепші болды.        

== '''Қызмет жолы''' ==        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; '''1991–1994 жж.''' — Семей қаласындағы № 5 орта мектептің көркемсурет пәнінің мұғалімі; «Сары-Арқа» Фқ-ның «Жастық» театрының қоюшы суретшісі; Семей облыстық әкімшілігі жанындағы жастар ісі жөніндегі комитеттің жетекші маманы.        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; '''1992 ж.''' — Облыстық жастар комитетіне қызметке тұрып, жастар өміріне белсене араласты.        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; '''1994–1996 жж.''' — Семей облысы, қалалық мәдениет бөлімінің (басқармасының) басшысы.        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; '''1996–2001 жж.''' — Семей облыстық ІІБ-ның баспасөз қызметкері, Қоғамдық ұйымдармен байланыс жөніндегі ШҚО ІІБ-ның аға инспекторы.        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; '''2007 ж.''' — ШҚО [[Үржар ауданы|Үржар аудандық]] мәдениет және тілдерді дамыту бөлімінің басшысы.        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; '''2010 ж.''' — Сүйінбай атындағы Алматы облыстық филармониясы бас директорының орынбасары.        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; '''2011–2012 жж.''' — [[І. Жансүгіров атындағы Жетісу университеті|І. Жансүгіров атындағы Жетісу мемлекеттік университетінің]] қоғамдық мамандықтар факультетінің деканы. * '''2012–2017 жж.''' — [[Қазақ ұлттық өнер университеті|Қазақ ұлттық өнер университеті (ҚҰӨУ)]] Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының жетекші ғылыми қызметкері.        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; '''2017 жылдан бастап''' — Әл-Фараби атындағы оқушылар сарайының вокал және аспаптық бөлімдерінің жетекшісі.        

== '''Шығармашылығы және өнердегі стилі''' ==        

Қазақстан авторлар қоғамының және Қазақстан композиторлар одағының мүшесі. Назарбек Кентау - 200-ден астам есті де өрелі әндердің авторы. Зерттеушілер мен өнертанушылардың пайымдауынша, композитордың шығармашылығы төрт негізгі стильдік бағытты қамтиды:        

# Дәстүрлі әндер; 
# Заман ырғағына сай дәстүрлі эстрадалық әндер; 
# Дәстүрлі классикалық романстар; 
# Дәстүрлі бард стиліндегі әндер. 

Оның белгілі туындыларының бірі - ата-анасына арналған «Бір бәйтерек, бір шынар» әні (сөзін әпкесі Бақыт Назарбекова жазған). Бұл шығарма қазақ ән өнерінде әке мен ана бейнесін бірдей тең қойып, бір ән аясында егіз өрбіткен бірегей туынды ретінде бағаланады. Композитордың «Қазағым жаса мәңгілік» атты авторлық әндер жинағы жарық көрген. Композитордың 50-ден астам әні [[Қазақ радиосы|Қазақ радиосының]] «Алтын қорына» енген. Әндері отандық өнер майталмандарының ғана емес, алыс-жақын шет елдердегі ([[Қытай Халық Республикасы|Қытай]], [[Моңғолия]], [[Түркия]], [[Ресей]], [[Дания]]) қандастар арасында және [[Қырғызстан|Қырғыз елінің]] белгілі әншілерінің репертуарларынан орын алған.        

&lt;nowiki&gt;===&lt;/nowiki&gt; '''Шығармашылығының бағалануы''' ===        

Кентау Назарбектің композиторлық қолтаңбасы ұлттық мәдениет қайраткерлері тарапынан жоғары бағаланған:        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; Мемлекет және қоғам қайраткері, академик [[Мырзатай Жолдасбеков]]: ''«Кентау Назарбек шығармашылығы Ақан сері, Біржан сал мектебінің соңғы тұяғындай көрінеді... Кентаудың туындыларын тыңдаған кезде ұлы Абай мектебінің заңды жалғасы екенін байқадым»'', - деп баға берген.        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; Қазақстанның халық артисі, композитор [[Ілия Жақанов]] Кентаудың Абай өлеңдеріне ән жазудағы батылдығын, оның өзіндік философиялық тереңдігі мен ешкімге ұқсамайтын дара стилін ерекше атап өткен.        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; Ақын, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты [[Несіпбек Айтұлы]] оны Абайдың ізі қалған киелі Шыңғыстау топырағынан шыққан ұлттық әуезді сақтаушы нағыз таланттардың бірі ретінде сипаттаған.        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; Өнертанушы [[Әшірбек Сығай]] композитордың әндерін қазіргі жеңіл, даңғаза музыка фонында тәрбиелік мәні жоғары, ұлттық нақышқа бай өміршең туындылар деп есептеген.        

== '''Марапаттары мен атақтары''' ==        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]];        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; Абай елінің (Абай ауданының) құрметті азаматы;        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; Қазақ ұлттық әдет-ғұрып, салт-дәстүр Академиясының құрметті профессоры;        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; [[Семей медицина университеті|Семей медицина университетінің]] құрметті профессоры;        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; «[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл|Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл»]] мерекелік төсбелгісінің иегері;        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; 1993 жылғы «Үкілі үміт» республикалық композиторлар байқауының жүлдегері;        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; Абайдың 150 жылдық мерейтойына арналған қалалық және республикалық композиторлар байқауының жүлдегері.        

== '''Дереккөздер''' ==        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; Назарбек Кентау // Шығыс жұлдыздары: энциклопедиялық анықтамалық. Т.1: Сөз зергерлері. Мәдениет майталмандары. – Астана: Фолиант, 2011. – Б. 248. ISBN 978-601-292-358-2        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; «Қазақ халқының атақты тұлғалары» кітабы, Алматыкітап, 2010 ж.        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; [http://kitaphana.kz Виртуалды кітапхана - kitaphana.kz]        

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; [https://qazaqadebieti.kz Кентаудың ойлы әндері-ай!] // «Қазақ әдебиеті» газеті, 08.04.2025.              

wiki

&lt;nowiki&gt;[[Санат:1965 жылы туғандар]]&lt;/nowiki&gt; 

&lt;nowiki&gt;[[Санат:5 наурызда туғандар]]&lt;/nowiki&gt; 

&lt;nowiki&gt;[[Санат:Қазақстан композиторлары]]&lt;/nowiki&gt; 

&lt;nowiki&gt;[[Санат:Қазақстан әншілері]]&lt;/nowiki&gt; 

&lt;nowiki&gt;[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]&lt;/nowiki&gt; 

&lt;nowiki&gt;[[Санат:Абай ауданының құрметті азаматтары]]&lt;/nowiki&gt; 

&lt;nowiki&gt;[[Санат:Желтоқсан көтерілісіне қатысқандар]]&lt;/nowiki&gt;
[[Санат:Қазақстан әншілері]]</text>
      <sha1>sntoyrog8vpazsdltmcwvks0n0aijdx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658078</id>
      <parentid>3658009</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:51:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Рыскен Биахметқызы|Рыскен Биахметқызы]] ([[User talk:Рыскен Биахметқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3652751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5705" sha1="oqmflpqkhkshytisy20za1q4s4ynhz1" xml:space="preserve">{{Уикилендірілсін}}
'''Назарбек Кентау Қуантайұлы''' - әнші, композитор. 1965 жылы 5 наурызда Абай ауданының Қарауыл ауылында дүниеге келген. 1982 жылы Абай атындағы орта мектепті бітірген. 1986 жылы Семей қаласындағы Крупская атындағы педагогикалық институттың көркемсурет факультетіне түсіп, 1991 жылы тәмамдаған.  1992   жылы облыстық жастар комитетіне қызметке тұрып, жастар өміріне белсене араласады. 1994 жылдан қалалық Мәдениет басқармасын басқарды. 1993 жылғы «Үкілі үміт» атты республикалық композиторлар байқауының, Ұлы Абайдың 150 жылдық мерейтойына арналған қалалық, республикалық композиторлар байқауының жүлдегері.

= Атағы =
Әнші, композитор;

ҚР еңбек сіңірген қайраткері; 

Қазақстан композиторлар одағының мүшесі;

Абай елінің құрметті азаматы;

Қазақ ұлттық әдет-ғұрып, салт-дәстүр Академиясының құрметті профессоры;

Семей медицина университетінің құрметті профессоры;

Тәуелсіздікке 25 жыл төсбелгісінің иегері.  

= Қызмет жолы =
2017 ж. Әл-Фараби атындағы оқушылар сарайының вокал және аспаптық бөлімдерінің жетекшісі.

2012- 2017 жж. ҚҰӨУ, Қорқыт атындағы ғылыми зерттеу институтының жетекші ғылыми қызметкері,    

2011-2012 жж. І. Жансүгіров атындағы Жетісу мемлекеттік университетінің қоғамдық мамандықтар факультетінің деканы,   

2010 ж. Сүйінбай атындағы Алматы облыстық филармониясының бас директорының орынбасары, 

2007 ж. ШҚО Үржар аудандық мәдениет және тілдерді дамыту бөлімінің басшысы,                  

1996-2001жж. Семей облыстық ІІБ-ның баспасөз қызметкері, Қоғамдық ұйымдармен байланыс жөніндегі ШҚО-тық ІІБ-ның аға инспекторы,

1994-1996 жж. Семей облысы, қалалық мәдениет бөлімінің басшысы.        

1991-1994 жж. Семей қаласындағы № 5 орта мектептің көркем сурет пәнінің мұғалімі, Семей қаласындағы «Сары-Арқа» Фқ-ның  «Жастық» театрының қоюшы суретшісі; Семей облыстық әкімшілігі жанындағы жастар ісі жөніндегі комитеттің жетекші маманы,

1986-1991 жж. Семей қаласындағы Крупская  атындағы педагогикалық институттың студенті.

1985-1986 жж. Семей облысы Абай ауданы, Абай совхозында қызметкер.

1983-1985 жж. Әскери борышын өтеді.

1982-1983 жж. Семей облысы Абай ауданы, Абай совхозында қатардағы жұмысшы.

= Қосымша мәліметтер =
Қазақстан авторлар қоғамының мүшесі 200-ден астам есті, өрелі әндердің авторы, «Бір бәйтерек, бір шынар», «Қазағым жаса мәңгілік» атты авторлық әндер жинағының авторы, 1986 жылғы «Желтоқсан» қозғалысына қатысушы, «Желтоқсан» ұлт азаттық көтерілісі композитордың жан дүниесіне ерекше сілкініс жасап, өнегелі ән жазуына себепші болған елеулі оқиға болды.     

Композитор Теміржан Базарбаевтың шәкірті, қалалық, Республикалық байқаулардың лауреаты, Әндері Республикаға танымал өнер майталмандарының және Қырғыз елі өнер саңлақтарының  репертуарына енген.

Кентау Назарбектің 50-ден астам әндері Қазақ радиосының алтын қорына енген. Композитордың 25 тен астам әндері ел ішінде әртүрлі деңгейдегі сахналарда, той, жиындарда кеңінен таралып айтылуда және алыс, жақын шет елдердегі /Қытай, Манғолия, Түркия, Ресей, Дания/ қандас бауырларымыз арасында  және Қырғыз елінің әншілерінің арасына жетіп таралған.  &lt;references/&gt;

1.  Қазақ халқының атақты тұлғалары кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж.

2. http://kitaphana.kz/

[[Санат:Қазақстан әншілері]]</text>
      <sha1>oqmflpqkhkshytisy20za1q4s4ynhz1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ақтөбе (Еділ тармағы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>510008</id>
    <revision>
      <id>3658180</id>
      <parentid>3655966</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T05:00:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3658180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2990" sha1="9e4svwnibwsz557devezr6i9bead9nz" xml:space="preserve">{{Өзен
 |атауы                   =  Ақтөбе
  |шынайы атауы           = 
 |сурет                  = Achtuba.JPG
  |сурет ені             = 
  |сурет атауы           =  Ақтөбе
 |карта                  = 
  |карта ені             = 
  |карта атауы           = 
 |ұзындығы               =  537
 |су алабының ауданы     = ? 
 |су алабы               = [[Еділ]], [[Каспий теңізі]] 
 |өзендердің су алабы    = Печора мен Обь өзендері аралықтарындағы Кара теңізі су алабының өзендері 
 |су шығыны              =  153
  |өлшеу орны            = 
 |бастауы                = Еділ
  |бастауының орны        = [[Волжский]] қаласы
  |бастауының биіктігі    =   
  |сағасы                 = [[Бозан]]
  |сағасының орны        = Қызыл Жар, Астрахан облысы
  |сағасының биіктігі    = 
  |еңістігі               = 
 |ел                     = [[Ресей]] 
  |аймақ                  = [[Волгоград облысы]], [[Астрахан облысы]]
 |commons                = 
}}
[[Сурет:Volga basin.png|thumb|left]]
'''Ақтөбе''' ({{lang-tt|Ак-тюбе}}, {{lang-ru|Ахтуба}}) — [[Еділ]]дің сол жақ тармағы. [[Волгоград]] қаласынан 26 км жоғарыда. Еділден бөлініп шығады. 

Ұзындығы 537 км. Жылдық орта су шығыны - 153 m³/сек шамасында. Еділ мен Ахтуба аралығы (Волга-Ахтуба жайылмасы) - жеміс-жидек және бақша өсірілетін аймақ. Өзен арнасының ені 200 м, кей жерлерде 300 м-ге дейін жетеді&lt;ref&gt;Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том&lt;/ref&gt;.

== Ірі елді мекендер ==
Ахтуба бойындағы ірі елді мекендер:
* [[Волжский]] , 
* [[Ленинск (Волгоград облысы)|Ленинск]], 
* [[Знаменск (Астрахан облысы)|Знаменск]], 
* [[Ахтубинск]], 
* [[Харабали]]

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Akhtuba bank near Volzhsky.jpg|[[Волжский]] қаласының маңындағы көрініс
Сурет:Bridge over Akhtuba River 001.jpg|Волгоград облысы, Ахтубадан көпір
Сурет:Ahtuba-river-russia.jpg|Ахтуба өзені орта кездегі көрінісі
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Волгоград облысы өзендері]]
[[Санат:Астрахан облысы өзендері]]</text>
      <sha1>9e4svwnibwsz557devezr6i9bead9nz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Индрикотерий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>520408</id>
    <revision>
      <id>3658228</id>
      <parentid>2653898</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T06:42:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiman Tauman</username>
        <id>182650</id>
      </contributor>
      <origin>3658228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6411" sha1="fkp8a03123niogc50sd7lc8589zdapd" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Индрикотерий
| fossil_range = Олигоцен, {{fossilrange|34|23}}
| image = Indricotherium.jpg
| image_width = 250px
| image_caption =  ''P. transouralicum'' скелеті, Токиодағы Ұлттық табиғат мұражайы
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Mammal]]ia
| ordo = [[Perissodactyla]]
| superfamilia = [[Мүйізтұқымтектестер]]
| familia = †[[Hyracodontidae]]
| subfamilia = †[[Indricotheriinae]]
| genus ='''''Paraceratherium'''''
| genus_authority = [[Clive Forster Cooper|Forster Cooper]], 1911
| type_species = '''''Aceratherium bugtiense'''''
| type_species_authority = Pilgrim, 1908
| subdivision_ranks = Species
| subdivision =
* ''P. bugtiense'' &lt;small&gt;Pilgrim, 1908&lt;/small&gt;
*''P. transouralicum'' &lt;small&gt;Pavlova, 1922&lt;/small&gt;
*?''P. orgosensis'' &lt;small&gt;Chiu, 1973&lt;/small&gt;
| synonyms ={{collapsible list|bullets = true|title=&lt;small&gt;Genus synonymy&lt;/small&gt;
|''Thaumastotherium'' &lt;small&gt;Forster Cooper, 1913&lt;/small&gt;
|''Baluchitherium'' &lt;small&gt;Forster Cooper, 1913&lt;/small&gt;
|''Indricotherium'' &lt;small&gt;Borissiak, 1916&lt;/small&gt;
|''Aralotherium'' &lt;small&gt;Borissiak, 1939&lt;/small&gt;
|''Pristinotherium'' &lt;small&gt;Birkjukov, 1953&lt;/small&gt;
|''Caucasotherium'' &lt;small&gt;Vereschagin, 1960&lt;/small&gt;
|?''Dzungariotherium'' &lt;small&gt;Xu and Wang, 1973&lt;/small&gt;
|?''Benaratherium'' &lt;small&gt;Gabunia, 1955&lt;/small&gt;
}}
{{collapsible list|bullets = true
|title = &lt;small&gt;Species synonymy&lt;/small&gt;
|'''''P. bugtiense:'''''
|&lt;small&gt;''Aceratherium bugtiense'' Pilgrim, 1908&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''Thaumastotherium osborni'' Forster Cooper, 1913&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''Baluchitherium osborni'' Forster Cooper, 1913&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''Paraceratherium zhajremensis'' Osborn, 1923&lt;/small&gt;
|'''''P. transouralicum:'''''
|&lt;small&gt;''Indricotherium transouralicum'' Pavlova, 1922&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''Baluchitherium grangeri'' Osborn, 1923&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''Indricotherium asiaticum'' Borissiak, 1923&lt;/small&gt; 
|&lt;small&gt;''Indricotherium minus'' Borissiak, 1923&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''Indricotherium grangeri'' Chan-Siang, 1962&lt;/small&gt;
|'''''P. orgosensis:'''''
|&lt;small&gt;''Dzungariotherium orgosensis'' Chiu, 1973&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''Dzungariotherium turfanensis'' Xu &amp; Wang, 1978&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''Paraceratherium lipidus'' Xu &amp; Wang, 1978&lt;/small&gt;
|'''Dubious names:'''
|&lt;small&gt;''Paraceratherium prohorovi'' Borissiak, 1939&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''Benaratherium callistratum'' Gabunia, 1955&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''Indricotherium intermedium'' Chiu, 1962&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''Paraceratherium tienshanensis'' Chiu, 1962&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''Paraceratherium sui'' Ye, Meng &amp; Wu, 2003&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''Paraceratherium yagouense Qiu, Wang &amp; Deng, 2004&lt;/small&gt;
}}
}}

'''Индрикотерий''' ({{lang-la|Indricotherium}}) - [[тақтұяқтылар]] отрядының қазбадан табылған бір тұқымдасы. 3 туысы (Paraceratherium, Indricotherium, Benaratherium) белгілі. [[Парацератерий]] туысына жататын &quot;prochorovi&quot; деген түрінің қазба сүйектері Қазақстанда Арал теңізі маңынан ең төменгі миоцен шөгіндісінен табылған. Индрикотерий туысынан &quot;transouralicum&quot; деген түрі Қазақстанда Торғай өзені бойында орта олигоцен шөгіндісінен табылған. Индрикотерийдің биіктігі (шоқтығынан) 4,5 м - ге дейін, басқа керіктерге қарағанда мойыны ұзын, аяқтары ұзын, тік біткен үш саусақты. Мүйізі болмаған. Екі-екіден жоғарғы және төменгі сойдақ тістері (үлкейген күрек тіс) болған. Ағаш бұта жапырағымен, жас бұтақтармен қоректенген. Индрикотерй миоценнің аяғында олигоцен дәуірі басында өліп біткен, және қай мезгілде болса да, тіршілік еткен сүтқоректілердің ішіндегі ең ірісі. Бұл алып керіктің тасқа айналған сүйектері Алматыда Қаз. КСР ғылым академиясының [[Зоология институты]]ның табиғат музейіне қойылған. Индрикотерий Евразияда олигоценде тіршілік еткен.&lt;ref&gt;Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы 1974,5 том.&lt;/ref&gt;

=== Алып жануар ізі ===
1912 жылы Ырғыз уезінің (Қазіргі Ақтөбе облысы, Ырғыз ауданы) Құрдым деген жерінен табылған сүт қоректілер алыптарының бірі - индрокотерияны геологтар К.К.Матвеев пен М.П. Васильевский тауыпты. Бірақ кейбір сүйектері табылмағандықтан, тұңғыш рет 1922 жылы Петроградта өткен бірінші Бүкілроссиялық геологиялық съезде профессор А.А.Борисяк жиналған қаңқаны бүкіл ғалымдарға әлем жаңалығы деп көрсеткен екен. &quot;Ұзындығы сегіз, биіктігі бес метрлік палеонтология саласындағы сирек ұшырасатын түрі&quot; ретінде дүниежүзінде бірінші табылуы делініп тарихқа енген. &lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Р.Ілиясова &quot;Қазына&quot; |бөлімі=Алып жануарлар іздері |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= |шынайы атауы= |url= |уикитека= |lang= |жауапты= |басылым=&quot;Зерде&quot; |орны= Алматы|баспасы= |жылы=2001 |томы= |беттері=139-140 |барлық беті=312 |сериясы= |тиражы= |isbn=9965-472-08-4 |issn= |doi= |pmid= |jstor= |pmc= |oclc= |lccn= |archive-url= |archive-date= |url-status= |цитата= }}&lt;/ref&gt;


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Тақтұяқтылар]]
[[Санат:Жойылып кеткен жануарлар]]</text>
      <sha1>fkp8a03123niogc50sd7lc8589zdapd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кая Скоделарио</title>
    <ns>0</ns>
    <id>531797</id>
    <revision>
      <id>3657834</id>
      <parentid>3265740</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T13:48:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Marksscheider [[Кая Роус Скоделарио]] бетін [[Кая Скоделарио]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>2958545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5331" sha1="rzwdaqsck8jvoqxe9s9mdj8asddp16t" xml:space="preserve">&lt;small&gt;&lt;/small&gt;'''Кая Роус Скоделарио'''  (ағл. Kaya Rose Scodelario) (. 13 наурыз 1992 жыл, Лондон, Ұлыбритания) .Көбінесе Каяны жасөспірімдердің сүйікті телехикаясы  «Молокососы»- дағы [[Эффи Стонем]] рөлімен,  Джеймс Дэшнердің «Лабиринтте жүгіруші» (Бегущий в лабиринте)  фильмінде Терезаның рөлімен, Эмили Бронтенің «Түнерген асудан өту» (Грозовой перевал) фильмінде Кетрин Эрншоның рөлімен танымал болған британдық әртіс қыз.

=== Өмірбаяны ===
Кая Роуз Хамфри-Паддингтоне, Лондон, Англияда туған болатын.Әкесі ағылшындық Роджер Хамфри(22 қазан 2010 жылда қайтыс болды.).Анасы бразилиялық.Ол португаль тілін еркін меңгерген.Каяның ата-анасы ол кішкентай қыз болғанда айрылысып кеткен болтын.Қызын анасы өзі жалғыз тәрбиелеген болатын, сондықтанда Кая анасының тегін алған болатын.
=== Жеке өмірі ===
Кая Скоделарио (шын есімі — Кая Роуз Хамфри) 1992 жылы Англия мемлекеті Лондон қаласы Паддингтон елдімекенінде дүниеге келген. Оның әкесі -  Роджер Хамфри ағылшын азаматы (2010жылы 22 қарашада өмірден өткен), анасы – бразилия азаматшасы және португал тілін жетік меңгерген. Кая кішкентай нәресте кезінде ата-анасы ажырасып, кейін оны анасы тәрбиелеген. Сол себепті Кая анасының тегін атына жаздырған. 2007 жылы Кая өз мансабын «Молокососы» жастарға арналған телесериалда бастайды. Осы сериалға түскенінің арқасында Каяны басқа фильмдерге түсіге шақырады. Оның ішіндегі ең танымалы «Титандар шайқасы» болып табылады. Кая сонымен қатар «Аш ойындар» (Голодные игры) фильмінде Китнисс Эвердиннің рөлінде өз бағын сынап, үміткерлер қатарында болды. Ал «Лабиринтте жүгіруші» (Бегущий в лабиринте) фильмінде басты рөлдердің бірі болған Терезаның кейпіне енді.
2008 жылы Кая өзінің  скинс телехикаясындағы   әріптесі   [[Джеком О`Коннелмен]] кездескен болатын.Сол жылдары ол Лондонда өз бетімен жеке пәтерде тұрған болатын.Оның ойынша әр әйел адам тәуелсіз болуы керек.Кейін ол   [[Бенджамином Уокер]] мен кездесетінін жариялаған болатын. 2014 жылдың 29 желтоқсанында олар атасқандықтары жайлы жұртқа мәлімдеген болатын.Кая [[Арсенал, Кая|Арсенал]] футбол клубының жанкүйері болып келеді.
== Қызықты мәліметтер ==
•	Өзінің бразилиялық анасының арқасында Кая португал тілін жетік меңгерді.
•	Англиялық «Арсенал» футбол клубының жанкүйері болып табылады.
•	Ол өзінің сенімділігін арттыруға себебін тигізген диспексиямен ұзақ уақыт күресті.
•	2010 жылы Кая «FHM» журналының жариялауы бойынша «Әлемнің 100 дене пішіні ең сымбатты әйелдері» рейтингі бойынша 13 орынды иеленді.
•	Арнольд Шварцнеггердің үлкен табынушысы болып табылады.
== Бейнебаяндардағы түсірілімдер ==
•	2010 — «She Said» (Plan B)
•	2010 — «Stay Too Long» (Plan B)
•	2012 — «Candy» (Робби Уильямс)

=== Фильмографиясы ===
*2007—2013 Молокососы
*2009		Луна 
*2010		Битва титанов	
*2010		Заточка 
*2011		Грозовой перевал
*2012		Настоящая любовь	
*2012		Twenty8k 
*2012		Сейчас самое время	
*2013		Саутклифф
*2013		Эмануэль и правда о рыбах 
*2014		Бегущий в лабиринте
== Дереккөздер ==
[http://kayascodelario.ru/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213102727/http://kayascodelario.ru/ |date=2015-02-13 }} Кая Скоделарио</text>
      <sha1>rzwdaqsck8jvoqxe9s9mdj8asddp16t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658226</id>
      <parentid>3657834</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T06:29:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3658226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5716" sha1="beyxab3nmpe2yqfum3y5avcu555dk1t" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі                  = Қай Скоделарио
  |шынайы есімі           = {{lang-en|Kaya Scodelario}}
  |сурет                  = Kaya Scodelario at the 2025 Toronto International Film Festival (cropped).jpg
  |сурет ені              = 220px
  |сурет атауы            = Қай Скоделарио 2025 жылғы [[Торонто кинофестивалі]]нде
  |туған кезіндегі есімі   = Қай Роуз Хамфри
  |туған күні             = 13.03.1992
  |туған жері             = [[Хейвардс-Хит]], [[Батыс Суссекс]], [[Англия]]
  |қайтыс болған күні     = 
  |қайтыс болған жері     = 
  |мамандығы              = {{актриса|Ұлыбритания|XXI ғасыр}}, модель
  |азаматтығы             = {{байрақ|Ұлыбритания}}
  |белсенді жылдары       = 2006 — қазіргі уақыт
  |жұбайы                 = Бенджамин Уокер (2015—2024, бөлек тұрады)
  |балалары              = 2 бала
  |imdb_id                = 2110294
  |сайты                  = 
}}
'''Қай Роуз Скоделарио''' ({{lang-en|Kaya Rose Scodelario}}; {{туғанкүні|13|03|1992}}, [[Хейвардс-Хит]], [[Батыс Суссекс]], [[Англия]]) — британдық [[Актер|актриса]] және [[модель]]. Ол алғаш рет E4 телеарнасының «[[Бейнелер (телесериал)|Скинс]]» (2007–2010, 2013) сериалындағы Эффи Стонем рөлімен танымал болып, осы бейнесі үшін «[[Алтын нимфа]]» сыйлығының екі номинациясын иеленді. Кейіннен ол «[[Асқар шатқал (фильм, 2011)|Асқар шатқал]]» (2011), «[[Лабиринтте жүгіруші (фильмдер сериясы)|Лабиринтте жүгіруші]]» сериясы (2014–2018), «[[Кариб теңізінің қарақшылары: Өлілер ертегі айтпайды]]» (2017) және «[[Бұрқасын (фильм, 2019)|Бұрқасын]]» (2019) сияқты әртүрлі фильмдерде басты рөлдерді сомдады. 2024 жылы ол «[[Джентльмендер (телесериал, 2024)|Джентльмендер]]» экшен-комедиялық сериалында және «[[Сенна (мини-сериал)|Сенна]]» өмірбаяндық драмалық мини-сериалында басты рөлдерде ойнады.

== Өмірбаяны ==
Кая Скоделарио (туған кездегі есімі — Кая Роуз Хамфри) Англияның [[Лондон]] қаласындағы Паддингтон ауданында дүниеге келген. Әкесі — [[Ағылшындар|ағылшын]] Роджер Хамфри (2010 жылдың 22 қарашасында қайтыс болған), анасы — [[Бразилиялықтар|бразилиялық]]. Кая кішкентай кезінде ата-анасы ажырасып кеткен. Болашақ актрисаны анасы тәрбиеледі, соның арқасында ол [[португал тілі]]н жетιδі меңгерген. Актриса кейіннен анасының тегін алған.

2007 жылы Кая «[[Бейнелер (телесериал)|Скинс]]» жастар телесериалына түсіп, актерлік мансабын бастады. Осыдан кейін оған басқа да фильмдерден ұсыныстар түсе бастады. Солардың ішіндегі ең танымалы — «Титандардың соғысы». Сондай-ақ ол «Аштық ойындары» фильміндегі Китнисс Эвердин рөліне де кастингтен өткен болатын. Кейін «[[Лабиринтте жүгіруші]]» фильміндегі Тереза рөлін иеленді.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://kayascodelario.net/kaya-cast-in-the-maze-runner/ |title=KAYA CAST IN «THE MAZE RUNNER» |access-date=2014-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180649/http://kayascodelario.net/kaya-cast-in-the-maze-runner/ |archive-date=2015-06-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Қызықты мәліметтер ==
* Өзінің бразилиялық анасының арқасында Кая [[португал тілі]]н жетік меңгерді.
* Англиялық «[[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]» футбол клубының жанкүйері болып табылады.
* Ол өзінің сенімділігін арттыруға себебін тигізген [[дислексия]]мен ұзақ уақыт күресті.
* 2010 жылы Кая «FHM» журналының жариялауы бойынша «Әлемнің 100 дене пішіні ең сымбатты әйелдері» рейтингі бойынша 13 орынды иеленді.
* [[Арнольд Шварценеггер]]дің үлкен табынушысы болып табылады.

== Бейнебаяндардағы түсірілімдер ==
* 2010 — «She Said» ([[Plan B]])
* 2010 — «Stay Too Long» (Plan B)
* 2012 — «Candy» ([[Робби Уильямс]])

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}</text>
      <sha1>beyxab3nmpe2yqfum3y5avcu555dk1t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Уикидеңгей</title>
    <ns>4</ns>
    <id>537752</id>
    <revision>
      <id>3658179</id>
      <parentid>3657637</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T05:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3658179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61638" sha1="td3n48coz4zf9hwc7atlmfjv3z8cyfs" xml:space="preserve">'''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]&lt;/span&gt;)

== Деңгей сипаттамасы ==
[[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]]
[[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме)

[[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме)

[[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме)

[[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме)

[[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}}  — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме)

[[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме)

[[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме)

[[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар  (100 000+ өңдеме)

== Рейтинг ==
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
&lt;center&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!№
!Қатысушы аты
!Өңдеме саны
!Мақала тексеруі
!Тіркелген уақыты
![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]]
|-
|1
|{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}}
| data-sort-value=&quot;120022&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022]
| data-sort-value=&quot;109&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109]
|2012-12-28
|{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}}
|-
|2
|{{Қатысушы-түж6|Kasymov}}
| data-sort-value=&quot;96959&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 96 959]
| data-sort-value=&quot;1110&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1110]
|2011-10-03
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|3
|{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}}
| data-sort-value=&quot;88066&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 88 066]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2020-06-29
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|4
|{{Қатысушы-түж6|Салиха}}
| data-sort-value=&quot;86567&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 567]
| data-sort-value=&quot;170&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170]
|2012-07-28
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|5
|{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}}
| data-sort-value=&quot;84063&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 063]
| data-sort-value=&quot;194&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194]
|2017-08-21
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|6
|{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}}
| data-sort-value=&quot;55567&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 567]
| data-sort-value=&quot;64&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64]
|2012-03-14
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|7
|{{Қатысушы-түж6|Casserium}}
| data-sort-value=&quot;49624&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 49 624]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2017-06-26
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|8
|{{Қатысушы-түж6|Sibom}}
| data-sort-value=&quot;41112&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2010-01-17
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|9
|{{Қатысушы-түж6|1nter pares}}
| data-sort-value=&quot;37499&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 37 499]
| data-sort-value=&quot;61&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 61]
|2023-12-17
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|10
|{{Қатысушы-түж6|Ulan}}
| data-sort-value=&quot;30436&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2007-12-01
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|11
|{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}}
| data-sort-value=&quot;25185&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 25 185]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2018-10-22
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|12
|{{Қатысушы-түж6|AlefZet}}
| data-sort-value=&quot;25095&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2006-05-18
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|13
|{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}}
| data-sort-value=&quot;24505&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505]
| data-sort-value=&quot;979&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979]
|2013-10-20
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|14
|{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}}
| data-sort-value=&quot;23264&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 23 264]
| data-sort-value=&quot;246&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 246]
|2014-01-01
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|15
|{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}}
| data-sort-value=&quot;21868&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|16
|{{Қатысушы-түж6|Nurken}}
| data-sort-value=&quot;20493&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 20 493]
| data-sort-value=&quot;35&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35]
|2021-07-07
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|17
|{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}}
| data-sort-value=&quot;17270&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 270]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2009-06-18
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|18
|{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}}
| data-sort-value=&quot;16073&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 073]
| data-sort-value=&quot;173&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173]
|2010-05-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|19
|{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}}
| data-sort-value=&quot;14709&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709]
| data-sort-value=&quot;73&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73]
|2013-06-16
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|20
|{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}}
| data-sort-value=&quot;13769&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 769]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2014-09-25
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|21
|{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}}
| data-sort-value=&quot;12577&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|22
|{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}}
| data-sort-value=&quot;11661&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-10
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|23
|{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}}
| data-sort-value=&quot;11650&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 650]
| data-sort-value=&quot;60&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 60]
|2009-09-23
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|24
|{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}}
| data-sort-value=&quot;10239&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 239]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2012-02-12
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|25
|{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}}
| data-sort-value=&quot;8395&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8395]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2012-11-25
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|26
|{{Қатысушы-түж6|Тұран}}
| data-sort-value=&quot;8362&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8362]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2022-06-01
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|27
|{{Қатысушы-түж6|Kas77777}}
| data-sort-value=&quot;8251&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|28
|{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}}
| data-sort-value=&quot;8244&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8244]
| data-sort-value=&quot;42&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42]
|2022-05-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|29
|{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}}
| data-sort-value=&quot;8018&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 8018]
| data-sort-value=&quot;5&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5]
|2020-01-06
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|30
|{{Қатысушы-түж6|Daniyar}}
| data-sort-value=&quot;8001&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|31
|{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}}
| data-sort-value=&quot;7842&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|32
|{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}}
| data-sort-value=&quot;7596&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|33
|{{Қатысушы-түж6|Ashina}}
| data-sort-value=&quot;7489&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7489]
| data-sort-value=&quot;15&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15]
|2011-03-07
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|34
|{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}}
| data-sort-value=&quot;7451&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7451]
| data-sort-value=&quot;22&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22]
|2023-11-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|35
|{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}}
| data-sort-value=&quot;7012&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012]
| data-sort-value=&quot;12&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12]
|2010-04-22
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|36
|{{Қатысушы-түж6|SSE}}
| data-sort-value=&quot;6974&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|37
|{{Қатысушы-түж6|GaiJin}}
| data-sort-value=&quot;6707&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6707]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|—
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|38
|{{Қатысушы-түж6|Bekus}}
| data-sort-value=&quot;6528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|39
|{{Қатысушы-түж6|Alamgir}}
| data-sort-value=&quot;6196&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2007-09-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|40
|{{Қатысушы-түж6|Аскаров}}
| data-sort-value=&quot;6193&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|41
|{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}}
| data-sort-value=&quot;6142&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-31
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|42
|{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}}
| data-sort-value=&quot;6101&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|43
|{{Қатысушы-түж6|Aghia7}}
| data-sort-value=&quot;6046&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|44
|{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}}
| data-sort-value=&quot;5455&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|45
|{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}}
| data-sort-value=&quot;5200&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-12-18
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|46
|{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}}
| data-sort-value=&quot;5000&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2021-05-11
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|47
|{{Қатысушы-түж6|Nick jan}}
| data-sort-value=&quot;4652&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-16
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|48
|{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}}
| data-sort-value=&quot;4528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4528]
| data-sort-value=&quot;24&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24]
|2012-09-21
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|49
|{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}}
| data-sort-value=&quot;4522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-03-06
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|50
|{{Қатысушы-түж6|Coffee86}}
| data-sort-value=&quot;4462&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4462]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-25
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|51
|{{Қатысушы-түж6|Makenzis}}
| data-sort-value=&quot;3811&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3811]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-11-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|52
|{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}}
| data-sort-value=&quot;3759&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2020-09-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|53
|{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}}
| data-sort-value=&quot;3683&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|54
|{{Қатысушы-түж6|Majilis}}
| data-sort-value=&quot;3630&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-05-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|55
|{{Қатысушы-түж6|Esetok}}
| data-sort-value=&quot;3578&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-11-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|56
|{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}}
| data-sort-value=&quot;3545&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|57
|{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}}
| data-sort-value=&quot;3516&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|58
|{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}}
| data-sort-value=&quot;3490&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3490]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2016-03-26
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|59
|{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}}
| data-sort-value=&quot;3398&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3398]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2022-11-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|60
|{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}}
| data-sort-value=&quot;3310&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|61
|{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}}
| data-sort-value=&quot;3273&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-18
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|62
|{{Қатысушы-түж6|Hardworking}}
| data-sort-value=&quot;3272&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|63
|{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}}
| data-sort-value=&quot;3227&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|64
|{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}}
| data-sort-value=&quot;3168&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|65
|{{Қатысушы-түж6|Qanattan}}
| data-sort-value=&quot;3148&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3148]
| data-sort-value=&quot;5&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5]
|2024-02-23
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|66
|{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}}
| data-sort-value=&quot;3041&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|67
|{{Қатысушы-түж6|Meruyert}}
| data-sort-value=&quot;2952&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-30
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|68
|{{Қатысушы-түж6|Абылай}}
| data-sort-value=&quot;2950&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|69
|{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}}
| data-sort-value=&quot;2948&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2948]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2024-10-23
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|70
|{{Қатысушы-түж6|Dauren}}
| data-sort-value=&quot;2871&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|71
|{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}}
| data-sort-value=&quot;2822&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2015-12-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|72
|{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}}
| data-sort-value=&quot;2700&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|73
|{{Қатысушы-түж6|Merey}}
| data-sort-value=&quot;2684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|74
|{{Қатысушы-түж6|Магпар}}
| data-sort-value=&quot;2680&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-12-11
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|75
|{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}}
| data-sort-value=&quot;2532&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|76
|{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}}
| data-sort-value=&quot;2530&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|77
|{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}}
| data-sort-value=&quot;2475&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2016-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|78
|{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}}
| data-sort-value=&quot;2473&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2473]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|79
|{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}}
| data-sort-value=&quot;2471&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|80
|{{Қатысушы-түж6|G55}}
| data-sort-value=&quot;2468&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|81
|{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}}
| data-sort-value=&quot;2445&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|82
|{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}}
| data-sort-value=&quot;2424&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|83
|{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}}
| data-sort-value=&quot;2414&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2026-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|84
|{{Қатысушы-түж6|Рахман999}}
| data-sort-value=&quot;2304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2022-10-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|85
|{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}}
| data-sort-value=&quot;2247&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2014-02-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|86
|{{Қатысушы-түж6|Drift}}
| data-sort-value=&quot;2233&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|87
|{{Қатысушы-түж6|Egorkz}}
| data-sort-value=&quot;2232&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|88
|{{Қатысушы-түж6|Mira01}}
| data-sort-value=&quot;2229&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-30
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|89
|{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}}
| data-sort-value=&quot;2215&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|90
|{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}}
| data-sort-value=&quot;2208&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|91
|{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}}
| data-sort-value=&quot;2175&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-07-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|92
|{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}}
| data-sort-value=&quot;2165&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2165]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2025-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|93
|{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}}
| data-sort-value=&quot;2036&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-04-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|94
|{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}}
| data-sort-value=&quot;2027&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2027]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-03-26
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|95
|{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}}
| data-sort-value=&quot;1938&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2019-11-22
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|96
|{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|97
|{{Қатысушы-түж6|Daneker}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|98
|{{Қатысушы-түж6|Esen48}}
| data-sort-value=&quot;1808&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|99
|{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}}
| data-sort-value=&quot;1800&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-12-25
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|100
|{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}}
| data-sort-value=&quot;1795&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795]
| data-sort-value=&quot;101&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101]
|2015-11-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|101
|{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}}
| data-sort-value=&quot;1710&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-01-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|102
|{{Қатысушы-түж6|Nelli}}
| data-sort-value=&quot;1666&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|103
|{{Қатысушы-түж6|Araichik}}
| data-sort-value=&quot;1622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|104
|{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}}
| data-sort-value=&quot;1613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2019-08-27
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|105
|{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}}
| data-sort-value=&quot;1613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1613]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2018-05-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|106
|{{Қатысушы-түж6|Gliwi}}
| data-sort-value=&quot;1562&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1562]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-05-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|107
|{{Қатысушы-түж6|2rk}}
| data-sort-value=&quot;1552&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|108
|{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}}
| data-sort-value=&quot;1540&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1540]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2022-04-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|109
|{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}}
| data-sort-value=&quot;1496&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-26
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|110
|{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}}
| data-sort-value=&quot;1490&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|111
|{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}}
| data-sort-value=&quot;1480&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|112
|{{Қатысушы-түж6|DinDK}}
| data-sort-value=&quot;1383&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|113
|{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}}
| data-sort-value=&quot;1371&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|114
|{{Қатысушы-түж6|Tulya}}
| data-sort-value=&quot;1344&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|115
|{{Қатысушы-түж6|Ayauly}}
| data-sort-value=&quot;1337&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|116
|{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}}
| data-sort-value=&quot;1314&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-09-06
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|117
|{{Қатысушы-түж6|Tarih}}
| data-sort-value=&quot;1304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|118
|{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}}
| data-sort-value=&quot;1283&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|119
|{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}}
| data-sort-value=&quot;1278&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2020-04-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|120
|{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}}
| data-sort-value=&quot;1277&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277]
| data-sort-value=&quot;65&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65]
|2016-06-23
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|121
|{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}}
| data-sort-value=&quot;1248&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-10-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|122
|{{Қатысушы-түж6|Шілде}}
| data-sort-value=&quot;1223&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|123
|{{Қатысушы-түж6|IL68}}
| data-sort-value=&quot;1218&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1218]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:IL68|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2017-05-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|124
|{{Қатысушы-түж6|Ziv}}
| data-sort-value=&quot;1187&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1187]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-12-09
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|125
|{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}}
| data-sort-value=&quot;1178&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|126
|{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}}
| data-sort-value=&quot;1156&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2021-01-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|127
|{{Қатысушы-түж6|Aimanber}}
| data-sort-value=&quot;1150&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|128
|{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}}
| data-sort-value=&quot;1136&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|129
|{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}}
| data-sort-value=&quot;1126&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-11-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|130
|{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}}
| data-sort-value=&quot;1119&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|131
|{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}}
| data-sort-value=&quot;1102&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102]
| data-sort-value=&quot;16&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16]
|2024-02-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|132
|{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}}
| data-sort-value=&quot;1098&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1098]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|133
|{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}}
| data-sort-value=&quot;1096&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|134
|{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}}
| data-sort-value=&quot;1083&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|135
|{{Қатысушы-түж6|Kafarik}}
| data-sort-value=&quot;1075&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-12-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|136
|{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}}
| data-sort-value=&quot;1054&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|137
|{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}}
| data-sort-value=&quot;1049&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|138
|{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}}
| data-sort-value=&quot;1026&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 1026]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|139
|{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}}
| data-sort-value=&quot;993&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|140
|{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}}
| data-sort-value=&quot;987&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|141
|{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}}
| data-sort-value=&quot;976&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-11-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|142
|{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}}
| data-sort-value=&quot;973&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|143
|{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}}
| data-sort-value=&quot;964&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|144
|{{Қатысушы-түж6|Aselhan}}
| data-sort-value=&quot;948&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|145
|{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}}
| data-sort-value=&quot;931&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|146
|{{Қатысушы-түж6|Adiladil}}
| data-sort-value=&quot;906&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-09
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|147
|{{Қатысушы-түж6|NErnur98}}
| data-sort-value=&quot;880&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|148
|{{Қатысушы-түж6|Касымхан}}
| data-sort-value=&quot;866&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|149
|{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}}
| data-sort-value=&quot;865&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|150
|{{Қатысушы-түж6|Marksscheider}}
| data-sort-value=&quot;854&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Marksscheider}} 854]
| data-sort-value=&quot;18&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Marksscheider|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 18]
|2026-07-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|151
|{{Қатысушы-түж6|Mukhin}}
| data-sort-value=&quot;850&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|152
|{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}}
| data-sort-value=&quot;830&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|153
|{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}}
| data-sort-value=&quot;820&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|154
|{{Қатысушы-түж6|Dambler}}
| data-sort-value=&quot;819&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|155
|{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}}
| data-sort-value=&quot;813&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|156
|{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}}
| data-sort-value=&quot;801&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-11-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|157
|{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}}
| data-sort-value=&quot;794&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|158
|{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}}
| data-sort-value=&quot;790&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|159
|{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}}
| data-sort-value=&quot;789&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|160
|{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}}
| data-sort-value=&quot;787&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|161
|{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}}
| data-sort-value=&quot;785&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|162
|{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}}
| data-sort-value=&quot;780&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|163
|{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}}
| data-sort-value=&quot;777&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|164
|{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}}
| data-sort-value=&quot;763&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-01-22
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|165
|{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}}
| data-sort-value=&quot;743&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2022-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|166
|{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}}
| data-sort-value=&quot;739&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 739]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2008-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|167
|{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}}
| data-sort-value=&quot;739&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|168
|{{Қатысушы-түж6|Mariko}}
| data-sort-value=&quot;734&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-26
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|169
|{{Қатысушы-түж6|Rake}}
| data-sort-value=&quot;726&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|170
|{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}}
| data-sort-value=&quot;723&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|171
|{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}}
| data-sort-value=&quot;722&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2015-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|172
|{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}}
| data-sort-value=&quot;720&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|173
|{{Қатысушы-түж6|Alfiya}}
| data-sort-value=&quot;719&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|174
|{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}}
| data-sort-value=&quot;701&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 701]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-05-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|175
|{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}}
| data-sort-value=&quot;698&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 698]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-02-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|176
|{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}}
| data-sort-value=&quot;695&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|177
|{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}}
| data-sort-value=&quot;693&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2023-01-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|178
|{{Қатысушы-түж6|Cekli829}}
| data-sort-value=&quot;690&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|179
|{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}}
| data-sort-value=&quot;684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|180
|{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}}
| data-sort-value=&quot;676&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|181
|{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}}
| data-sort-value=&quot;674&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-06
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|182
|{{Қатысушы-түж6|Saken kun}}
| data-sort-value=&quot;673&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-01-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|183
|{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}}
| data-sort-value=&quot;671&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-08-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|184
|{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}}
| data-sort-value=&quot;658&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-03-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|185
|{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}}
| data-sort-value=&quot;656&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|186
|{{Қатысушы-түж6|Баха}}
| data-sort-value=&quot;654&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|187
|{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}}
| data-sort-value=&quot;651&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-03-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|188
|{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}}
| data-sort-value=&quot;645&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|189
|{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}}
| data-sort-value=&quot;642&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|190
|{{Қатысушы-түж6|IArhunI}}
| data-sort-value=&quot;641&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 641]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-12-15
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|191
|{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}}
| data-sort-value=&quot;639&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|192
|{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}}
| data-sort-value=&quot;631&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 631]
| data-sort-value=&quot;19&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19]
|2022-01-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|193
|{{Қатысушы-түж6|Aseke16}}
| data-sort-value=&quot;624&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 624]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2014-01-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|194
|{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}}
| data-sort-value=&quot;622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|195
|{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}}
| data-sort-value=&quot;620&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2017-09-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|196
|{{Қатысушы-түж6|Makhanov}}
| data-sort-value=&quot;613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|197
|{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}}
| data-sort-value=&quot;610&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 610]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2025-11-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|198
|{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}}
| data-sort-value=&quot;601&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-01-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|199
|{{Қатысушы-түж6|Inkar}}
| data-sort-value=&quot;600&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|200
|{{Қатысушы-түж6|Mma}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|201
|{{Қатысушы-түж6|Юкке}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|202
|{{Қатысушы-түж6|Mary}}
| data-sort-value=&quot;597&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|203
|{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}}
| data-sort-value=&quot;587&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-03-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|204
|{{Қатысушы-түж6|Аскар}}
| data-sort-value=&quot;584&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-03-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|205
|{{Қатысушы-түж6|Aldogarov}}
| data-sort-value=&quot;578&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aldogarov}} 578]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-03-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|206
|{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}}
| data-sort-value=&quot;575&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-08-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|207
|{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|208
|{{Қатысушы-түж6|Badyroff}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|209
|{{Қатысушы-түж6|Нурия}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|210
|{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}}
| data-sort-value=&quot;565&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|211
|{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}}
| data-sort-value=&quot;562&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|212
|{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}}
| data-sort-value=&quot;562&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 562]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|213
|{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-08-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|214
|{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|215
|{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}}
| data-sort-value=&quot;547&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|216
|{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}}
| data-sort-value=&quot;541&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|217
|{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}}
| data-sort-value=&quot;534&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|218
|{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}}
| data-sort-value=&quot;533&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|219
|{{Қатысушы-түж6|Olkikz}}
| data-sort-value=&quot;529&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|220
|{{Қатысушы-түж6|Fornax}}
| data-sort-value=&quot;528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-03-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|221
|{{Қатысушы-түж6|Dzhos}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|222
|{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2014-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|223
|{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|224
|{{Қатысушы-түж6|Arachn0}}
| data-sort-value=&quot;523&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-02-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|225
|{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}}
| data-sort-value=&quot;522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|226
|{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|227
|{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|228
|{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2014-12-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|229
|{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}}
| data-sort-value=&quot;518&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-05-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|230
|{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}}
| data-sort-value=&quot;516&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 516]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|231
|{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}}
| data-sort-value=&quot;514&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|232
|{{Қатысушы-түж6|Albergenius}}
| data-sort-value=&quot;510&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-30
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|233
|{{Қатысушы-түж6|Friction27}}
| data-sort-value=&quot;506&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-08-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|}
&lt;/center&gt;
&lt;!-- BOT:END --&gt;

{{Wikistats}}


[[Санат:Уикипедия:Анықтама]]
[[Санат:Уикипедия:Қауым]]</text>
      <sha1>td3n48coz4zf9hwc7atlmfjv3z8cyfs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сыздық Кенесарыұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541384</id>
    <redirect title="Сыздық сұлтан" />
    <revision>
      <id>3658150</id>
      <parentid>2307346</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T01:16:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3358</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Сыздық сұлтан]]</comment>
      <origin>3658150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="tfix2w5arimx24ksxihxhb4eow4qeoh" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Сыздық сұлтан]]</text>
      <sha1>tfix2w5arimx24ksxihxhb4eow4qeoh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Билік басындағы монархтардың тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546293</id>
    <revision>
      <id>3658117</id>
      <parentid>3654470</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:35:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-50219-30</username>
        <id>185786</id>
      </contributor>
      <comment>/* Монархтар тізімі */ VI Филипп (Испания патшасы)</comment>
      <origin>3658117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32896" sha1="4njjq1sronc1ubweo2nit3ocsoqnnc6" xml:space="preserve">Монарх деп [[монархия]]ның басшысы атайды, ол мемлекеттің өмір сүру үшін немесе әдетте бас тартқанға дейін басқаратын, әдетте, төрі арқылы тақ мұра алатын адам басқаратын нысаны. Монархтар автократтар болуы мүмкін (барлық абсолюттік монархияларда сияқты) немесе заң шығарушы билікке және / немесе атқарушы билікке (көптеген конституциялық монархиялар сияқты) берілген нақты билікпен шектелмеген немесе ешқандай резервтік держава болмаған салтанатты фигуралар болуы мүмкін. Көптеген жағдайларда монарх [[мемлекеттік дін]] мен байланысты болады. Көптеген мемлекеттерде монархтың кішігі, қатыспаған немесе билік етуге қабілетсіз болған кезде регент басқаруы мүмкін болса да, кез келген уақытта бір монархтың болуы мүмкін. [[Андорра]]дағы қазіргі жағдай сияқты, екі монарх бір мезгілде бір мемлекеттің үстінен билік жүргізетін жағдайларды өзекті деп атайды.

Монархтар өз атаулары мен стилі бойынша [[Қаратпа сөз|ерекшеленеді]], көбінесе дәстүрлермен анықталады және мемлекеттің конституциясы бойынша кепілдендіріледі. Түрлі атаулар ағылшын тілінде қолданылады; мысалы, ''патша'' және ''ханзада'', «ханзада» және «ханшайым», «император» және ''императрица'' типтік болған жерде қолданылған.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Monarch|publisher=CollinsDictionary.com. Collins English Dictionary - Complete &amp; Unabridged 11th Edition.|url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/monarch|accessdate=22 September 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Herb|first=Michael|title=All in the family: absolutism, revolution, and democracy in the Middle East|publisher=SUNY Press|year=1999|location=New York|page=235|url=https://books.google.com/books?id=i6hd9w64lcgC|isbn=978-0-7914-4168-8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Spellman|first=W. M.|title=Monarchies 1000–2000|publisher=Reaktion Books|year=2001|location=London|pages=22–23|url=https://books.google.com/books?id=MRbExiEuYPsC|isbn=978-1-86189-087-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Harris|first=Nathanial|title=Systems of Government: Monarchy|publisher=Evans Brothers|year=2009|location=London|page=38|url=https://books.google.com/books?id=o5SKJanyblIC|isbn=978-0-237-53932-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hindley&quot;&gt;{{Cite book|last=Hindley|first=Geoffrey|title=The Royal Families of Europe|publisher=Constable &amp; Robinson|year=2000|location=London|pages=1–6|url=|isbn=978-0-7867-0828-4}}&lt;/ref&gt;

Олар жергілікті тілдерде әртүрлі түрде қаралатын болса да, төмендегі тізімдегі атаулар мен тақырыптар ағылшын тіліндегі жалпы эквиваленті арқылы әшекейленген. Роман цифрлары, қолданыстағы әкімшілерді бірдей атаумен бөлектеу үшін пайдаланылған,

Саяси және әлеуметтік-мәдени зерттеулерде монархия әдетте тұқым қуалайтын ережемен байланысты; көптеген монархтар тарихи және қазіргі заман контексттерінде корольдік отбасында дүниеге келді. Аралықты қанға жақындату, примогендік және аға тәуелділік сияқты әр түрлі формулаларды қолдану арқылы анықтады. Кейбір монархиялар, алайда, мұрагерлік етпейді, ал билеуші сайлау процесінің көмегімен анықталады; Қазіргі үлгі — [[Малайзия]]ның тақ мұрагері. Бұл жүйелер монархияның модельдік тұжырымдамасына қарсы тұрады, бірақ олар көбінесе осындай деп саналады, өйткені олар белгілі бір қауымдастық сипаттамаларын сақтайды. Көптеген жүйелер мұрагерлік және сайланбалы элементтердің комбинациясын пайдаланады, онда сайлауды немесе мұрагердің тағайындалуын патша қанының мүшелері шектейді.

Төмендегі жазбалар алфавиттік тәртіппен ұйымдастырылған тиісті дұшпандардың жанында көрсетіледі. Бұл монархтар өздерінің егемен мемлекеттерінде мемлекет басшысы ретінде билік етеді. Құрастырушы бөлімшені басқаратын монархлар, мәдени немесе дәстүрлі саясатты құрайтын монархтар құрамына кіреді. Өтініш берушілерге талондар жойылған жағдайда үміткерлерді қараңыз.

== Монархтар тізімі ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|- 
! scope=&quot;col&quot;| Мемлекеті&lt;br /&gt;{{small|(лауазымы)}}
! scope=&quot;col&quot;| Суреті
! scope=&quot;col&quot;| Монарх&lt;br /&gt;(Туған жылы)
! scope=&quot;col&quot;| Таққа отырған күні
! scope=&quot;col&quot; class=unsortable| Өкілеттігі
! scope=&quot;col&quot;| Әулеті
! scope=&quot;col&quot;| Басқару формасы
! scope=&quot;col&quot;| Мұрагерлігі
! scope=&quot;col&quot; class=unsortable|Елтаңба,&lt;br&gt;ту
! scope=&quot;col&quot; class=unsortable|Қайнар көзі
|-
| rowspan=2|{{байрақ|Андорра}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Андорра ханзадалырының тізімі|Ханзада]]）}}
| [[Сурет:JLSerranoP.jpg|100px]]
| {{sort|Хосеп-Льюис, Серрано Пентинат|[[Серрано Пентинат Хосеп-Льюис]]&lt;br /&gt;(1977 туған)}}
| {{sort|20250531|31 мамыр 2025 жыл}}
| {{Age in years and days|2025|5|31}} жыл, {{age in days|2025|5|31}} күн
| rowspan=2| {{sort|яяя|{{small|（Қолданылмайды）}}}}
| rowspan=2| [[Андорраның тең төрешілері|Тең төрешілер]]
| rowspan=2| [[Андорра 1278 парежесі|Парежесі]]
| rowspan=2| [[Сурет:Coat of Arms of the high authorities of Andorra.svg|30px|border]]
| rowspan=2|&lt;ref name=&quot;andorra2&quot;&gt;{{Cite web|author=Government of Andorra|title=Recepció de Nadal del copríncep episcopal Joan-Enric Vives|work=Portal web del Govern d’Andorra|publisher=Government of Andorra|date=2009-12-23|url=http://www.govern.ad/?p=3995|accessdate=2010-12-07|language=Catalan}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Сурет:Emmanuel Macron in Tallinn Digital Summit. Welcome dinner hosted by HE Donald Tusk. Handshake (36669381364) (cropped_2).jpg|100px]]
| {{sort|Макрон, Эммануэль|[[Эммануэль Макрон]]&lt;br /&gt;(1977 туған)}}
| {{sort|20170514|14 мамыр 2017 жыл}}
| {{Age in years and days|2017|5|14}} жыл, {{age in days|2017|5|14}} күн
|-
| {{байрақ|Ұлыбритания}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Британ монархиясы|Монарх]]）}}
| rowspan=15|[[Сурет:King Charles III (July 2023).jpg|100px]]
| rowspan=15|{{sort|Чарльз, III|[[III Чарльз]]}}&lt;br&gt;(1948 туған)
| rowspan=15|{{sort|20220908|8 қыркүйек 2022 жыл}}
| rowspan=15|{{Age in years and days|2022|8|9}} жыл, {{age in days|2022|8|9}} күн
| rowspan=15|{{sort|Виндзор|[[Виндзор әулеті|Виндзор]]}}&lt;br /&gt;
| [[Британ монархиясы|Конституциялық монархия]]
| rowspan=15|[[Уильям, Уэльс ханзадасы|Уильям]]
| [[Сурет:Royal standard of the United Kingdom.svg|30px|border|alt=Ұлыбританиядағы штандарты]]&lt;br&gt;[[Сурет:Royal Standard of the United Kingdom (in Scotland).svg|30px|border|alt=Шотландиядағы штандарты]]
| &lt;ref name=&quot;charles&quot;&gt;{{Cite web|title= Charles is King of 15 countries - but for how much longer? |work= [[BBC News]] |url= https://www.bbc.com/news/world-65426265 |accessdate= 2024-09-10}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{байрақ|Антигуа және Барбуда}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Антигуа және Барбуда монархиясы|Монарх]]）}}
|[[Антигуа және Барбуда монархиясы|Конституциялық монархия]]
|
| &lt;ref name=&quot;charles&quot;/&gt;
|-
| {{байрақ|Аустралия}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Аустралия монархиясы|Монарх]]）}}
| [[Аустралия монархиясы|Конституциялық монархия]]
|[[Сурет:Royal Standard of Australia.svg|30px|border|alt=Аустралия монархиясы]]
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Багам аралдары}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Багам аралдарының монархиясы|Монарх]]）}}
| [[Багам аралдарының монархиясы|Конституциялық монархия]]
|
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Белиз}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Белиз монархиясы|Монарх]]）}}
| [[Белиз монархиясы|Конституциялық монархия]]
|—
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Канада}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Канада монархиясы|Монарх]]）}}
| [[Канада монархиясы|Конституциялық монархия]]
|[[Сурет:Royal Standard of Canada.svg|30px|border|alt=Royal Standard of Canada]]
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Гренада}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Гренада монархиясы|Монарх]]）}}
| [[Гренада монархиясы|Конституциялық монархия]]
|—
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Ямайка}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Ямайка монархиясы|Монарх]]）}}
| [[Ямайка монархиясы|Конституциялық монархия]]
|
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Жаңа Зеландия}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Жаңа Зеландияның монархиясы|Монарх]]）}}
| [[Жаңа Зеландияның монархиясы|Конституциялық монархия]]
| [[Сурет:Coronation Standard of New Zealand.svg|30px|border|alt=Жаңа Зеландияның монархиясы]]
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Сент-Китс және Невис}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Сент-Китс және Невис монархиясы|Монарх]]）}}
| [[Сент-Китс және Невис монархиясы|Конституциялық монархия]]
|—
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Сент-Люсия}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Сент-Люсия монархиясы|Монарх]]）}}
| [[Сент-Люсия монархиясы|Конституциялық монархия]]
|—
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Сент-Винсент және Гренадиндер}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Сент-Винсент және Гренадиндердің монархиясы|Монарх]]）}}
| [[Сент-Винсент және Гренадиндердің монархиясы|Конституциялық монархия]]
|—
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Соломон аралдары}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Соломон аралдарының монархы|Монарх]]）}}
| [[Соломон аралдарының монархы|Конституциялық монархия]]
|—
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Тувалу}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Тувалу монархиясы|Монарх]]）}}
| [[Тувалу монархиясы|Конституциялық монархия]]
|—
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Папуа — Жаңа Гвинея монархиясы|Монарх]]）}}
| [[Папуа — Жаңа Гвинея монархиясы|Конституциялық монархия]]
| [[Сурет:National emblem of Papua New Guinea.svg|30px|border|alt=Папуа — Жаңа Гвинея монархиясы]]
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Бахрейн}}
| [[Сурет:Hamad bin Isa Al Khalifa April 2016.jpg|100px]]
| {{sort|Халифа, Хамад ибн Иса|[[Бахрейн әмірі|Әмір]] [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]]&lt;br /&gt;(1950 туған)}}
| {{sort|19990306|6 наурыз 1999 жыл}}
| {{Age in years and days|1999|3|6}} жыл, {{age in days|1999|3|6}}
| {{sort|Халифа|[[Әл-Халифа]]}}&lt;ref&gt;{{Cite book|author= Alghanim, Salwa |title= The reign of Mubarak al-Sabah: Shaikh of Kuwait, 1896-1915 |publisher= I.B.Tauris |year= 1998 |page= 5 |url= http://books.google.com.my/books?id=icj1SiWf6YUC |isbn= 978-1-86064-350-7}}&lt;/ref&gt;
| [[Аралас үкімет]]
| Салман ибн Хамад ибн Иса Аль Халифа
| [[Сурет:Royal Standard of Bahrain.svg|30px|border|alt=Royal Standard of Bahrain]]
| &lt;ref name=&quot;bahr&quot;&gt;{{Cite journal|title= The Kingdom of Bahrain: The Constitutional Changes |journal= The Estimate |publisher= The International Estimate, Inc. |url= http://www.theestimate.com/public/022202b.html |date= 2002-02-22 |accessdate= 2011-11-12}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{байрақ|БАӘ}}
| [[Сурет:His Highness Sheikh Mohammed Bin Zayed Al Nahyan, at Hyderabad House, in New Delhi on February 11, 2016.jpg|100px]]
| {{sort|Нахайян, Мұхаммед ибн Заид|[[Біріккен Араб Әмірліктері президенті|Президент]] [[Мұхаммед ибн Заид Әл-Нахайян]]&lt;br /&gt;(1961 туған)}}
| {{sort|20220514|14 мамыр 2022 жыл}}
| {{Age in years and days|2022|5|14}} жыл, {{age in days|2022|5|14}} күн
| {{sort|Нахаян|Әл-Нахаян}}
| Абсолютті-Конституциялық
| Халид ибн Мұхаммад Әл Нахайян, сайлайтын
| [[Сурет:Flag of the President of the United Arab Emirates.svg|40px|border]]
|-
| {{байрақ|Бельгия}}
| [[Сурет:Sergio Mattarella and Belgian King Philippe at Quirinale in 2021 (6) (cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Филип|[[Бельгия королі|Король]] [[Филип (Бельгия королі)|Филип]]&lt;br /&gt;(1960 туған)}}
| {{sort|20130721|21 шілде 2013 жыл}}
| {{Age in years and days|2013|7|21}} жыл, {{Age in days|2013|7|21}}
| [[Саксен-Кобург-Гот]]
| [[Парламенттік монархия]]
| [[Брабант Герцогинясы Елизавета]]
| [[Сурет:Royal Standard of King Philippe of Belgium.svg|30px|border]]
|-
| {{байрақ|Бутан}}
| [[Сурет:Jigme Khesar Namgyel Wangchuck at the Enthronement of Naruhito.jpg|100px]]
| {{sort|Вангчук, Джигме Кхесар|[[Друк гьялпо|Патша]] [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]]&lt;br /&gt;(1980 туған)}}
| {{sort|20061209|9 желтоқсан 2006 жыл}}
| {{Age in years and days|2006|12|9}} жыл, {{Age in days|2006|12|9}} күн
| [[Вангчук]]
| [[Парламенттік монархия]]
| [[Джигме Намгьел Вангчук]]
| —
|-
| {{байрақ|Бруней}}
|[[Сурет:Hassanal_Bolkiah.jpg|100px]]
| {{sort|Болкиах, Хассанал|[[Бруней сұлтаны|Сұлтан]] [[Хассанал Болкиах]]&lt;br /&gt;(1946 туған)}}
| {{sort|19671004|4 қазан 1967 жыл}}
| {{Age in years and days|1967|10|4}} жыл, {{Age in days|1967|10|4}}
| [[Болкиах]]
| [[Абсолюттік монархия]]
| [[Әл-Мұхтади Билла Болкиах]]
| [[Сурет:Personal Emblem of the Sultan of Brunei.svg|40px|border]]
| 
|-
| {{байрақ|Камбоджа}}
| [[Сурет:King Norodom Sihamoni (2019).jpg|100px]]
| [[Камбоджа королі|Король]] [[Нородом Сиамони]]&lt;br /&gt;(1953 туған)
| {{sort|20041014|14 қазан 2004 жыл}}
| {{Age in years and days|2004|10|14}} жыл, {{Age in days|2004|10|14}}
| [[Нородом]]
| [[Парламенттік монархия]]
| Тұқымқуалайтын, сайлайтын
| [[Сурет:Royal Standard of the King of Cambodia.svg|40px|border]]
| &lt;ref name=&quot;Government of Tonga&quot;&gt;{{Cite web|author= Government of Tonga |title= Geneology{{sic|hide=y}} of King Tupou VI |publisher= Office of the Lord Chamberlain |date= 2008-07-28 |url= https://www.pmo.gov.to/geneology-of-king-george-tupou-v.html |accessdate= 2010-12-09 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20100824193544/https://www.pmo.gov.to/geneology-of-king-george-tupou-v.html |archivedate= 2010-08-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tonga&quot;&gt;{{Cite web|author= Government of Tonga |title= Tu'i Kanokupolu |publisher= Palace Office |url= http://www.palaceoffice.gov.to/index.php-?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=68&amp;Itemid=81 |accessdate= 2011-11-12 |deadurl= yes |archiveurl= https://web.archive.org/web/20111130040342/http://www.palaceoffice.gov.to/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=68&amp;Itemid=81 |archivedate= 2011-11-30 |df= dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{байрақ|Кувейт}}
| [[Сурет:Mishal Al-Ahmad Al-Jaber Al-Sabah GCC.jpg|100px]]
| {{sort|Сабах|[[Кувейт әмірі|Әмір]] [[Мишааль әл-Ахмад әл-Джабер ас-Сабах]]&lt;br /&gt;(1940 туған)}}
| {{sort|20231216|16 желтоқсан 2023}}
| {{Age in years and days|2023|12|16}} жыл, {{age in days|2023|12|16}} күн
| {{sort|Сабах|[[Әл-Сабах]]}}
| [[Парламенттік монархия ]]
| Сабах әл-Халид әс-Сабах, сайлайтын
| [[Сурет:Standard of the Emir of Kuwait.svg|40px]]
| &lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kuveyt-memleketinin-zhana-amirine-konil-aytu-zhedelhatyn-zholdady-17113156 |title= Президент Кувейт Мемлекетінің жаңа Әміріне көңіл айту жеделхатын жолдады |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-12-17 |accessdate= 2024-09-10}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{байрақ|Катар}}
| [[Сурет:تميم بن حمد بن خليفة آل ثاني (49759678641) (cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Тани|[[Катар әмірі|Әмір]] [[Тамим бин Хамад Әл Тани]]&lt;br /&gt;(1980 туған)}}
| {{sort|20130625|25 маусым 2013 жыл}}
| {{Age in years and days|2013|6|25}} жыл, {{age in days|2013|6|25}} күн
| {{sort|Тани|Әл-Тани}}
| [[Абсолюттік монархия]]
| [[Абдаллах ибн Хамад Әл Тани]]
| —
|
|-
| {{байрақ|Дания}}
| [[Сурет:King Frederik X in 2025.jpg|100px]]
| {{sort|Фредерик, II|[[Дания монархиясы|Патша]] [[X Фредерик]]&lt;br /&gt;(1968 туған)}}
| {{sort|20240114|14 қаңтар 2024 жыл}}
| {{Age in years and days|2024|1|14}} жыл, {{Age in years and days|2024|1|14}} күн
| [[Глюксбургтар]]
| [[Парламенттік монархия]]
| Кристиан
| [[Сурет:Royal Standard of Denmark.svg|40px|alt=Royal Standard of Denmark]]
| &lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://qazaqstan.tv/news/187658/ |title= Дания Королі Фредерик X таққа отырды |lang= kk |publisher= [[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] |date= 2024-01-15 |accessdate= 2024-09-10}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{байрақ|Жапония}}
| [[Сурет:Naruhito and Masako visit Bogor Palace 48 (cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Нарухито|[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]&lt;br /&gt;(1960 туған)}}
| {{sort|20190501|1 мамыр 2019 жыл}}
| {{Age in years and days|2019|5|1}} жыл, {{age in days|2019|5|1}} күн
| {{sort|Ямато|[[Жапон Император әулеті|Ямато]]}}
| [[Жапон императоры|Конституциялық монархия]]
| [[Фумихито]]
| [[Сурет:Flag of the Japanese Emperor.svg|40px|border]]
|
|-
| {{байрақ|Иордания}}
| [[Сурет:King Abdullah II (cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Абдалла|[[Иордания королі|Король]] [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]]&lt;br /&gt;(1962 туған)}}
| {{sort|19990207|7 ақпан 1999 жыл}}
| {{Age in years and days|1999|2|7}} жыл, {{age in days|1999|2|7}} күн
| [[Һашим әулеті|Һашим]]
| [[Парламенттік монархия ]]
| [[Хусейн ибн Абдалла]]
| [[Сурет:Royal standard of Jordan.svg|40px|border|alt=Royal Standard of Jordan]]
|-
| {{байрақ|Лесото}}
|[[Сурет:Letsie_III.jpg|100px]]
| {{sort|Летсе, III|[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсе]]&lt;br /&gt;(1963 туған)}}
| {{sort|19900312|12 наурыз 1990 жыл}}
| {{Age in years and days|1990|3|12}} жыл, {{age in days|1990|3|12}} күн
| [[Мошеш]]
| [[Парламенттік монархия ]]
| Леротоли Давид Сиисо, сайлайтын
| [[Сурет:Royal Standard of Lesotho.svg|40px|border]]
|
|-
| {{байрақ|Лихтенштейн}}
| [[Сурет:Ιωάννης Αδάμ Β΄ του Λίχτενσταϊν.jpg|100px]]
| {{sort|Ханс Адам|[[Лихтенштейннің княздығы тізімі|Князь]] [[II Ханс Адам]]&lt;br /&gt;(1945 туған)}}
| {{sort|19891113|13 қараша 1989 жыл}}
| {{Age in years and days|1989|11|13}} жыл, {{age in days|1989|11|13}} күн
&lt;br /&gt;
| [[Лихтенштейн әулеті|Лихтенштейн]]
| [[Парламенттік монархия]]
| Алоиз
| [[Сурет:Standard of the Prince of Liechtenstein.svg|40px|border|alt=Royal Standard of the Prince of Liechtenstein]]
|
|-
| {{байрақ|Люксембург}}
| [[Сурет:Andrius Kubilius and Grand Duke Guillaume V (3x4 cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Гийом V|[[Люксембург билеушілерінің тізімі|Ұлы герцог]] [[Гийом V (Люксембург ұлы герцогі)|Гийом V]]&lt;br /&gt;(1981 туған)}}
| {{sort|20251003|3 қазан 2025 жыл}}
| {{Age in years and days|2025|10|3}} жыл, {{age in days|2025|10|3}} күн
| [[Нассау-Вайльбург]]
| [[Парламенттік монархия ]]
| Шарль
| [[Сурет:Standard of the Grand Duke of Luxembourg.svg|40px]]
|
|-
| {{байрақ|Малайзия}}
| [[Сурет:Sultan Ibrahim Ismail (48400998097) (cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Исмаил, Ибраһим|[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]]}}&lt;br /&gt;(1958 туған)
| {{sort|20240131|31 қаңтар 2024 жыл}}
| {{Age in years and days|2024|1|31}} жыл, {{age in days|2024|1|31}} күн
| [[Джохор]]
| [[Парламенттік монархия ]]
| Назрин Муизуддин Шах, ротация
| [[Сурет:Flag of the Supreme Head of Malaysia.svg|40px]]
|
|-
| {{байрақ|Монако}}
| [[Сурет:Prince Albert II of Monaco at the Enthronement of Naruhito (1).jpg|100px]]
| {{sort|Альбер|[[Монако ханзадасы|Ханзада]] [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]]&lt;br /&gt;(1958 туған)}}
| {{sort|20050406|6 сәуір 2005 жыл}}
| {{Age in years and days|2005|4|6}} жыл, {{age in days|2005|4|6}} күн
| [[Гримальди]]
| [[Парламенттік монархия ]]
| [[Жак Оноре Ренье]]
| [[Сурет:Personal standard of Prince Alberto II of Monaco.svg|40px|border]]
|
|-
| {{байрақ|Марокко}}
| [[Сурет:Pedro Sánchez se reúne con el rey de Marruecos, Mohamed VI (1) (cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Мұхаммед|[[Марокко монархтарының тізімі|Король]] [[VI Мұхаммед]]&lt;br /&gt;(1963 туған)}}
| {{sort|19990723|23 шілде 1999 жыл}}
| {{Age in years and days|1999|7|30}} жыл, {{age in days|1999|7|30}} күн
| [[Алауиттер]]
| [[Парламенттік монархия ]]
| Мулай Хасан
| [[Сурет:Royal standard of Morocco.svg|40px|border]]
|
|-
| {{байрақ|Нидерланд}}
| [[Сурет:Zijne Majesteit Koning Willem-Alexander met koningsmantel april 2013 (cropped).jpeg|100px]]
| {{sort|Виллем-Александр|[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]]&lt;br /&gt;(1967 туған)}}
| {{sort|20130430|30 сәуір 2013 жыл}}
| {{Age in years and days|2013|4|30}} жыл, {{age in days|2013|4|30}} күн
| [[Орандар әулеті|Орандар]]
| [[Парламенттік монархия]]
| Катарина-Амалия
| [[Сурет:Royal Standard of the Netherlands.svg|40px|border]]
|
|-
| {{байрақ|Норвегия}}
| [[Сурет:Príncipe Heredero Haakon Magnus 2025.jpg|100px]]
| {{sort|VIII Хокон|[[Норвегия королі|Король]] [[VIII Хокон]]&lt;br /&gt;(1973 туған)}}
| {{sort|20260828|28 тамыз 2026 жыл}}
| {{Age in years and days|2026|8|28}} жыл, {{age in days|2026|8|28}} күн
| [[Глюксбургтар]]
| [[Парламенттік монархия]]
| Ингрид Александра
| [[Сурет:Kongeflagg.svg|40px|border]]
|
|-
| {{байрақ|Оман}}
| [[Сурет:Secretary Pompeo Meets with the Sultan of Oman Haitham bin Tariq Al Said (49565463757) (cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Тарық, Хайсам бен|[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]]&lt;br /&gt;(1954 туған)}}
| {{sort|20200110|10 қаңтар 2020 жыл}}
| {{Age in years and days|2020|1|10}} жыл, {{age in days|2020|1|10}} күн 
| {{sort|Бу Саид|[[Әл Бу Саид]]}}
| [[Абсолюттік монархия]]
| Тейязин бин Хейсам
| [[Сурет:Standard of the Sultan of Oman.svg|40px|border]]
| &lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://www.akorda.kz/kz/events/memleket-basshysy-oman-sultany-haisam-ben-tarik-al-saidke-konil-aitu-zhedelhatyn-zholdady |title= Мемлекет басшысы Оман Сұлтаны Хайсам бен Тариқ Әл Саидке көңіл айту жеделхатын жолдады |date= 2020-01-11 |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2024-09-10}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20200227213817/http://www.akorda.kz/kz/events/memleket-basshysy-oman-sultany-haisam-ben-tarik-al-saidke-konil-aitu-zhedelhatyn-zholdady |date= 2020-02-27}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{байрақ|Сауд Арабиясы}}
| [[Сурет:Salman of Saudi Arabia - 2020 (49563590728) (cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]]&lt;br /&gt;(1935 туған)}}
| {{sort|20150123|23 қаңтар 2015 жыл}}
| {{Age in years and days|2015|1|23}} жыл, {{age in days|2015|1|23}} күн
| {{sort|Сауд|[[Әл-Сауд]]}}
| [[Абсолюттік монархия]]
| [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]
| [[Сурет:Royal Standard of Saudi Arabia.svg|40px|border]]
| &lt;ref&gt;{{cite news |title=Saudi Arabia's King Abdullah dies |url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-30945324 |publisher=[[BBC News]] |date=2015-01-23 |accessdate=2015-01-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{байрақ|Испания}}
| [[Сурет:Felipe_VI_2015_(cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Филипп, VI|[[Испания королі|Король]] [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]]&lt;br /&gt;(1968 туған)}}
| {{sort|20140619|19 маусым 2014 жыл}}
| {{Age in years and days|2014|6|19}} жыл, {{age in days|2014|6|19}} күн
| [[Бурбондар]]
| [[Парламенттік монархия]]
| [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]]
| [[Сурет:Royal Standard of Spain.svg|40px|border|alt=Royal Standard of Spain]]
|
|-
| {{байрақ|Эсватини}}
| [[Сурет:Mswati III in Yokohama (cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Мсвати, III|[[Эсватини королі|Король]] [[III Мсвати]]&lt;br /&gt;(1968 туған)}}
| {{sort|19860425|25 сәуір 1986 жыл}}
| {{Age in years and days|1986|4|25}} жыл, {{age in days|1986|4|25}} күн
| Дламини
| [[Абсолюттік монархия]]
| [[Эсватини тақ мұрагері|Тұқымқуалайтын]]
| [[Сурет:Coat of arms of Eswatini.svg|40px|border|alt=Coat of arms of Eswatini]]
|-
| {{байрақ|Швеция}}
| [[Сурет:Carl XVI Gustaf of Sweden 2018 (42282165922) (cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Карл|[[Швеция королі|Король]] [[Карл XVI Густав]]&lt;br /&gt;(1946 туған)}}
| {{sort|19730915|15 қыркүйек 1973 жыл}}
| {{Age in years and days|1973|9|15}} жыл, {{age in days|1973|9|15}} күн
| [[Бернадоттар]]
| [[Парламенттік монархия]]
| Виктория
| [[Сурет:Royal standard of Sweden.svg|40px|border]]
|
|-
| {{байрақ|Тайланд}}
| [[Сурет:King Rama X official (crop).png|100px]]
| {{sort|Вачиралонгкорн|[[Таиланд королі|Король]] Маха [[Вачиралонгкорн]]&lt;br /&gt;(1952 туған)}}
| {{sort|20161013|13 қазан 2016 жыл}}
| {{Age in years and days|2016|10|13}} жыл, {{age in days|2016|10|13}} күн
| [[Чакри]]
| [[Парламенттік монархия]]
| [[Дипангкорн Расмичоти]]
| [[Сурет:King's Standard of Thailand.svg|40px|border]]
|
|-
| {{байрақ|Тонга}}
| [[Сурет:Dinner for His Majesty King Tupou VI of the Kingdom of Tonga and Her Majesty Queen Nanasipau’u 04.jpg|100px]]
| {{sort|Тупоу|[[Тонга королі|Король]] [[VI Тупоу]]&lt;br /&gt;(1959 туған)}}
| {{sort|20120318|18 наурыз 2012 жыл}}
| {{Age in years and days|2012|3|18}} жыл, {{age in days|2012|3|18}} күн 
| [[Тупоу]]
| [[Парламенттік монархия]]
| [[Сиаоси Тупоутоа]]
| [[Сурет:Royal Standard of Tonga.svg|40px|border]]
|
|-
| {{байрақ|Ватикан}}
| [[Сурет:León XIV (cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Лео|[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]]&lt;br /&gt;(1955 туған)}}
| {{sort|20250508|8 мамыр 2025 жыл}}
| {{Age in years and days|2025|5|8}} жыл, {{age in days|2025|5|8}} күн
| {{sort|яяя|{{small|(Қолданылмайды)}}}}
| [[Абсолюттік монархия]]
| [[Конклав|Құзырынша]]
| [[Сурет:Palazzo Farnese flag of the Papacy.svg|40px]]
| 
|}

==Сыртқы сілтемелер==
*[[Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары]]
* Бар тақтар тізімі
*{{cite web
  | author = Buyers, Christopher
  | title = The Royal Ark: Royal and Ruling Houses of Africa, Asia, Oceania and the Americas
  | url = http://www.royalark.net/}}
*{{cite web
 |author      = Soszynski, Henry
 |title       = Genealogical Gleanings: Royal and Noble Lineages
 |url         = http://uqconnect.net/~zzhsoszy/
 |publisher   = University of Queensland
 |deadurl     = yes
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20110512204117/http://uqconnect.net/~zzhsoszy/
 |archivedate = 2011-05-12
}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}
{{Reflist|2}}
{{Reflist|2|group=Ескерту}}
{{Елдер тізімі}}

[[Санат:Тізімдер]]
[[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]]</text>
      <sha1>4njjq1sronc1ubweo2nit3ocsoqnnc6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658133</id>
      <parentid>3658117</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:58:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-50219-30</username>
        <id>185786</id>
      </contributor>
      <comment>/* Монархтар тізімі */</comment>
      <origin>3658133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32896" sha1="9fkfv3dgpc2png3h7ztj2n39vlzwj6a" xml:space="preserve">Монарх деп [[монархия]]ның басшысы атайды, ол мемлекеттің өмір сүру үшін немесе әдетте бас тартқанға дейін басқаратын, әдетте, төрі арқылы тақ мұра алатын адам басқаратын нысаны. Монархтар автократтар болуы мүмкін (барлық абсолюттік монархияларда сияқты) немесе заң шығарушы билікке және / немесе атқарушы билікке (көптеген конституциялық монархиялар сияқты) берілген нақты билікпен шектелмеген немесе ешқандай резервтік держава болмаған салтанатты фигуралар болуы мүмкін. Көптеген жағдайларда монарх [[мемлекеттік дін]] мен байланысты болады. Көптеген мемлекеттерде монархтың кішігі, қатыспаған немесе билік етуге қабілетсіз болған кезде регент басқаруы мүмкін болса да, кез келген уақытта бір монархтың болуы мүмкін. [[Андорра]]дағы қазіргі жағдай сияқты, екі монарх бір мезгілде бір мемлекеттің үстінен билік жүргізетін жағдайларды өзекті деп атайды.

Монархтар өз атаулары мен стилі бойынша [[Қаратпа сөз|ерекшеленеді]], көбінесе дәстүрлермен анықталады және мемлекеттің конституциясы бойынша кепілдендіріледі. Түрлі атаулар ағылшын тілінде қолданылады; мысалы, ''патша'' және ''ханзада'', «ханзада» және «ханшайым», «император» және ''императрица'' типтік болған жерде қолданылған.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Monarch|publisher=CollinsDictionary.com. Collins English Dictionary - Complete &amp; Unabridged 11th Edition.|url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/monarch|accessdate=22 September 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Herb|first=Michael|title=All in the family: absolutism, revolution, and democracy in the Middle East|publisher=SUNY Press|year=1999|location=New York|page=235|url=https://books.google.com/books?id=i6hd9w64lcgC|isbn=978-0-7914-4168-8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Spellman|first=W. M.|title=Monarchies 1000–2000|publisher=Reaktion Books|year=2001|location=London|pages=22–23|url=https://books.google.com/books?id=MRbExiEuYPsC|isbn=978-1-86189-087-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Harris|first=Nathanial|title=Systems of Government: Monarchy|publisher=Evans Brothers|year=2009|location=London|page=38|url=https://books.google.com/books?id=o5SKJanyblIC|isbn=978-0-237-53932-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hindley&quot;&gt;{{Cite book|last=Hindley|first=Geoffrey|title=The Royal Families of Europe|publisher=Constable &amp; Robinson|year=2000|location=London|pages=1–6|url=|isbn=978-0-7867-0828-4}}&lt;/ref&gt;

Олар жергілікті тілдерде әртүрлі түрде қаралатын болса да, төмендегі тізімдегі атаулар мен тақырыптар ағылшын тіліндегі жалпы эквиваленті арқылы әшекейленген. Роман цифрлары, қолданыстағы әкімшілерді бірдей атаумен бөлектеу үшін пайдаланылған,

Саяси және әлеуметтік-мәдени зерттеулерде монархия әдетте тұқым қуалайтын ережемен байланысты; көптеген монархтар тарихи және қазіргі заман контексттерінде корольдік отбасында дүниеге келді. Аралықты қанға жақындату, примогендік және аға тәуелділік сияқты әр түрлі формулаларды қолдану арқылы анықтады. Кейбір монархиялар, алайда, мұрагерлік етпейді, ал билеуші сайлау процесінің көмегімен анықталады; Қазіргі үлгі — [[Малайзия]]ның тақ мұрагері. Бұл жүйелер монархияның модельдік тұжырымдамасына қарсы тұрады, бірақ олар көбінесе осындай деп саналады, өйткені олар белгілі бір қауымдастық сипаттамаларын сақтайды. Көптеген жүйелер мұрагерлік және сайланбалы элементтердің комбинациясын пайдаланады, онда сайлауды немесе мұрагердің тағайындалуын патша қанының мүшелері шектейді.

Төмендегі жазбалар алфавиттік тәртіппен ұйымдастырылған тиісті дұшпандардың жанында көрсетіледі. Бұл монархтар өздерінің егемен мемлекеттерінде мемлекет басшысы ретінде билік етеді. Құрастырушы бөлімшені басқаратын монархлар, мәдени немесе дәстүрлі саясатты құрайтын монархтар құрамына кіреді. Өтініш берушілерге талондар жойылған жағдайда үміткерлерді қараңыз.

== Монархтар тізімі ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|- 
! scope=&quot;col&quot;| Мемлекеті&lt;br /&gt;{{small|(лауазымы)}}
! scope=&quot;col&quot;| Суреті
! scope=&quot;col&quot;| Монарх&lt;br /&gt;(Туған жылы)
! scope=&quot;col&quot;| Таққа отырған күні
! scope=&quot;col&quot; class=unsortable| Өкілеттігі
! scope=&quot;col&quot;| Әулеті
! scope=&quot;col&quot;| Басқару формасы
! scope=&quot;col&quot;| Мұрагерлігі
! scope=&quot;col&quot; class=unsortable|Елтаңба,&lt;br&gt;ту
! scope=&quot;col&quot; class=unsortable|Қайнар көзі
|-
| rowspan=2|{{байрақ|Андорра}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Андорра ханзадалырының тізімі|Ханзада]]）}}
| [[Сурет:JLSerranoP.jpg|100px]]
| {{sort|Хосеп-Льюис, Серрано Пентинат|[[Серрано Пентинат Хосеп-Льюис]]&lt;br /&gt;(1977 туған)}}
| {{sort|20250531|31 мамыр 2025 жыл}}
| {{Age in years and days|2025|5|31}} жыл, {{age in days|2025|5|31}} күн
| rowspan=2| {{sort|яяя|{{small|（Қолданылмайды）}}}}
| rowspan=2| [[Андорраның тең төрешілері|Тең төрешілер]]
| rowspan=2| [[Андорра 1278 парежесі|Парежесі]]
| rowspan=2| [[Сурет:Coat of Arms of the high authorities of Andorra.svg|30px|border]]
| rowspan=2|&lt;ref name=&quot;andorra2&quot;&gt;{{Cite web|author=Government of Andorra|title=Recepció de Nadal del copríncep episcopal Joan-Enric Vives|work=Portal web del Govern d’Andorra|publisher=Government of Andorra|date=2009-12-23|url=http://www.govern.ad/?p=3995|accessdate=2010-12-07|language=Catalan}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Сурет:Emmanuel Macron in Tallinn Digital Summit. Welcome dinner hosted by HE Donald Tusk. Handshake (36669381364) (cropped_2).jpg|100px]]
| {{sort|Макрон, Эммануэль|[[Эммануэль Макрон]]&lt;br /&gt;(1977 туған)}}
| {{sort|20170514|14 мамыр 2017 жыл}}
| {{Age in years and days|2017|5|14}} жыл, {{age in days|2017|5|14}} күн
|-
| {{байрақ|Ұлыбритания}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Британ монархиясы|Монарх]]）}}
| rowspan=15|[[Сурет:King Charles III (July 2023).jpg|100px]]
| rowspan=15|{{sort|Чарльз, III|[[III Чарльз]]}}&lt;br&gt;(1948 туған)
| rowspan=15|{{sort|20220908|8 қыркүйек 2022 жыл}}
| rowspan=15|{{Age in years and days|2022|8|9}} жыл, {{age in days|2022|8|9}} күн
| rowspan=15|{{sort|Виндзор|[[Виндзор әулеті|Виндзор]]}}&lt;br /&gt;
| [[Британ монархиясы|Конституциялық монархия]]
| rowspan=15|[[Уильям, Уэльс ханзадасы|Уильям]]
| [[Сурет:Royal standard of the United Kingdom.svg|30px|border|alt=Ұлыбританиядағы штандарты]]&lt;br&gt;[[Сурет:Royal Standard of the United Kingdom (in Scotland).svg|30px|border|alt=Шотландиядағы штандарты]]
| &lt;ref name=&quot;charles&quot;&gt;{{Cite web|title= Charles is King of 15 countries - but for how much longer? |work= [[BBC News]] |url= https://www.bbc.com/news/world-65426265 |accessdate= 2024-09-10}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{байрақ|Антигуа және Барбуда}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Антигуа және Барбуда монархиясы|Монарх]]）}}
|[[Антигуа және Барбуда монархиясы|Конституциялық монархия]]
|
| &lt;ref name=&quot;charles&quot;/&gt;
|-
| {{байрақ|Аустралия}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Аустралия монархиясы|Монарх]]）}}
| [[Аустралия монархиясы|Конституциялық монархия]]
|[[Сурет:Royal Standard of Australia.svg|30px|border|alt=Аустралия монархиясы]]
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Багам аралдары}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Багам аралдарының монархиясы|Монарх]]）}}
| [[Багам аралдарының монархиясы|Конституциялық монархия]]
|
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Белиз}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Белиз монархиясы|Монарх]]）}}
| [[Белиз монархиясы|Конституциялық монархия]]
|—
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Канада}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Канада монархиясы|Монарх]]）}}
| [[Канада монархиясы|Конституциялық монархия]]
|[[Сурет:Royal Standard of Canada.svg|30px|border|alt=Royal Standard of Canada]]
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Гренада}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Гренада монархиясы|Монарх]]）}}
| [[Гренада монархиясы|Конституциялық монархия]]
|—
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Ямайка}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Ямайка монархиясы|Монарх]]）}}
| [[Ямайка монархиясы|Конституциялық монархия]]
|
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Жаңа Зеландия}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Жаңа Зеландияның монархиясы|Монарх]]）}}
| [[Жаңа Зеландияның монархиясы|Конституциялық монархия]]
| [[Сурет:Coronation Standard of New Zealand.svg|30px|border|alt=Жаңа Зеландияның монархиясы]]
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Сент-Китс және Невис}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Сент-Китс және Невис монархиясы|Монарх]]）}}
| [[Сент-Китс және Невис монархиясы|Конституциялық монархия]]
|—
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Сент-Люсия}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Сент-Люсия монархиясы|Монарх]]）}}
| [[Сент-Люсия монархиясы|Конституциялық монархия]]
|—
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Сент-Винсент және Гренадиндер}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Сент-Винсент және Гренадиндердің монархиясы|Монарх]]）}}
| [[Сент-Винсент және Гренадиндердің монархиясы|Конституциялық монархия]]
|—
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Соломон аралдары}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Соломон аралдарының монархы|Монарх]]）}}
| [[Соломон аралдарының монархы|Конституциялық монархия]]
|—
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Тувалу}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Тувалу монархиясы|Монарх]]）}}
| [[Тувалу монархиясы|Конституциялық монархия]]
|—
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Папуа — Жаңа Гвинея монархиясы|Монарх]]）}}
| [[Папуа — Жаңа Гвинея монархиясы|Конституциялық монархия]]
| [[Сурет:National emblem of Papua New Guinea.svg|30px|border|alt=Папуа — Жаңа Гвинея монархиясы]]
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Бахрейн}}
| [[Сурет:Hamad bin Isa Al Khalifa April 2016.jpg|100px]]
| {{sort|Халифа, Хамад ибн Иса|[[Бахрейн әмірі|Әмір]] [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]]&lt;br /&gt;(1950 туған)}}
| {{sort|19990306|6 наурыз 1999 жыл}}
| {{Age in years and days|1999|3|6}} жыл, {{age in days|1999|3|6}}
| {{sort|Халифа|[[Әл-Халифа]]}}&lt;ref&gt;{{Cite book|author= Alghanim, Salwa |title= The reign of Mubarak al-Sabah: Shaikh of Kuwait, 1896-1915 |publisher= I.B.Tauris |year= 1998 |page= 5 |url= http://books.google.com.my/books?id=icj1SiWf6YUC |isbn= 978-1-86064-350-7}}&lt;/ref&gt;
| [[Аралас үкімет]]
| Салман ибн Хамад ибн Иса Аль Халифа
| [[Сурет:Royal Standard of Bahrain.svg|30px|border|alt=Royal Standard of Bahrain]]
| &lt;ref name=&quot;bahr&quot;&gt;{{Cite journal|title= The Kingdom of Bahrain: The Constitutional Changes |journal= The Estimate |publisher= The International Estimate, Inc. |url= http://www.theestimate.com/public/022202b.html |date= 2002-02-22 |accessdate= 2011-11-12}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{байрақ|БАӘ}}
| [[Сурет:His Highness Sheikh Mohammed Bin Zayed Al Nahyan, at Hyderabad House, in New Delhi on February 11, 2016.jpg|100px]]
| {{sort|Нахайян, Мұхаммед ибн Заид|[[Біріккен Араб Әмірліктері президенті|Президент]] [[Мұхаммед ибн Заид Әл-Нахайян]]&lt;br /&gt;(1961 туған)}}
| {{sort|20220514|14 мамыр 2022 жыл}}
| {{Age in years and days|2022|5|14}} жыл, {{age in days|2022|5|14}} күн
| {{sort|Нахаян|Әл-Нахаян}}
| Абсолютті-Конституциялық
| Халид ибн Мұхаммад Әл Нахайян, сайлайтын
| [[Сурет:Flag of the President of the United Arab Emirates.svg|40px|border]]
|-
| {{байрақ|Бельгия}}
| [[Сурет:Sergio Mattarella and Belgian King Philippe at Quirinale in 2021 (6) (cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Филип|[[Бельгия королі|Король]] [[Филип (Бельгия королі)|Филип]]&lt;br /&gt;(1960 туған)}}
| {{sort|20130721|21 шілде 2013 жыл}}
| {{Age in years and days|2013|7|21}} жыл, {{Age in days|2013|7|21}}
| [[Саксен-Кобург-Гот]]
| [[Парламенттік монархия]]
| [[Брабант Герцогинясы Елизавета]]
| [[Сурет:Royal Standard of King Philippe of Belgium.svg|30px|border]]
|-
| {{байрақ|Бутан}}
| [[Сурет:Jigme Khesar Namgyel Wangchuck at the Enthronement of Naruhito.jpg|100px]]
| {{sort|Вангчук, Джигме Кхесар|[[Друк гьялпо|Патша]] [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]]&lt;br /&gt;(1980 туған)}}
| {{sort|20061209|9 желтоқсан 2006 жыл}}
| {{Age in years and days|2006|12|9}} жыл, {{Age in days|2006|12|9}} күн
| [[Вангчук]]
| [[Парламенттік монархия]]
| [[Джигме Намгьел Вангчук]]
| —
|-
| {{байрақ|Бруней}}
|[[Сурет:Hassanal_Bolkiah.jpg|100px]]
| {{sort|Болкиах, Хассанал|[[Бруней сұлтаны|Сұлтан]] [[Хассанал Болкиах]]&lt;br /&gt;(1946 туған)}}
| {{sort|19671004|4 қазан 1967 жыл}}
| {{Age in years and days|1967|10|4}} жыл, {{Age in days|1967|10|4}}
| [[Болкиах]]
| [[Абсолюттік монархия]]
| [[Әл-Мұхтади Билла Болкиах]]
| [[Сурет:Personal Emblem of the Sultan of Brunei.svg|40px|border]]
| 
|-
| {{байрақ|Камбоджа}}
| [[Сурет:King Norodom Sihamoni (2019).jpg|100px]]
| [[Камбоджа королі|Король]] [[Нородом Сиамони]]&lt;br /&gt;(1953 туған)
| {{sort|20041014|14 қазан 2004 жыл}}
| {{Age in years and days|2004|10|14}} жыл, {{Age in days|2004|10|14}}
| [[Нородом]]
| [[Парламенттік монархия]]
| Тұқымқуалайтын, сайлайтын
| [[Сурет:Royal Standard of the King of Cambodia.svg|40px|border]]
| &lt;ref name=&quot;Government of Tonga&quot;&gt;{{Cite web|author= Government of Tonga |title= Geneology{{sic|hide=y}} of King Tupou VI |publisher= Office of the Lord Chamberlain |date= 2008-07-28 |url= https://www.pmo.gov.to/geneology-of-king-george-tupou-v.html |accessdate= 2010-12-09 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20100824193544/https://www.pmo.gov.to/geneology-of-king-george-tupou-v.html |archivedate= 2010-08-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tonga&quot;&gt;{{Cite web|author= Government of Tonga |title= Tu'i Kanokupolu |publisher= Palace Office |url= http://www.palaceoffice.gov.to/index.php-?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=68&amp;Itemid=81 |accessdate= 2011-11-12 |deadurl= yes |archiveurl= https://web.archive.org/web/20111130040342/http://www.palaceoffice.gov.to/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=68&amp;Itemid=81 |archivedate= 2011-11-30 |df= dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{байрақ|Кувейт}}
| [[Сурет:Mishal Al-Ahmad Al-Jaber Al-Sabah GCC.jpg|100px]]
| {{sort|Сабах|[[Кувейт әмірі|Әмір]] [[Мишааль әл-Ахмад әл-Джабер ас-Сабах]]&lt;br /&gt;(1940 туған)}}
| {{sort|20231216|16 желтоқсан 2023}}
| {{Age in years and days|2023|12|16}} жыл, {{age in days|2023|12|16}} күн
| {{sort|Сабах|[[Әл-Сабах]]}}
| [[Парламенттік монархия ]]
| Сабах әл-Халид әс-Сабах, сайлайтын
| [[Сурет:Standard of the Emir of Kuwait.svg|40px]]
| &lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kuveyt-memleketinin-zhana-amirine-konil-aytu-zhedelhatyn-zholdady-17113156 |title= Президент Кувейт Мемлекетінің жаңа Әміріне көңіл айту жеделхатын жолдады |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-12-17 |accessdate= 2024-09-10}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{байрақ|Катар}}
| [[Сурет:تميم بن حمد بن خليفة آل ثاني (49759678641) (cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Тани|[[Катар әмірі|Әмір]] [[Тамим бин Хамад Әл Тани]]&lt;br /&gt;(1980 туған)}}
| {{sort|20130625|25 маусым 2013 жыл}}
| {{Age in years and days|2013|6|25}} жыл, {{age in days|2013|6|25}} күн
| {{sort|Тани|Әл-Тани}}
| [[Абсолюттік монархия]]
| [[Абдаллах ибн Хамад Әл Тани]]
| —
|
|-
| {{байрақ|Дания}}
| [[Сурет:King Frederik X in 2025.jpg|100px]]
| {{sort|Фредерик, II|[[Дания монархиясы|Патша]] [[X Фредерик]]&lt;br /&gt;(1968 туған)}}
| {{sort|20240114|14 қаңтар 2024 жыл}}
| {{Age in years and days|2024|1|14}} жыл, {{Age in years and days|2024|1|14}} күн
| [[Глюксбургтар]]
| [[Парламенттік монархия]]
| Кристиан
| [[Сурет:Royal Standard of Denmark.svg|40px|alt=Royal Standard of Denmark]]
| &lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://qazaqstan.tv/news/187658/ |title= Дания Королі Фредерик X таққа отырды |lang= kk |publisher= [[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] |date= 2024-01-15 |accessdate= 2024-09-10}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{байрақ|Жапония}}
| [[Сурет:Naruhito and Masako visit Bogor Palace 48 (cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Нарухито|[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]&lt;br /&gt;(1960 туған)}}
| {{sort|20190501|1 мамыр 2019 жыл}}
| {{Age in years and days|2019|5|1}} жыл, {{age in days|2019|5|1}} күн
| {{sort|Ямато|[[Жапон Император әулеті|Ямато]]}}
| [[Жапон императоры|Конституциялық монархия]]
| [[Фумихито]]
| [[Сурет:Flag of the Japanese Emperor.svg|40px|border]]
|
|-
| {{байрақ|Испания}}
| [[Сурет:Felipe_VI_2015_(cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Филипп, VI|[[Испания патшасы|Патша]] [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]]&lt;br /&gt;(1968 туған)}}
| {{sort|20140619|19 маусым 2014 жыл}}
| {{Age in years and days|2014|6|19}} жыл, {{age in days|2014|6|19}} күн
| [[Бурбондар]]
| [[Парламенттік монархия]]
| [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]]
| [[Сурет:Royal Standard of Spain.svg|40px|border|alt=Royal Standard of Spain]]
|
|-
| {{байрақ|Иордания}}
| [[Сурет:King Abdullah II (cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Абдалла|[[Иордания королі|Король]] [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]]&lt;br /&gt;(1962 туған)}}
| {{sort|19990207|7 ақпан 1999 жыл}}
| {{Age in years and days|1999|2|7}} жыл, {{age in days|1999|2|7}} күн
| [[Һашим әулеті|Һашим]]
| [[Парламенттік монархия ]]
| [[Хусейн ибн Абдалла]]
| [[Сурет:Royal standard of Jordan.svg|40px|border|alt=Royal Standard of Jordan]]
|-
| {{байрақ|Лесото}}
|[[Сурет:Letsie_III.jpg|100px]]
| {{sort|Летсе, III|[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсе]]&lt;br /&gt;(1963 туған)}}
| {{sort|19900312|12 наурыз 1990 жыл}}
| {{Age in years and days|1990|3|12}} жыл, {{age in days|1990|3|12}} күн
| [[Мошеш]]
| [[Парламенттік монархия ]]
| Леротоли Давид Сиисо, сайлайтын
| [[Сурет:Royal Standard of Lesotho.svg|40px|border]]
|
|-
| {{байрақ|Лихтенштейн}}
| [[Сурет:Ιωάννης Αδάμ Β΄ του Λίχτενσταϊν.jpg|100px]]
| {{sort|Ханс Адам|[[Лихтенштейннің княздығы тізімі|Князь]] [[II Ханс Адам]]&lt;br /&gt;(1945 туған)}}
| {{sort|19891113|13 қараша 1989 жыл}}
| {{Age in years and days|1989|11|13}} жыл, {{age in days|1989|11|13}} күн
&lt;br /&gt;
| [[Лихтенштейн әулеті|Лихтенштейн]]
| [[Парламенттік монархия]]
| Алоиз
| [[Сурет:Standard of the Prince of Liechtenstein.svg|40px|border|alt=Royal Standard of the Prince of Liechtenstein]]
|
|-
| {{байрақ|Люксембург}}
| [[Сурет:Andrius Kubilius and Grand Duke Guillaume V (3x4 cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Гийом V|[[Люксембург билеушілерінің тізімі|Ұлы герцог]] [[Гийом V (Люксембург ұлы герцогі)|Гийом V]]&lt;br /&gt;(1981 туған)}}
| {{sort|20251003|3 қазан 2025 жыл}}
| {{Age in years and days|2025|10|3}} жыл, {{age in days|2025|10|3}} күн
| [[Нассау-Вайльбург]]
| [[Парламенттік монархия ]]
| Шарль
| [[Сурет:Standard of the Grand Duke of Luxembourg.svg|40px]]
|
|-
| {{байрақ|Малайзия}}
| [[Сурет:Sultan Ibrahim Ismail (48400998097) (cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Исмаил, Ибраһим|[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]]}}&lt;br /&gt;(1958 туған)
| {{sort|20240131|31 қаңтар 2024 жыл}}
| {{Age in years and days|2024|1|31}} жыл, {{age in days|2024|1|31}} күн
| [[Джохор]]
| [[Парламенттік монархия ]]
| Назрин Муизуддин Шах, ротация
| [[Сурет:Flag of the Supreme Head of Malaysia.svg|40px]]
|
|-
| {{байрақ|Монако}}
| [[Сурет:Prince Albert II of Monaco at the Enthronement of Naruhito (1).jpg|100px]]
| {{sort|Альбер|[[Монако ханзадасы|Ханзада]] [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]]&lt;br /&gt;(1958 туған)}}
| {{sort|20050406|6 сәуір 2005 жыл}}
| {{Age in years and days|2005|4|6}} жыл, {{age in days|2005|4|6}} күн
| [[Гримальди]]
| [[Парламенттік монархия ]]
| [[Жак Оноре Ренье]]
| [[Сурет:Personal standard of Prince Alberto II of Monaco.svg|40px|border]]
|
|-
| {{байрақ|Марокко}}
| [[Сурет:Pedro Sánchez se reúne con el rey de Marruecos, Mohamed VI (1) (cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Мұхаммед|[[Марокко монархтарының тізімі|Король]] [[VI Мұхаммед]]&lt;br /&gt;(1963 туған)}}
| {{sort|19990723|23 шілде 1999 жыл}}
| {{Age in years and days|1999|7|30}} жыл, {{age in days|1999|7|30}} күн
| [[Алауиттер]]
| [[Парламенттік монархия ]]
| Мулай Хасан
| [[Сурет:Royal standard of Morocco.svg|40px|border]]
|
|-
| {{байрақ|Нидерланд}}
| [[Сурет:Zijne Majesteit Koning Willem-Alexander met koningsmantel april 2013 (cropped).jpeg|100px]]
| {{sort|Виллем-Александр|[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]]&lt;br /&gt;(1967 туған)}}
| {{sort|20130430|30 сәуір 2013 жыл}}
| {{Age in years and days|2013|4|30}} жыл, {{age in days|2013|4|30}} күн
| [[Орандар әулеті|Орандар]]
| [[Парламенттік монархия]]
| Катарина-Амалия
| [[Сурет:Royal Standard of the Netherlands.svg|40px|border]]
|
|-
| {{байрақ|Норвегия}}
| [[Сурет:Príncipe Heredero Haakon Magnus 2025.jpg|100px]]
| {{sort|VIII Хокон|[[Норвегия королі|Король]] [[VIII Хокон]]&lt;br /&gt;(1973 туған)}}
| {{sort|20260828|28 тамыз 2026 жыл}}
| {{Age in years and days|2026|8|28}} жыл, {{age in days|2026|8|28}} күн
| [[Глюксбургтар]]
| [[Парламенттік монархия]]
| Ингрид Александра
| [[Сурет:Kongeflagg.svg|40px|border]]
|
|-
| {{байрақ|Оман}}
| [[Сурет:Secretary Pompeo Meets with the Sultan of Oman Haitham bin Tariq Al Said (49565463757) (cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Тарық, Хайсам бен|[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]]&lt;br /&gt;(1954 туған)}}
| {{sort|20200110|10 қаңтар 2020 жыл}}
| {{Age in years and days|2020|1|10}} жыл, {{age in days|2020|1|10}} күн 
| {{sort|Бу Саид|[[Әл Бу Саид]]}}
| [[Абсолюттік монархия]]
| Тейязин бин Хейсам
| [[Сурет:Standard of the Sultan of Oman.svg|40px|border]]
| &lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://www.akorda.kz/kz/events/memleket-basshysy-oman-sultany-haisam-ben-tarik-al-saidke-konil-aitu-zhedelhatyn-zholdady |title= Мемлекет басшысы Оман Сұлтаны Хайсам бен Тариқ Әл Саидке көңіл айту жеделхатын жолдады |date= 2020-01-11 |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2024-09-10}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20200227213817/http://www.akorda.kz/kz/events/memleket-basshysy-oman-sultany-haisam-ben-tarik-al-saidke-konil-aitu-zhedelhatyn-zholdady |date= 2020-02-27}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{байрақ|Сауд Арабиясы}}
| [[Сурет:Salman of Saudi Arabia - 2020 (49563590728) (cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]]&lt;br /&gt;(1935 туған)}}
| {{sort|20150123|23 қаңтар 2015 жыл}}
| {{Age in years and days|2015|1|23}} жыл, {{age in days|2015|1|23}} күн
| {{sort|Сауд|[[Әл-Сауд]]}}
| [[Абсолюттік монархия]]
| [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]
| [[Сурет:Royal Standard of Saudi Arabia.svg|40px|border]]
| &lt;ref&gt;{{cite news |title=Saudi Arabia's King Abdullah dies |url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-30945324 |publisher=[[BBC News]] |date=2015-01-23 |accessdate=2015-01-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{байрақ|Эсватини}}
| [[Сурет:Mswati III in Yokohama (cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Мсвати, III|[[Эсватини королі|Король]] [[III Мсвати]]&lt;br /&gt;(1968 туған)}}
| {{sort|19860425|25 сәуір 1986 жыл}}
| {{Age in years and days|1986|4|25}} жыл, {{age in days|1986|4|25}} күн
| Дламини
| [[Абсолюттік монархия]]
| [[Эсватини тақ мұрагері|Тұқымқуалайтын]]
| [[Сурет:Coat of arms of Eswatini.svg|40px|border|alt=Coat of arms of Eswatini]]
|-
| {{байрақ|Швеция}}
| [[Сурет:Carl XVI Gustaf of Sweden 2018 (42282165922) (cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Карл|[[Швеция королі|Король]] [[Карл XVI Густав]]&lt;br /&gt;(1946 туған)}}
| {{sort|19730915|15 қыркүйек 1973 жыл}}
| {{Age in years and days|1973|9|15}} жыл, {{age in days|1973|9|15}} күн
| [[Бернадоттар]]
| [[Парламенттік монархия]]
| Виктория
| [[Сурет:Royal standard of Sweden.svg|40px|border]]
|
|-
| {{байрақ|Тайланд}}
| [[Сурет:King Rama X official (crop).png|100px]]
| {{sort|Вачиралонгкорн|[[Таиланд королі|Король]] Маха [[Вачиралонгкорн]]&lt;br /&gt;(1952 туған)}}
| {{sort|20161013|13 қазан 2016 жыл}}
| {{Age in years and days|2016|10|13}} жыл, {{age in days|2016|10|13}} күн
| [[Чакри]]
| [[Парламенттік монархия]]
| [[Дипангкорн Расмичоти]]
| [[Сурет:King's Standard of Thailand.svg|40px|border]]
|
|-
| {{байрақ|Тонга}}
| [[Сурет:Dinner for His Majesty King Tupou VI of the Kingdom of Tonga and Her Majesty Queen Nanasipau’u 04.jpg|100px]]
| {{sort|Тупоу|[[Тонга королі|Король]] [[VI Тупоу]]&lt;br /&gt;(1959 туған)}}
| {{sort|20120318|18 наурыз 2012 жыл}}
| {{Age in years and days|2012|3|18}} жыл, {{age in days|2012|3|18}} күн 
| [[Тупоу]]
| [[Парламенттік монархия]]
| [[Сиаоси Тупоутоа]]
| [[Сурет:Royal Standard of Tonga.svg|40px|border]]
|
|-
| {{байрақ|Ватикан}}
| [[Сурет:León XIV (cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Лео|[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]]&lt;br /&gt;(1955 туған)}}
| {{sort|20250508|8 мамыр 2025 жыл}}
| {{Age in years and days|2025|5|8}} жыл, {{age in days|2025|5|8}} күн
| {{sort|яяя|{{small|(Қолданылмайды)}}}}
| [[Абсолюттік монархия]]
| [[Конклав|Құзырынша]]
| [[Сурет:Palazzo Farnese flag of the Papacy.svg|40px]]
| 
|}

==Сыртқы сілтемелер==
*[[Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары]]
* Бар тақтар тізімі
*{{cite web
  | author = Buyers, Christopher
  | title = The Royal Ark: Royal and Ruling Houses of Africa, Asia, Oceania and the Americas
  | url = http://www.royalark.net/}}
*{{cite web
 |author      = Soszynski, Henry
 |title       = Genealogical Gleanings: Royal and Noble Lineages
 |url         = http://uqconnect.net/~zzhsoszy/
 |publisher   = University of Queensland
 |deadurl     = yes
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20110512204117/http://uqconnect.net/~zzhsoszy/
 |archivedate = 2011-05-12
}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}
{{Reflist|2}}
{{Reflist|2|group=Ескерту}}
{{Елдер тізімі}}

[[Санат:Тізімдер]]
[[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]]</text>
      <sha1>9fkfv3dgpc2png3h7ztj2n39vlzwj6a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Илон Маск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>560934</id>
    <revision>
      <id>3658324</id>
      <parentid>3647407</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T10:09:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3658324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20685" sha1="8iscz2v6ts3mrhi660zbtu3km9nt8dq" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = &lt;!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | 
швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --&gt;
 | Қазақша есімі        = Илон Маск
 | Шынайы есімі         = {{lang-en|Elon Musk}}
 | Суреті               = Elon Musk - 54820081119 (cropped).jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Маск, 2022 жыл
 | Титулы               = [[АҚШ президентінің аға кеңесшісі]]
 | Ту                   = Flag of the United States.svg
 | Ту2                  = Greater coat of arms of the United States.svg
 | Басқара бастады      = 20 қаңтар 2025
 | Басқаруын аяқтады    = 30 мамыр 2025
 | Бірігіп басқарушы1   = [[Массад Булос]]
 | Президент            = [[Дональд Трамп]]
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Туған кездегі есімі  = Илон Рив Маск&lt;br&gt;{{lang-en|Elon Reeve Musk}}
 | Туған күні           = 28.06.1971
 | Туған жері           = {{туғанжері|Претория|Преторияда}}, [[Трансвааль (провинция)|Трансвааль]], [[Оңтүстік Африка Республикасы|ОАР]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Азаматтығы           = {{ZAF}}&lt;br&gt;{{CAN}} (1989 бастап)&lt;br&gt;{{USA}} (2002 бастап)
 | Діні                 = 
 | Әкесі                =
 | Анасы                =
 | Жұбайы               = Джастин Уилсон (2000–2008)&lt;br&gt;Талула Райли (2010–2012, 2013–2016)
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Пенсильвания университеті]] (1995)
 | Ғылыми дәрежесі      = Ғылым бакалавры (1995)
 | Мамандығы            = 
 | Қолтаңбасы           = Elon Musk Signature.svg
 | Сайты                = 
 | Commons              = Elon Musk
 | Марапаттары          = {{Азаттық ордені (Украина)}}
}}
'''Илон Рив Маск''' ({{Lang-en|Elon Reeve Musk}}, {{IPA|ˈiːlɒn ˈmʌsk}}; [[28 маусым]] [[1971 жыл]], [[Претория]], [[Оңтүстік Африка Республикасы|ОАР]]) — кәсіпкер және саясаткер, [[Tesla, Inc.]] автокөліктер және [[SpaceX]] ғарыш компанияларындағы рөлі үшін белгілі. 2025 жылғы қаңтар—мамыр айларында ол — [[АҚШ президентінің аға кеңесшісі]], [[Дональд Трамптың екінші кабинеті]]ндегі [[Үкімет тиімділігінің департаменті (АҚШ)|Үкімет тиімділігі департаменті]]нің де-факто басшысы. Ол, оған қоса, [[X Corp.]] компаниясына ([[Twitter|X (бұрын Twitter)]] әлеуметтік желісін басқаратын компания) ие болғаны үшін және [[The Boring Company]], [[SpaceXAI]], [[Neuralink]], [[OpenAI]] негізін салушыларының бірі болғаны үшін белгілі. Маск — [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адам]]; ''[[Forbes]]'' 2025 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша оның байлығын $421 миллиард деп шамалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Top 10 Richest People In The World (January 2025) |url=https://www.forbes.com/sites/forbeswealthteam/article/the-top-ten-richest-people-in-the-world/ |accessdate=2025-01-06 |publisher=Forbes |language=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120425042103/https://www.forbes.com/real-time-billionaires/ |date=2012-04-25}}&lt;/ref&gt;

Бай оңтүстік африкалық [[Масктар отбасы]]ның мүшесі болған ол [[Претория]]да дүниеге келген және көп ұзамай [[Претория университеті]]не баратын. 18 жасында ол [[Канада]]ға көшті де, Канадада туған анасы [[Мэй Маск]] арқылы сол елдің азаматтығын алды. Екі жылдан кейін ол [[Куинс университеті]]нде [[имматрикуляция]]лады. Кейін ол [[Пенсильвания университеті]]не көшіп, ол жерден экономика және физика бойынша бакалавриат алды. 1995 жылы ол [[Стэнфорд университеті]]нде оқимын деп Калифорнияға көшті, алайда еш сабағына бармай, інісі [[Кимбал Маск]]пен бірге [[Zip2]] онлайн қалалық нұсқаулық беретін компанияны құрды. 1999 жылы бұл стартапты $307 миллионға [[Compaq]] сатып алды. Сол жылы Маск [[X.com]] филиалсыз банкін құрды. 2000 жылы X.com Confinity-мен бірікті де, [[PayPal]] пайда болды. 2002 жылы Маск Америка Құрама Штаттарының азаматтығын алды да, сол жылғы қазанда [[eBay]] PayPal-ды $1.5 миллиардқа сатып алды. Бұл жердегі $100 миллионды ол 2002 жылы қолданып, [[SpaceX]] [[ғарыштану]] компаниясын құрды.

2004 жылы Маск [[Tesla, Inc.|Tesla Motors]], Inc. (кейін Tesla, Inc.) [[электр көлік]] өндірушілерінің ерте инвесторы болды, компанияның бастапқы қаржысын ұсынды да, кейін оның төрағасы болды. Ол 2008 жылы бұл компанияның [[CEO]]-сы болды. 2006 жылы Маск [[SolarCity]] күн энергиясы компаниясын құрды, оны 2016 жылы Tesla сатып алды да, ол [[Tesla Energy]] болды. 2013 жылы Маск [[hyperloop]] жылдам [[вакуумдық пойыз]] технологиясын ойлап тапты. 2015 жылы ол [[OpenAI]] коммерциялық емес [[жасанды интеллект]]ті зерттеу компаниясының негізін қалаушыларының бірі болды. Келесі жылы ол [[Neuralink]] [[нейротехнология]] компаниясын және [[The Boring Company]] түнел жасау компаниясын құрды. 2018 жылы АҚШ [[Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссия]]сы Маскты Tesla-ны жеке басып алу үшін керек қаржыландыруды қамтамасыз еттім деген жалған айтты деп айыптап, соттады да, Маск $20 миллион айыппұл төлеп, компания төрағалығынан кетуге мәжбүр болды. 2022 жылы ол $44 миллиардқа [[Twitter]]-ды сатып алды да, X деп атауын ауыстырып, өзі жаңа құрған [[X Corp.]]-пен оны біріктірді. 2023 жылы ол xAI жасанды зият компаниясын құрды.

Масктың әрекеттері мен көзқарасы оны жанжалды тұлғаға айналдырды. Ол ғылымға қарсы және алжастыратын тұжырымдар жасағаны үшін сын көрді, ол [[COVID-19 пандемиясы|COVID-19]] жайлы жалған мәлімет, [[Антисемитизм|антисемит]], [[Гомофобия|гомофоб]], [[Трансфобия|трансфоб]] тұжырымдар мен [[Қастандық теориясы|қастандық теориялары]]н таратады делінеді. Оның Twitter-ді сатып алғаны да түрлі сынға ұшырады, сол кезден бері компанияда қызмет еткен біраз адам жұмыстарынан айырылды, әлеуметтік желіде өшпенділікті тұтандыратын, жалған ақпарат тарататын жазбалар көбейді. [[2024 АҚШ президент сайлауы]]на қарай ол америкалық саясатта белсенді бола кетіп, [[Дональд Трамп]]тың қаржы мен сөзі бойынша үлкен жақтасы болды. 2025 жылғы қаңтарда Трамп оны [[Үкімет тиімділігінің департаменті (АҚШ)|Үкімет тиімділігі департаменті]]нің әкімшісі қылып тағайындады.

== Ерте жылдары және мансабы ==
Илон Маск 1971 жылғы 28 маусымда, [[Претория]]да дүниеге келген. Анасы — канадалық [[Мэй Маск]] және әкесі — оңтүстік африкалық Эррол Маск.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Elon Musk Biography: Age, Net Worth, Wife, Family|url=https://quickpedia.com.ng/elon-musk-biography-age-net-worth-wife-family/|lang=en|publisher=Quick Pedia|accessdate=2024-08-17}} {{Wayback|date=2024-08-17|url=https://web.archive.org/web/20240817210110/https://quickpedia.com.ng/elon-musk-biography-age-net-worth-wife-family/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.newsweek.com/entertainment/celebrity-news/elon-musk-parents-maye-musk-errol-musk-controversies-1993627 |title= What to Know About Elon Musk's Controversial Parents |lang= en |publisher= Newsweek |date= 2024-11-30 |accessdate= 2025-01-22}}&lt;/ref&gt; 1981 жылы олар ажырасты да, Маск уақытының көбін Оңтүстік Африка Республикасында әкесімен бірге өткізді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mercurynews.com/business/ci_25541126/rocket-man-otherworldy-ambitions-elon-musk|lang=en|accessdate=2014-06-13|title=Rocket man: the otherworldly ambitions of Elon Musk|work=San Jose Mercury News|date=2014-04-10}} {{Wayback|date=2014-04-14|url=https://web.archive.org/web/20140414070701/http://www.mercurynews.com/business/ci_25541126/rocket-man-otherworldy-ambitions-elon-musk}}&lt;/ref&gt; 17 жастағы Маск 1988 жылы Канадаға көшті де, канадалық анасы арқылы сол елдің азаматтығын алды. Ол оны Оңтүстік Африкадағы әскери қызметінің басталайын деп жатқан кезінде алды. Ол Америка Құрама Штаттарына Оңтүстік Африкадан емес, Канададан көшкенін оңай деп ойлады. 1995 жылы Маск інісі [[Кимбал Маск]]пен бірге [[Zip2]] бағдарламалық қамтамасыз ету компаниясын құрды. 1999 жылы ол оны сатты да, долларлық миллионер болды. Кейін ол [[X.com]] филиалсыз банкін құрды да, Confinity-мен біріктіріп, [[PayPal]]-ды құрды. X.com атауын PayPal деп ауыстырған Маск сол компанияны дамытумен айналысып кетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sfgate.com/news/slideshow/Tesla-Motors-and-PayPal-co-founder-Elon-Musk-buys-54694.php|accessdate=2014-06-13|title=Tesla Motors and PayPal co-founder Elon Musk buys $17 million Bel Air mansion|date=2013-01-04|publisher=San Francisco Chronicle}} {{Wayback|date=2014-04-22|url=https://web.archive.org/web/20140422231749/http://www.sfgate.com/news/slideshow/Tesla-Motors-and-PayPal-co-founder-Elon-Musk-buys-54694.php}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.slate.com/articles/business/billion_to_one/2013/11/solarcity_s_lyndon_rive_elon_musk_s_cousin_making_solar_panels_hot_again.html|accessdate=2014-06-13|title=Something New Under the Sun|lang=en|date=2013-11-05|publisher=Slate}} {{Wayback|date=2014-06-16|url=https://web.archive.org/web/20140616084302/http://www.slate.com/articles/business/billion_to_one/2013/11/solarcity_s_lyndon_rive_elon_musk_s_cousin_making_solar_panels_hot_again.html}}&lt;/ref&gt; Ол кейін [[SpaceX]] компаниясын құрды да, [[Tesla, Inc.]] автокөліктер компаниясының [[CEO]]-сы болды.

== Білімі ==
Маск [[Кингстон (Онтарио)|Кингстон]], [[Онтарио]]дағы [[Куинс университеті]]нде екі жыл өткізді. Кейін [[Пенсильвания университеті]]не көшіп, сол жерде экономика және физика бакалавры болды. [[Стэнфорд университеті]]нде докторантура алу ниетімен ол Калифорнияға көшті. Алайда екі-ақ күннен кейін ол кәсіпкерлік іспен айналысамын деп бағдарламадан кетті. Масктың интернет, жаңартылатын энергия мен ғарышпен байланысты бизнеспен айналысқысы келген еді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.oninnovation.com/videos/detail.aspx?video=1259&amp;title=Inspirations|lang=en|accessdate=2014-06-13|title=Inspirations with Elon Musk|publisher=OnInnovation}} {{Wayback|date=2016-02-27|url=https://web.archive.org/web/20160227190037/http://www.oninnovation.com/videos/detail.aspx?video=1259&amp;title=Inspirations}}&lt;/ref&gt; 2002 жылы ол Америка Құрама Штаттарының азаматы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.esquire.com/features/americans-2012/elon-musk-interview-1212|accessdate=2014-06-13|title=Triumph of His Will|date=2012-11-15|publisher=Esquire}} {{Wayback|date=2015-02-07|url=https://web.archive.org/web/20150207093828/http://www.esquire.com/features/americans-2012/elon-musk-interview-1212}}&lt;/ref&gt;

== Жобалары ==
2017 жылдың соңына қарай Маск түнел мен инфрақұрылыммен айналысатын [[The Boring Company]] компаниясын құрды. Маск сөзінше, компания құрылу себептерінің бірі Лос-Анджелестегі кептеліс болған.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Kay|first=Grace|title=Elon Musk's The Boring Company was launched LA after traffic was driving the founder 'nuts'|url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-the-boring-company|access-date=2025-01-11|publisher=Business Insider|language=en}}&lt;/ref&gt; 2017 жылғы наурызда Маск адам миын технологиямен байланыстыратын [[Neuralink]] компаниясын құратынын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Winkler|first=Rolfe|date=2017-03-27|title=Elon Musk Launches Neuralink to Connect Brains With Computers|language=en|publisher=[[Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/elon-musk-launches-neuralink-to-connect-brains-with-computers-1490642652|accessdate=2025-01-11|issn=0099-9660}}&lt;/ref&gt;

2018 жылғы сәуірде Масктың байлығы $10 миллионға жетті де, ол ең бай америкалықтар арасында 37-орын алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.forbes.com/profile/elon-musk/?list=billionaires|title=List of billionaires|publisher=Forbes|accessdate=2016-05-01}} {{Wayback|date=2017-12-01|url=https://web.archive.org/web/20171201152516/https://www.forbes.com/profile/elon-musk/?list=billionaires}}&lt;/ref&gt;

Интернеттегі цензураға наразылық білдірген Маск 2022 жылы [[Twitter]] әлеуметтік желісін сатып алды. CEO ретінде бірінші апталарда ол біраз адамнан сын көрді. Олардың көпшілігі оны көптеген қызметкерлерді бірден жұмыстан шығарды, сондай-ақ өшпенділік тұтандыратын жазбаларды модерациялауға қызығушылық танытпайды деп сынады.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|last=Knight|first=Will|date=2022-11-25|title=Here's Proof Hate Speech Is More Viral on Elon Musk's Twitter|url=https://www.wired.com/story/heres-proof-hate-speech-is-more-viral-on-elon-musks-twitter/|publisher=Wired|accessdate=2022-11-25}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20221213125832/https://www.wired.com/story/heres-proof-hate-speech-is-more-viral-on-elon-musks-twitter/|date=2022-12-13}}&lt;/ref&gt;

== Саясат ==
2024 жылғы қарашада АҚШ жаңа сайланған президенті [[Дональд Трамп]] Масктың [[Вивек Рамасвами]]мен бірге [[Үкімет тиімділігінің департаменті (АҚШ)|Үкімет тиімділігі департаменті]]не (DOGE) басшылық ететінін жариялады.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Trump selects Elon Musk to lead government efficiency department |url=https://www.theguardian.com/us-news/2024/nov/12/trump-appoints-elon-musk-government-efficiency-department |access-date=2024-11-13 |publisher=Guardian |date=2024-11-13}}&lt;/ref&gt; Алайда, көп ұзамай, Рамасвами [[Огайо губернаторы]] болып сайлануына ниетін білдірді де, DOGE-тан бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://apnews.com/article/vivek-ramaswamy-doge-ohio-governor-musk-trump-328400a5cc47adde8dd97eb628d18164 |title= Ramaswamy won’t serve on Trump’s government efficiency commission as he mulls run for Ohio governor |language= en |publisher= Associated Press |date= 2025-01-20 |access-date= 2025-01-22}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 20 қаңтарда сол күні Маск DOGE-тың де-факто әкімшісі болды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://news.sky.com/story/elon-musks-starring-role-in-donald-trumps-government-confirmed-by-inauguration-proceedings-and-pledge-to-go-to-mars-13293344 |title= Elon Musk's starring role in Donald Trump's government confirmed by inauguration proceedings - and pledge to go to Mars |language= en |publisher= Sky News |date= 2025-01-21 |access-date= 2025-01-22}}&lt;/ref&gt; Трамп оны [[АҚШ президентінің аға кеңесшісі|аға кеңесшісі]] етті. 3 айдан кейін, Трамп екеуінің арасындағы кикілжіңнен кейін ол 30 мамырда қызметінен кетті.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Жыл адамы (Тайм журналы бойынша) 2001—2025}}

{{DEFAULTSORT:Маск, Илон}}
[[Санат:Илон Маск]]
[[Санат:Пенсильвания университеті түлектері]]
[[Санат:Уортон бизнес мектебі түлектері]]
[[Санат:АҚШ миллиардерлері]]
[[Санат:АҚШ кәсіпкерлері]]
[[Санат:АҚШ саясаткерлері]]
[[Санат:АҚШ меценаттары]]
[[Санат:АҚШ бағдарламашылары]]
[[Санат:АҚШ президентінің аға кеңесшілері]]
[[Санат:ОАР кәсіпкерлері]]
[[Санат:Канада кәсіпкерлері]]
[[Санат:Интернет-кәсіпкерлер]]
[[Санат:PayPal қызметкерлері]]
[[Санат:Tesla қызметкерлері]]
[[Санат:Йель университеті құрметті докторлары]]
[[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]]
[[Санат:Аспергер синдромымен ауыратындар]]
[[Санат:Twitter]]</text>
      <sha1>8iscz2v6ts3mrhi660zbtu3km9nt8dq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>561462</id>
    <revision>
      <id>3657795</id>
      <parentid>3656904</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T12:44:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-50219-30</username>
        <id>185786</id>
      </contributor>
      <comment>/* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */ Джотам Напат</comment>
      <origin>3657795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58048" sha1="bgcwh4wsb5llylqr5zz63x3ox9xq4ce" xml:space="preserve">Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие.

===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі===

{| style=&quot;font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;&quot;
! align=left |Түс пернесі
|-
| {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}}
|-
| {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}}
|}
{|class=&quot;sortable wikitable&quot;
![[Мемлекет]]
![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|{{USA}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]]
|-
|{{ALB}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]]
|-
|{{DZA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]]
|Премьер-министрі [[Сифи Гриб]]
|-
|{{AGO}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Жуан Лоренсу]]
|-
|{{AND}}
| [[Парламенттік монархия]]
|Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]&lt;br /&gt;''Бірлескен князь өкілі [[Эдуард Лбанес]]''&lt;br /&gt;Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]&lt;br /&gt;''Бірлескен ханзада өкілі [[Фредерих Роси]]''
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]]
|-
|{{байрақ|Антигуа және Барбуда}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Гастон Браун]]
|-
|{{ARG}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]]
|-
|{{ARM}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]]
|-
|[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]]
|[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]]
|Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]]
|-
|{{AUS}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br&gt;Генерал-губернаторы [[Саманта Мостин]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]]
|-
|{{AUT}}
|[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]]
|[[Аустрия президенті|Федералды президенті]] [[Александр Ван дер Беллен]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Аустрия федералдық канцлері|Федералды канцлері]] [[Кристиан Штокер]]
|-
|{{AZE}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]]
|Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]]
|-
|{{UAE}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]]
|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]]
|-
|{{BAH}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Синтия Пратт|Синтия Пратт]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]]
|-
|{{BGD}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мирза Фахрул Ислам Аламгир]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Тарық Рахман]]
|-
|{{BRB}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Миа Моттли]]
|-
|{{BHR}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]]
|-
|{{BLR}}
|[[Президенттік республика]] 
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|[[Беларусь президенті|Президенті]] [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]]
|Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]]
|-
|{{BEL}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]]
|-
|{{BEN}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Патрис Талон]]
|-
|{{BLZ}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]]
|-
|{{BGR}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Илияна Йотова]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Румен Радаев]]
|-
|{{BOL}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{BIH}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=lightblue |&lt;div align=center&gt;[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&amp;nbsp; [[Лук Кришок]]&lt;/div&gt;
|-
|'''Президиумының төрағасы'''&lt;br /&gt;[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)&lt;br /&gt;[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)&lt;br /&gt;[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде)
|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]]
|-
|{{BWA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дума Гидеон Боко|Дума Боко]]
|-
|{{BRA}}
|[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]]
|-
|{{байрақ|Бруней}}
|[[Абсолюттік монархия]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{BFA}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightblue&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Патриоттық қорғау және қалпына келтіру қозғалысы|Қозғалыс]]&amp;nbsp; [[Ибрагим Траоре]]
|-
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Ибрагим Траоре]]
|Премьер-министрі [[Жан Эмманюэль Уэдраого]]
|-
|{{BDI}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Эварист Ндайишимие]]
|Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]]
|-
|{{BTN}}
|[[Парламенттік монархия]]
| Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Церинг Тобгай]]
|-
|{{VUT}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Таллис Мозес]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Джотам Напат]]
|-
|{{VAT}}
|Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]]
|[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]]
|-
|{{VEN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Дельси Родригес]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{VNM}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Социалистік мемлекет]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=lightblue|Коммунистік партияның бас хатшысы&amp;nbsp; [[То Лам]]
|-
|Президенті [[То Лам]]
|Премьер-министрі [[Ле Минь Хынг]]
|-
|{{GAB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]]
|Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]]
|-
|{{HTI}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]]
|-
|{{GUY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]]
|Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]]
|-
|{{GMB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Адама Бэрроу]]
|-
|{{GHA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]]
|-
|{{GTM}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]]
|-
|{{GIN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]]
|Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]]
|-
|{{GNB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]]
|Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]]
|-
|{{GER}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Фридрих Мерц]]
|-
|[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]]
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Сиомара Кастро]]
|-
|{{GRC}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Константинос Тасулас]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]]
|-
|{{GRD}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]]
|-
|{{GEO}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]]
|-
|{{DNK}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшайымы [[Фредерик X]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]]
|-
|{{DJI}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]]
|Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]]
|-
|{{DMA}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Чарльз Саварин]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]]
|-
|{{DOM}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Луис Абинадер]]
|-
|{{NZL}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Синди Киро]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]]
|-
|{{JPN}}
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]&lt;ref&gt;[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]&lt;/ref&gt;
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Жапония премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Санаэ Такаити]]
|-
|{{ZMB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]]
|-
|{{ZWE}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]]
|-
|{{ISR}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Ицхак Герцог]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]]
|-
|{{IDN}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Прабово Субианто]]
|-
|{{JOR}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]]
|Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]]
|-
|{{IRN}}
|[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]]
|[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]]
|-
|{{IRQ}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Низар Амиди]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Әли әз-Зейди]]
|-
|{{IRL}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Ирландия президенті|Президенті]] [[Кэтрин Коннолли]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]]
|-
|{{ISL}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Хадла Тоумасдоуттир]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]]
|-
|{{байрақ|Испания}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]]
|-
|{{ITA}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Серджио Маттарелла]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржиа Мелони]]
|-
|{{YEM}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]]
|Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]]
|-
|{{CPV}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Жозе Мария Невеш]]
|Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]]
|-
|{{KHM}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[Нородом Сиамони]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Хун Манет]]
|-
|{{CMR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]]
|Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]]
|-
|{{CAN}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Канада премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Марк Карни]]
|-
|{{KIR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Танети Маамау]]
|-
|{{QAT}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]]
|Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]]
|-
|{{KEN}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]]
|-
|{{CYP}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Никос Христодулидис]]
|-
|{{COL}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Абелардо де ла Эсприэлья]]
|-
|{{COM}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Азали Ассумани]]
|-
|{{COD}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]]
|Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]]
|-
|{{COG}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]]
|Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]]
|-
|{{KOR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]]
|[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]]
|-
|{{CRI}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Лаура Фернандес Дельгадо|Лаура Дельгадо]]
|-
|{{CIV}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]]
|Премьер-министрі [[Патрик Аши]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{CUB}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightblue&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&amp;nbsp; [[Мигель Диас-Канель]]
|-
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;| Президенті [[Мигель Диас-Канель]]
|Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]]
|-
|{{KWT}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]]
|Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]]
|-
|{{PRK}}
|[[Социалистік мемлекет]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]]
|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]]
|-
|{{KAZ}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|[[Қазақстан президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
|[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]]
|-
|{{KGZ}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]]
|[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{CHN}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Социалистік мемлекет]]
| bgcolor=&quot;lightblue&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[ҚКП ОК Бас хатшысы|Бас хатшы]]&amp;nbsp; [[Си Цзиньпин]]
|-
|[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төраға]] [[Си Цзиньпин]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Ли Цян]]
|-
|{{LAO}}
|[[Социалистік мемлекет]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Тхонглун Сисулит]]
|Премьер-министрі [[Сонексай Сипхандон]]
|-
|{{LVA}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Эдгар Ринкевич]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Андрис Кулбергс]]
|-
|{{LSO}}
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]]
|-
|{{LBR}}
|[[Президенттік республика]]
|  bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Джозеф Боакаи]]
|-
|{{LBN}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Жозеф Аун]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]]
|-
|{{LBY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]]
|-
|{{LTU}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Гитанас Науседа]]
|Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{LIE}}
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Парламенттік монархия]]
|Кінәз [[II Ханс-Адам]]
| rowspan=&quot;2&quot; |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]]
|-
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]]
|-
|{{LUX}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Ұлы герцог [[Гийом V (Люксембург ұлы герцогі)|Гийом V]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Люк Фриден]]
|-
|{{MUS}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Барлен Вьяпури]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]]
|-
|{{MRT}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]]
|Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]]
|-
|{{MDG}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Андри Радзуэлина]]
|Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]]
|-
|{{HUN}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Андраш Бака]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Петер Мадияр]]
|-
|{{MWI}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Лазарус Чаквера]]
|-
|{{MYS}}
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Анвар Ибраһим]]
|-
|{{MLI}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Ассими Гоита]]
|Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]]
|-
|{{MDV}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Мұхамед Муиззу]]
|-
|{{MLT}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мириам Спитери Дебоно|Мириам Дебоно]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Роберт Абела]]
|-
|{{MAR}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Патша [[VI Мұхаммед]]
|Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]]
|-
|{{MHL}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хильда Хайн]]
|-
|{{MEX}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Клаудия Шейнбаум]]
|-
|{{FSM}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]]
|-
|{{MOZ}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Филипе Ньюси]]
|Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]]
|-
|{{MDA}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]]
|-
|{{MCO}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]]
|Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]]
|-
|{{MNG}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]
|Премьер-министрі [[Ням-Осорын Учрал]]
|-
|{{EGY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]]
|Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]]
|-
|{{MMR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]]
|[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]]
|- 
|{{NAM}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]]
|Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]]
|-
|{{NRU}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Науру президенті|Президенті]] [[Дэвид Аданг]]
|-
|{{NPL}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]]
|-
|{{NER}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Мұхамед Базум]]
|Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]]
|-
|{{NGA}}
|[[Федерация]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Бола Тинубу]]
|-
|{{NED}}
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]]
|-
|{{NIC}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Даниэль Ортега]]
|-
|{{NOR}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Король [[VIII Хокон]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]]
|-
|{{ZAF}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Сирил Рамафоса]]
|-
|{{OMN}}
|[[Абсолюттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]]
|Премьер-министрі Хайсам бен Тарық
|-
|{{SSD}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]]
|-
|{{CAF}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]]
|Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]]
|-
|{{UZB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]]
|[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]]
|-
|{{PLW}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]]
|-
|{{PAN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Хосе Рауль Мулино|Хосе Мулино]]
|-
|{{PNG}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]]
|-
|{{PRY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Сантьяго Пенья]]
|-
|{{PAK}}
|[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]]
|[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Әсиф Әли Зардари]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}&lt;/ref&gt;.
|-
|{{PER}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Кейко Фухимори]]
|-
|{{POL}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Польша президенті|Президенті]] [[Кароль Навроцкий]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Дональд Туск]]
|-
|{{PRT}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Антониу Жозе Сегуру]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Луиш Монтенегру]]
|-
|{{RUS}}
|[[Аралас республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]
|[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]]
|-
|{{RWA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Поль Кагаме]]
|Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]]
|-
|{{ROU}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Никушор Дан]]
|Премьер-министрі [[Илие Боложан]]
|-
|{{SLV}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Найиб Букеле]]
|-
|{{WSM}}
|[[Парламенттік республика]]
|Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]]
|-
|{{SMR}}
|[[Президенттік республика]]
|  bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Капитан-регент [[Аличе Мина]] және [[Владимиро Сельва]]
|-
|{{STP}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]]
|Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{SAU}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Абсолюттік монархия]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=lightblue |&lt;div align=center&gt;Мұрагер ханзада&amp;nbsp; [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]&lt;/div&gt;
|-
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]
|-
|{{SYC}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Патрик Эрмини]]
|-
|{{SEN}}
|[[Президенттік республика]]
|[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Бассиру Диомай Фай]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Ахмаду Аль Амину Ло]]
|-
|{{VCT}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Стенли Джон]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Годвин Фрайдей]]
|-
|{{байрақ|Сент-Китс және Невис}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Марселла Либурд]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Теренс Дрю]]
|-
|{{LCA}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]]
|-
|{{SRB}}
|[[Парламенттік республика]]
| bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Джуро Мацут]]
|-
|{{SGP}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Тарман Шанмугаратнам]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Лоуренс Вонг]]
|-
|{{SYR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Ахмед әл-Шараа]]
|Премьер-министрі [[Мұхаммед әл-Башир]]
|-
|{{SVK}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Петер Пеллегрини]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Роберт Фицо]]
|-
|{{SVN}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Наташа Пирц-Мусар]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Үкімет төрағасы [[Янез Янша]]
|-
|{{SOM}}
|[[Парламенттік республика]]
| bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]]
|-
|{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]]
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Гордана Силяновская-Давкова]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Үкімет төрағасы [[Христиан Мицкоски]]
|-
|{{SLB}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]]
|-
|{{SDN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]]
|[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]]
|-
|{{SUR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Дженнифер Гирлингс-Саймонс]]
|-
|{{SLE}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Джулиус Маада Био]]
|Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]]
|-
|{{THA}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патша Маха [[Вачиралонгкорн]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Анутхин Чанвиракун]]
|-
|{{TZA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]]
|Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]]
|-
|{{TJK}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]]
|[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Қоһир Расулзода]]
|-
|{{TGO}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Фор Гнассингбе]]
|Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]]
|-
|{{TON}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]]
|-
|{{TTO}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Пола-Мэй Уикс]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Кит Роули]]
|-
|{{TUV}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Тофига Ваевалу Фалани]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]]
|-
|{{TUN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Каис Саид]]
|Премьер-министрі [[Нажла Буден]]
|-
|{{TUR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]]
|-
|{{TKM}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]]
|-
|{{UGA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]]
|Премьер-министрі [[Робина Наббанья]]
|-
|{{UKR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Украина президенті|Президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]&lt;/ref&gt;
|[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]]
|-
|{{URY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Яманду Орси]]
|-
|{{GBR}} 
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]]
|-
|{{IND}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Драупади Мурму]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]]
|-
|{{FJI}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Найкама Лалабалаву]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Ситивени Рабука]]
|-
|{{PHL}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маркос Бонгбонг]]
|-
|{{FIN}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Александр Стубб]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Петтери Оппо]]
|-
|{{FRA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]]
|Премьер-министрі [[Себастьен Лекорню]]
|-
|{{HRV}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Зоран Миланович]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]]
|-
|{{TCD}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]]
|-
|{{MNE}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Яков Милатович]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Милойко Спаич]]
|-
|{{CZE}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Петр Павел]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Андрей Бабиш]]
|-
|{{CHL}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Хосе Антонио Каст]]
|-
|{{CHE}}
|[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[Швейцарияның федералдық кеңесі|Федералдық кеңесі]]&lt;br&gt; [[Ги Пармелен]] (президенті)&lt;br&gt; [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)&lt;br&gt;  [[Карин Келлер-Зуттер]]&lt;br&gt;[[Альберт Рёшти]]&lt;br&gt;[[Элизабет Бом-Шнайдер]]&lt;br&gt;[[Беат Янс]]&lt;br&gt;[[Мартин Пфистер]]
|-
|{{SWE}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патша [[Карл XVI Густав]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]]
|-
|{{LKA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Анура Кумара Диссанаяке]]
|Премьер-министрі [[Харини Амарасурая]]
|-
|{{TLS}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]]
|Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]]
|-
|{{ECU}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Гильермо Лассо]]
|-
|{{GNQ}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]]
|Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ
|-
|{{ERI}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Исаяс Афеворки]]
|-
|{{flag|Эсватини}}
|[[Абсолюттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Патша [[III Мсвати]]
|Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]]
|-
|{{EST}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Юлле Мадизе]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Кристен Михал]]
|-
|{{ETH}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Тайе Ацке-Селассие]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]]
|-
|{{JAM}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]]
|}

===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
![[Мемлекет]]
![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|{{ABK}}
|[[Президенттік республика]]
|Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Владимир Валерьевич Делба|Владимир Делба]]
|-
|[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]]
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]]
|Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]]
|-
|{{байрақ|Оңтүстік Осетия}}
|[[Аралас республика]]
|Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]]
|Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]]
|-
|{{COK}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшайым [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Патшайым өкілі Том Марстерс
|Премьер-министрі [[Генри Пуна]]
|-
|{{KOS}} 
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Альбулена Хаджиу]]
|Премьер-министрі [[Альбин Курти]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]]
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Аралас республика]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Полисарио]]&amp;nbsp;– [[Брагим Гали]]
|-
|Президенті [[Брагим Гали]]
|Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]]
|-
|{{байрақ|Палестина}}
|[[Аралас республика]]
|Президенті [[Махмұд Аббас]]
|Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]&lt;ref&gt;[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]&lt;/ref&gt;
|-
|[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]]
|[[Аралас республика]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Тұфан Эрхюрман]]
|Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]]
|-
|{{TWN}}
|[[Аралас республика]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Лай Циндэ]]
|Премьер-министрі [[Чжо Жунтай]]
|}

===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
![[Мемлекет]]
![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|{{байрақ|Транснистрия}}
|[[Президенттік республика]]
|Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]]
|Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]]
|-
|{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}}
|[[Президенттік республика]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]]
|-
|[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]]
|[[Президенттік республика]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]]
|}

===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
![[Үкімет]]
![[Мемлекет]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]]
|[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]]
|Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]]
|Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]]
|-
|[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]]
|[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]]
|Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]]
|Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]]
|-
|[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]]
|[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]]
|}

==Сыртқы сілтемелер==
* [[Билік басындағы монархтардың тізімі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Елдер тізімі}}

[[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]]
[[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]]</text>
      <sha1>bgcwh4wsb5llylqr5zz63x3ox9xq4ce</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657797</id>
      <parentid>3657795</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T12:49:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-50219-30</username>
        <id>185786</id>
      </contributor>
      <comment>/* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */ Никенике Вуробараву</comment>
      <origin>3657797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58062" sha1="anyy6v9svx18mwjvo0p827i1vqez3yj" xml:space="preserve">Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие.

===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі===

{| style=&quot;font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;&quot;
! align=left |Түс пернесі
|-
| {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}}
|-
| {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}}
|}
{|class=&quot;sortable wikitable&quot;
![[Мемлекет]]
![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|{{USA}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]]
|-
|{{ALB}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]]
|-
|{{DZA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]]
|Премьер-министрі [[Сифи Гриб]]
|-
|{{AGO}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Жуан Лоренсу]]
|-
|{{AND}}
| [[Парламенттік монархия]]
|Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]&lt;br /&gt;''Бірлескен князь өкілі [[Эдуард Лбанес]]''&lt;br /&gt;Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]&lt;br /&gt;''Бірлескен ханзада өкілі [[Фредерих Роси]]''
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]]
|-
|{{байрақ|Антигуа және Барбуда}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Гастон Браун]]
|-
|{{ARG}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]]
|-
|{{ARM}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]]
|-
|[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]]
|[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]]
|Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]]
|-
|{{AUS}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br&gt;Генерал-губернаторы [[Саманта Мостин]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]]
|-
|{{AUT}}
|[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]]
|[[Аустрия президенті|Федералды президенті]] [[Александр Ван дер Беллен]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Аустрия федералдық канцлері|Федералды канцлері]] [[Кристиан Штокер]]
|-
|{{AZE}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]]
|Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]]
|-
|{{UAE}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]]
|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]]
|-
|{{BAH}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Синтия Пратт|Синтия Пратт]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]]
|-
|{{BGD}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мирза Фахрул Ислам Аламгир]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Тарық Рахман]]
|-
|{{BRB}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Миа Моттли]]
|-
|{{BHR}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]]
|-
|{{BLR}}
|[[Президенттік республика]] 
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|[[Беларусь президенті|Президенті]] [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]]
|Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]]
|-
|{{BEL}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]]
|-
|{{BEN}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Патрис Талон]]
|-
|{{BLZ}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]]
|-
|{{BGR}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Илияна Йотова]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Румен Радаев]]
|-
|{{BOL}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{BIH}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=lightblue |&lt;div align=center&gt;[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&amp;nbsp; [[Лук Кришок]]&lt;/div&gt;
|-
|'''Президиумының төрағасы'''&lt;br /&gt;[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)&lt;br /&gt;[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)&lt;br /&gt;[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде)
|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]]
|-
|{{BWA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дума Гидеон Боко|Дума Боко]]
|-
|{{BRA}}
|[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]]
|-
|{{байрақ|Бруней}}
|[[Абсолюттік монархия]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{BFA}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightblue&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Патриоттық қорғау және қалпына келтіру қозғалысы|Қозғалыс]]&amp;nbsp; [[Ибрагим Траоре]]
|-
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Ибрагим Траоре]]
|Премьер-министрі [[Жан Эмманюэль Уэдраого]]
|-
|{{BDI}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Эварист Ндайишимие]]
|Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]]
|-
|{{BTN}}
|[[Парламенттік монархия]]
| Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Церинг Тобгай]]
|-
|{{VUT}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Никенике Вуробараву]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Джотам Напат]]
|-
|{{VAT}}
|Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]]
|[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]]
|-
|{{VEN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Дельси Родригес]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{VNM}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Социалистік мемлекет]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=lightblue|Коммунистік партияның бас хатшысы&amp;nbsp; [[То Лам]]
|-
|Президенті [[То Лам]]
|Премьер-министрі [[Ле Минь Хынг]]
|-
|{{GAB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]]
|Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]]
|-
|{{HTI}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]]
|-
|{{GUY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]]
|Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]]
|-
|{{GMB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Адама Бэрроу]]
|-
|{{GHA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]]
|-
|{{GTM}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]]
|-
|{{GIN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]]
|Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]]
|-
|{{GNB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]]
|Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]]
|-
|{{GER}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Фридрих Мерц]]
|-
|[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]]
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Сиомара Кастро]]
|-
|{{GRC}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Константинос Тасулас]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]]
|-
|{{GRD}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]]
|-
|{{GEO}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]]
|-
|{{DNK}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшайымы [[Фредерик X]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]]
|-
|{{DJI}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]]
|Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]]
|-
|{{DMA}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Чарльз Саварин]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]]
|-
|{{DOM}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Луис Абинадер]]
|-
|{{NZL}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Синди Киро]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]]
|-
|{{JPN}}
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]&lt;ref&gt;[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]&lt;/ref&gt;
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Жапония премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Санаэ Такаити]]
|-
|{{ZMB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]]
|-
|{{ZWE}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]]
|-
|{{ISR}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Ицхак Герцог]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]]
|-
|{{IDN}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Прабово Субианто]]
|-
|{{JOR}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]]
|Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]]
|-
|{{IRN}}
|[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]]
|[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]]
|-
|{{IRQ}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Низар Амиди]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Әли әз-Зейди]]
|-
|{{IRL}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Ирландия президенті|Президенті]] [[Кэтрин Коннолли]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]]
|-
|{{ISL}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Хадла Тоумасдоуттир]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]]
|-
|{{байрақ|Испания}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]]
|-
|{{ITA}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Серджио Маттарелла]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржиа Мелони]]
|-
|{{YEM}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]]
|Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]]
|-
|{{CPV}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Жозе Мария Невеш]]
|Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]]
|-
|{{KHM}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[Нородом Сиамони]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Хун Манет]]
|-
|{{CMR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]]
|Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]]
|-
|{{CAN}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Канада премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Марк Карни]]
|-
|{{KIR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Танети Маамау]]
|-
|{{QAT}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]]
|Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]]
|-
|{{KEN}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]]
|-
|{{CYP}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Никос Христодулидис]]
|-
|{{COL}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Абелардо де ла Эсприэлья]]
|-
|{{COM}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Азали Ассумани]]
|-
|{{COD}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]]
|Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]]
|-
|{{COG}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]]
|Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]]
|-
|{{KOR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]]
|[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]]
|-
|{{CRI}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Лаура Фернандес Дельгадо|Лаура Дельгадо]]
|-
|{{CIV}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]]
|Премьер-министрі [[Патрик Аши]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{CUB}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightblue&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&amp;nbsp; [[Мигель Диас-Канель]]
|-
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;| Президенті [[Мигель Диас-Канель]]
|Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]]
|-
|{{KWT}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]]
|Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]]
|-
|{{PRK}}
|[[Социалистік мемлекет]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]]
|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]]
|-
|{{KAZ}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|[[Қазақстан президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
|[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]]
|-
|{{KGZ}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]]
|[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{CHN}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Социалистік мемлекет]]
| bgcolor=&quot;lightblue&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[ҚКП ОК Бас хатшысы|Бас хатшы]]&amp;nbsp; [[Си Цзиньпин]]
|-
|[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төраға]] [[Си Цзиньпин]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Ли Цян]]
|-
|{{LAO}}
|[[Социалистік мемлекет]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Тхонглун Сисулит]]
|Премьер-министрі [[Сонексай Сипхандон]]
|-
|{{LVA}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Эдгар Ринкевич]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Андрис Кулбергс]]
|-
|{{LSO}}
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]]
|-
|{{LBR}}
|[[Президенттік республика]]
|  bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Джозеф Боакаи]]
|-
|{{LBN}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Жозеф Аун]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]]
|-
|{{LBY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]]
|-
|{{LTU}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Гитанас Науседа]]
|Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{LIE}}
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Парламенттік монархия]]
|Кінәз [[II Ханс-Адам]]
| rowspan=&quot;2&quot; |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]]
|-
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]]
|-
|{{LUX}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Ұлы герцог [[Гийом V (Люксембург ұлы герцогі)|Гийом V]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Люк Фриден]]
|-
|{{MUS}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Барлен Вьяпури]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]]
|-
|{{MRT}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]]
|Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]]
|-
|{{MDG}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Андри Радзуэлина]]
|Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]]
|-
|{{HUN}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Андраш Бака]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Петер Мадияр]]
|-
|{{MWI}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Лазарус Чаквера]]
|-
|{{MYS}}
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Анвар Ибраһим]]
|-
|{{MLI}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Ассими Гоита]]
|Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]]
|-
|{{MDV}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Мұхамед Муиззу]]
|-
|{{MLT}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мириам Спитери Дебоно|Мириам Дебоно]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Роберт Абела]]
|-
|{{MAR}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Патша [[VI Мұхаммед]]
|Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]]
|-
|{{MHL}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хильда Хайн]]
|-
|{{MEX}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Клаудия Шейнбаум]]
|-
|{{FSM}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]]
|-
|{{MOZ}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Филипе Ньюси]]
|Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]]
|-
|{{MDA}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]]
|-
|{{MCO}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]]
|Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]]
|-
|{{MNG}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]
|Премьер-министрі [[Ням-Осорын Учрал]]
|-
|{{EGY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]]
|Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]]
|-
|{{MMR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]]
|[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]]
|- 
|{{NAM}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]]
|Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]]
|-
|{{NRU}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Науру президенті|Президенті]] [[Дэвид Аданг]]
|-
|{{NPL}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]]
|-
|{{NER}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Мұхамед Базум]]
|Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]]
|-
|{{NGA}}
|[[Федерация]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Бола Тинубу]]
|-
|{{NED}}
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]]
|-
|{{NIC}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Даниэль Ортега]]
|-
|{{NOR}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Король [[VIII Хокон]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]]
|-
|{{ZAF}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Сирил Рамафоса]]
|-
|{{OMN}}
|[[Абсолюттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]]
|Премьер-министрі Хайсам бен Тарық
|-
|{{SSD}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]]
|-
|{{CAF}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]]
|Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]]
|-
|{{UZB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]]
|[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]]
|-
|{{PLW}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]]
|-
|{{PAN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Хосе Рауль Мулино|Хосе Мулино]]
|-
|{{PNG}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]]
|-
|{{PRY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Сантьяго Пенья]]
|-
|{{PAK}}
|[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]]
|[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Әсиф Әли Зардари]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}&lt;/ref&gt;.
|-
|{{PER}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Кейко Фухимори]]
|-
|{{POL}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Польша президенті|Президенті]] [[Кароль Навроцкий]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Дональд Туск]]
|-
|{{PRT}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Антониу Жозе Сегуру]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Луиш Монтенегру]]
|-
|{{RUS}}
|[[Аралас республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]
|[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]]
|-
|{{RWA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Поль Кагаме]]
|Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]]
|-
|{{ROU}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Никушор Дан]]
|Премьер-министрі [[Илие Боложан]]
|-
|{{SLV}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Найиб Букеле]]
|-
|{{WSM}}
|[[Парламенттік республика]]
|Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]]
|-
|{{SMR}}
|[[Президенттік республика]]
|  bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Капитан-регент [[Аличе Мина]] және [[Владимиро Сельва]]
|-
|{{STP}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]]
|Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{SAU}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Абсолюттік монархия]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=lightblue |&lt;div align=center&gt;Мұрагер ханзада&amp;nbsp; [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]&lt;/div&gt;
|-
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]
|-
|{{SYC}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Патрик Эрмини]]
|-
|{{SEN}}
|[[Президенттік республика]]
|[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Бассиру Диомай Фай]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Ахмаду Аль Амину Ло]]
|-
|{{VCT}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Стенли Джон]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Годвин Фрайдей]]
|-
|{{байрақ|Сент-Китс және Невис}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Марселла Либурд]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Теренс Дрю]]
|-
|{{LCA}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]]
|-
|{{SRB}}
|[[Парламенттік республика]]
| bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Джуро Мацут]]
|-
|{{SGP}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Тарман Шанмугаратнам]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Лоуренс Вонг]]
|-
|{{SYR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Ахмед әл-Шараа]]
|Премьер-министрі [[Мұхаммед әл-Башир]]
|-
|{{SVK}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Петер Пеллегрини]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Роберт Фицо]]
|-
|{{SVN}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Наташа Пирц-Мусар]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Үкімет төрағасы [[Янез Янша]]
|-
|{{SOM}}
|[[Парламенттік республика]]
| bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]]
|-
|{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]]
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Гордана Силяновская-Давкова]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Үкімет төрағасы [[Христиан Мицкоски]]
|-
|{{SLB}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]]
|-
|{{SDN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]]
|[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]]
|-
|{{SUR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Дженнифер Гирлингс-Саймонс]]
|-
|{{SLE}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Джулиус Маада Био]]
|Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]]
|-
|{{THA}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патша Маха [[Вачиралонгкорн]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Анутхин Чанвиракун]]
|-
|{{TZA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]]
|Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]]
|-
|{{TJK}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]]
|[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Қоһир Расулзода]]
|-
|{{TGO}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Фор Гнассингбе]]
|Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]]
|-
|{{TON}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]]
|-
|{{TTO}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Пола-Мэй Уикс]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Кит Роули]]
|-
|{{TUV}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Тофига Ваевалу Фалани]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]]
|-
|{{TUN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Каис Саид]]
|Премьер-министрі [[Нажла Буден]]
|-
|{{TUR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]]
|-
|{{TKM}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]]
|-
|{{UGA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]]
|Премьер-министрі [[Робина Наббанья]]
|-
|{{UKR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Украина президенті|Президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]&lt;/ref&gt;
|[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]]
|-
|{{URY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Яманду Орси]]
|-
|{{GBR}} 
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]]
|-
|{{IND}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Драупади Мурму]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]]
|-
|{{FJI}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Найкама Лалабалаву]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Ситивени Рабука]]
|-
|{{PHL}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маркос Бонгбонг]]
|-
|{{FIN}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Александр Стубб]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Петтери Оппо]]
|-
|{{FRA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]]
|Премьер-министрі [[Себастьен Лекорню]]
|-
|{{HRV}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Зоран Миланович]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]]
|-
|{{TCD}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]]
|-
|{{MNE}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Яков Милатович]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Милойко Спаич]]
|-
|{{CZE}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Петр Павел]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Андрей Бабиш]]
|-
|{{CHL}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Хосе Антонио Каст]]
|-
|{{CHE}}
|[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[Швейцарияның федералдық кеңесі|Федералдық кеңесі]]&lt;br&gt; [[Ги Пармелен]] (президенті)&lt;br&gt; [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)&lt;br&gt;  [[Карин Келлер-Зуттер]]&lt;br&gt;[[Альберт Рёшти]]&lt;br&gt;[[Элизабет Бом-Шнайдер]]&lt;br&gt;[[Беат Янс]]&lt;br&gt;[[Мартин Пфистер]]
|-
|{{SWE}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патша [[Карл XVI Густав]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]]
|-
|{{LKA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Анура Кумара Диссанаяке]]
|Премьер-министрі [[Харини Амарасурая]]
|-
|{{TLS}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]]
|Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]]
|-
|{{ECU}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Гильермо Лассо]]
|-
|{{GNQ}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]]
|Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ
|-
|{{ERI}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Исаяс Афеворки]]
|-
|{{flag|Эсватини}}
|[[Абсолюттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Патша [[III Мсвати]]
|Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]]
|-
|{{EST}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Юлле Мадизе]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Кристен Михал]]
|-
|{{ETH}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Тайе Ацке-Селассие]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]]
|-
|{{JAM}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]]
|}

===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
![[Мемлекет]]
![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|{{ABK}}
|[[Президенттік республика]]
|Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Владимир Валерьевич Делба|Владимир Делба]]
|-
|[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]]
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]]
|Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]]
|-
|{{байрақ|Оңтүстік Осетия}}
|[[Аралас республика]]
|Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]]
|Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]]
|-
|{{COK}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшайым [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Патшайым өкілі Том Марстерс
|Премьер-министрі [[Генри Пуна]]
|-
|{{KOS}} 
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Альбулена Хаджиу]]
|Премьер-министрі [[Альбин Курти]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]]
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Аралас республика]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Полисарио]]&amp;nbsp;– [[Брагим Гали]]
|-
|Президенті [[Брагим Гали]]
|Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]]
|-
|{{байрақ|Палестина}}
|[[Аралас республика]]
|Президенті [[Махмұд Аббас]]
|Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]&lt;ref&gt;[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]&lt;/ref&gt;
|-
|[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]]
|[[Аралас республика]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Тұфан Эрхюрман]]
|Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]]
|-
|{{TWN}}
|[[Аралас республика]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Лай Циндэ]]
|Премьер-министрі [[Чжо Жунтай]]
|}

===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
![[Мемлекет]]
![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|{{байрақ|Транснистрия}}
|[[Президенттік республика]]
|Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]]
|Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]]
|-
|{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}}
|[[Президенттік республика]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]]
|-
|[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]]
|[[Президенттік республика]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]]
|}

===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
![[Үкімет]]
![[Мемлекет]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]]
|[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]]
|Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]]
|Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]]
|-
|[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]]
|[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]]
|Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]]
|Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]]
|-
|[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]]
|[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]]
|}

==Сыртқы сілтемелер==
* [[Билік басындағы монархтардың тізімі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Елдер тізімі}}

[[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]]
[[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]]</text>
      <sha1>anyy6v9svx18mwjvo0p827i1vqez3yj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657801</id>
      <parentid>3657797</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T12:52:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-50219-30</username>
        <id>185786</id>
      </contributor>
      <comment>/* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */</comment>
      <origin>3657801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58060" sha1="adk1cv9et8oi2bs1s2rq8x665w6u1xj" xml:space="preserve">Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие.

===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі===

{| style=&quot;font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;&quot;
! align=left |Түс пернесі
|-
| {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}}
|-
| {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}}
|}
{|class=&quot;sortable wikitable&quot;
![[Мемлекет]]
![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|{{USA}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]]
|-
|{{ALB}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]]
|-
|{{DZA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]]
|Премьер-министрі [[Сифи Гриб]]
|-
|{{AGO}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Жуан Лоренсу]]
|-
|{{AND}}
| [[Парламенттік монархия]]
|Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]&lt;br /&gt;''Бірлескен князь өкілі [[Эдуард Лбанес]]''&lt;br /&gt;Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]&lt;br /&gt;''Бірлескен ханзада өкілі [[Фредерих Роси]]''
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]]
|-
|{{байрақ|Антигуа және Барбуда}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Гастон Браун]]
|-
|{{ARG}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]]
|-
|{{ARM}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]]
|-
|[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]]
|[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]]
|Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]]
|-
|{{AUS}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br&gt;Генерал-губернаторы [[Саманта Мостин]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]]
|-
|{{AUT}}
|[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]]
|[[Аустрия президенті|Федералды президенті]] [[Александр Ван дер Беллен]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Аустрия федералдық канцлері|Федералды канцлері]] [[Кристиан Штокер]]
|-
|{{AZE}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]]
|Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]]
|-
|{{UAE}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]]
|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]]
|-
|{{BAH}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Синтия Пратт|Синтия Пратт]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]]
|-
|{{BGD}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мирза Фахрул Ислам Аламгир]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Тарық Рахман]]
|-
|{{BRB}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Миа Моттли]]
|-
|{{BHR}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]]
|-
|{{BLR}}
|[[Президенттік республика]] 
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|[[Беларусь президенті|Президенті]] [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]]
|Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]]
|-
|{{BEL}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]]
|-
|{{BEN}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Патрис Талон]]
|-
|{{BLZ}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]]
|-
|{{BGR}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Илияна Йотова]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Румен Радев]]
|-
|{{BOL}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{BIH}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=lightblue |&lt;div align=center&gt;[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&amp;nbsp; [[Лук Кришок]]&lt;/div&gt;
|-
|'''Президиумының төрағасы'''&lt;br /&gt;[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)&lt;br /&gt;[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)&lt;br /&gt;[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде)
|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]]
|-
|{{BWA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дума Гидеон Боко|Дума Боко]]
|-
|{{BRA}}
|[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]]
|-
|{{байрақ|Бруней}}
|[[Абсолюттік монархия]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{BFA}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightblue&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Патриоттық қорғау және қалпына келтіру қозғалысы|Қозғалыс]]&amp;nbsp; [[Ибрагим Траоре]]
|-
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Ибрагим Траоре]]
|Премьер-министрі [[Жан Эмманюэль Уэдраого]]
|-
|{{BDI}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Эварист Ндайишимие]]
|Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]]
|-
|{{BTN}}
|[[Парламенттік монархия]]
| Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Церинг Тобгай]]
|-
|{{VUT}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Никенике Вуробараву]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Джотам Напат]]
|-
|{{VAT}}
|Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]]
|[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]]
|-
|{{VEN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Дельси Родригес]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{VNM}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Социалистік мемлекет]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=lightblue|Коммунистік партияның бас хатшысы&amp;nbsp; [[То Лам]]
|-
|Президенті [[То Лам]]
|Премьер-министрі [[Ле Минь Хынг]]
|-
|{{GAB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]]
|Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]]
|-
|{{HTI}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]]
|-
|{{GUY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]]
|Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]]
|-
|{{GMB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Адама Бэрроу]]
|-
|{{GHA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]]
|-
|{{GTM}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]]
|-
|{{GIN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]]
|Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]]
|-
|{{GNB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]]
|Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]]
|-
|{{GER}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Фридрих Мерц]]
|-
|[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]]
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Сиомара Кастро]]
|-
|{{GRC}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Константинос Тасулас]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]]
|-
|{{GRD}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]]
|-
|{{GEO}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]]
|-
|{{DNK}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшайымы [[Фредерик X]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]]
|-
|{{DJI}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]]
|Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]]
|-
|{{DMA}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Чарльз Саварин]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]]
|-
|{{DOM}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Луис Абинадер]]
|-
|{{NZL}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Синди Киро]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]]
|-
|{{JPN}}
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]&lt;ref&gt;[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]&lt;/ref&gt;
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Жапония премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Санаэ Такаити]]
|-
|{{ZMB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]]
|-
|{{ZWE}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]]
|-
|{{ISR}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Ицхак Герцог]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]]
|-
|{{IDN}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Прабово Субианто]]
|-
|{{JOR}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]]
|Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]]
|-
|{{IRN}}
|[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]]
|[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]]
|-
|{{IRQ}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Низар Амиди]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Әли әз-Зейди]]
|-
|{{IRL}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Ирландия президенті|Президенті]] [[Кэтрин Коннолли]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]]
|-
|{{ISL}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Хадла Тоумасдоуттир]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]]
|-
|{{байрақ|Испания}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]]
|-
|{{ITA}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Серджио Маттарелла]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржиа Мелони]]
|-
|{{YEM}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]]
|Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]]
|-
|{{CPV}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Жозе Мария Невеш]]
|Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]]
|-
|{{KHM}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[Нородом Сиамони]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Хун Манет]]
|-
|{{CMR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]]
|Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]]
|-
|{{CAN}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Канада премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Марк Карни]]
|-
|{{KIR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Танети Маамау]]
|-
|{{QAT}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]]
|Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]]
|-
|{{KEN}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]]
|-
|{{CYP}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Никос Христодулидис]]
|-
|{{COL}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Абелардо де ла Эсприэлья]]
|-
|{{COM}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Азали Ассумани]]
|-
|{{COD}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]]
|Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]]
|-
|{{COG}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]]
|Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]]
|-
|{{KOR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]]
|[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]]
|-
|{{CRI}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Лаура Фернандес Дельгадо|Лаура Дельгадо]]
|-
|{{CIV}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]]
|Премьер-министрі [[Патрик Аши]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{CUB}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightblue&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&amp;nbsp; [[Мигель Диас-Канель]]
|-
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;| Президенті [[Мигель Диас-Канель]]
|Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]]
|-
|{{KWT}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]]
|Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]]
|-
|{{PRK}}
|[[Социалистік мемлекет]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]]
|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]]
|-
|{{KAZ}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|[[Қазақстан президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
|[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]]
|-
|{{KGZ}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]]
|[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{CHN}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Социалистік мемлекет]]
| bgcolor=&quot;lightblue&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[ҚКП ОК Бас хатшысы|Бас хатшы]]&amp;nbsp; [[Си Цзиньпин]]
|-
|[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төраға]] [[Си Цзиньпин]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Ли Цян]]
|-
|{{LAO}}
|[[Социалистік мемлекет]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Тхонглун Сисулит]]
|Премьер-министрі [[Сонексай Сипхандон]]
|-
|{{LVA}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Эдгар Ринкевич]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Андрис Кулбергс]]
|-
|{{LSO}}
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]]
|-
|{{LBR}}
|[[Президенттік республика]]
|  bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Джозеф Боакаи]]
|-
|{{LBN}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Жозеф Аун]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]]
|-
|{{LBY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]]
|-
|{{LTU}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Гитанас Науседа]]
|Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{LIE}}
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Парламенттік монархия]]
|Кінәз [[II Ханс-Адам]]
| rowspan=&quot;2&quot; |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]]
|-
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]]
|-
|{{LUX}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Ұлы герцог [[Гийом V (Люксембург ұлы герцогі)|Гийом V]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Люк Фриден]]
|-
|{{MUS}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Барлен Вьяпури]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]]
|-
|{{MRT}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]]
|Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]]
|-
|{{MDG}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Андри Радзуэлина]]
|Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]]
|-
|{{HUN}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Андраш Бака]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Петер Мадияр]]
|-
|{{MWI}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Лазарус Чаквера]]
|-
|{{MYS}}
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Анвар Ибраһим]]
|-
|{{MLI}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Ассими Гоита]]
|Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]]
|-
|{{MDV}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Мұхамед Муиззу]]
|-
|{{MLT}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мириам Спитери Дебоно|Мириам Дебоно]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Роберт Абела]]
|-
|{{MAR}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Патша [[VI Мұхаммед]]
|Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]]
|-
|{{MHL}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хильда Хайн]]
|-
|{{MEX}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Клаудия Шейнбаум]]
|-
|{{FSM}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]]
|-
|{{MOZ}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Филипе Ньюси]]
|Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]]
|-
|{{MDA}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]]
|-
|{{MCO}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]]
|Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]]
|-
|{{MNG}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]
|Премьер-министрі [[Ням-Осорын Учрал]]
|-
|{{EGY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]]
|Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]]
|-
|{{MMR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]]
|[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]]
|- 
|{{NAM}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]]
|Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]]
|-
|{{NRU}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Науру президенті|Президенті]] [[Дэвид Аданг]]
|-
|{{NPL}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]]
|-
|{{NER}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Мұхамед Базум]]
|Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]]
|-
|{{NGA}}
|[[Федерация]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Бола Тинубу]]
|-
|{{NED}}
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]]
|-
|{{NIC}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Даниэль Ортега]]
|-
|{{NOR}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Король [[VIII Хокон]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]]
|-
|{{ZAF}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Сирил Рамафоса]]
|-
|{{OMN}}
|[[Абсолюттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]]
|Премьер-министрі Хайсам бен Тарық
|-
|{{SSD}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]]
|-
|{{CAF}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]]
|Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]]
|-
|{{UZB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]]
|[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]]
|-
|{{PLW}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]]
|-
|{{PAN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Хосе Рауль Мулино|Хосе Мулино]]
|-
|{{PNG}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]]
|-
|{{PRY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Сантьяго Пенья]]
|-
|{{PAK}}
|[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]]
|[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Әсиф Әли Зардари]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}&lt;/ref&gt;.
|-
|{{PER}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Кейко Фухимори]]
|-
|{{POL}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Польша президенті|Президенті]] [[Кароль Навроцкий]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Дональд Туск]]
|-
|{{PRT}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Антониу Жозе Сегуру]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Луиш Монтенегру]]
|-
|{{RUS}}
|[[Аралас республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]
|[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]]
|-
|{{RWA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Поль Кагаме]]
|Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]]
|-
|{{ROU}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Никушор Дан]]
|Премьер-министрі [[Илие Боложан]]
|-
|{{SLV}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Найиб Букеле]]
|-
|{{WSM}}
|[[Парламенттік республика]]
|Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]]
|-
|{{SMR}}
|[[Президенттік республика]]
|  bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Капитан-регент [[Аличе Мина]] және [[Владимиро Сельва]]
|-
|{{STP}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]]
|Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{SAU}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Абсолюттік монархия]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=lightblue |&lt;div align=center&gt;Мұрагер ханзада&amp;nbsp; [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]&lt;/div&gt;
|-
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]
|-
|{{SYC}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Патрик Эрмини]]
|-
|{{SEN}}
|[[Президенттік республика]]
|[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Бассиру Диомай Фай]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Ахмаду Аль Амину Ло]]
|-
|{{VCT}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Стенли Джон]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Годвин Фрайдей]]
|-
|{{байрақ|Сент-Китс және Невис}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Марселла Либурд]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Теренс Дрю]]
|-
|{{LCA}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]]
|-
|{{SRB}}
|[[Парламенттік республика]]
| bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Джуро Мацут]]
|-
|{{SGP}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Тарман Шанмугаратнам]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Лоуренс Вонг]]
|-
|{{SYR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Ахмед әл-Шараа]]
|Премьер-министрі [[Мұхаммед әл-Башир]]
|-
|{{SVK}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Петер Пеллегрини]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Роберт Фицо]]
|-
|{{SVN}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Наташа Пирц-Мусар]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Үкімет төрағасы [[Янез Янша]]
|-
|{{SOM}}
|[[Парламенттік республика]]
| bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]]
|-
|{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]]
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Гордана Силяновская-Давкова]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Үкімет төрағасы [[Христиан Мицкоски]]
|-
|{{SLB}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]]
|-
|{{SDN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]]
|[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]]
|-
|{{SUR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Дженнифер Гирлингс-Саймонс]]
|-
|{{SLE}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Джулиус Маада Био]]
|Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]]
|-
|{{THA}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патша Маха [[Вачиралонгкорн]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Анутхин Чанвиракун]]
|-
|{{TZA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]]
|Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]]
|-
|{{TJK}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]]
|[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Қоһир Расулзода]]
|-
|{{TGO}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Фор Гнассингбе]]
|Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]]
|-
|{{TON}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]]
|-
|{{TTO}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Пола-Мэй Уикс]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Кит Роули]]
|-
|{{TUV}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Тофига Ваевалу Фалани]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]]
|-
|{{TUN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Каис Саид]]
|Премьер-министрі [[Нажла Буден]]
|-
|{{TUR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]]
|-
|{{TKM}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]]
|-
|{{UGA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]]
|Премьер-министрі [[Робина Наббанья]]
|-
|{{UKR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Украина президенті|Президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]&lt;/ref&gt;
|[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]]
|-
|{{URY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Яманду Орси]]
|-
|{{GBR}} 
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]]
|-
|{{IND}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Драупади Мурму]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]]
|-
|{{FJI}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Найкама Лалабалаву]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Ситивени Рабука]]
|-
|{{PHL}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маркос Бонгбонг]]
|-
|{{FIN}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Александр Стубб]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Петтери Оппо]]
|-
|{{FRA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]]
|Премьер-министрі [[Себастьен Лекорню]]
|-
|{{HRV}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Зоран Миланович]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]]
|-
|{{TCD}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]]
|-
|{{MNE}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Яков Милатович]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Милойко Спаич]]
|-
|{{CZE}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Петр Павел]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Андрей Бабиш]]
|-
|{{CHL}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Хосе Антонио Каст]]
|-
|{{CHE}}
|[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[Швейцарияның федералдық кеңесі|Федералдық кеңесі]]&lt;br&gt; [[Ги Пармелен]] (президенті)&lt;br&gt; [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)&lt;br&gt;  [[Карин Келлер-Зуттер]]&lt;br&gt;[[Альберт Рёшти]]&lt;br&gt;[[Элизабет Бом-Шнайдер]]&lt;br&gt;[[Беат Янс]]&lt;br&gt;[[Мартин Пфистер]]
|-
|{{SWE}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патша [[Карл XVI Густав]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]]
|-
|{{LKA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Анура Кумара Диссанаяке]]
|Премьер-министрі [[Харини Амарасурая]]
|-
|{{TLS}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]]
|Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]]
|-
|{{ECU}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Гильермо Лассо]]
|-
|{{GNQ}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]]
|Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ
|-
|{{ERI}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Исаяс Афеворки]]
|-
|{{flag|Эсватини}}
|[[Абсолюттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Патша [[III Мсвати]]
|Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]]
|-
|{{EST}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Юлле Мадизе]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Кристен Михал]]
|-
|{{ETH}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Тайе Ацке-Селассие]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]]
|-
|{{JAM}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]]
|}

===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
![[Мемлекет]]
![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|{{ABK}}
|[[Президенттік республика]]
|Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Владимир Валерьевич Делба|Владимир Делба]]
|-
|[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]]
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]]
|Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]]
|-
|{{байрақ|Оңтүстік Осетия}}
|[[Аралас республика]]
|Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]]
|Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]]
|-
|{{COK}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшайым [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Патшайым өкілі Том Марстерс
|Премьер-министрі [[Генри Пуна]]
|-
|{{KOS}} 
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Альбулена Хаджиу]]
|Премьер-министрі [[Альбин Курти]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]]
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Аралас республика]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Полисарио]]&amp;nbsp;– [[Брагим Гали]]
|-
|Президенті [[Брагим Гали]]
|Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]]
|-
|{{байрақ|Палестина}}
|[[Аралас республика]]
|Президенті [[Махмұд Аббас]]
|Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]&lt;ref&gt;[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]&lt;/ref&gt;
|-
|[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]]
|[[Аралас республика]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Тұфан Эрхюрман]]
|Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]]
|-
|{{TWN}}
|[[Аралас республика]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Лай Циндэ]]
|Премьер-министрі [[Чжо Жунтай]]
|}

===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
![[Мемлекет]]
![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|{{байрақ|Транснистрия}}
|[[Президенттік республика]]
|Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]]
|Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]]
|-
|{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}}
|[[Президенттік республика]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]]
|-
|[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]]
|[[Президенттік республика]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]]
|}

===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
![[Үкімет]]
![[Мемлекет]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]]
|[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]]
|Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]]
|Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]]
|-
|[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]]
|[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]]
|Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]]
|Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]]
|-
|[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]]
|[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]]
|}

==Сыртқы сілтемелер==
* [[Билік басындағы монархтардың тізімі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Елдер тізімі}}

[[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]]
[[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]]</text>
      <sha1>adk1cv9et8oi2bs1s2rq8x665w6u1xj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658033</id>
      <parentid>3657801</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:33:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-50219-30</username>
        <id>185786</id>
      </contributor>
      <comment>/* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */ VI Филипп (Испания патшасы)</comment>
      <origin>3658033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58060" sha1="go1ldp3ua6xhbaw9qmqa34am3j4k1g2" xml:space="preserve">Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие.

===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі===

{| style=&quot;font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;&quot;
! align=left |Түс пернесі
|-
| {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}}
|-
| {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}}
|}
{|class=&quot;sortable wikitable&quot;
![[Мемлекет]]
![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|{{USA}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]]
|-
|{{ALB}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]]
|-
|{{DZA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]]
|Премьер-министрі [[Сифи Гриб]]
|-
|{{AGO}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Жуан Лоренсу]]
|-
|{{AND}}
| [[Парламенттік монархия]]
|Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]&lt;br /&gt;''Бірлескен князь өкілі [[Эдуард Лбанес]]''&lt;br /&gt;Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]&lt;br /&gt;''Бірлескен ханзада өкілі [[Фредерих Роси]]''
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]]
|-
|{{байрақ|Антигуа және Барбуда}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Гастон Браун]]
|-
|{{ARG}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]]
|-
|{{ARM}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]]
|-
|[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]]
|[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]]
|Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]]
|-
|{{AUS}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br&gt;Генерал-губернаторы [[Саманта Мостин]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]]
|-
|{{AUT}}
|[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]]
|[[Аустрия президенті|Федералды президенті]] [[Александр Ван дер Беллен]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Аустрия федералдық канцлері|Федералды канцлері]] [[Кристиан Штокер]]
|-
|{{AZE}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]]
|Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]]
|-
|{{UAE}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]]
|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]]
|-
|{{BAH}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Синтия Пратт|Синтия Пратт]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]]
|-
|{{BGD}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мирза Фахрул Ислам Аламгир]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Тарық Рахман]]
|-
|{{BRB}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Миа Моттли]]
|-
|{{BHR}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]]
|-
|{{BLR}}
|[[Президенттік республика]] 
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|[[Беларусь президенті|Президенті]] [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]]
|Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]]
|-
|{{BEL}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]]
|-
|{{BEN}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Патрис Талон]]
|-
|{{BLZ}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]]
|-
|{{BGR}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Илияна Йотова]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Румен Радев]]
|-
|{{BOL}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{BIH}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=lightblue |&lt;div align=center&gt;[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&amp;nbsp; [[Лук Кришок]]&lt;/div&gt;
|-
|'''Президиумының төрағасы'''&lt;br /&gt;[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)&lt;br /&gt;[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)&lt;br /&gt;[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде)
|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]]
|-
|{{BWA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дума Гидеон Боко|Дума Боко]]
|-
|{{BRA}}
|[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]]
|-
|{{байрақ|Бруней}}
|[[Абсолюттік монархия]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{BFA}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightblue&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Патриоттық қорғау және қалпына келтіру қозғалысы|Қозғалыс]]&amp;nbsp; [[Ибрагим Траоре]]
|-
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Ибрагим Траоре]]
|Премьер-министрі [[Жан Эмманюэль Уэдраого]]
|-
|{{BDI}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Эварист Ндайишимие]]
|Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]]
|-
|{{BTN}}
|[[Парламенттік монархия]]
| Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Церинг Тобгай]]
|-
|{{VUT}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Никенике Вуробараву]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Джотам Напат]]
|-
|{{VAT}}
|Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]]
|[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]]
|-
|{{VEN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Дельси Родригес]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{VNM}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Социалистік мемлекет]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=lightblue|Коммунистік партияның бас хатшысы&amp;nbsp; [[То Лам]]
|-
|Президенті [[То Лам]]
|Премьер-министрі [[Ле Минь Хынг]]
|-
|{{GAB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]]
|Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]]
|-
|{{HTI}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]]
|-
|{{GUY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]]
|Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]]
|-
|{{GMB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Адама Бэрроу]]
|-
|{{GHA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]]
|-
|{{GTM}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]]
|-
|{{GIN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]]
|Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]]
|-
|{{GNB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]]
|Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]]
|-
|{{GER}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Фридрих Мерц]]
|-
|[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]]
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Сиомара Кастро]]
|-
|{{GRC}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Константинос Тасулас]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]]
|-
|{{GRD}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]]
|-
|{{GEO}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]]
|-
|{{DNK}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшайымы [[Фредерик X]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]]
|-
|{{DJI}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]]
|Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]]
|-
|{{DMA}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Чарльз Саварин]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]]
|-
|{{DOM}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Луис Абинадер]]
|-
|{{NZL}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Синди Киро]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]]
|-
|{{JPN}}
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]&lt;ref&gt;[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]&lt;/ref&gt;
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Жапония премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Санаэ Такаити]]
|-
|{{ZMB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]]
|-
|{{ZWE}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]]
|-
|{{ISR}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Ицхак Герцог]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]]
|-
|{{IDN}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Прабово Субианто]]
|-
|{{JOR}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]]
|Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]]
|-
|{{IRN}}
|[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]]
|[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]]
|-
|{{IRQ}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Низар Амиди]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Әли әз-Зейди]]
|-
|{{IRL}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Ирландия президенті|Президенті]] [[Кэтрин Коннолли]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]]
|-
|{{ISL}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Хадла Тоумасдоуттир]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]]
|-
|{{байрақ|Испания}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патша [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]]
|-
|{{ITA}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Серджио Маттарелла]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржиа Мелони]]
|-
|{{YEM}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]]
|Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]]
|-
|{{CPV}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Жозе Мария Невеш]]
|Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]]
|-
|{{KHM}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[Нородом Сиамони]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Хун Манет]]
|-
|{{CMR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]]
|Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]]
|-
|{{CAN}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Канада премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Марк Карни]]
|-
|{{KIR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Танети Маамау]]
|-
|{{QAT}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]]
|Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]]
|-
|{{KEN}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]]
|-
|{{CYP}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Никос Христодулидис]]
|-
|{{COL}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Абелардо де ла Эсприэлья]]
|-
|{{COM}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Азали Ассумани]]
|-
|{{COD}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]]
|Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]]
|-
|{{COG}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]]
|Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]]
|-
|{{KOR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]]
|[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]]
|-
|{{CRI}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Лаура Фернандес Дельгадо|Лаура Дельгадо]]
|-
|{{CIV}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]]
|Премьер-министрі [[Патрик Аши]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{CUB}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightblue&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&amp;nbsp; [[Мигель Диас-Канель]]
|-
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;| Президенті [[Мигель Диас-Канель]]
|Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]]
|-
|{{KWT}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]]
|Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]]
|-
|{{PRK}}
|[[Социалистік мемлекет]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]]
|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]]
|-
|{{KAZ}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|[[Қазақстан президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
|[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]]
|-
|{{KGZ}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]]
|[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{CHN}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Социалистік мемлекет]]
| bgcolor=&quot;lightblue&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[ҚКП ОК Бас хатшысы|Бас хатшы]]&amp;nbsp; [[Си Цзиньпин]]
|-
|[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төраға]] [[Си Цзиньпин]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Ли Цян]]
|-
|{{LAO}}
|[[Социалистік мемлекет]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Тхонглун Сисулит]]
|Премьер-министрі [[Сонексай Сипхандон]]
|-
|{{LVA}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Эдгар Ринкевич]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Андрис Кулбергс]]
|-
|{{LSO}}
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]]
|-
|{{LBR}}
|[[Президенттік республика]]
|  bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Джозеф Боакаи]]
|-
|{{LBN}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Жозеф Аун]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]]
|-
|{{LBY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]]
|-
|{{LTU}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Гитанас Науседа]]
|Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{LIE}}
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Парламенттік монархия]]
|Кінәз [[II Ханс-Адам]]
| rowspan=&quot;2&quot; |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]]
|-
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]]
|-
|{{LUX}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Ұлы герцог [[Гийом V (Люксембург ұлы герцогі)|Гийом V]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Люк Фриден]]
|-
|{{MUS}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Барлен Вьяпури]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]]
|-
|{{MRT}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]]
|Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]]
|-
|{{MDG}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Андри Радзуэлина]]
|Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]]
|-
|{{HUN}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Андраш Бака]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Петер Мадияр]]
|-
|{{MWI}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Лазарус Чаквера]]
|-
|{{MYS}}
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Анвар Ибраһим]]
|-
|{{MLI}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Ассими Гоита]]
|Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]]
|-
|{{MDV}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Мұхамед Муиззу]]
|-
|{{MLT}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мириам Спитери Дебоно|Мириам Дебоно]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Роберт Абела]]
|-
|{{MAR}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Патша [[VI Мұхаммед]]
|Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]]
|-
|{{MHL}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хильда Хайн]]
|-
|{{MEX}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Клаудия Шейнбаум]]
|-
|{{FSM}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]]
|-
|{{MOZ}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Филипе Ньюси]]
|Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]]
|-
|{{MDA}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]]
|-
|{{MCO}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]]
|Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]]
|-
|{{MNG}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]
|Премьер-министрі [[Ням-Осорын Учрал]]
|-
|{{EGY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]]
|Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]]
|-
|{{MMR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]]
|[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]]
|- 
|{{NAM}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]]
|Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]]
|-
|{{NRU}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Науру президенті|Президенті]] [[Дэвид Аданг]]
|-
|{{NPL}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]]
|-
|{{NER}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Мұхамед Базум]]
|Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]]
|-
|{{NGA}}
|[[Федерация]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Бола Тинубу]]
|-
|{{NED}}
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]]
|-
|{{NIC}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Даниэль Ортега]]
|-
|{{NOR}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Король [[VIII Хокон]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]]
|-
|{{ZAF}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Сирил Рамафоса]]
|-
|{{OMN}}
|[[Абсолюттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]]
|Премьер-министрі Хайсам бен Тарық
|-
|{{SSD}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]]
|-
|{{CAF}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]]
|Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]]
|-
|{{UZB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]]
|[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]]
|-
|{{PLW}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]]
|-
|{{PAN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Хосе Рауль Мулино|Хосе Мулино]]
|-
|{{PNG}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]]
|-
|{{PRY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Сантьяго Пенья]]
|-
|{{PAK}}
|[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]]
|[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Әсиф Әли Зардари]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}&lt;/ref&gt;.
|-
|{{PER}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Кейко Фухимори]]
|-
|{{POL}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Польша президенті|Президенті]] [[Кароль Навроцкий]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Дональд Туск]]
|-
|{{PRT}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Антониу Жозе Сегуру]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Луиш Монтенегру]]
|-
|{{RUS}}
|[[Аралас республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]
|[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]]
|-
|{{RWA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Поль Кагаме]]
|Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]]
|-
|{{ROU}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Никушор Дан]]
|Премьер-министрі [[Илие Боложан]]
|-
|{{SLV}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Найиб Букеле]]
|-
|{{WSM}}
|[[Парламенттік республика]]
|Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]]
|-
|{{SMR}}
|[[Президенттік республика]]
|  bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Капитан-регент [[Аличе Мина]] және [[Владимиро Сельва]]
|-
|{{STP}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]]
|Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{SAU}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Абсолюттік монархия]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=lightblue |&lt;div align=center&gt;Мұрагер ханзада&amp;nbsp; [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]&lt;/div&gt;
|-
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]
|-
|{{SYC}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Патрик Эрмини]]
|-
|{{SEN}}
|[[Президенттік республика]]
|[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Бассиру Диомай Фай]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Ахмаду Аль Амину Ло]]
|-
|{{VCT}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Стенли Джон]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Годвин Фрайдей]]
|-
|{{байрақ|Сент-Китс және Невис}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Марселла Либурд]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Теренс Дрю]]
|-
|{{LCA}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]]
|-
|{{SRB}}
|[[Парламенттік республика]]
| bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Джуро Мацут]]
|-
|{{SGP}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Тарман Шанмугаратнам]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Лоуренс Вонг]]
|-
|{{SYR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Ахмед әл-Шараа]]
|Премьер-министрі [[Мұхаммед әл-Башир]]
|-
|{{SVK}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Петер Пеллегрини]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Роберт Фицо]]
|-
|{{SVN}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Наташа Пирц-Мусар]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Үкімет төрағасы [[Янез Янша]]
|-
|{{SOM}}
|[[Парламенттік республика]]
| bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]]
|-
|{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]]
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Гордана Силяновская-Давкова]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Үкімет төрағасы [[Христиан Мицкоски]]
|-
|{{SLB}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]]
|-
|{{SDN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]]
|[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]]
|-
|{{SUR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Дженнифер Гирлингс-Саймонс]]
|-
|{{SLE}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Джулиус Маада Био]]
|Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]]
|-
|{{THA}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патша Маха [[Вачиралонгкорн]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Анутхин Чанвиракун]]
|-
|{{TZA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]]
|Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]]
|-
|{{TJK}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]]
|[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Қоһир Расулзода]]
|-
|{{TGO}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Фор Гнассингбе]]
|Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]]
|-
|{{TON}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]]
|-
|{{TTO}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Пола-Мэй Уикс]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Кит Роули]]
|-
|{{TUV}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Тофига Ваевалу Фалани]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]]
|-
|{{TUN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Каис Саид]]
|Премьер-министрі [[Нажла Буден]]
|-
|{{TUR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]]
|-
|{{TKM}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]]
|-
|{{UGA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]]
|Премьер-министрі [[Робина Наббанья]]
|-
|{{UKR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Украина президенті|Президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]&lt;/ref&gt;
|[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]]
|-
|{{URY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Яманду Орси]]
|-
|{{GBR}} 
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]]
|-
|{{IND}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Драупади Мурму]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]]
|-
|{{FJI}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Найкама Лалабалаву]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Ситивени Рабука]]
|-
|{{PHL}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маркос Бонгбонг]]
|-
|{{FIN}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Александр Стубб]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Петтери Оппо]]
|-
|{{FRA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]]
|Премьер-министрі [[Себастьен Лекорню]]
|-
|{{HRV}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Зоран Миланович]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]]
|-
|{{TCD}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]]
|-
|{{MNE}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Яков Милатович]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Милойко Спаич]]
|-
|{{CZE}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Петр Павел]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Андрей Бабиш]]
|-
|{{CHL}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Хосе Антонио Каст]]
|-
|{{CHE}}
|[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[Швейцарияның федералдық кеңесі|Федералдық кеңесі]]&lt;br&gt; [[Ги Пармелен]] (президенті)&lt;br&gt; [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)&lt;br&gt;  [[Карин Келлер-Зуттер]]&lt;br&gt;[[Альберт Рёшти]]&lt;br&gt;[[Элизабет Бом-Шнайдер]]&lt;br&gt;[[Беат Янс]]&lt;br&gt;[[Мартин Пфистер]]
|-
|{{SWE}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патша [[Карл XVI Густав]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]]
|-
|{{LKA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Анура Кумара Диссанаяке]]
|Премьер-министрі [[Харини Амарасурая]]
|-
|{{TLS}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]]
|Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]]
|-
|{{ECU}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Гильермо Лассо]]
|-
|{{GNQ}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]]
|Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ
|-
|{{ERI}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Исаяс Афеворки]]
|-
|{{flag|Эсватини}}
|[[Абсолюттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Патша [[III Мсвати]]
|Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]]
|-
|{{EST}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Юлле Мадизе]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Кристен Михал]]
|-
|{{ETH}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Тайе Ацке-Селассие]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]]
|-
|{{JAM}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]]
|}

===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
![[Мемлекет]]
![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|{{ABK}}
|[[Президенттік республика]]
|Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Владимир Валерьевич Делба|Владимир Делба]]
|-
|[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]]
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]]
|Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]]
|-
|{{байрақ|Оңтүстік Осетия}}
|[[Аралас республика]]
|Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]]
|Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]]
|-
|{{COK}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшайым [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Патшайым өкілі Том Марстерс
|Премьер-министрі [[Генри Пуна]]
|-
|{{KOS}} 
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Альбулена Хаджиу]]
|Премьер-министрі [[Альбин Курти]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]]
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Аралас республика]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Полисарио]]&amp;nbsp;– [[Брагим Гали]]
|-
|Президенті [[Брагим Гали]]
|Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]]
|-
|{{байрақ|Палестина}}
|[[Аралас республика]]
|Президенті [[Махмұд Аббас]]
|Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]&lt;ref&gt;[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]&lt;/ref&gt;
|-
|[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]]
|[[Аралас республика]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Тұфан Эрхюрман]]
|Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]]
|-
|{{TWN}}
|[[Аралас республика]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Лай Циндэ]]
|Премьер-министрі [[Чжо Жунтай]]
|}

===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
![[Мемлекет]]
![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|{{байрақ|Транснистрия}}
|[[Президенттік республика]]
|Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]]
|Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]]
|-
|{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}}
|[[Президенттік республика]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]]
|-
|[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]]
|[[Президенттік республика]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]]
|}

===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
![[Үкімет]]
![[Мемлекет]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]]
|[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]]
|Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]]
|Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]]
|-
|[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]]
|[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]]
|Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]]
|Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]]
|-
|[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]]
|[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]]
|}

==Сыртқы сілтемелер==
* [[Билік басындағы монархтардың тізімі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Елдер тізімі}}

[[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]]
[[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]]</text>
      <sha1>go1ldp3ua6xhbaw9qmqa34am3j4k1g2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Антиклерикализм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>573144</id>
    <revision>
      <id>3658236</id>
      <parentid>3646758</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T06:59:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baktygul Kurmanova</username>
        <id>185419</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Стилистикалық, грамматикалық, пунктуациялық түзетулер жасалды.</comment>
      <origin>3658236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4392" sha1="crekcd18877x8tcfsd09y09wxhpqkz9" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Антиклерикализм''' — саяси және рухани өмірді, ғылымды, мәдениетті және білім беруді дін мен шіркеудің билігінен азат етуге бағытталған қоғамдық қозғалыс.  Антиклерикалдық жекелеген идеяларды ежелгі дәуір философтары да айтқан. Ортағасырлық Еуропада антиклерикализм діни биліктің зайырлы биліктен басымдығы жөніндегі шіркеу орнықтырған идеяға қарсы күрес түрінде көрініс тапты. Феодализмге қарсы бағытталған буржуазиялық революциялар идеологиясында антиклерикализм міндетті элемент болып табылды. Бұл  жас буржуазия идеологтарының шіркеу саясатын сынауынан, сондай-ақ буржуазиялық үкіметтердің шіркеу меншігін мемлекет меншігіне айналдыруға және  шіркеуді мемлекеттен бөлуге бағытталған заңдар қабылдауынан байқалады. Қазіргі замандағы антиклерикализм, тұтастай алғанда,  алдыңғы шепті, бірақ біртекті емес қозғалыс болып саналады. Антиклерикалдық күреске философиялық, саяси, діни көзқарастары әртүрлі адамдар қатысады. Шетелдердегі алдыңғы шепті көзқарастағы  христиан демократтарының антиклерикализмі коммунизм туының астына топтасқан еңбекшілердің антиклерикализмінен айтарлықтай ерекшеленеді. Көптеген діндар антиклерикалдар клерикализмді реакциялық күштердің дінді өз мақсаттарына пайдалануының нәтижесі ретінде ғана қарастырады. олар клерикализм мен діннің шек қоя отырып, барлық реакциялық құбылысты &quot;жауыққан клерикализмге&quot; жатқызады да, дінді сыннан тыс қалдырады. Дінге сенушілердің антиклерикализмі, ең алдымен, клерикализмді туындататын қанаушы қоғамның негіздеріне қарсы бағытталмағандықтан, өрісі шектеулі деп саналады. 
Антиклерикализм марксизм пайда болғаннан кейін ғана дәйекті сипат алды. Марксизм-ленинизм негізінде коммунистік және жұмысшы партиялар клерикализммен күрестің ғылыми бағдарламасын жасады. Коммунистер клерикализм мен діннің ара жігін аша отырып, сонымен бірге дін мен клерикализмді жою  мәселесін  әлеуметтік  езгінің әртүрлі нысандарын, соның ішінде клерикализмді де  туындататын қанаушы қоғамды жоюға бағытталған еңбекшілердің таптық күресімен байланыстырады &lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі» Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет&lt;/ref&gt;.


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Антиклерикализм]]</text>
      <sha1>crekcd18877x8tcfsd09y09wxhpqkz9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ричард Брэнсон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>578825</id>
    <revision>
      <id>3657925</id>
      <parentid>3627196</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:08:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гульмира Айтқұл</username>
        <id>178969</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3657925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47345" sha1="bmss8mwrxgtwqr26iz7i46ywg8tl4uv" xml:space="preserve">{{Грамматикасы тексерілсін}}
{{Тұлға
 |Есімі                 = Ричард Брэнсон
 |Шынайы есімі          = Richard Branson
 |Сурет                 = Richard_Branson.jpg
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = Ричард Чарльз Николас Брэнсон
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 18.7.1950
 |Туған жері            = {{туғанжері|Лондон|Лондонда}}, [[Англия]], [[Ұлыбритания]]
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{Байрақ|Ұлыбритания}}
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[кәсіпкер]]
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Балалары              = 
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = Richard_Branson
}}
'''Ричард Чарльз Николас Брэнсон''' ({{lang-en|Richard Charles Nicholas Branson}}; [[18 шілде]] [[1950 жыл|1950]], {{Аударылмаған2|Блэкхет|Блэкхет|en|Blackheath, London}}, [[Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]]) — [[Ұлыбритания|британдық]] [[кәсіпкер]], әртүрлі 400-ге жуық [[Компания|компанияларды]] қамтитын '''Virgin Group''' [[Корпорация|корпорациясының]] негізін қалаған, әрі Ұлыбританияның ең бай тұрғындарының бірі&lt;ref&gt;[http://www.forbes.com/profile/richard-branson/ Ричард Брэнсон Forbes рейтингінде]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Ричард Брэнсон жұртшылыққа өзінің әдеттен тыс қылықтарымен, және бірнеше рет [[Әлемдік рекорд|әлемдік рекордтар]] жаңартуға жасаған талпыныстармен кең танымал.

== Жастық шағы ==
Брэнсон [[лондон|лондондық]] {{Аударылмаған2|Блэкхет|Блэкхет|en|Blackheath, London}} ауданында, барристер Эдвард Джеймс Брэнсон&lt;ref&gt;({{Lang-en|Edward James Branson}}&lt;/ref&gt; мен Хауа Брэнсон&lt;ref&gt;({{Lang-en|Eve Branson}}&lt;/ref&gt;(қыз күнінде Хантли Флиндттың&lt;ref&gt;({{Lang-en|Huntley Flindt}}&lt;/ref&gt;)  отбасында дүниеге келген. 4 баланың үлкені. Інісі мен өзінен басқа отбасында екі қарындасы бар: Линди ({{Lang-en|Lindi}}) және Ванесса ({{Lang-en|Vanessa}}). Оның інісі Тед әкесінің жолын қуып, [[адвокат]] мансабын құрған. Брэнсонның анасы театрда жұмыс істеген, ұшқыш планерлер мен ұшуда ілесіп жүруші адамдардың нұсқаушысы болған. Атасы, құрметті {{Iw|Джордж Артур Харвин Брэнсон|Джордж Артур Харвин Брэнсон||G. A. H. Branson}} мырза, [[Англия]] мен [[Уэльс|Уэлстің]] Жоғарғы сотының соты және жасырын кеңесінің мүшесі болған.

13 жасқа дейін Брэнсон Скейтклифф &quot;Эгама&quot; бастауыш мектебінде [[Суррей]]де (қазіргі — Бишопсгейт мектебі) оқыған. 13-15 жасқа дейін — Бакингемширдегі Стоу мектебінің оқушысы болған. Оқудағы қиындықтары мен өзінің төмен бағаларын Брэнсон [[Легастения|дислексияның]] кесірі деп түсіндіреді.

Бала кезінен ол кәсіпкер болуға ұмтылған. Оның сәтсіздікке ұшыраған екі идеясы белгілі: рождестволық шыршаларды өсіру және толқынды тотықұстарды өсіру.

Брэнсон он алты жасында мектепті тастап, [[Лондон]]ға көшіп келіп, алғашқы табысты бизнесін — ''Student'' журналын ашады, оған атақты суретші Джеральд Скарф бірнеше иллюстрация жасаған. Журналда бұдан басқа, [[Джон Леннон]], Мик Джаггер және кейбір басқа да жұлдыздар тегін басылған. Бұл оның жеті жылда бірінші қайырымдылық ұйымын — '''Student Advisory Centre''' ашуына себеп болды.

== Дыбыс жазу бизнесі ==
Брэнсон өзінің бірінші бизнесін [[Ла-Манш]]қа саяхаттағаннан кейін бастады, ол дыбыс жазумен және ақаулық ретінде танылған жазбалардың қораптарын алып-сатумен байланысты болатын. Ол бұл жазбаларды өз машинасымен Лондон бөлшек сауда орталықтарында сатты. 1970 жылы ол жарамсыз жазбаларды почтамен таратып сатуды жалғастырды. Ол жазбаларды ''Virgin'' атауымен сата жүріп орталық дүкендер көшесіндегіден кішкене ғана азырақ сата бастады (мысалы, {{Iw|WHSmith}} желісі). Virgin атауы жөнелту нүктесі болды, өйткені жазбалар жаңа талаптар бойынша сатылды (басқа да дүкендерден айырмашылығы, онда жазбаларды дүңгіршектерде тыңдау үшін қолжетімді болды). Сол кездерде көптеген өнімдер қатаң [[Маркетинг|маркетингтік]] келісімдерді сақтай отырып сатылды, олар жеңілдіктерді шектеді, 1950-ші және 1960-шы жетістіктерге қарамастан қолдау деп аталатын қайта сату бағалары шектелді&lt;ref&gt;Тағы бір мысал «Кітап бағасының ең төменгі келісімі» болды, оған сәйкес баспагерлер кітаптарды сатудың ең төменгі (таза) бағасын белгіледі.&lt;/ref&gt;. Нәтижесінде Брэнсон бірнеше өзгерістер сериясының негізінде жазылған музыкаға жалпылама жеңілдіктер әкелді. Брэнсон әріптестерімен жаңа бизнес атын талқылағанда, біреу Virgin деп атауды ұсынды, өйткені олар бизнесте жаңашыл идеялардың авторы еді.

Нәтижесінде Брэнсон, Лондонда [http://ludinovo-life.ru Оксфорд-стрит] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801203242/http://ludinovo-life.ru/ |date=2015-08-01 }} 2015 жылы 1 тамызда жазбалар дүкенін ашты, ал содан кейін көп ұзамай {{Iw|Ник Пауэлл (продюсер)|Ник Пауэллмен||Nik Powell}} Virgin Records дыбыс лейблін іске қосты. Брэнсон дүкенде тапқан ақшасы, жер иелігін сатып алуға жеткілікті болды, онда [[Дыбысжазба студиясы|дыбыс жазу студиясын]] орналастырды. Студия мультиинструменталист Майк Олдфилд сияқты бастаушы музыканттарға жалға берілді.

1971 жылы Брэнсон қамауға алынып, Virgin дүкендерінде жазбалар сатқаны үшін айыпталды, олар экспорттық тауарлар ретінде жарияланды. Ол Англия Кеденімен сот ісін реттеп, акциздік басқармаға төленбеген баждар мен айыппұлдарды төлеу туралы келісімге келді. Брэнсонның анасы отбасылық үйді қайтадан алынатын соманы төлеуге көмектесу үшін кепілге қойды.

''Virgin Records'' бірінші жазған Майк Олдфилдың ''Tubular Bells'' альбомы еді, миллион данамен тарап, UK Album Album Chart-ында № 1 орынға шықты және үздік инструменталды жұмыс үшін [[Грэмми]] сыйлығына ие болды&lt;ref&gt;[http://mike-oldfield.ru/oldfield-1.html Tubular Bells альбомының мақаласы]&lt;/ref&gt;. Tubular Bells арқасында табысқа жеткен, Virgin Records одан әрі даму үшін қаражат алды. Компания сол уақытта күмәнді, [[Sex Pistols]] сияқты топтармен келісім-шарттар жасасты, ал ол кезде олармен басқа компаниялар жұмыс істеуге құлықсыз еді. Компанияның еңбегі көпшілікке аз танымал авангардтық стилінде краут-рок жанрында белгілі Faust және Can ретінде шыққан топтарды ұсынуында еді. Virgin Records, сондай-ақ музыкалық әлемге Culture Club-ты ұсынды. 1991 жылы Ричард Брэнсон Дэвид Фростпен консорциумымен құрып ITV атауы үшін CPV-TV үш франшизасын сатып алуға сәтсіз талпыныс жасады.

1992 жылы Брэнсон Virgin Atlantic Airways авиакомпаниясын дамытуды жалғастыру үшін компанияның Virgin лейблін EMI-ға сатты — бұл бір көбірек консервативті компания еді, осыдан кейін бұлар [[Sex Pistols]]-пен 1 миллион АҚШ долларлық келісім-шартты бұзды. Кейін Брэнсон сату туралы шешіміне өкінді, себебі дыбыс жазу Virgin империясының негізі еді. Кейінірек ол музыкалық бизнесті V2 Records атауымен қайтадан негізін қалады.

== Бизнес-бастамалар ==
[[Сурет:Jenson_Button_2009_Turkey_7.jpg|нобай|250x250 нүкте|Brawn GP болидесіне — [[Формула-1]]-дің 2009 жылғы ең табысты командасына арналған Virgin логотипі.]]
Брэнсон Virgin Atlantic Airways-ты 1984 жылы құрды, Virgin Mobile-ды 1999 жылы, ал Virgin Blue Аустралияда — 2000 жылы іске қосты, содан кейін 2000 жылы National Lottery-ді сатып алу туралы ұсыныста сәтсіз аяқталды.

1997 жылы Брэнсон бұл көптеген адамдар үшін тәуекелді бизнес-бастамалар болып көрінген [[Темір жол көлігі|теміржол]] бизнесін қолға алды. Virgin Trains компаниясы British Rail темір жол компаниялары жүйесінде Intercity және West Coast ауылды мекендерінде темір жол секторларын құруға салуға франшизаны жеңіп алды. Аздан соң Virgin Trains-тің British Rail-дан қалған жылжымалы құрамдармен және инфрақұрылыммен проблемалары басталды. 

Virgin 1996 жылы еуропалық қысқа қашықтыққа қатынайтын Euro Belgian Airlines тасымалдаушы-[[әуе компания]]сын сатып алды және оның атын Virgin Express деп өзгертті. 2006 жылы SN Brussels Airlines әуе желісі, бұрынғы Sabena-мен біріктірілді. Біріккен компания Brussels Airlines атауын алды. Ол сондай-ақ [[Нигерия]]да орналасқан ұлттық әуе желісін құрды, оны Virgin Nigeria деп атады. Virgin America атты тағы бір компания, San Francisco International Airport әуежайынан 2007 жылдың тамыз айында ұша бастады. Брэнсон, сондай-ақ ''Virgin Cola'', тіпті ''Virgin Vodka'' брендтерін әзірледі, олар аса ерекще табысты бастама бола алмады.

Кейін &quot;лас трюктер&quot; деп аталатын науқанда (Virgin Atlantic Airways тармақталған сілтемесін қараңыз), Брэнсон, 1992 жылы лейблді иелену үшін, бәсекелесімен, [[British Airways]] әуе желісімен соттасты. British Airways төрағасы Джон Кинг кейіннен, қарсы арызбен жауап берді және содан іс 1993 жылы қосымша тергеуге жіберілді. British Airways сотта жеңіліп, Брэнсонге £500 000 және болашақта оның авиакомпаниясына £110 000 төледі. Брэнсон өтемақысымен өз персоналының арасындағы бөлісті (&quot;BA бонусы&quot; деп аталады).

[[2004 жыл]]ы [[25 қыркүйек]]те Брэнсон мәміле жасасқаны туралы жариялады, ол бойынша жаңа Virgin Galactic компаниясы, SpaceShipOne кемесінің негізінде жататын ғарыштық туризм бойынша технологияны лицензиялайды — оны сондай-ақ [[Microsoft]]-ты бірге құрған [[Пол Аллен]] қаржыландырды және бұл [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]] аты аңызға айналған аэронавтика бойынша инженері және визионері Берт Рутан, суборбиталық ғарыштық биіктікке жолаушыларды коммерциялық тасымалдау үшін әзірледі. Virgin Galactic (Virgin Group-қа толығымен тиесілі) ұшуға {{iw|Scaled Composites White Knight Two|Scaled Composites White Knight Two}}-ті пайдалануды жоспарлаған, ол жұртшылыққа 2009 жылдың аяғына билет құны шамамен $200 мыңға қол жетімді болды.

Брэнсонның Virgin Group-пен келесі бастамасы, Virgin Fuels, ол [[ғаламдық жылыну]] мен отын бағасының шарықтауына тұспа-тұс жауап болуы тиіс, автомобильдер үшін және жақын болашақта ұшақтарға жаңа арзан отын ұсынады. Брэнсон, бұрын осы жаһандық жылыну мәселесінде скептик болғанын атап өтті және бұл шешімге [[Аль Гор]]мен бір таңғы ас барысында рухтанған&lt;ref&gt;[http://abcnews.go.com/GMA/story?id=2477400 ABC News: Breakfast With Al Gore Persuades Branson to Pledge Billions to Global Warming]&lt;/ref&gt;.

Брэнсон &quot;трансформация&quot; көшбасшысы деген лақап ат алды, оның тәуелсіз стратегиялары және бейресмилікке және ақпаратқа негізделген Virgin Group-қа ұйым ретінде басымдық беруі, жоғарыдан тұншықтырғыш менеджментке қарағанда, тек бір ісі әлдеқайда нық іргетас қалайды.

2012 жылғы жағдай бойынша әлемдегі ең бай адамдардың Sunday Times Rich List тізімінде [[Ұлыбритания|Ұлыбританияда]] 16-шы орынға жайғасты.

[[2006 жыл]]ы [[21 қыркүйек]]те Брэнсон Virgin Atlantic және Virgin Trains кірістерін экологиялық қауіпсіз отын саласындағы зерттеулерге инвестициялауға уәде берді. Болжам бойынша, бұл инвестициялар $3 миллиардтан астам АҚШ 
долларын құрайды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Come fly with me, come give it away|url=http://www.thefirstpost.co.uk/index.php?menuID=1&amp;subID=770|archiveurl=http://www.webcitation.org/65U04AmZI|archivedate=2012-02-16|accessdate=2006-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Virgin Group to Invest $3 Billion in Renewable Energy|url=http://renewableenergyaccess.com/rea/news/story?id=46071|archiveurl=http://www.webcitation.org/65U05IyW0|archivedate=2012-02-16|accessdate=2006-10-12}}&lt;/ref&gt;.

[[2006 жыл]]ы [[4 шілде]]де, Брэнсон өзінің Ұлыбританиядағы Virgin Mobile, NTL/NTL:Telewest кең жолақты қолжетімділік және телефония қызметтерін ұсынушы, кабель желісі компаниясын £1 миллиардқа сатты.
Мәміленің бөлігінде, компания Virgin атын пайдаланғаны үшін жылына кем дегенде £8,5 миллион төлейтін болатын шарттары бар. Жаңа компания Virgin Media атымен одан да үлкен сән-салтанатпен және жұртшылыққа жария етілу аясында [[8 ақпан]] [[2007 жыл]]ғы іске қосылды&lt;nowiki/&gt;. Virgin Media мен NTL компанияларын біріктіру шешімі компаниялардың коммерциялық үйлесімді бөлігін интеграциялау мақсатында қабылданды. Брэнсон Virgin Mobile-дың төрттен үші меншігінде еді, ал енді ол жаңа Virgin Media компаниясының 15 пайызына иелік етеді&lt;ref name=&quot;Perry&quot;&gt;{{Cite news|title=Uma Thurman to promote Virgin Media|last=Fryer|first=Pat|url=http://www.earthtimes.org/articles/show/23001.html|publisher=earthtimes.org|date=[[23 January]] [[2007]]|accessdate=2007-02-02}}&lt;/ref&gt;.

[[2006 жыл]]ы Брэнсон ғаламдық ойын-сауық аудиториясы үшін жаңа әңгімелер мен кейіпкерлерді құруға бағытталған Virgin Comic және Virgin Animation компанияларының негізін қалады. Компанияны автор Дипак Чопро, режиссер Шекхар Капур және жеке кәсіпкерлер Шарад Девараджан және Готхам Чопрамен бірлесіп құрды.

Брэнсон, сондай-ақ [[2007 жыл]]ы [[1 ақпан]]да Virgin Health Bank ашты, ол болашақ ата-аналарға балалардың кіндік қандағы дің жасушаларын бала туған соң жеке және жария банктерінде сақтау ұсынысынан туған.

2006 жылдың маусымында Virgin Atlantic үстінен шағым АҚШ және Ұлыбританияның монополияға қарсы тергеулер комитеттерін Virgin Atlantic және British Airways арасындағы бағаларды орнату талпыныстары бойынша тергеу жүргізуге мәжбүр етті. 2007 жылдың тамыз айында British Airways-қа 271 млн £ айыппұлға салынды, өйткені кінәлі деп табылды. Virgin Atlantic билік тарапына жәрдемдескені үшін иммунитет көрсетті, оған да айыппұл салынбады&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/airlines/story/0,,2141647,00.html ''OFT defends 'snitch' policy'', Ruth Sunderland, The Guardian, Sunday August 5, 2007]&lt;/ref&gt;.

[[2007 жыл]]ы [[9 ақпан]]да Брэнсон Жаһандық ғылыми технологиялар үшін — Virgin Earth Challenge жүлдесін жария етті, мұндай түрдегі сыйлықтар адамзаттың игілігі үшін технологиялық жақсартуларды ынталандырады. Virgin Earth Challenge жүлдесі 25 млн. долл. жеке адамға немесе адамдар тобына табысталады, олар жылыжай эффектісіне әкеп соғатын антропогендік атмосфералық газдарды жою бойынша коммерциялық өміршеңдігін көрсете алатын жобаны әзірлеуі тиіс. Мұндай жоба жыл сайын кем дегенде, он жыл бойы қатарынан, қоршаған ортаға зиянды әсерін көрсетпей отырып газдарды жоюы керек. Бұл тазалағыш ұзақ әсері болуы керек және Жер ахуалын тұрақтылығына тиімді үлес қосуы қажет. Сондай-ақ, Брэнсон, өзінің облыстарда дүниежүзілік беделі бар жүлде беретін бес соттың тізіміне қосылуды қалайтынын жариялады, олар мыналар: [[Альберт Гор|Эл Гор]], сэр {{Iw|Криспин Тикелл|Криспин Тикелл||Crispin Tickell}}, {{Iw|Тим Фланнери|Тим Фланнери||Tim Flannery}}, Джеймс Хансен және Джеймс Лавлок. Соттар құрамына шешім шығаруға Virgin Earth Prize сотының арнайы көмекшісі Стив Ховард көмектесетін болады.

Ричард Брэнсон [[футбол]]ға да қызықты, бір жолы &quot;Нанитон Боро&quot; клубын 2006 жылғы қаңтардағы &quot;Мидлсброға&quot; қарсы үшінші раундтағы ойынына демеушілік етті. Ойын 1:1 есебімен аяқталды.

2007 жылғы тамызда Брэнсон, [[Малайзия|малайзиялық]] AirAsia X компаниясының 20 % үлесін сатып сатып алғанын айтты.

[[2007 жыл]]ғы [[13 қазан]]да Брэнсонның Virgin Group-ы өз империясына Northern Rock банкін қосу тәсілін тапты, келісімге қол қойылғаннан кейін, нәтижесінде Брэнсон өзі компания акцияларының 30% иесі болды, Northern Rock атауын  Virgin Money деп ауыстырды&lt;ref&gt;[http://money.guardian.co.uk/news_/story/0,,2190411,00.html Branson dangles offer for Northern Rock.]&lt;/ref&gt;. Сонда Daily Mail газеті оның ұсынысы бойынша бұл мәмілеге қарсы науқан бастады. Vince Cable Қауымдар палатасына, бұл Брэнсонның салық төлеуден жалтарудың түріндегі қылмысы деп болжады, бұл кейбір қоғамдық ақшаларды оған сеніп тапсыруға болмайтын жеткілікті бұлтартпас себеп болуы мүмкін екенін айтты&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/business/2007/dec/13/northernrock.creditcrunch Northern Rock bidder threatens to pull out unless takeover date set.] &lt;/ref&gt;.

[[2008 жыл]]ғы [[10 қаңтар]]да Virgin Healthcare емдеу клиникаларының желісін ашайын деп жатқанын жариялады, олар медициналық көмекпен бірге гомеопатия және қосымша терапия түрлерін ұсынады&lt;ref&gt;[http://www.ft.com/cms/s/0/7f5d8f32-bfa0-11dc-8052-0000779fd2ac.html FT.com / World — Branson launches healthcare business]&lt;/ref&gt;. Financial Times, Ұлыбритания денсаулық сақтау министрі Бен Брэдшоу, ланчке шақырылғанын хабарлады. &quot;Маған, Virgin Healthcare министрлікпен жұмыс істейін деп жатқаны жақсы, пациенттерге көбірек интеграцияланған қызмет көрсетуді дамытуға көмектесу үшін&quot;.

2009 жылдың наурыз айында Virgin компаниясы [[Формула-1]] жаңа Brawn GP ойыншы командасының демеушісі болды&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/7969435.stm] [[Би-Би-Си|BBC]] SPORT Virgin to sponsor Brawn F1 team&lt;/ref&gt;, бірақ команда жеңе бастады және демеушілік келісім-шарттың да бағасы айтарлықтай өсті. Қорытындысында — серіктестік тек бір кезеңмен шектелді. 2009 жылдың қыркүйегінде Motorsport.com&lt;ref&gt;[http://www.motorsport.com/news/article.asp?ID=345110&amp;FS=F1 http://www.motorsport.com/news/article.asp?]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; қайнаркөзі Ричард Брэнсонның 2010 жылдың маусымында басқа жаңа ойыншы команданы сатып алу туралы ақпаратын жариялады, сол таңдағы Manor командасы Virgin F1 болып қайта аталды.

2010 жылдың соңында Virgin F1-дің 49% үлесін Николай Фоменко басқаратын ресейлік Marussia Motors автомобиль компаниясы сатып алды. Жаңа альянс Marussia Virgin Racing деп аталды.

2017 жылдың соңында ол Sherpa Ventures венчурлық қорынан Hyperloop вакуумдық пойыз жобасын жүзеге асыру үшін [[Hyperloop One]]-ға инвестиция салды. Жаңа серіктестік аясында компания Virgin Hyperloop One деп өзгертіледі.

2021 жылдың шілдесінде 70 жастағы Ричард алты адамнан тұратын экипажмен бірге суборбитальды сынақ рейсін жасады. Алдымен, тасымалдаушы ұшақ Жерден шамамен 15 км биіктікке көтерілді, содан кейін одан Unity зымыран ұшағы шығып, реактивті қозғалтқышты пайдалана отырып, тағы 80 км өз бетінше ұшуды жалғастырды. Салмақсыздықта аз уақыт болғаннан кейін ғарыш ұшағы жеке ғарыш айлағына аман-есен оралды. Ұшуды Брэнсонға тиесілі Virgin Galactic компаниясы жүзеге асырды.

== Гуманитарлық бастамалар ==
2007 жылы 18 шілдеде [[Нельсон Мандела]] [[Йоханнесбург]]те (ОАР) өзінің 89 жасқа толуына орай жұртшылық алдында сөйлеген сөзінде «Ақсақалдар» атты жаңа ұйымның құрылғанын жариялады. Бұл топтың негізін қалаушылар Десмонд Туту, Граса Машел, [[Кофи Аннан]], Эла Бхатт, Гру Харлем Брундтланд, [[Джимми Картер]], [[Ли Чжаосин]], Мэри Робинсон және [[Мұхаммед Юнус]] болды. Ақсақалдарды Брэнсон мен Габриэлді қоса алғанда, Құрылтайшылар тобымен дербес қаржыландырылады. Десмонд Туту тәжірибесін ұзаққа созылған қақтығыстарда бейбіт шешімдерге қол жеткізу үшін пайдалана отырып, көптеген адамдарға зиян тигізетін немесе зардап шегуі мүмкін жаһандық қақтығыстарда мақсаттар қоя отырып, өзінің даналығын бүкіл әлем бойынша дауыстарды біріктіруге көмектесу үшін пайдалана отырып, топтың төрағасы болады. Олар алдағы бірнеше ай ішінде қандай қақтығыстарды шешетінін нақты шешу үшін бірге жұмыс істейді.

2007 жылдың қыркүйегінде Ричард Брэнсон Dutch Postcode Lottery мен PICNIC желісі ұйымдастырған, шығармашылық кәсіпқойлардан құралған қазылар алқасына, ең жақсы жаңа жасыл бастама үшін 500 000 еуро көлеміндегі алғашқы {{Iw|Picnic Green Challenge}} конкурсына, төрағалық етті. Бірінші Green Challenge жеңімпазы Qbox-тан Qurrent болды.

2008 жылдың наурыз айында Брэнсон Кариб теңізіндегі өзінің жеке {{Iw|Некер (Британдық Виргин аралдары)|Некер||Necker Island (British Virgin Islands)}} аралында бірнеше танымал кәсіпкерлермен, атақты адамдармен және әлемдік көшбасшылармен экологиялық кездесу өткізді. Олар жаһандық жылынудың әлем алдында тұрған қиындықтарын талқылады, бұл кездесу осыған ұқсас мәселелерге қатысты көптеген тақырыптық талқылауларға негіз болады деп үміттенді. Сондай-ақ оған Ұлыбританияның бұрынғы премьер-министрі Тони Блэр, [[Уикипедия|Wikipedia]] негізін қалаушы [[Джимми Уэйлс]] және [[Google]] компаниясынан [[Ларри Пейдж]] де қатысты&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Thinking Green While Sifting Through the Sand|url=http://www.nytimes.com/2008/03/22/business/worldbusiness/22deal.html|author=Andrew Ross Sorkin|lang=en|publisher=[[The New York Times]]|date=2008-03-22|accessdate=2015-04-30}}&lt;/ref&gt;.

Ол ең терең ойпаттарға түсуге қабілетті құрылғыларды жасайтын Virgin Aquatic (қазіргі — Virgin Oceanic) компаниясын ұйымдастырушыларының бірі.

Ол атмосферадан көмірқышқыл газын қалпына келтіру технологиясына 25 миллион доллар сыйақы жариялады.&lt;blockquote&gt;Шамамен 8 000 адам өтінім берді, олардың ішінен біз үлкен қызығушылықпен ұстанатын ондаған идеяны таңдадық. Жақын арада жүлде алуға ешкім жақын деп айта алмаймын. Өйткені атмосферадан бір жылда бүкіл Еуропа өндіретін сонша көміртекті жинай білуі керек, әйтпесе климаттың өзгеруін тоқтату мүмкін емес.

— РБК журналына берген сұхбаттан.&lt;/blockquote&gt;Ол өндіріс шығарындыларындағы парниктік газдардың мөлшерін есептейтін {{Iw|Carbon War Room}} компаниясын құрды, онда олар бұл мәселені бизнес үшін тым ауыр болмайтын шешудің жолдарын табуға тырысады.

Есірткі саясаты жөніндегі жаһандық комиссияның (GCDP) жұмысына қатысады. Оның құрамында 15 бұрынғы президент пен Кофи Аннан бар, олар есірткіге қарсы соғыс туралы кең ауқымды зерттеулер жүргізеді.

2018 жылы ол журналист Жамал Хашоггиді өлтірді деген күдікпен Сауд Арабиясының бизнес жобасына қатысуын тоқтатты.

=== Украинадағы соғыс ===
2022 жылдың маусым айының соңында Киевке келіп, жойылған Ан - 225 &quot;Мрия&quot; ұшағын қалпына келтіруге көмектесуге уәде берді. Ол сапарының мақсаты Украинаны барынша тиімді қолдау үшін азаматтық қоғаммен және билікпен серіктестікте бизнестің не істей алатынын білуге деген ұмтылысты атады. Украина президенті Владимир Зеленскиймен кездесті.

== Оның әлемдік рекордтар орнату әрекеттері ==
[[Сурет:Balloon_crash_Hawaii.jpg|нобай|Брэнсон, Фоссет және Линдстрандтың Тынық мұхиттағы әуе шарында ұшу әрекеті сәтсіз аяқталды, 25 желтоқсан 1998.]]
Ричард Брэнсон 1985 жылдан бастап Атлант мұхитын ең жылдам кесіп өту үшін Атлант мұхитының көгілдір лентасын жеңіп алуға тырысқаннан бері әлемдік рекордтарды жаңартуға бірнеше әрекет жасады. Оның Virgin Atlantic Challenger катамаранындағы алғашқы әрекеті катамаранды британдық суларда жарылып, Корольдік Әуе күштерінің ({{Lang-en|RAF}}) тікұшағымен құтқарылды, бұл әрекет баспасөзде көп жарияланды. Кейбір газеттер үкіметтен оны құтқаруға кеткен барлық шығындарды өтеуді талап етіп, Брэнсонға жүгінді. 1986 жылы ағылшындардың қолбасшылығымен жеке Virgin Atlantic Challenger II кемесі. Дэниел МакКарти қашықтықты екі сағатқа тез бағындырып, әлемдік рекордты жаңартты. Бір жылдан кейін оның ыстық газ шары Virgin Atlantic Flyer [[Атлант мұхиты|Атлант мұхитын]] кесіп өтті. Бұл 2,3 миллион текше фут (65 000 м³) болатын ең үлкен шар және Атлант мұхитынан өткен алғашқы ыстық газ шары болды. Ол сағатына 130 миль (209 км / сағ) жылдамдықты дамытты.

1991 жылдың қаңтарында Брэнсон [[Тынық мұхит|Тынық мұхитынан]] [[Жапония|Жапониядан]] Арктикалық Канадаға дейін 2,6 миллион текше фут (74 000 м³) шармен 6 700 миль (10 800 км) өтті. Осылайша ол сағатына 245 миль (392 км/сағ) жылдамдықпен жаңа рекорд орнатып, әлемдік рекордты жаңартты.

1995 жылдан 1998 жылға дейін Пер Линдстрэнд пен Стив Фоссетт әуе шарымен жер шарын айналып ұшуға әрекеттенді. 1998 жылдың соңында олар Мароккодан Гавайиге ұшып, жаңа рекорд орнатты, бірақ 1999 жылдың наурызында Бертран Пиккар мен {{Iw|Джонс, Брайан (воздухоплаватель)|Брайан Джонс||Brian Jones (aeronaut)}}  өздерінің ''{{Iw|Breitling Orbiter|Breitling Orbiter 3}}''-те жасағанға дейін жер шарын толық айналып өте алмады.

2004 жылдың наурыз айында Брэнсон Гиббс аквадасымен Дуверден [[Кале (Франция)|Калеге]] дейін 1 сағат 40 минут 6 секундта жүзіп, [[Ла-Манш]] амфибиялық ең жылдам өту рекордын орнатты. Алдыңғы рекордты – 6 сағат – екі француз&lt;ref name=&quot;Rick&quot;&gt;{{Cite web|title=Branson sets cross-Channel record|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/coventry_warwickshire/3805275.stm|lang=en|publisher=[[Би-би-си|BBC News]]|date=2004-06-14|accessdate=2014-12-25}}&lt;/ref&gt;.

2008 жылдың қыркүйегінде Брэнсон және оның ұлы Атлант мұхиты арқылы 99 фут (30 м) Virgin Money шұңқырымен жүзуде Истборн рекордын орнатуға әрекет жасады&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Richard Branson sets out to crack transatlantic sail record|url=http://www.meeja.com.au/index.php?display_article_id=158|archiveurl=http://www.webcitation.org/65U06n4kN|archivedate=2012-02-16|publisher=www.meeja.com.au|date=2008-09-03|accessdate=2008-09-03}}&lt;/ref&gt;. Жылдам қайық деп те аталатын қайық {{Iw|Нью-йорк яхт-клубы|Нью-йорк яхт-клубының||New York Yacht Club}}(NYYC) мүшесі Алекс Джексонға тиесілі, ол осы сапарда Брансон және Майк Сандерсонмен бірге скиппер болған. Қатты дауылда желкені сынғаннан кейін қайық Бермуд аралында тоқтаған кезде әрекет сәтсіз аяқталды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Virgin Money Is Attempting to Break Transatlantic Passage Record|url=http://www.nyyc.org/|archiveurl=http://www.webcitation.org/65U08HmAr|archivedate=2012-02-16|publisher=www.nyyc.org|date=2008-10-23|accessdate=2008-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Теледидар, фильм және баспасы ==
[[Сурет:ETalk2008-Sir_Richard_Branson.jpg|нобай|Брэнсон [[Торонто кинофестивалі|Toronto International Film Festival]] фестивалінде, 2008.]]
Брэнсон қонақ актер болды, әдетте өзін бірнеше телехикаяларда, соның ішінде &quot;Достар&quot;, &quot;Малибуды құтқарушылар&quot;, &quot;Бір алқаптың құстары&quot;, &quot;Ақымақтардың жолы болғыш&quot;, &quot;Бүгінгі күн&quot; және Goodness Gracious Me комедиясының, сондай-ақ &quot;Адасқандар&quot; ({{Lang-en|Tripping Over}}) арнайы эпизодында ойнады. Брэнсон 1990 жылдары BBC арнасында сенбі күнгі таңертеңгілік ''Live &amp; Kicking'' шоуында бірнеше рет өнер көрсетті, онда ол Тревор Нил мен Саймон Хиксонның (британдық тағам бренді Брэнстонның ({{Lang-en|Branston}}) атымен аталған) комедиялық актінде «маринадталған адамды» бейнеледі &lt;ref&gt;[http://www.saturdaymornings.co.uk/bbccatalogueprog.shtml?show=livekicking&amp;number=LCKW533F on saturdaymornings.co.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716104401/http://www.saturdaymornings.co.uk/bbccatalogueprog.shtml?show=livekicking&amp;number=LCKW533F|date=2011-07-16}}&lt;/ref&gt;. Брэнсон сонымен қатар XTC ''Generals and Majors'' бейнебаянында эпизодтық рөлді сомдады.

Ол сонымен қатар Fox реалити-шоуының «Бүлікші миллиардер: Брэнсонның ең жақсыға ұмтылуы» (''The Rebel Billionaire: Branson's Quest for the Best'', 2004) жұлдызы болды, онда он алты қатысушы кәсіпкерлік рух пен шытырман рухта жарысты. Бұл [[Дональд Трамп]]тың «Кандидат» шоуы сияқты сәтті болмады және тек бір маусымға созылды.

Оның жоғары қоғамдық беделі оны [[сатира]] үшін ашық нысанаға айналдырады. Zenith комиксті шығарушысы 2000 AD комикс сериясында Брэнсонға пародиялары бар және үздік дистрибьюторы Virgin Group-пен бәсекеге түскендіктен, ол супер зұлым ретінде бейнеленген. Ол сондай-ақ «[[Симпсондар]]&lt;nowiki/&gt;» фильмінде «Монти маған махаббатты сатып ала алмайды» деп аталатын эпизодта карикатураланған, онда ол Arthur Fortune есімді магнат ретінде және «Ештеңеге сенбе» (Believe Nothing) деп аталатын эпизодта мегаломаниялық шарда мінген Richard Chutney ретінде (Брэнсон Пиклдегі сияқты Брэнсонның тегіне қатысты сөз тіркесі) бейнеленген. [[Терри Пратчетт]]тің &quot;Қанаттарындағы&quot; (Wings) Grandson Richard 39 кейіпкері Брэнсонға негізделген.

== Жеке өмірі ==
Брэнсон екінші рет Джоан Темплманге ({{Lang-en|Joan Templeman}}) үйленген, олардың екі баласы бар — Холли ({{Lang-en|Holly}}), дәрігер болып жұмыс істейді, және Сэм Брэнсон ({{Lang-en|Sam Branson}}). Жұп сегіз жасар Холлидің келісімімен Некер аралында 1989 жылы үйленді.

Брэнсон ауданы 300 мың м2 (74 [[акр]]) [[Британдық Вирджин аралдары|Британдық Виргин аралдары]] құрамындағы Некер және Нуса өзені жағасында орналасқан {{iw|Мейкпис|||Makepeace Island}} ({{iw|Оңтүстік-Шығыс Квинсленд|Оңтүстік-Шығыс Квинсленд||South East Queensland}} [[Квинсленд]], [[Аустралия]]) аралдарына иелік етеді. Сондай-ақ, ол Кариб аралында [[Антигуа және Барбуда]] мемлекетіне жататын жылжымайтын мүлікті иемденеді.

1998 жылы Брэнсон өмірбаянын шығарды, оны &quot;Пәктікті жоғалта&quot; ({{Lang-en|Losing My Virginity}}) деп атады, ол халықаралық бестселлер атанды. 2008 жылдың қыркүйегінде ол &quot;Жалаңаш шешкен бизнес&quot; ({{Lang-en|Business Stripped Bare}}) кітабын шығарды, онда оның кейбір тәуекелді және ең батыл іскерлік шешімдерінің сахна артындағы құпияларын ашады. Екі кітапты да Virgin Books жариялады.

2006 жылы «Бәрі құрсын! Қолға ал да істе» атты өмірбаяндық кітабын шығарды. Онда Брэнсон өмірден алынған оқиғалармен өз ұранын нығайта отырып, берілмеуге және алға ұмтылуға итермелейді.

Брэнсон 2007 жылғы қыркүйекте досы-саяхатшы Стив Фоссеттаның қаза тапқаны туралы қатты қайғырды және 2007 жылдың қазан айында [[Time]] журналында, &quot;Менің досым Стив Фоссетт&quot; атты жазған мақаласында, ол оның досы үшін мінажат етуді сұрап аяқтайды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|2}}

== Әдебиет ==
* &quot;Losing My Virginity, Revised Edition First Published in Great Britain by Virgin Books Limited&quot;, 2002
* &quot;Sir Richard Branson, the Autobiography&quot;, 2002

== Сілтемелер ==
* {{YouTube user|richardbranson|Ричард Брэнсон}}
* [http://www.virgin.com/richard-branson Ричард Брэнсон өз компаниясының сайтында]
* [http://btimes.ru/brenson-richard Ричард Брэнсон БизнесТаймста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011085007/http://btimes.ru/brenson-richard |date=2011-10-11 }}
* [http://okrujenie.ru/View-Category/29/Richard-Brenson/Page-1.html Ричард Бренсонмен сұхбаттың бейнелері] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106190456/http://okrujenie.ru/View-Category/29/Richard-Brenson/Page-1.html |date=2011-11-06 }}
* [http://www.peoples.ru/finans/undertake/brenson/ Ричард Брэнсонге арналған peoples.ru]
* [http://www.virgingalactic.com Virgin Galactic компаниясының ресми сайты]
* [http://www.youtube.com/user/virgingalactic Virgin Galactic компаниясының YouTube.com арнасы]
* [http://kbanda.ru/index.php/science/381-virgin-galactic.html Д. Бебенин. Ричард Бренсон және Берт Рутан: баламалы болашаққа ғарыш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171120123101/http://kbanda.ru/index.php/science/381-virgin-galactic.html |date=2017-11-20 }} (Контрабанда, 18 қазан 2011 жыл)
* [http://saratov.kp.ru/daily/25892.4/2852449/ Миллиардер әйел-премьерге серуендеуге ұсыныс жасады!]

[[Санат:Ұлыбритания саяхатшылары]]</text>
      <sha1>bmss8mwrxgtwqr26iz7i46ywg8tl4uv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657936</id>
      <parentid>3657925</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:14:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Гульмира Айтқұл|Гульмира Айтқұл]] ([[User talk:Гульмира Айтқұл|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3597430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47317" sha1="gv6zskvf4thhf8rrvxjdu8zgp1rqakq" xml:space="preserve">{{Грамматикасы тексерілсін}}
{{Тұлға
 |Есімі                 = Ричард Брэнсон
 |Шынайы есімі          = Richard Branson
 |Сурет                 = Richard_Branson.jpg
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = Ричард Чарльз Николас Брэнсон
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 18.7.1950
 |Туған жері            = {{туғанжері|Лондон|Лондонда}}, [[Англия]], [[Ұлыбритания]]
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{Байрақ|Ұлыбритания}}
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[кәсіпкер]]
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Балалары              = 
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = Richard_Branson
}}
'''Ричард Чарльз Николас Брэнсон''' ({{lang-en|Richard Charles Nicholas Branson}}; [[18 шілде]] [[1950 жыл|1950]], {{Аударылмаған2|Блэкхет|Блэкхет|en|Blackheath, London}}, [[Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]]) — [[Ұлыбритания|британдық]] [[кәсіпкер]], әртүрлі 400-ге жуық [[Компания|компанияларды]] қамтитын '''Virgin Group''' [[Корпорация|корпорациясының]] негізін қалаған, әрі Ұлыбританияның ең бай тұрғындарының бірі&lt;ref&gt;[http://www.forbes.com/profile/richard-branson/ Ричард Брэнсон Forbes рейтингінде]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Ричард Брэнсон жұртшылыққа өзінің әдеттен тыс қылықтарымен, және бірнеше рет [[Әлемдік рекорд|әлемдік рекордтар]] жаңартуға жасаған талпыныстармен кең танымал.

== Жастық шағы ==
Брэнсон [[лондон|лондондық]] {{Аударылмаған2|Блэкхет|Блэкхет|en|Blackheath, London}} ауданында, барристер Эдвард Джеймс Брэнсон&lt;ref&gt;({{Lang-en|Edward James Branson}}&lt;/ref&gt; мен Хауа Брэнсон&lt;ref&gt;({{Lang-en|Eve Branson}}&lt;/ref&gt;(қыз күнінде Хантли Флиндттың&lt;ref&gt;({{Lang-en|Huntley Flindt}}&lt;/ref&gt;)  отбасында дүниеге келген. 4 баланың үлкені. Інісі мен өзінен басқа отбасында екі қарындасы бар: Линди ({{Lang-en|Lindi}}) және Ванесса ({{Lang-en|Vanessa}}). Оның інісі Тед әкесінің жолын қуып, [[адвокат]] мансабын құрған. Брэнсонның анасы театрда жұмыс істеген, ұшқыш планерлер мен ұшуда ілесіп жүруші адамдардың нұсқаушысы болған. Атасы, құрметті {{Iw|Джордж Артур Харвин Брэнсон|Джордж Артур Харвин Брэнсон||G. A. H. Branson}} мырза, [[Англия]] мен [[Уэльс|Уэлстің]] Жоғарғы сотының соты және жасырын кеңесінің мүшесі болған.

13 жасқа дейін Брэнсон Скейтклифф &quot;Эгама&quot; бастауыш мектебінде [[Суррей]]де (қазіргі — Бишопсгейт мектебі) оқыған. 13-15 жасқа дейін — Бакингемширдегі Стоу мектебінің оқушысы болған. Оқудағы қиындықтары мен өзінің төмен бағаларын Брэнсон [[Легастения|дислексияның]] кесірі деп түсіндіреді.

Бала кезінен ол кәсіпкер болуға ұмтылған. Оның сәтсіздікке ұшыраған екі идеясы белгілі: рождестволық шыршаларды өсіру және толқынды тотықұстарды өсіру.

Брэнсон он алты жасында мектепті тастап, [[Лондон]]ға көшіп келіп, алғашқы табысты бизнесін — ''Student'' журналын ашады, оған атақты суретші Джеральд Скарф бірнеше иллюстрация жасаған. Журналда бұдан басқа, [[Джон Леннон]], Мик Джаггер және кейбір басқа да жұлдыздар тегін басылған. Бұл оның жеті жылда бірінші қайырымдылық ұйымын — '''Student Advisory Centre''' ашуына себеп болды.

== Дыбыс жазу бизнесі ==
Брэнсон өзінің бірінші бизнесін [[Ла-Манш]]қа саяхаттағаннан кейін бастады, ол дыбыс жазумен және ақаулық ретінде танылған жазбалардың қораптарын алып-сатумен байланысты болатын. Ол бұл жазбаларды өз машинасымен Лондон бөлшек сауда орталықтарында сатты. 1970 жылы ол жарамсыз жазбаларды почтамен таратып сатуды жалғастырды. Ол жазбаларды ''Virgin'' атауымен сата жүріп орталық дүкендер көшесіндегіден кішкене ғана азырақ сата бастады (мысалы, {{Iw|WHSmith}} желісі). Virgin атауы жөнелту нүктесі болды, өйткені жазбалар жаңа талаптар бойынша сатылды (басқа да дүкендерден айырмашылығы, онда жазбаларды дүңгіршектерде тыңдау үшін қолжетімді болды). Сол кездерде көптеген өнімдер қатаң [[Маркетинг|маркетингтік]] келісімдерді сақтай отырып сатылды, олар жеңілдіктерді шектеді, 1950-ші және 1960-шы жетістіктерге қарамастан қолдау деп аталатын қайта сату бағалары шектелді&lt;ref&gt;Тағы бір мысал «Кітап бағасының ең төменгі келісімі» болды, оған сәйкес баспагерлер кітаптарды сатудың ең төменгі (таза) бағасын белгіледі.&lt;/ref&gt;. Нәтижесінде Брэнсон бірнеше өзгерістер сериясының негізінде жазылған музыкаға жалпылама жеңілдіктер әкелді. Брэнсон әріптестерімен жаңа бизнес атын талқылағанда, біреу Virgin деп атауды ұсынды, өйткені олар бизнесте жаңашылдар еді.

Нәтижесінде Брэнсон, Лондонда [http://ludinovo-life.ru Оксфорд-стрит] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801203242/http://ludinovo-life.ru/ |date=2015-08-01 }} 2015 жылы 1 тамызда жазбалар дүкенін ашты, ал содан кейін көп ұзамай {{Iw|Ник Пауэлл (продюсер)|Ник Пауэллмен||Nik Powell}} Virgin Records дыбыс лейблін іске қосты. Брэнсон дүкенде тапқан ақшасы, жер иелігін сатып алуға жеткілікті болды, онда [[Дыбысжазба студиясы|дыбыс жазу студиясын]] орналастырды. Студия мультиинструменталист Майк Олдфилд сияқты бастаушы музыканттарға жалға берілді.

1971 жылы Брэнсон қамауға алынып, Virgin дүкендерінде жазбалар сатқаны үшін айыпталды, олар экспорттық тауарлар ретінде жарияланды. Ол Англия Кеденімен сот ісін реттеп, акциздік басқармаға төленбеген баждар мен айыппұлдарды төлеу туралы келісімге келді. Брэнсонның анасы отбасылық үйді қайтадан алынатын соманы төлеуге көмектесу үшін кепілге қойды.

''Virgin Records'' бірінші жазған Майк Олдфилдың ''Tubular Bells'' альбомы еді, миллион данамен тарап, UK Album Album Chart-ында № 1 орынға шықты және үздік инструменталды жұмыс үшін [[Грэмми]] сыйлығына ие болды&lt;ref&gt;[http://mike-oldfield.ru/oldfield-1.html Tubular Bells альбомының мақаласы]&lt;/ref&gt;. Tubular Bells арқасында табысқа жеткен, Virgin Records одан әрі даму үшін қаражат алды. Компания сол уақытта күмәнді, [[Sex Pistols]] сияқты топтармен келісім-шарттар жасасты, ал ол кезде олармен басқа компаниялар жұмыс істеуге құлықсыз еді. Компанияның еңбегі көпшілікке аз танымал авангардтық стилінде краут-рок жанрында белгілі Faust және Can ретінде шыққан топтарды ұсынуында еді. Virgin Records, сондай-ақ музыкалық әлемге Culture Club-ты ұсынды. 1991 жылы Ричард Брэнсон Дэвид Фростпен консорциумымен құрып ITV атауы үшін CPV-TV үш франшизасын сатып алуға сәтсіз талпыныс жасады.

1992 жылы Брэнсон Virgin Atlantic Airways авиакомпаниясын дамытуды жалғастыру үшін компанияның Virgin лейблін EMI-ға сатты — бұл бір көбірек консервативті компания еді, осыдан кейін бұлар [[Sex Pistols]]-пен 1 миллион АҚШ долларлық келісім-шартты бұзды. Кейін Брэнсон сату туралы шешіміне өкінді, себебі дыбыс жазу Virgin империясының негізі еді. Кейінірек ол музыкалық бизнесті V2 Records атауымен қайтадан негізін қалады.

== Бизнес-бастамалар ==
[[Сурет:Jenson_Button_2009_Turkey_7.jpg|нобай|250x250 нүкте|Brawn GP болидесіне — [[Формула-1]]-дің 2009 жылғы ең табысты командасына арналған Virgin логотипі.]]
Брэнсон Virgin Atlantic Airways-ты 1984 жылы құрды, Virgin Mobile-ды 1999 жылы, ал Virgin Blue Аустралияда — 2000 жылы іске қосты, содан кейін 2000 жылы National Lottery-ді сатып алу туралы ұсыныста сәтсіз аяқталды.

1997 жылы Брэнсон бұл көптеген адамдар үшін тәуекелді бизнес-бастамалар болып көрінген [[Темір жол көлігі|теміржол]] бизнесін қолға алды. Virgin Trains компаниясы British Rail темір жол компаниялары жүйесінде Intercity және West Coast ауылды мекендерінде темір жол секторларын құруға салуға франшизаны жеңіп алды. Аздан соң Virgin Trains-тің British Rail-дан қалған жылжымалы құрамдармен және инфрақұрылыммен проблемалары басталды. 

Virgin 1996 жылы еуропалық қысқа қашықтыққа қатынайтын Euro Belgian Airlines тасымалдаушы-[[әуе компания]]сын сатып алды және оның атын Virgin Express деп өзгертті. 2006 жылы SN Brussels Airlines әуе желісі, бұрынғы Sabena-мен біріктірілді. Біріккен компания Brussels Airlines атауын алды. Ол сондай-ақ [[Нигерия]]да орналасқан ұлттық әуе желісін құрды, оны Virgin Nigeria деп атады. Virgin America атты тағы бір компания, San Francisco International Airport әуежайынан 2007 жылдың тамыз айында ұша бастады. Брэнсон, сондай-ақ ''Virgin Cola'', тіпті ''Virgin Vodka'' брендтерін әзірледі, олар аса ерекще табысты бастама бола алмады.

Кейін &quot;лас трюктер&quot; деп аталатын науқанда (Virgin Atlantic Airways тармақталған сілтемесін қараңыз), Брэнсон, 1992 жылы лейблді иелену үшін, бәсекелесімен, [[British Airways]] әуе желісімен соттасты. British Airways төрағасы Джон Кинг кейіннен, қарсы арызбен жауап берді және содан іс 1993 жылы қосымша тергеуге жіберілді. British Airways сотта жеңіліп, Брэнсонге £500 000 және болашақта оның авиакомпаниясына £110 000 төледі. Брэнсон өтемақысымен өз персоналының арасындағы бөлісті (&quot;BA бонусы&quot; деп аталады).

[[2004 жыл]]ы [[25 қыркүйек]]те Брэнсон мәміле жасасқаны туралы жариялады, ол бойынша жаңа Virgin Galactic компаниясы, SpaceShipOne кемесінің негізінде жататын ғарыштық туризм бойынша технологияны лицензиялайды — оны сондай-ақ [[Microsoft]]-ты бірге құрған [[Пол Аллен]] қаржыландырды және бұл [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]] аты аңызға айналған аэронавтика бойынша инженері және визионері Берт Рутан, суборбиталық ғарыштық биіктікке жолаушыларды коммерциялық тасымалдау үшін әзірледі. Virgin Galactic (Virgin Group-қа толығымен тиесілі) ұшуға {{iw|Scaled Composites White Knight Two|Scaled Composites White Knight Two}}-ті пайдалануды жоспарлаған, ол жұртшылыққа 2009 жылдың аяғына билет құны шамамен $200 мыңға қол жетімді болды.

Брэнсонның Virgin Group-пен келесі бастамасы, Virgin Fuels, ол [[ғаламдық жылыну]] мен отын бағасының шарықтауына тұспа-тұс жауап болуы тиіс, автомобильдер үшін және жақын болашақта ұшақтарға жаңа арзан отын ұсынады. Брэнсон, бұрын осы жаһандық жылыну мәселесінде скептик болғанын атап өтті және бұл шешімге [[Аль Гор]]мен бір таңғы ас барысында рухтанған&lt;ref&gt;[http://abcnews.go.com/GMA/story?id=2477400 ABC News: Breakfast With Al Gore Persuades Branson to Pledge Billions to Global Warming]&lt;/ref&gt;.

Брэнсон &quot;трансформация&quot; көшбасшысы деген лақап ат алды, оның тәуелсіз стратегиялары және бейресмилікке және ақпаратқа негізделген Virgin Group-қа ұйым ретінде басымдық беруі, жоғарыдан тұншықтырғыш менеджментке қарағанда, тек бір ісі әлдеқайда нық іргетас қалайды.

2012 жылғы жағдай бойынша әлемдегі ең бай адамдардың Sunday Times Rich List тізімінде [[Ұлыбритания|Ұлыбританияда]] 16-шы орынға жайғасты.

[[2006 жыл]]ы [[21 қыркүйек]]те Брэнсон Virgin Atlantic және Virgin Trains кірістерін экологиялық қауіпсіз отын саласындағы зерттеулерге инвестициялауға уәде берді. Болжам бойынша, бұл инвестициялар $3 миллиардтан астам АҚШ 
долларын құрайды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Come fly with me, come give it away|url=http://www.thefirstpost.co.uk/index.php?menuID=1&amp;subID=770|archiveurl=http://www.webcitation.org/65U04AmZI|archivedate=2012-02-16|accessdate=2006-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Virgin Group to Invest $3 Billion in Renewable Energy|url=http://renewableenergyaccess.com/rea/news/story?id=46071|archiveurl=http://www.webcitation.org/65U05IyW0|archivedate=2012-02-16|accessdate=2006-10-12}}&lt;/ref&gt;.

[[2006 жыл]]ы [[4 шілде]]де, Брэнсон өзінің Ұлыбританиядағы Virgin Mobile, NTL/NTL:Telewest кең жолақты қолжетімділік және телефония қызметтерін ұсынушы, кабель желісі компаниясын £1 миллиардқа сатты.
Мәміленің бөлігінде, компания Virgin атын пайдаланғаны үшін жылына кем дегенде £8,5 миллион төлейтін болатын шарттары бар. Жаңа компания Virgin Media атымен одан да үлкен сән-салтанатпен және жұртшылыққа жария етілу аясында [[8 ақпан]] [[2007 жыл]]ғы іске қосылды&lt;nowiki/&gt;. Virgin Media мен NTL компанияларын біріктіру шешімі компаниялардың коммерциялық үйлесімді бөлігін интеграциялау мақсатында қабылданды. Брэнсон Virgin Mobile-дың төрттен үші меншігінде еді, ал енді ол жаңа Virgin Media компаниясының 15 пайызына иелік етеді&lt;ref name=&quot;Perry&quot;&gt;{{Cite news|title=Uma Thurman to promote Virgin Media|last=Fryer|first=Pat|url=http://www.earthtimes.org/articles/show/23001.html|publisher=earthtimes.org|date=[[23 January]] [[2007]]|accessdate=2007-02-02}}&lt;/ref&gt;.

[[2006 жыл]]ы Брэнсон ғаламдық ойын-сауық аудиториясы үшін жаңа әңгімелер мен кейіпкерлерді құруға бағытталған Virgin Comic және Virgin Animation компанияларының негізін қалады. Компанияны автор Дипак Чопро, режиссер Шекхар Капур және жеке кәсіпкерлер Шарад Девараджан және Готхам Чопрамен бірлесіп құрды.

Брэнсон, сондай-ақ [[2007 жыл]]ы [[1 ақпан]]да Virgin Health Bank ашты, ол болашақ ата-аналарға балалардың кіндік қандағы дің жасушаларын бала туған соң жеке және жария банктерінде сақтау ұсынысынан туған.

2006 жылдың маусымында Virgin Atlantic үстінен шағым АҚШ және Ұлыбританияның монополияға қарсы тергеулер комитеттерін Virgin Atlantic және British Airways арасындағы бағаларды орнату талпыныстары бойынша тергеу жүргізуге мәжбүр етті. 2007 жылдың тамыз айында British Airways-қа 271 млн £ айыппұлға салынды, өйткені кінәлі деп табылды. Virgin Atlantic билік тарапына жәрдемдескені үшін иммунитет көрсетті, оған да айыппұл салынбады&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/airlines/story/0,,2141647,00.html ''OFT defends 'snitch' policy'', Ruth Sunderland, The Guardian, Sunday August 5, 2007]&lt;/ref&gt;.

[[2007 жыл]]ы [[9 ақпан]]да Брэнсон Жаһандық ғылыми технологиялар үшін — Virgin Earth Challenge жүлдесін жария етті, мұндай түрдегі сыйлықтар адамзаттың игілігі үшін технологиялық жақсартуларды ынталандырады. Virgin Earth Challenge жүлдесі 25 млн. долл. жеке адамға немесе адамдар тобына табысталады, олар жылыжай эффектісіне әкеп соғатын антропогендік атмосфералық газдарды жою бойынша коммерциялық өміршеңдігін көрсете алатын жобаны әзірлеуі тиіс. Мұндай жоба жыл сайын кем дегенде, он жыл бойы қатарынан, қоршаған ортаға зиянды әсерін көрсетпей отырып газдарды жоюы керек. Бұл тазалағыш ұзақ әсері болуы керек және Жер ахуалын тұрақтылығына тиімді үлес қосуы қажет. Сондай-ақ, Брэнсон, өзінің облыстарда дүниежүзілік беделі бар жүлде беретін бес соттың тізіміне қосылуды қалайтынын жариялады, олар мыналар: [[Альберт Гор|Эл Гор]], сэр {{Iw|Криспин Тикелл|Криспин Тикелл||Crispin Tickell}}, {{Iw|Тим Фланнери|Тим Фланнери||Tim Flannery}}, Джеймс Хансен және Джеймс Лавлок. Соттар құрамына шешім шығаруға Virgin Earth Prize сотының арнайы көмекшісі Стив Ховард көмектесетін болады.

Ричард Брэнсон [[футбол]]ға да қызықты, бір жолы &quot;Нанитон Боро&quot; клубын 2006 жылғы қаңтардағы &quot;Мидлсброға&quot; қарсы үшінші раундтағы ойынына демеушілік етті. Ойын 1:1 есебімен аяқталды.

2007 жылғы тамызда Брэнсон, [[Малайзия|малайзиялық]] AirAsia X компаниясының 20 % үлесін сатып сатып алғанын айтты.

[[2007 жыл]]ғы [[13 қазан]]да Брэнсонның Virgin Group-ы өз империясына Northern Rock банкін қосу тәсілін тапты, келісімге қол қойылғаннан кейін, нәтижесінде Брэнсон өзі компания акцияларының 30% иесі болды, Northern Rock атауын  Virgin Money деп ауыстырды&lt;ref&gt;[http://money.guardian.co.uk/news_/story/0,,2190411,00.html Branson dangles offer for Northern Rock.]&lt;/ref&gt;. Сонда Daily Mail газеті оның ұсынысы бойынша бұл мәмілеге қарсы науқан бастады. Vince Cable Қауымдар палатасына, бұл Брэнсонның салық төлеуден жалтарудың түріндегі қылмысы деп болжады, бұл кейбір қоғамдық ақшаларды оған сеніп тапсыруға болмайтын жеткілікті бұлтартпас себеп болуы мүмкін екенін айтты&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/business/2007/dec/13/northernrock.creditcrunch Northern Rock bidder threatens to pull out unless takeover date set.] &lt;/ref&gt;.

[[2008 жыл]]ғы [[10 қаңтар]]да Virgin Healthcare емдеу клиникаларының желісін ашайын деп жатқанын жариялады, олар медициналық көмекпен бірге гомеопатия және қосымша терапия түрлерін ұсынады&lt;ref&gt;[http://www.ft.com/cms/s/0/7f5d8f32-bfa0-11dc-8052-0000779fd2ac.html FT.com / World — Branson launches healthcare business]&lt;/ref&gt;. Financial Times, Ұлыбритания денсаулық сақтау министрі Бен Брэдшоу, ланчке шақырылғанын хабарлады. &quot;Маған, Virgin Healthcare министрлікпен жұмыс істейін деп жатқаны жақсы, пациенттерге көбірек интеграцияланған қызмет көрсетуді дамытуға көмектесу үшін&quot;.

2009 жылдың наурыз айында Virgin компаниясы [[Формула-1]] жаңа Brawn GP ойыншы командасының демеушісі болды&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/7969435.stm] [[Би-Би-Си|BBC]] SPORT Virgin to sponsor Brawn F1 team&lt;/ref&gt;, бірақ команда жеңе бастады және демеушілік келісім-шарттың да бағасы айтарлықтай өсті. Қорытындысында — серіктестік тек бір кезеңмен шектелді. 2009 жылдың қыркүйегінде Motorsport.com&lt;ref&gt;[http://www.motorsport.com/news/article.asp?ID=345110&amp;FS=F1 http://www.motorsport.com/news/article.asp?]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; қайнаркөзі Ричард Брэнсонның 2010 жылдың маусымында басқа жаңа ойыншы команданы сатып алу туралы ақпаратын жариялады, сол таңдағы Manor командасы Virgin F1 болып қайта аталды.

2010 жылдың соңында Virgin F1-дің 49% үлесін Николай Фоменко басқаратын ресейлік Marussia Motors автомобиль компаниясы сатып алды. Жаңа альянс Marussia Virgin Racing деп аталды.

2017 жылдың соңында ол Sherpa Ventures венчурлық қорынан Hyperloop вакуумдық пойыз жобасын жүзеге асыру үшін [[Hyperloop One]]-ға инвестиция салды. Жаңа серіктестік аясында компания Virgin Hyperloop One деп өзгертіледі.

2021 жылдың шілдесінде 70 жастағы Ричард алты адамнан тұратын экипажмен бірге суборбитальды сынақ рейсін жасады. Алдымен, тасымалдаушы ұшақ Жерден шамамен 15 км биіктікке көтерілді, содан кейін одан Unity зымыран ұшағы шығып, реактивті қозғалтқышты пайдалана отырып, тағы 80 км өз бетінше ұшуды жалғастырды. Салмақсыздықта аз уақыт болғаннан кейін ғарыш ұшағы жеке ғарыш айлағына аман-есен оралды. Ұшуды Брэнсонға тиесілі Virgin Galactic компаниясы жүзеге асырды.

== Гуманитарлық бастамалар ==
2007 жылы 18 шілдеде [[Нельсон Мандела]] [[Йоханнесбург]]те (ОАР) өзінің 89 жасқа толуына орай жұртшылық алдында сөйлеген сөзінде «Ақсақалдар» атты жаңа ұйымның құрылғанын жариялады. Бұл топтың негізін қалаушылар Десмонд Туту, Граса Машел, [[Кофи Аннан]], Эла Бхатт, Гру Харлем Брундтланд, [[Джимми Картер]], [[Ли Чжаосин]], Мэри Робинсон және [[Мұхаммед Юнус]] болды. Ақсақалдарды Брэнсон мен Габриэлді қоса алғанда, Құрылтайшылар тобымен дербес қаржыландырылады. Десмонд Туту тәжірибесін ұзаққа созылған қақтығыстарда бейбіт шешімдерге қол жеткізу үшін пайдалана отырып, көптеген адамдарға зиян тигізетін немесе зардап шегуі мүмкін жаһандық қақтығыстарда мақсаттар қоя отырып, өзінің даналығын бүкіл әлем бойынша дауыстарды біріктіруге көмектесу үшін пайдалана отырып, топтың төрағасы болады. Олар алдағы бірнеше ай ішінде қандай қақтығыстарды шешетінін нақты шешу үшін бірге жұмыс істейді.

2007 жылдың қыркүйегінде Ричард Брэнсон Dutch Postcode Lottery мен PICNIC желісі ұйымдастырған, шығармашылық кәсіпқойлардан құралған қазылар алқасына, ең жақсы жаңа жасыл бастама үшін 500 000 еуро көлеміндегі алғашқы {{Iw|Picnic Green Challenge}} конкурсына, төрағалық етті. Бірінші Green Challenge жеңімпазы Qbox-тан Qurrent болды.

2008 жылдың наурыз айында Брэнсон Кариб теңізіндегі өзінің жеке {{Iw|Некер (Британдық Виргин аралдары)|Некер||Necker Island (British Virgin Islands)}} аралында бірнеше танымал кәсіпкерлермен, атақты адамдармен және әлемдік көшбасшылармен экологиялық кездесу өткізді. Олар жаһандық жылынудың әлем алдында тұрған қиындықтарын талқылады, бұл кездесу осыған ұқсас мәселелерге қатысты көптеген тақырыптық талқылауларға негіз болады деп үміттенді. Сондай-ақ оған Ұлыбританияның бұрынғы премьер-министрі Тони Блэр, [[Уикипедия|Wikipedia]] негізін қалаушы [[Джимми Уэйлс]] және [[Google]] компаниясынан [[Ларри Пейдж]] де қатысты&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Thinking Green While Sifting Through the Sand|url=http://www.nytimes.com/2008/03/22/business/worldbusiness/22deal.html|author=Andrew Ross Sorkin|lang=en|publisher=[[The New York Times]]|date=2008-03-22|accessdate=2015-04-30}}&lt;/ref&gt;.

Ол ең терең ойпаттарға түсуге қабілетті құрылғыларды жасайтын Virgin Aquatic (қазіргі — Virgin Oceanic) компаниясын ұйымдастырушыларының бірі.

Ол атмосферадан көмірқышқыл газын қалпына келтіру технологиясына 25 миллион доллар сыйақы жариялады.&lt;blockquote&gt;Шамамен 8 000 адам өтінім берді, олардың ішінен біз үлкен қызығушылықпен ұстанатын ондаған идеяны таңдадық. Жақын арада жүлде алуға ешкім жақын деп айта алмаймын. Өйткені атмосферадан бір жылда бүкіл Еуропа өндіретін сонша көміртекті жинай білуі керек, әйтпесе климаттың өзгеруін тоқтату мүмкін емес.

— РБК журналына берген сұхбаттан.&lt;/blockquote&gt;Ол өндіріс шығарындыларындағы парниктік газдардың мөлшерін есептейтін {{Iw|Carbon War Room}} компаниясын құрды, онда олар бұл мәселені бизнес үшін тым ауыр болмайтын шешудің жолдарын табуға тырысады.

Есірткі саясаты жөніндегі жаһандық комиссияның (GCDP) жұмысына қатысады. Оның құрамында 15 бұрынғы президент пен Кофи Аннан бар, олар есірткіге қарсы соғыс туралы кең ауқымды зерттеулер жүргізеді.

2018 жылы ол журналист Жамал Хашоггиді өлтірді деген күдікпен Сауд Арабиясының бизнес жобасына қатысуын тоқтатты.

=== Украинадағы соғыс ===
2022 жылдың маусым айының соңында Киевке келіп, жойылған Ан - 225 &quot;Мрия&quot; ұшағын қалпына келтіруге көмектесуге уәде берді. Ол сапарының мақсаты Украинаны барынша тиімді қолдау үшін азаматтық қоғаммен және билікпен серіктестікте бизнестің не істей алатынын білуге деген ұмтылысты атады. Украина президенті Владимир Зеленскиймен кездесті.

== Оның әлемдік рекордтар орнату әрекеттері ==
[[Сурет:Balloon_crash_Hawaii.jpg|нобай|Брэнсон, Фоссет және Линдстрандтың Тынық мұхиттағы әуе шарында ұшу әрекеті сәтсіз аяқталды, 25 желтоқсан 1998.]]
Ричард Брэнсон 1985 жылдан бастап Атлант мұхитын ең жылдам кесіп өту үшін Атлант мұхитының көгілдір лентасын жеңіп алуға тырысқаннан бері әлемдік рекордтарды жаңартуға бірнеше әрекет жасады. Оның Virgin Atlantic Challenger катамаранындағы алғашқы әрекеті катамаранды британдық суларда жарылып, Корольдік Әуе күштерінің ({{Lang-en|RAF}}) тікұшағымен құтқарылды, бұл әрекет баспасөзде көп жарияланды. Кейбір газеттер үкіметтен оны құтқаруға кеткен барлық шығындарды өтеуді талап етіп, Брэнсонға жүгінді. 1986 жылы ағылшындардың қолбасшылығымен жеке Virgin Atlantic Challenger II кемесі. Дэниел МакКарти қашықтықты екі сағатқа тез бағындырып, әлемдік рекордты жаңартты. Бір жылдан кейін оның ыстық газ шары Virgin Atlantic Flyer [[Атлант мұхиты|Атлант мұхитын]] кесіп өтті. Бұл 2,3 миллион текше фут (65 000 м³) болатын ең үлкен шар және Атлант мұхитынан өткен алғашқы ыстық газ шары болды. Ол сағатына 130 миль (209 км / сағ) жылдамдықты дамытты.

1991 жылдың қаңтарында Брэнсон [[Тынық мұхит|Тынық мұхитынан]] [[Жапония|Жапониядан]] Арктикалық Канадаға дейін 2,6 миллион текше фут (74 000 м³) шармен 6 700 миль (10 800 км) өтті. Осылайша ол сағатына 245 миль (392 км/сағ) жылдамдықпен жаңа рекорд орнатып, әлемдік рекордты жаңартты.

1995 жылдан 1998 жылға дейін Пер Линдстрэнд пен Стив Фоссетт әуе шарымен жер шарын айналып ұшуға әрекеттенді. 1998 жылдың соңында олар Мароккодан Гавайиге ұшып, жаңа рекорд орнатты, бірақ 1999 жылдың наурызында Бертран Пиккар мен {{Iw|Джонс, Брайан (воздухоплаватель)|Брайан Джонс||Brian Jones (aeronaut)}}  өздерінің ''{{Iw|Breitling Orbiter|Breitling Orbiter 3}}''-те жасағанға дейін жер шарын толық айналып өте алмады.

2004 жылдың наурыз айында Брэнсон Гиббс аквадасымен Дуверден [[Кале (Франция)|Калеге]] дейін 1 сағат 40 минут 6 секундта жүзіп, [[Ла-Манш]] амфибиялық ең жылдам өту рекордын орнатты. Алдыңғы рекордты – 6 сағат – екі француз&lt;ref name=&quot;Rick&quot;&gt;{{Cite web|title=Branson sets cross-Channel record|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/coventry_warwickshire/3805275.stm|lang=en|publisher=[[Би-би-си|BBC News]]|date=2004-06-14|accessdate=2014-12-25}}&lt;/ref&gt;.

2008 жылдың қыркүйегінде Брэнсон және оның ұлы Атлант мұхиты арқылы 99 фут (30 м) Virgin Money шұңқырымен жүзуде Истборн рекордын орнатуға әрекет жасады&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Richard Branson sets out to crack transatlantic sail record|url=http://www.meeja.com.au/index.php?display_article_id=158|archiveurl=http://www.webcitation.org/65U06n4kN|archivedate=2012-02-16|publisher=www.meeja.com.au|date=2008-09-03|accessdate=2008-09-03}}&lt;/ref&gt;. Жылдам қайық деп те аталатын қайық {{Iw|Нью-йорк яхт-клубы|Нью-йорк яхт-клубының||New York Yacht Club}}(NYYC) мүшесі Алекс Джексонға тиесілі, ол осы сапарда Брансон және Майк Сандерсонмен бірге скиппер болған. Қатты дауылда желкені сынғаннан кейін қайық Бермуд аралында тоқтаған кезде әрекет сәтсіз аяқталды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Virgin Money Is Attempting to Break Transatlantic Passage Record|url=http://www.nyyc.org/|archiveurl=http://www.webcitation.org/65U08HmAr|archivedate=2012-02-16|publisher=www.nyyc.org|date=2008-10-23|accessdate=2008-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Теледидар, фильм және баспасы ==
[[Сурет:ETalk2008-Sir_Richard_Branson.jpg|нобай|Брэнсон [[Торонто кинофестивалі|Toronto International Film Festival]] фестивалінде, 2008.]]
Брэнсон қонақ актер болды, әдетте өзін бірнеше телехикаяларда, соның ішінде &quot;Достар&quot;, &quot;Малибуды құтқарушылар&quot;, &quot;Бір алқаптың құстары&quot;, &quot;Ақымақтардың жолы болғыш&quot;, &quot;Бүгінгі күн&quot; және Goodness Gracious Me комедиясының, сондай-ақ &quot;Адасқандар&quot; ({{Lang-en|Tripping Over}}) арнайы эпизодында ойнады. Брэнсон 1990 жылдары BBC арнасында сенбі күнгі таңертеңгілік ''Live &amp; Kicking'' шоуында бірнеше рет өнер көрсетті, онда ол Тревор Нил мен Саймон Хиксонның (британдық тағам бренді Брэнстонның ({{Lang-en|Branston}}) атымен аталған) комедиялық актінде «маринадталған адамды» бейнеледі &lt;ref&gt;[http://www.saturdaymornings.co.uk/bbccatalogueprog.shtml?show=livekicking&amp;number=LCKW533F on saturdaymornings.co.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716104401/http://www.saturdaymornings.co.uk/bbccatalogueprog.shtml?show=livekicking&amp;number=LCKW533F|date=2011-07-16}}&lt;/ref&gt;. Брэнсон сонымен қатар XTC ''Generals and Majors'' бейнебаянында эпизодтық рөлді сомдады.

Ол сонымен қатар Fox реалити-шоуының «Бүлікші миллиардер: Брэнсонның ең жақсыға ұмтылуы» (''The Rebel Billionaire: Branson's Quest for the Best'', 2004) жұлдызы болды, онда он алты қатысушы кәсіпкерлік рух пен шытырман рухта жарысты. Бұл [[Дональд Трамп]]тың «Кандидат» шоуы сияқты сәтті болмады және тек бір маусымға созылды.

Оның жоғары қоғамдық беделі оны [[сатира]] үшін ашық нысанаға айналдырады. Zenith комиксті шығарушысы 2000 AD комикс сериясында Брэнсонға пародиялары бар және үздік дистрибьюторы Virgin Group-пен бәсекеге түскендіктен, ол супер зұлым ретінде бейнеленген. Ол сондай-ақ «[[Симпсондар]]&lt;nowiki/&gt;» фильмінде «Монти маған махаббатты сатып ала алмайды» деп аталатын эпизодта карикатураланған, онда ол Arthur Fortune есімді магнат ретінде және «Ештеңеге сенбе» (Believe Nothing) деп аталатын эпизодта мегаломаниялық шарда мінген Richard Chutney ретінде (Брэнсон Пиклдегі сияқты Брэнсонның тегіне қатысты сөз тіркесі) бейнеленген. [[Терри Пратчетт]]тің &quot;Қанаттарындағы&quot; (Wings) Grandson Richard 39 кейіпкері Брэнсонға негізделген.

== Жеке өмірі ==
Брэнсон екінші рет Джоан Темплманге ({{Lang-en|Joan Templeman}}) үйленген, олардың екі баласы бар — Холли ({{Lang-en|Holly}}), дәрігер болып жұмыс істейді, және Сэм Брэнсон ({{Lang-en|Sam Branson}}). Жұп сегіз жасар Холлидің келісімімен Некер аралында 1989 жылы үйленді.

Брэнсон ауданы 300 мың м2 (74 [[акр]]) [[Британдық Вирджин аралдары|Британдық Виргин аралдары]] құрамындағы Некер және Нуса өзені жағасында орналасқан {{iw|Мейкпис|||Makepeace Island}} ({{iw|Оңтүстік-Шығыс Квинсленд|Оңтүстік-Шығыс Квинсленд||South East Queensland}} [[Квинсленд]], [[Аустралия]]) аралдарына иелік етеді. Сондай-ақ, ол Кариб аралында [[Антигуа және Барбуда]] мемлекетіне жататын жылжымайтын мүлікті иемденеді.

1998 жылы Брэнсон өмірбаянын шығарды, оны &quot;Пәктікті жоғалта&quot; ({{Lang-en|Losing My Virginity}}) деп атады, ол халықаралық бестселлер атанды. 2008 жылдың қыркүйегінде ол &quot;Жалаңаш шешкен бизнес&quot; ({{Lang-en|Business Stripped Bare}}) кітабын шығарды, онда оның кейбір тәуекелді және ең батыл іскерлік шешімдерінің сахна артындағы құпияларын ашады. Екі кітапты да Virgin Books жариялады.

2006 жылы «Бәрі құрсын! Қолға ал да істе» атты өмірбаяндық кітабын шығарды. Онда Брэнсон өмірден алынған оқиғалармен өз ұранын нығайта отырып, берілмеуге және алға ұмтылуға итермелейді.

Брэнсон 2007 жылғы қыркүйекте досы-саяхатшы Стив Фоссеттаның қаза тапқаны туралы қатты қайғырды және 2007 жылдың қазан айында [[Time]] журналында, &quot;Менің досым Стив Фоссетт&quot; атты жазған мақаласында, ол оның досы үшін мінажат етуді сұрап аяқтайды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|2}}

== Әдебиет ==
* &quot;Losing My Virginity, Revised Edition First Published in Great Britain by Virgin Books Limited&quot;, 2002
* &quot;Sir Richard Branson, the Autobiography&quot;, 2002

== Сілтемелер ==
* {{YouTube user|richardbranson|Ричард Брэнсон}}
* [http://www.virgin.com/richard-branson Ричард Брэнсон өз компаниясының сайтында]
* [http://btimes.ru/brenson-richard Ричард Брэнсон БизнесТаймста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011085007/http://btimes.ru/brenson-richard |date=2011-10-11 }}
* [http://okrujenie.ru/View-Category/29/Richard-Brenson/Page-1.html Ричард Бренсонмен сұхбаттың бейнелері] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106190456/http://okrujenie.ru/View-Category/29/Richard-Brenson/Page-1.html |date=2011-11-06 }}
* [http://www.peoples.ru/finans/undertake/brenson/ Ричард Брэнсонге арналған peoples.ru]
* [http://www.virgingalactic.com Virgin Galactic компаниясының ресми сайты]
* [http://www.youtube.com/user/virgingalactic Virgin Galactic компаниясының YouTube.com арнасы]
* [http://kbanda.ru/index.php/science/381-virgin-galactic.html Д. Бебенин. Ричард Бренсон және Берт Рутан: баламалы болашаққа ғарыш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171120123101/http://kbanda.ru/index.php/science/381-virgin-galactic.html |date=2017-11-20 }} (Контрабанда, 18 қазан 2011 жыл)
* [http://saratov.kp.ru/daily/25892.4/2852449/ Миллиардер әйел-премьерге серуендеуге ұсыныс жасады!]

[[Санат:Ұлыбритания саяхатшылары]]</text>
      <sha1>gv6zskvf4thhf8rrvxjdu8zgp1rqakq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658181</id>
      <parentid>3657936</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T05:00:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гульмира Айтқұл</username>
        <id>178969</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3658181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47644" sha1="qjciu6bpf8nfv4n6b0lwdny63f6trja" xml:space="preserve">{{Грамматикасы тексерілсін}}
{{Тұлға
 |Есімі                 = Ричард Брэнсон
 |Шынайы есімі          = Richard Branson
 |Сурет                 = Richard_Branson.jpg
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = Ричард Чарльз Николас Брэнсон
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 18.7.1950
 |Туған жері            = {{туғанжері|Лондон|Лондонда}}, [[Англия]], [[Ұлыбритания]]
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{Байрақ|Ұлыбритания}}
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[кәсіпкер]]
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Балалары              = 
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = Richard_Branson
}}
'''Ричард Чарльз Николас Брэнсон''' ({{lang-en|Richard Charles Nicholas Branson}}; [[18 шілде]] [[1950 жыл|1950]], {{Аударылмаған2|Блэкхет|Блэкхет|en|Blackheath, London}}, [[Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]]) — [[Ұлыбритания|британдық]] [[кәсіпкер]], әртүрлі 400-ге жуық [[Компания|компанияларды]] қамтитын '''Virgin Group''' [[Корпорация|корпорациясының]] негізін қалаған, әрі Ұлыбританияның ең бай тұрғындарының бірі&lt;ref&gt;[http://www.forbes.com/profile/richard-branson/ Ричард Брэнсон Forbes рейтингінде]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Ричард Брэнсон жұртшылыққа өзінің әдеттен тыс қылықтарымен, және бірнеше рет [[Әлемдік рекорд|әлемдік рекордтар]] жаңартуға жасаған талпыныстармен кең танымал. Брэнсонның өмір жолы кәсіпкерлік диверсификация, брендті дамыту, жаңа нарықтарға шығу және инновациялық жобаларды іске асыру мәселелерін зерттеу үшін маңызды мысал бола алады.

== Жастық шағы ==
Брэнсон [[лондон|лондондық]] {{Аударылмаған2|Блэкхет|Блэкхет|en|Blackheath, London}} ауданында, барристер Эдвард Джеймс Брэнсон&lt;ref&gt;({{Lang-en|Edward James Branson}}&lt;/ref&gt; мен Хауа Брэнсон&lt;ref&gt;({{Lang-en|Eve Branson}}&lt;/ref&gt;(қыз күнінде Хантли Флиндттың&lt;ref&gt;({{Lang-en|Huntley Flindt}}&lt;/ref&gt;)  отбасында дүниеге келген. 4 баланың үлкені. Інісі мен өзінен басқа отбасында екі қарындасы бар: Линди ({{Lang-en|Lindi}}) және Ванесса ({{Lang-en|Vanessa}}). Оның інісі Тед әкесінің жолын қуып, [[адвокат]] мансабын құрған. Брэнсонның анасы театрда жұмыс істеген, ұшқыш планерлер мен ұшуда ілесіп жүруші адамдардың нұсқаушысы болған. Атасы, құрметті {{Iw|Джордж Артур Харвин Брэнсон|Джордж Артур Харвин Брэнсон||G. A. H. Branson}} мырза, [[Англия]] мен [[Уэльс|Уэлстің]] Жоғарғы сотының соты және жасырын кеңесінің мүшесі болған.

13 жасқа дейін Брэнсон Скейтклифф &quot;Эгама&quot; бастауыш мектебінде [[Суррей]]де (қазіргі — Бишопсгейт мектебі) оқыған. 13-15 жасқа дейін — Бакингемширдегі Стоу мектебінің оқушысы болған. Оқудағы қиындықтары мен өзінің төмен бағаларын Брэнсон [[Легастения|дислексияның]] кесірі деп түсіндіреді.

Бала кезінен ол кәсіпкер болуға ұмтылған. Оның сәтсіздікке ұшыраған екі идеясы белгілі: рождестволық шыршаларды өсіру және толқынды тотықұстарды өсіру.

Брэнсон он алты жасында мектепті тастап, [[Лондон]]ға көшіп келіп, алғашқы табысты бизнесін — ''Student'' журналын ашады, оған атақты суретші Джеральд Скарф бірнеше иллюстрация жасаған. Журналда бұдан басқа, [[Джон Леннон]], Мик Джаггер және кейбір басқа да жұлдыздар тегін басылған. Бұл оның жеті жылда бірінші қайырымдылық ұйымын — '''Student Advisory Centre''' ашуына себеп болды.

== Дыбыс жазу бизнесі ==
Брэнсон өзінің бірінші бизнесін [[Ла-Манш]]қа саяхаттағаннан кейін бастады, ол дыбыс жазумен және ақаулық ретінде танылған жазбалардың қораптарын алып-сатумен байланысты болатын. Ол бұл жазбаларды өз машинасымен Лондон бөлшек сауда орталықтарында сатты. 1970 жылы ол жарамсыз жазбаларды почтамен таратып сатуды жалғастырды. Ол жазбаларды ''Virgin'' атауымен сата жүріп орталық дүкендер көшесіндегіден кішкене ғана азырақ сата бастады (мысалы, {{Iw|WHSmith}} желісі). Virgin атауы жөнелту нүктесі болды, өйткені жазбалар жаңа талаптар бойынша сатылды (басқа да дүкендерден айырмашылығы, онда жазбаларды дүңгіршектерде тыңдау үшін қолжетімді болды). Сол кездерде көптеген өнімдер қатаң [[Маркетинг|маркетингтік]] келісімдерді сақтай отырып сатылды, олар жеңілдіктерді шектеді, 1950-ші және 1960-шы жетістіктерге қарамастан қолдау деп аталатын қайта сату бағалары шектелді&lt;ref&gt;Тағы бір мысал «Кітап бағасының ең төменгі келісімі» болды, оған сәйкес баспагерлер кітаптарды сатудың ең төменгі (таза) бағасын белгіледі.&lt;/ref&gt;. Нәтижесінде Брэнсон бірнеше өзгерістер сериясының негізінде жазылған музыкаға жалпылама жеңілдіктер әкелді. Брэнсон әріптестерімен жаңа бизнес атын талқылағанда, біреу Virgin деп атауды ұсынды, өйткені олар бизнесте жаңашылдар еді.

Нәтижесінде Брэнсон, Лондонда [http://ludinovo-life.ru Оксфорд-стрит] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801203242/http://ludinovo-life.ru/ |date=2015-08-01 }} 2015 жылы 1 тамызда жазбалар дүкенін ашты, ал содан кейін көп ұзамай {{Iw|Ник Пауэлл (продюсер)|Ник Пауэллмен||Nik Powell}} Virgin Records дыбыс лейблін іске қосты. Брэнсон дүкенде тапқан ақшасы, жер иелігін сатып алуға жеткілікті болды, онда [[Дыбысжазба студиясы|дыбыс жазу студиясын]] орналастырды. Студия мультиинструменталист Майк Олдфилд сияқты бастаушы музыканттарға жалға берілді.

1971 жылы Брэнсон қамауға алынып, Virgin дүкендерінде жазбалар сатқаны үшін айыпталды, олар экспорттық тауарлар ретінде жарияланды. Ол Англия Кеденімен сот ісін реттеп, акциздік басқармаға төленбеген баждар мен айыппұлдарды төлеу туралы келісімге келді. Брэнсонның анасы отбасылық үйді қайтадан алынатын соманы төлеуге көмектесу үшін кепілге қойды.

''Virgin Records'' бірінші жазған Майк Олдфилдың ''Tubular Bells'' альбомы еді, миллион данамен тарап, UK Album Album Chart-ында № 1 орынға шықты және үздік инструменталды жұмыс үшін [[Грэмми]] сыйлығына ие болды&lt;ref&gt;[http://mike-oldfield.ru/oldfield-1.html Tubular Bells альбомының мақаласы]&lt;/ref&gt;. Tubular Bells арқасында табысқа жеткен, Virgin Records одан әрі даму үшін қаражат алды. Компания сол уақытта күмәнді, [[Sex Pistols]] сияқты топтармен келісім-шарттар жасасты, ал ол кезде олармен басқа компаниялар жұмыс істеуге құлықсыз еді. Компанияның еңбегі көпшілікке аз танымал авангардтық стилінде краут-рок жанрында белгілі Faust және Can ретінде шыққан топтарды ұсынуында еді. Virgin Records, сондай-ақ музыкалық әлемге Culture Club-ты ұсынды. 1991 жылы Ричард Брэнсон Дэвид Фростпен консорциумымен құрып ITV атауы үшін CPV-TV үш франшизасын сатып алуға сәтсіз талпыныс жасады.

1992 жылы Брэнсон Virgin Atlantic Airways авиакомпаниясын дамытуды жалғастыру үшін компанияның Virgin лейблін EMI-ға сатты — бұл бір көбірек консервативті компания еді, осыдан кейін бұлар [[Sex Pistols]]-пен 1 миллион АҚШ долларлық келісім-шартты бұзды. Кейін Брэнсон сату туралы шешіміне өкінді, себебі дыбыс жазу Virgin империясының негізі еді. Кейінірек ол музыкалық бизнесті V2 Records атауымен қайтадан негізін қалады.

== Бизнес-бастамалар ==
[[Сурет:Jenson_Button_2009_Turkey_7.jpg|нобай|250x250 нүкте|Brawn GP болидесіне — [[Формула-1]]-дің 2009 жылғы ең табысты командасына арналған Virgin логотипі.]]
Брэнсон Virgin Atlantic Airways-ты 1984 жылы құрды, Virgin Mobile-ды 1999 жылы, ал Virgin Blue Аустралияда — 2000 жылы іске қосты, содан кейін 2000 жылы National Lottery-ді сатып алу туралы ұсыныста сәтсіз аяқталды.

1997 жылы Брэнсон бұл көптеген адамдар үшін тәуекелді бизнес-бастамалар болып көрінген [[Темір жол көлігі|теміржол]] бизнесін қолға алды. Virgin Trains компаниясы British Rail темір жол компаниялары жүйесінде Intercity және West Coast ауылды мекендерінде темір жол секторларын құруға салуға франшизаны жеңіп алды. Аздан соң Virgin Trains-тің British Rail-дан қалған жылжымалы құрамдармен және инфрақұрылыммен проблемалары басталды. 

Virgin 1996 жылы еуропалық қысқа қашықтыққа қатынайтын Euro Belgian Airlines тасымалдаушы-[[әуе компания]]сын сатып алды және оның атын Virgin Express деп өзгертті. 2006 жылы SN Brussels Airlines әуе желісі, бұрынғы Sabena-мен біріктірілді. Біріккен компания Brussels Airlines атауын алды. Ол сондай-ақ [[Нигерия]]да орналасқан ұлттық әуе желісін құрды, оны Virgin Nigeria деп атады. Virgin America атты тағы бір компания, San Francisco International Airport әуежайынан 2007 жылдың тамыз айында ұша бастады. Брэнсон, сондай-ақ ''Virgin Cola'', тіпті ''Virgin Vodka'' брендтерін әзірледі, олар аса ерекще табысты бастама бола алмады.

Кейін &quot;лас трюктер&quot; деп аталатын науқанда (Virgin Atlantic Airways тармақталған сілтемесін қараңыз), Брэнсон, 1992 жылы лейблді иелену үшін, бәсекелесімен, [[British Airways]] әуе желісімен соттасты. British Airways төрағасы Джон Кинг кейіннен, қарсы арызбен жауап берді және содан іс 1993 жылы қосымша тергеуге жіберілді. British Airways сотта жеңіліп, Брэнсонге £500 000 және болашақта оның авиакомпаниясына £110 000 төледі. Брэнсон өтемақысымен өз персоналының арасындағы бөлісті (&quot;BA бонусы&quot; деп аталады).

[[2004 жыл]]ы [[25 қыркүйек]]те Брэнсон мәміле жасасқаны туралы жариялады, ол бойынша жаңа Virgin Galactic компаниясы, SpaceShipOne кемесінің негізінде жататын ғарыштық туризм бойынша технологияны лицензиялайды — оны сондай-ақ [[Microsoft]]-ты бірге құрған [[Пол Аллен]] қаржыландырды және бұл [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]] аты аңызға айналған аэронавтика бойынша инженері және визионері Берт Рутан, суборбиталық ғарыштық биіктікке жолаушыларды коммерциялық тасымалдау үшін әзірледі. Virgin Galactic (Virgin Group-қа толығымен тиесілі) ұшуға {{iw|Scaled Composites White Knight Two|Scaled Composites White Knight Two}}-ті пайдалануды жоспарлаған, ол жұртшылыққа 2009 жылдың аяғына билет құны шамамен $200 мыңға қол жетімді болды.

Брэнсонның Virgin Group-пен келесі бастамасы, Virgin Fuels, ол [[ғаламдық жылыну]] мен отын бағасының шарықтауына тұспа-тұс жауап болуы тиіс, автомобильдер үшін және жақын болашақта ұшақтарға жаңа арзан отын ұсынады. Брэнсон, бұрын осы жаһандық жылыну мәселесінде скептик болғанын атап өтті және бұл шешімге [[Аль Гор]]мен бір таңғы ас барысында рухтанған&lt;ref&gt;[http://abcnews.go.com/GMA/story?id=2477400 ABC News: Breakfast With Al Gore Persuades Branson to Pledge Billions to Global Warming]&lt;/ref&gt;.

Брэнсон &quot;трансформация&quot; көшбасшысы деген лақап ат алды, оның тәуелсіз стратегиялары және бейресмилікке және ақпаратқа негізделген Virgin Group-қа ұйым ретінде басымдық беруі, жоғарыдан тұншықтырғыш менеджментке қарағанда, тек бір ісі әлдеқайда нық іргетас қалайды.

2012 жылғы жағдай бойынша әлемдегі ең бай адамдардың Sunday Times Rich List тізімінде [[Ұлыбритания|Ұлыбританияда]] 16-шы орынға жайғасты.

[[2006 жыл]]ы [[21 қыркүйек]]те Брэнсон Virgin Atlantic және Virgin Trains кірістерін экологиялық қауіпсіз отын саласындағы зерттеулерге инвестициялауға уәде берді. Болжам бойынша, бұл инвестициялар $3 миллиардтан астам АҚШ 
долларын құрайды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Come fly with me, come give it away|url=http://www.thefirstpost.co.uk/index.php?menuID=1&amp;subID=770|archiveurl=http://www.webcitation.org/65U04AmZI|archivedate=2012-02-16|accessdate=2006-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Virgin Group to Invest $3 Billion in Renewable Energy|url=http://renewableenergyaccess.com/rea/news/story?id=46071|archiveurl=http://www.webcitation.org/65U05IyW0|archivedate=2012-02-16|accessdate=2006-10-12}}&lt;/ref&gt;.

[[2006 жыл]]ы [[4 шілде]]де, Брэнсон өзінің Ұлыбританиядағы Virgin Mobile, NTL/NTL:Telewest кең жолақты қолжетімділік және телефония қызметтерін ұсынушы, кабель желісі компаниясын £1 миллиардқа сатты.
Мәміленің бөлігінде, компания Virgin атын пайдаланғаны үшін жылына кем дегенде £8,5 миллион төлейтін болатын шарттары бар. Жаңа компания Virgin Media атымен одан да үлкен сән-салтанатпен және жұртшылыққа жария етілу аясында [[8 ақпан]] [[2007 жыл]]ғы іске қосылды&lt;nowiki/&gt;. Virgin Media мен NTL компанияларын біріктіру шешімі компаниялардың коммерциялық үйлесімді бөлігін интеграциялау мақсатында қабылданды. Брэнсон Virgin Mobile-дың төрттен үші меншігінде еді, ал енді ол жаңа Virgin Media компаниясының 15 пайызына иелік етеді&lt;ref name=&quot;Perry&quot;&gt;{{Cite news|title=Uma Thurman to promote Virgin Media|last=Fryer|first=Pat|url=http://www.earthtimes.org/articles/show/23001.html|publisher=earthtimes.org|date=[[23 January]] [[2007]]|accessdate=2007-02-02}}&lt;/ref&gt;.

[[2006 жыл]]ы Брэнсон ғаламдық ойын-сауық аудиториясы үшін жаңа әңгімелер мен кейіпкерлерді құруға бағытталған Virgin Comic және Virgin Animation компанияларының негізін қалады. Компанияны автор Дипак Чопро, режиссер Шекхар Капур және жеке кәсіпкерлер Шарад Девараджан және Готхам Чопрамен бірлесіп құрды.

Брэнсон, сондай-ақ [[2007 жыл]]ы [[1 ақпан]]да Virgin Health Bank ашты, ол болашақ ата-аналарға балалардың кіндік қандағы дің жасушаларын бала туған соң жеке және жария банктерінде сақтау ұсынысынан туған.

2006 жылдың маусымында Virgin Atlantic үстінен шағым АҚШ және Ұлыбританияның монополияға қарсы тергеулер комитеттерін Virgin Atlantic және British Airways арасындағы бағаларды орнату талпыныстары бойынша тергеу жүргізуге мәжбүр етті. 2007 жылдың тамыз айында British Airways-қа 271 млн £ айыппұлға салынды, өйткені кінәлі деп табылды. Virgin Atlantic билік тарапына жәрдемдескені үшін иммунитет көрсетті, оған да айыппұл салынбады&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/airlines/story/0,,2141647,00.html ''OFT defends 'snitch' policy'', Ruth Sunderland, The Guardian, Sunday August 5, 2007]&lt;/ref&gt;.

[[2007 жыл]]ы [[9 ақпан]]да Брэнсон Жаһандық ғылыми технологиялар үшін — Virgin Earth Challenge жүлдесін жария етті, мұндай түрдегі сыйлықтар адамзаттың игілігі үшін технологиялық жақсартуларды ынталандырады. Virgin Earth Challenge жүлдесі 25 млн. долл. жеке адамға немесе адамдар тобына табысталады, олар жылыжай эффектісіне әкеп соғатын антропогендік атмосфералық газдарды жою бойынша коммерциялық өміршеңдігін көрсете алатын жобаны әзірлеуі тиіс. Мұндай жоба жыл сайын кем дегенде, он жыл бойы қатарынан, қоршаған ортаға зиянды әсерін көрсетпей отырып газдарды жоюы керек. Бұл тазалағыш ұзақ әсері болуы керек және Жер ахуалын тұрақтылығына тиімді үлес қосуы қажет. Сондай-ақ, Брэнсон, өзінің облыстарда дүниежүзілік беделі бар жүлде беретін бес соттың тізіміне қосылуды қалайтынын жариялады, олар мыналар: [[Альберт Гор|Эл Гор]], сэр {{Iw|Криспин Тикелл|Криспин Тикелл||Crispin Tickell}}, {{Iw|Тим Фланнери|Тим Фланнери||Tim Flannery}}, Джеймс Хансен және Джеймс Лавлок. Соттар құрамына шешім шығаруға Virgin Earth Prize сотының арнайы көмекшісі Стив Ховард көмектесетін болады.

Ричард Брэнсон [[футбол]]ға да қызықты, бір жолы &quot;Нанитон Боро&quot; клубын 2006 жылғы қаңтардағы &quot;Мидлсброға&quot; қарсы үшінші раундтағы ойынына демеушілік етті. Ойын 1:1 есебімен аяқталды.

2007 жылғы тамызда Брэнсон, [[Малайзия|малайзиялық]] AirAsia X компаниясының 20 % үлесін сатып сатып алғанын айтты.

[[2007 жыл]]ғы [[13 қазан]]да Брэнсонның Virgin Group-ы өз империясына Northern Rock банкін қосу тәсілін тапты, келісімге қол қойылғаннан кейін, нәтижесінде Брэнсон өзі компания акцияларының 30% иесі болды, Northern Rock атауын  Virgin Money деп ауыстырды&lt;ref&gt;[http://money.guardian.co.uk/news_/story/0,,2190411,00.html Branson dangles offer for Northern Rock.]&lt;/ref&gt;. Сонда Daily Mail газеті оның ұсынысы бойынша бұл мәмілеге қарсы науқан бастады. Vince Cable Қауымдар палатасына, бұл Брэнсонның салық төлеуден жалтарудың түріндегі қылмысы деп болжады, бұл кейбір қоғамдық ақшаларды оған сеніп тапсыруға болмайтын жеткілікті бұлтартпас себеп болуы мүмкін екенін айтты&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/business/2007/dec/13/northernrock.creditcrunch Northern Rock bidder threatens to pull out unless takeover date set.] &lt;/ref&gt;.

[[2008 жыл]]ғы [[10 қаңтар]]да Virgin Healthcare емдеу клиникаларының желісін ашайын деп жатқанын жариялады, олар медициналық көмекпен бірге гомеопатия және қосымша терапия түрлерін ұсынады&lt;ref&gt;[http://www.ft.com/cms/s/0/7f5d8f32-bfa0-11dc-8052-0000779fd2ac.html FT.com / World — Branson launches healthcare business]&lt;/ref&gt;. Financial Times, Ұлыбритания денсаулық сақтау министрі Бен Брэдшоу, ланчке шақырылғанын хабарлады. &quot;Маған, Virgin Healthcare министрлікпен жұмыс істейін деп жатқаны жақсы, пациенттерге көбірек интеграцияланған қызмет көрсетуді дамытуға көмектесу үшін&quot;.

2009 жылдың наурыз айында Virgin компаниясы [[Формула-1]] жаңа Brawn GP ойыншы командасының демеушісі болды&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/7969435.stm] [[Би-Би-Си|BBC]] SPORT Virgin to sponsor Brawn F1 team&lt;/ref&gt;, бірақ команда жеңе бастады және демеушілік келісім-шарттың да бағасы айтарлықтай өсті. Қорытындысында — серіктестік тек бір кезеңмен шектелді. 2009 жылдың қыркүйегінде Motorsport.com&lt;ref&gt;[http://www.motorsport.com/news/article.asp?ID=345110&amp;FS=F1 http://www.motorsport.com/news/article.asp?]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; қайнаркөзі Ричард Брэнсонның 2010 жылдың маусымында басқа жаңа ойыншы команданы сатып алу туралы ақпаратын жариялады, сол таңдағы Manor командасы Virgin F1 болып қайта аталды.

2010 жылдың соңында Virgin F1-дің 49% үлесін Николай Фоменко басқаратын ресейлік Marussia Motors автомобиль компаниясы сатып алды. Жаңа альянс Marussia Virgin Racing деп аталды.

2017 жылдың соңында ол Sherpa Ventures венчурлық қорынан Hyperloop вакуумдық пойыз жобасын жүзеге асыру үшін [[Hyperloop One]]-ға инвестиция салды. Жаңа серіктестік аясында компания Virgin Hyperloop One деп өзгертіледі.

2021 жылдың шілдесінде 70 жастағы Ричард алты адамнан тұратын экипажмен бірге суборбитальды сынақ рейсін жасады. Алдымен, тасымалдаушы ұшақ Жерден шамамен 15 км биіктікке көтерілді, содан кейін одан Unity зымыран ұшағы шығып, реактивті қозғалтқышты пайдалана отырып, тағы 80 км өз бетінше ұшуды жалғастырды. Салмақсыздықта аз уақыт болғаннан кейін ғарыш ұшағы жеке ғарыш айлағына аман-есен оралды. Ұшуды Брэнсонға тиесілі Virgin Galactic компаниясы жүзеге асырды.

== Гуманитарлық бастамалар ==
2007 жылы 18 шілдеде [[Нельсон Мандела]] [[Йоханнесбург]]те (ОАР) өзінің 89 жасқа толуына орай жұртшылық алдында сөйлеген сөзінде «Ақсақалдар» атты жаңа ұйымның құрылғанын жариялады. Бұл топтың негізін қалаушылар Десмонд Туту, Граса Машел, [[Кофи Аннан]], Эла Бхатт, Гру Харлем Брундтланд, [[Джимми Картер]], [[Ли Чжаосин]], Мэри Робинсон және [[Мұхаммед Юнус]] болды. Ақсақалдарды Брэнсон мен Габриэлді қоса алғанда, Құрылтайшылар тобымен дербес қаржыландырылады. Десмонд Туту тәжірибесін ұзаққа созылған қақтығыстарда бейбіт шешімдерге қол жеткізу үшін пайдалана отырып, көптеген адамдарға зиян тигізетін немесе зардап шегуі мүмкін жаһандық қақтығыстарда мақсаттар қоя отырып, өзінің даналығын бүкіл әлем бойынша дауыстарды біріктіруге көмектесу үшін пайдалана отырып, топтың төрағасы болады. Олар алдағы бірнеше ай ішінде қандай қақтығыстарды шешетінін нақты шешу үшін бірге жұмыс істейді.

2007 жылдың қыркүйегінде Ричард Брэнсон Dutch Postcode Lottery мен PICNIC желісі ұйымдастырған, шығармашылық кәсіпқойлардан құралған қазылар алқасына, ең жақсы жаңа жасыл бастама үшін 500 000 еуро көлеміндегі алғашқы {{Iw|Picnic Green Challenge}} конкурсына, төрағалық етті. Бірінші Green Challenge жеңімпазы Qbox-тан Qurrent болды.

2008 жылдың наурыз айында Брэнсон Кариб теңізіндегі өзінің жеке {{Iw|Некер (Британдық Виргин аралдары)|Некер||Necker Island (British Virgin Islands)}} аралында бірнеше танымал кәсіпкерлермен, атақты адамдармен және әлемдік көшбасшылармен экологиялық кездесу өткізді. Олар жаһандық жылынудың әлем алдында тұрған қиындықтарын талқылады, бұл кездесу осыған ұқсас мәселелерге қатысты көптеген тақырыптық талқылауларға негіз болады деп үміттенді. Сондай-ақ оған Ұлыбританияның бұрынғы премьер-министрі Тони Блэр, [[Уикипедия|Wikipedia]] негізін қалаушы [[Джимми Уэйлс]] және [[Google]] компаниясынан [[Ларри Пейдж]] де қатысты&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Thinking Green While Sifting Through the Sand|url=http://www.nytimes.com/2008/03/22/business/worldbusiness/22deal.html|author=Andrew Ross Sorkin|lang=en|publisher=[[The New York Times]]|date=2008-03-22|accessdate=2015-04-30}}&lt;/ref&gt;.

Ол ең терең ойпаттарға түсуге қабілетті құрылғыларды жасайтын Virgin Aquatic (қазіргі — Virgin Oceanic) компаниясын ұйымдастырушыларының бірі.

Ол атмосферадан көмірқышқыл газын қалпына келтіру технологиясына 25 миллион доллар сыйақы жариялады.&lt;blockquote&gt;Шамамен 8 000 адам өтінім берді, олардың ішінен біз үлкен қызығушылықпен ұстанатын ондаған идеяны таңдадық. Жақын арада жүлде алуға ешкім жақын деп айта алмаймын. Өйткені атмосферадан бір жылда бүкіл Еуропа өндіретін сонша көміртекті жинай білуі керек, әйтпесе климаттың өзгеруін тоқтату мүмкін емес.

— РБК журналына берген сұхбаттан.&lt;/blockquote&gt;Ол өндіріс шығарындыларындағы парниктік газдардың мөлшерін есептейтін {{Iw|Carbon War Room}} компаниясын құрды, онда олар бұл мәселені бизнес үшін тым ауыр болмайтын шешудің жолдарын табуға тырысады.

Есірткі саясаты жөніндегі жаһандық комиссияның (GCDP) жұмысына қатысады. Оның құрамында 15 бұрынғы президент пен Кофи Аннан бар, олар есірткіге қарсы соғыс туралы кең ауқымды зерттеулер жүргізеді.

2018 жылы ол журналист Жамал Хашоггиді өлтірді деген күдікпен Сауд Арабиясының бизнес жобасына қатысуын тоқтатты.

=== Украинадағы соғыс ===
2022 жылдың маусым айының соңында Киевке келіп, жойылған Ан - 225 &quot;Мрия&quot; ұшағын қалпына келтіруге көмектесуге уәде берді. Ол сапарының мақсаты Украинаны барынша тиімді қолдау үшін азаматтық қоғаммен және билікпен серіктестікте бизнестің не істей алатынын білуге деген ұмтылысты атады. Украина президенті Владимир Зеленскиймен кездесті.

== Оның әлемдік рекордтар орнату әрекеттері ==
[[Сурет:Balloon_crash_Hawaii.jpg|нобай|Брэнсон, Фоссет және Линдстрандтың Тынық мұхиттағы әуе шарында ұшу әрекеті сәтсіз аяқталды, 25 желтоқсан 1998.]]
Ричард Брэнсон 1985 жылдан бастап Атлант мұхитын ең жылдам кесіп өту үшін Атлант мұхитының көгілдір лентасын жеңіп алуға тырысқаннан бері әлемдік рекордтарды жаңартуға бірнеше әрекет жасады. Оның Virgin Atlantic Challenger катамаранындағы алғашқы әрекеті катамаранды британдық суларда жарылып, Корольдік Әуе күштерінің ({{Lang-en|RAF}}) тікұшағымен құтқарылды, бұл әрекет баспасөзде көп жарияланды. Кейбір газеттер үкіметтен оны құтқаруға кеткен барлық шығындарды өтеуді талап етіп, Брэнсонға жүгінді. 1986 жылы ағылшындардың қолбасшылығымен жеке Virgin Atlantic Challenger II кемесі. Дэниел МакКарти қашықтықты екі сағатқа тез бағындырып, әлемдік рекордты жаңартты. Бір жылдан кейін оның ыстық газ шары Virgin Atlantic Flyer [[Атлант мұхиты|Атлант мұхитын]] кесіп өтті. Бұл 2,3 миллион текше фут (65 000 м³) болатын ең үлкен шар және Атлант мұхитынан өткен алғашқы ыстық газ шары болды. Ол сағатына 130 миль (209 км / сағ) жылдамдықты дамытты.

1991 жылдың қаңтарында Брэнсон [[Тынық мұхит|Тынық мұхитынан]] [[Жапония|Жапониядан]] Арктикалық Канадаға дейін 2,6 миллион текше фут (74 000 м³) шармен 6 700 миль (10 800 км) өтті. Осылайша ол сағатына 245 миль (392 км/сағ) жылдамдықпен жаңа рекорд орнатып, әлемдік рекордты жаңартты.

1995 жылдан 1998 жылға дейін Пер Линдстрэнд пен Стив Фоссетт әуе шарымен жер шарын айналып ұшуға әрекеттенді. 1998 жылдың соңында олар Мароккодан Гавайиге ұшып, жаңа рекорд орнатты, бірақ 1999 жылдың наурызында Бертран Пиккар мен {{Iw|Джонс, Брайан (воздухоплаватель)|Брайан Джонс||Brian Jones (aeronaut)}}  өздерінің ''{{Iw|Breitling Orbiter|Breitling Orbiter 3}}''-те жасағанға дейін жер шарын толық айналып өте алмады.

2004 жылдың наурыз айында Брэнсон Гиббс аквадасымен Дуверден [[Кале (Франция)|Калеге]] дейін 1 сағат 40 минут 6 секундта жүзіп, [[Ла-Манш]] амфибиялық ең жылдам өту рекордын орнатты. Алдыңғы рекордты – 6 сағат – екі француз&lt;ref name=&quot;Rick&quot;&gt;{{Cite web|title=Branson sets cross-Channel record|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/coventry_warwickshire/3805275.stm|lang=en|publisher=[[Би-би-си|BBC News]]|date=2004-06-14|accessdate=2014-12-25}}&lt;/ref&gt;.

2008 жылдың қыркүйегінде Брэнсон және оның ұлы Атлант мұхиты арқылы 99 фут (30 м) Virgin Money шұңқырымен жүзуде Истборн рекордын орнатуға әрекет жасады&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Richard Branson sets out to crack transatlantic sail record|url=http://www.meeja.com.au/index.php?display_article_id=158|archiveurl=http://www.webcitation.org/65U06n4kN|archivedate=2012-02-16|publisher=www.meeja.com.au|date=2008-09-03|accessdate=2008-09-03}}&lt;/ref&gt;. Жылдам қайық деп те аталатын қайық {{Iw|Нью-йорк яхт-клубы|Нью-йорк яхт-клубының||New York Yacht Club}}(NYYC) мүшесі Алекс Джексонға тиесілі, ол осы сапарда Брансон және Майк Сандерсонмен бірге скиппер болған. Қатты дауылда желкені сынғаннан кейін қайық Бермуд аралында тоқтаған кезде әрекет сәтсіз аяқталды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Virgin Money Is Attempting to Break Transatlantic Passage Record|url=http://www.nyyc.org/|archiveurl=http://www.webcitation.org/65U08HmAr|archivedate=2012-02-16|publisher=www.nyyc.org|date=2008-10-23|accessdate=2008-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Теледидар, фильм және баспасы ==
[[Сурет:ETalk2008-Sir_Richard_Branson.jpg|нобай|Брэнсон [[Торонто кинофестивалі|Toronto International Film Festival]] фестивалінде, 2008.]]
Брэнсон қонақ актер болды, әдетте өзін бірнеше телехикаяларда, соның ішінде &quot;Достар&quot;, &quot;Малибуды құтқарушылар&quot;, &quot;Бір алқаптың құстары&quot;, &quot;Ақымақтардың жолы болғыш&quot;, &quot;Бүгінгі күн&quot; және Goodness Gracious Me комедиясының, сондай-ақ &quot;Адасқандар&quot; ({{Lang-en|Tripping Over}}) арнайы эпизодында ойнады. Брэнсон 1990 жылдары BBC арнасында сенбі күнгі таңертеңгілік ''Live &amp; Kicking'' шоуында бірнеше рет өнер көрсетті, онда ол Тревор Нил мен Саймон Хиксонның (британдық тағам бренді Брэнстонның ({{Lang-en|Branston}}) атымен аталған) комедиялық актінде «маринадталған адамды» бейнеледі &lt;ref&gt;[http://www.saturdaymornings.co.uk/bbccatalogueprog.shtml?show=livekicking&amp;number=LCKW533F on saturdaymornings.co.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716104401/http://www.saturdaymornings.co.uk/bbccatalogueprog.shtml?show=livekicking&amp;number=LCKW533F|date=2011-07-16}}&lt;/ref&gt;. Брэнсон сонымен қатар XTC ''Generals and Majors'' бейнебаянында эпизодтық рөлді сомдады.

Ол сонымен қатар Fox реалити-шоуының «Бүлікші миллиардер: Брэнсонның ең жақсыға ұмтылуы» (''The Rebel Billionaire: Branson's Quest for the Best'', 2004) жұлдызы болды, онда он алты қатысушы кәсіпкерлік рух пен шытырман рухта жарысты. Бұл [[Дональд Трамп]]тың «Кандидат» шоуы сияқты сәтті болмады және тек бір маусымға созылды.

Оның жоғары қоғамдық беделі оны [[сатира]] үшін ашық нысанаға айналдырады. Zenith комиксті шығарушысы 2000 AD комикс сериясында Брэнсонға пародиялары бар және үздік дистрибьюторы Virgin Group-пен бәсекеге түскендіктен, ол супер зұлым ретінде бейнеленген. Ол сондай-ақ «[[Симпсондар]]&lt;nowiki/&gt;» фильмінде «Монти маған махаббатты сатып ала алмайды» деп аталатын эпизодта карикатураланған, онда ол Arthur Fortune есімді магнат ретінде және «Ештеңеге сенбе» (Believe Nothing) деп аталатын эпизодта мегаломаниялық шарда мінген Richard Chutney ретінде (Брэнсон Пиклдегі сияқты Брэнсонның тегіне қатысты сөз тіркесі) бейнеленген. [[Терри Пратчетт]]тің &quot;Қанаттарындағы&quot; (Wings) Grandson Richard 39 кейіпкері Брэнсонға негізделген.

== Жеке өмірі ==
Брэнсон екінші рет Джоан Темплманге ({{Lang-en|Joan Templeman}}) үйленген, олардың екі баласы бар — Холли ({{Lang-en|Holly}}), дәрігер болып жұмыс істейді, және Сэм Брэнсон ({{Lang-en|Sam Branson}}). Жұп сегіз жасар Холлидің келісімімен Некер аралында 1989 жылы үйленді.

Брэнсон ауданы 300 мың м2 (74 [[акр]]) [[Британдық Вирджин аралдары|Британдық Виргин аралдары]] құрамындағы Некер және Нуса өзені жағасында орналасқан {{iw|Мейкпис|||Makepeace Island}} ({{iw|Оңтүстік-Шығыс Квинсленд|Оңтүстік-Шығыс Квинсленд||South East Queensland}} [[Квинсленд]], [[Аустралия]]) аралдарына иелік етеді. Сондай-ақ, ол Кариб аралында [[Антигуа және Барбуда]] мемлекетіне жататын жылжымайтын мүлікті иемденеді.

1998 жылы Брэнсон өмірбаянын шығарды, оны &quot;Пәктікті жоғалта&quot; ({{Lang-en|Losing My Virginity}}) деп атады, ол халықаралық бестселлер атанды. 2008 жылдың қыркүйегінде ол &quot;Жалаңаш шешкен бизнес&quot; ({{Lang-en|Business Stripped Bare}}) кітабын шығарды, онда оның кейбір тәуекелді және ең батыл іскерлік шешімдерінің сахна артындағы құпияларын ашады. Екі кітапты да Virgin Books жариялады.

2006 жылы «Бәрі құрсын! Қолға ал да істе» атты өмірбаяндық кітабын шығарды. Онда Брэнсон өмірден алынған оқиғалармен өз ұранын нығайта отырып, берілмеуге және алға ұмтылуға итермелейді.

Брэнсон 2007 жылғы қыркүйекте досы-саяхатшы Стив Фоссеттаның қаза тапқаны туралы қатты қайғырды және 2007 жылдың қазан айында [[Time]] журналында, &quot;Менің досым Стив Фоссетт&quot; атты жазған мақаласында, ол оның досы үшін мінажат етуді сұрап аяқтайды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|2}}

== Әдебиет ==
* &quot;Losing My Virginity, Revised Edition First Published in Great Britain by Virgin Books Limited&quot;, 2002
* &quot;Sir Richard Branson, the Autobiography&quot;, 2002

== Сілтемелер ==
* {{YouTube user|richardbranson|Ричард Брэнсон}}
* [http://www.virgin.com/richard-branson Ричард Брэнсон өз компаниясының сайтында]
* [http://btimes.ru/brenson-richard Ричард Брэнсон БизнесТаймста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011085007/http://btimes.ru/brenson-richard |date=2011-10-11 }}
* [http://okrujenie.ru/View-Category/29/Richard-Brenson/Page-1.html Ричард Бренсонмен сұхбаттың бейнелері] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106190456/http://okrujenie.ru/View-Category/29/Richard-Brenson/Page-1.html |date=2011-11-06 }}
* [http://www.peoples.ru/finans/undertake/brenson/ Ричард Брэнсонге арналған peoples.ru]
* [http://www.virgingalactic.com Virgin Galactic компаниясының ресми сайты]
* [http://www.youtube.com/user/virgingalactic Virgin Galactic компаниясының YouTube.com арнасы]
* [http://kbanda.ru/index.php/science/381-virgin-galactic.html Д. Бебенин. Ричард Бренсон және Берт Рутан: баламалы болашаққа ғарыш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171120123101/http://kbanda.ru/index.php/science/381-virgin-galactic.html |date=2017-11-20 }} (Контрабанда, 18 қазан 2011 жыл)
* [http://saratov.kp.ru/daily/25892.4/2852449/ Миллиардер әйел-премьерге серуендеуге ұсыныс жасады!]

[[Санат:Ұлыбритания саяхатшылары]]</text>
      <sha1>qjciu6bpf8nfv4n6b0lwdny63f6trja</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658194</id>
      <parentid>3658181</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T05:31:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Гульмира Айтқұл|Гульмира Айтқұл]] ([[User talk:Гульмира Айтқұл|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3597430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47317" sha1="gv6zskvf4thhf8rrvxjdu8zgp1rqakq" xml:space="preserve">{{Грамматикасы тексерілсін}}
{{Тұлға
 |Есімі                 = Ричард Брэнсон
 |Шынайы есімі          = Richard Branson
 |Сурет                 = Richard_Branson.jpg
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = Ричард Чарльз Николас Брэнсон
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 18.7.1950
 |Туған жері            = {{туғанжері|Лондон|Лондонда}}, [[Англия]], [[Ұлыбритания]]
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{Байрақ|Ұлыбритания}}
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[кәсіпкер]]
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Балалары              = 
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = Richard_Branson
}}
'''Ричард Чарльз Николас Брэнсон''' ({{lang-en|Richard Charles Nicholas Branson}}; [[18 шілде]] [[1950 жыл|1950]], {{Аударылмаған2|Блэкхет|Блэкхет|en|Blackheath, London}}, [[Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]]) — [[Ұлыбритания|британдық]] [[кәсіпкер]], әртүрлі 400-ге жуық [[Компания|компанияларды]] қамтитын '''Virgin Group''' [[Корпорация|корпорациясының]] негізін қалаған, әрі Ұлыбританияның ең бай тұрғындарының бірі&lt;ref&gt;[http://www.forbes.com/profile/richard-branson/ Ричард Брэнсон Forbes рейтингінде]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Ричард Брэнсон жұртшылыққа өзінің әдеттен тыс қылықтарымен, және бірнеше рет [[Әлемдік рекорд|әлемдік рекордтар]] жаңартуға жасаған талпыныстармен кең танымал.

== Жастық шағы ==
Брэнсон [[лондон|лондондық]] {{Аударылмаған2|Блэкхет|Блэкхет|en|Blackheath, London}} ауданында, барристер Эдвард Джеймс Брэнсон&lt;ref&gt;({{Lang-en|Edward James Branson}}&lt;/ref&gt; мен Хауа Брэнсон&lt;ref&gt;({{Lang-en|Eve Branson}}&lt;/ref&gt;(қыз күнінде Хантли Флиндттың&lt;ref&gt;({{Lang-en|Huntley Flindt}}&lt;/ref&gt;)  отбасында дүниеге келген. 4 баланың үлкені. Інісі мен өзінен басқа отбасында екі қарындасы бар: Линди ({{Lang-en|Lindi}}) және Ванесса ({{Lang-en|Vanessa}}). Оның інісі Тед әкесінің жолын қуып, [[адвокат]] мансабын құрған. Брэнсонның анасы театрда жұмыс істеген, ұшқыш планерлер мен ұшуда ілесіп жүруші адамдардың нұсқаушысы болған. Атасы, құрметті {{Iw|Джордж Артур Харвин Брэнсон|Джордж Артур Харвин Брэнсон||G. A. H. Branson}} мырза, [[Англия]] мен [[Уэльс|Уэлстің]] Жоғарғы сотының соты және жасырын кеңесінің мүшесі болған.

13 жасқа дейін Брэнсон Скейтклифф &quot;Эгама&quot; бастауыш мектебінде [[Суррей]]де (қазіргі — Бишопсгейт мектебі) оқыған. 13-15 жасқа дейін — Бакингемширдегі Стоу мектебінің оқушысы болған. Оқудағы қиындықтары мен өзінің төмен бағаларын Брэнсон [[Легастения|дислексияның]] кесірі деп түсіндіреді.

Бала кезінен ол кәсіпкер болуға ұмтылған. Оның сәтсіздікке ұшыраған екі идеясы белгілі: рождестволық шыршаларды өсіру және толқынды тотықұстарды өсіру.

Брэнсон он алты жасында мектепті тастап, [[Лондон]]ға көшіп келіп, алғашқы табысты бизнесін — ''Student'' журналын ашады, оған атақты суретші Джеральд Скарф бірнеше иллюстрация жасаған. Журналда бұдан басқа, [[Джон Леннон]], Мик Джаггер және кейбір басқа да жұлдыздар тегін басылған. Бұл оның жеті жылда бірінші қайырымдылық ұйымын — '''Student Advisory Centre''' ашуына себеп болды.

== Дыбыс жазу бизнесі ==
Брэнсон өзінің бірінші бизнесін [[Ла-Манш]]қа саяхаттағаннан кейін бастады, ол дыбыс жазумен және ақаулық ретінде танылған жазбалардың қораптарын алып-сатумен байланысты болатын. Ол бұл жазбаларды өз машинасымен Лондон бөлшек сауда орталықтарында сатты. 1970 жылы ол жарамсыз жазбаларды почтамен таратып сатуды жалғастырды. Ол жазбаларды ''Virgin'' атауымен сата жүріп орталық дүкендер көшесіндегіден кішкене ғана азырақ сата бастады (мысалы, {{Iw|WHSmith}} желісі). Virgin атауы жөнелту нүктесі болды, өйткені жазбалар жаңа талаптар бойынша сатылды (басқа да дүкендерден айырмашылығы, онда жазбаларды дүңгіршектерде тыңдау үшін қолжетімді болды). Сол кездерде көптеген өнімдер қатаң [[Маркетинг|маркетингтік]] келісімдерді сақтай отырып сатылды, олар жеңілдіктерді шектеді, 1950-ші және 1960-шы жетістіктерге қарамастан қолдау деп аталатын қайта сату бағалары шектелді&lt;ref&gt;Тағы бір мысал «Кітап бағасының ең төменгі келісімі» болды, оған сәйкес баспагерлер кітаптарды сатудың ең төменгі (таза) бағасын белгіледі.&lt;/ref&gt;. Нәтижесінде Брэнсон бірнеше өзгерістер сериясының негізінде жазылған музыкаға жалпылама жеңілдіктер әкелді. Брэнсон әріптестерімен жаңа бизнес атын талқылағанда, біреу Virgin деп атауды ұсынды, өйткені олар бизнесте жаңашылдар еді.

Нәтижесінде Брэнсон, Лондонда [http://ludinovo-life.ru Оксфорд-стрит] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801203242/http://ludinovo-life.ru/ |date=2015-08-01 }} 2015 жылы 1 тамызда жазбалар дүкенін ашты, ал содан кейін көп ұзамай {{Iw|Ник Пауэлл (продюсер)|Ник Пауэллмен||Nik Powell}} Virgin Records дыбыс лейблін іске қосты. Брэнсон дүкенде тапқан ақшасы, жер иелігін сатып алуға жеткілікті болды, онда [[Дыбысжазба студиясы|дыбыс жазу студиясын]] орналастырды. Студия мультиинструменталист Майк Олдфилд сияқты бастаушы музыканттарға жалға берілді.

1971 жылы Брэнсон қамауға алынып, Virgin дүкендерінде жазбалар сатқаны үшін айыпталды, олар экспорттық тауарлар ретінде жарияланды. Ол Англия Кеденімен сот ісін реттеп, акциздік басқармаға төленбеген баждар мен айыппұлдарды төлеу туралы келісімге келді. Брэнсонның анасы отбасылық үйді қайтадан алынатын соманы төлеуге көмектесу үшін кепілге қойды.

''Virgin Records'' бірінші жазған Майк Олдфилдың ''Tubular Bells'' альбомы еді, миллион данамен тарап, UK Album Album Chart-ында № 1 орынға шықты және үздік инструменталды жұмыс үшін [[Грэмми]] сыйлығына ие болды&lt;ref&gt;[http://mike-oldfield.ru/oldfield-1.html Tubular Bells альбомының мақаласы]&lt;/ref&gt;. Tubular Bells арқасында табысқа жеткен, Virgin Records одан әрі даму үшін қаражат алды. Компания сол уақытта күмәнді, [[Sex Pistols]] сияқты топтармен келісім-шарттар жасасты, ал ол кезде олармен басқа компаниялар жұмыс істеуге құлықсыз еді. Компанияның еңбегі көпшілікке аз танымал авангардтық стилінде краут-рок жанрында белгілі Faust және Can ретінде шыққан топтарды ұсынуында еді. Virgin Records, сондай-ақ музыкалық әлемге Culture Club-ты ұсынды. 1991 жылы Ричард Брэнсон Дэвид Фростпен консорциумымен құрып ITV атауы үшін CPV-TV үш франшизасын сатып алуға сәтсіз талпыныс жасады.

1992 жылы Брэнсон Virgin Atlantic Airways авиакомпаниясын дамытуды жалғастыру үшін компанияның Virgin лейблін EMI-ға сатты — бұл бір көбірек консервативті компания еді, осыдан кейін бұлар [[Sex Pistols]]-пен 1 миллион АҚШ долларлық келісім-шартты бұзды. Кейін Брэнсон сату туралы шешіміне өкінді, себебі дыбыс жазу Virgin империясының негізі еді. Кейінірек ол музыкалық бизнесті V2 Records атауымен қайтадан негізін қалады.

== Бизнес-бастамалар ==
[[Сурет:Jenson_Button_2009_Turkey_7.jpg|нобай|250x250 нүкте|Brawn GP болидесіне — [[Формула-1]]-дің 2009 жылғы ең табысты командасына арналған Virgin логотипі.]]
Брэнсон Virgin Atlantic Airways-ты 1984 жылы құрды, Virgin Mobile-ды 1999 жылы, ал Virgin Blue Аустралияда — 2000 жылы іске қосты, содан кейін 2000 жылы National Lottery-ді сатып алу туралы ұсыныста сәтсіз аяқталды.

1997 жылы Брэнсон бұл көптеген адамдар үшін тәуекелді бизнес-бастамалар болып көрінген [[Темір жол көлігі|теміржол]] бизнесін қолға алды. Virgin Trains компаниясы British Rail темір жол компаниялары жүйесінде Intercity және West Coast ауылды мекендерінде темір жол секторларын құруға салуға франшизаны жеңіп алды. Аздан соң Virgin Trains-тің British Rail-дан қалған жылжымалы құрамдармен және инфрақұрылыммен проблемалары басталды. 

Virgin 1996 жылы еуропалық қысқа қашықтыққа қатынайтын Euro Belgian Airlines тасымалдаушы-[[әуе компания]]сын сатып алды және оның атын Virgin Express деп өзгертті. 2006 жылы SN Brussels Airlines әуе желісі, бұрынғы Sabena-мен біріктірілді. Біріккен компания Brussels Airlines атауын алды. Ол сондай-ақ [[Нигерия]]да орналасқан ұлттық әуе желісін құрды, оны Virgin Nigeria деп атады. Virgin America атты тағы бір компания, San Francisco International Airport әуежайынан 2007 жылдың тамыз айында ұша бастады. Брэнсон, сондай-ақ ''Virgin Cola'', тіпті ''Virgin Vodka'' брендтерін әзірледі, олар аса ерекще табысты бастама бола алмады.

Кейін &quot;лас трюктер&quot; деп аталатын науқанда (Virgin Atlantic Airways тармақталған сілтемесін қараңыз), Брэнсон, 1992 жылы лейблді иелену үшін, бәсекелесімен, [[British Airways]] әуе желісімен соттасты. British Airways төрағасы Джон Кинг кейіннен, қарсы арызбен жауап берді және содан іс 1993 жылы қосымша тергеуге жіберілді. British Airways сотта жеңіліп, Брэнсонге £500 000 және болашақта оның авиакомпаниясына £110 000 төледі. Брэнсон өтемақысымен өз персоналының арасындағы бөлісті (&quot;BA бонусы&quot; деп аталады).

[[2004 жыл]]ы [[25 қыркүйек]]те Брэнсон мәміле жасасқаны туралы жариялады, ол бойынша жаңа Virgin Galactic компаниясы, SpaceShipOne кемесінің негізінде жататын ғарыштық туризм бойынша технологияны лицензиялайды — оны сондай-ақ [[Microsoft]]-ты бірге құрған [[Пол Аллен]] қаржыландырды және бұл [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]] аты аңызға айналған аэронавтика бойынша инженері және визионері Берт Рутан, суборбиталық ғарыштық биіктікке жолаушыларды коммерциялық тасымалдау үшін әзірледі. Virgin Galactic (Virgin Group-қа толығымен тиесілі) ұшуға {{iw|Scaled Composites White Knight Two|Scaled Composites White Knight Two}}-ті пайдалануды жоспарлаған, ол жұртшылыққа 2009 жылдың аяғына билет құны шамамен $200 мыңға қол жетімді болды.

Брэнсонның Virgin Group-пен келесі бастамасы, Virgin Fuels, ол [[ғаламдық жылыну]] мен отын бағасының шарықтауына тұспа-тұс жауап болуы тиіс, автомобильдер үшін және жақын болашақта ұшақтарға жаңа арзан отын ұсынады. Брэнсон, бұрын осы жаһандық жылыну мәселесінде скептик болғанын атап өтті және бұл шешімге [[Аль Гор]]мен бір таңғы ас барысында рухтанған&lt;ref&gt;[http://abcnews.go.com/GMA/story?id=2477400 ABC News: Breakfast With Al Gore Persuades Branson to Pledge Billions to Global Warming]&lt;/ref&gt;.

Брэнсон &quot;трансформация&quot; көшбасшысы деген лақап ат алды, оның тәуелсіз стратегиялары және бейресмилікке және ақпаратқа негізделген Virgin Group-қа ұйым ретінде басымдық беруі, жоғарыдан тұншықтырғыш менеджментке қарағанда, тек бір ісі әлдеқайда нық іргетас қалайды.

2012 жылғы жағдай бойынша әлемдегі ең бай адамдардың Sunday Times Rich List тізімінде [[Ұлыбритания|Ұлыбританияда]] 16-шы орынға жайғасты.

[[2006 жыл]]ы [[21 қыркүйек]]те Брэнсон Virgin Atlantic және Virgin Trains кірістерін экологиялық қауіпсіз отын саласындағы зерттеулерге инвестициялауға уәде берді. Болжам бойынша, бұл инвестициялар $3 миллиардтан астам АҚШ 
долларын құрайды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Come fly with me, come give it away|url=http://www.thefirstpost.co.uk/index.php?menuID=1&amp;subID=770|archiveurl=http://www.webcitation.org/65U04AmZI|archivedate=2012-02-16|accessdate=2006-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Virgin Group to Invest $3 Billion in Renewable Energy|url=http://renewableenergyaccess.com/rea/news/story?id=46071|archiveurl=http://www.webcitation.org/65U05IyW0|archivedate=2012-02-16|accessdate=2006-10-12}}&lt;/ref&gt;.

[[2006 жыл]]ы [[4 шілде]]де, Брэнсон өзінің Ұлыбританиядағы Virgin Mobile, NTL/NTL:Telewest кең жолақты қолжетімділік және телефония қызметтерін ұсынушы, кабель желісі компаниясын £1 миллиардқа сатты.
Мәміленің бөлігінде, компания Virgin атын пайдаланғаны үшін жылына кем дегенде £8,5 миллион төлейтін болатын шарттары бар. Жаңа компания Virgin Media атымен одан да үлкен сән-салтанатпен және жұртшылыққа жария етілу аясында [[8 ақпан]] [[2007 жыл]]ғы іске қосылды&lt;nowiki/&gt;. Virgin Media мен NTL компанияларын біріктіру шешімі компаниялардың коммерциялық үйлесімді бөлігін интеграциялау мақсатында қабылданды. Брэнсон Virgin Mobile-дың төрттен үші меншігінде еді, ал енді ол жаңа Virgin Media компаниясының 15 пайызына иелік етеді&lt;ref name=&quot;Perry&quot;&gt;{{Cite news|title=Uma Thurman to promote Virgin Media|last=Fryer|first=Pat|url=http://www.earthtimes.org/articles/show/23001.html|publisher=earthtimes.org|date=[[23 January]] [[2007]]|accessdate=2007-02-02}}&lt;/ref&gt;.

[[2006 жыл]]ы Брэнсон ғаламдық ойын-сауық аудиториясы үшін жаңа әңгімелер мен кейіпкерлерді құруға бағытталған Virgin Comic және Virgin Animation компанияларының негізін қалады. Компанияны автор Дипак Чопро, режиссер Шекхар Капур және жеке кәсіпкерлер Шарад Девараджан және Готхам Чопрамен бірлесіп құрды.

Брэнсон, сондай-ақ [[2007 жыл]]ы [[1 ақпан]]да Virgin Health Bank ашты, ол болашақ ата-аналарға балалардың кіндік қандағы дің жасушаларын бала туған соң жеке және жария банктерінде сақтау ұсынысынан туған.

2006 жылдың маусымында Virgin Atlantic үстінен шағым АҚШ және Ұлыбританияның монополияға қарсы тергеулер комитеттерін Virgin Atlantic және British Airways арасындағы бағаларды орнату талпыныстары бойынша тергеу жүргізуге мәжбүр етті. 2007 жылдың тамыз айында British Airways-қа 271 млн £ айыппұлға салынды, өйткені кінәлі деп табылды. Virgin Atlantic билік тарапына жәрдемдескені үшін иммунитет көрсетті, оған да айыппұл салынбады&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/airlines/story/0,,2141647,00.html ''OFT defends 'snitch' policy'', Ruth Sunderland, The Guardian, Sunday August 5, 2007]&lt;/ref&gt;.

[[2007 жыл]]ы [[9 ақпан]]да Брэнсон Жаһандық ғылыми технологиялар үшін — Virgin Earth Challenge жүлдесін жария етті, мұндай түрдегі сыйлықтар адамзаттың игілігі үшін технологиялық жақсартуларды ынталандырады. Virgin Earth Challenge жүлдесі 25 млн. долл. жеке адамға немесе адамдар тобына табысталады, олар жылыжай эффектісіне әкеп соғатын антропогендік атмосфералық газдарды жою бойынша коммерциялық өміршеңдігін көрсете алатын жобаны әзірлеуі тиіс. Мұндай жоба жыл сайын кем дегенде, он жыл бойы қатарынан, қоршаған ортаға зиянды әсерін көрсетпей отырып газдарды жоюы керек. Бұл тазалағыш ұзақ әсері болуы керек және Жер ахуалын тұрақтылығына тиімді үлес қосуы қажет. Сондай-ақ, Брэнсон, өзінің облыстарда дүниежүзілік беделі бар жүлде беретін бес соттың тізіміне қосылуды қалайтынын жариялады, олар мыналар: [[Альберт Гор|Эл Гор]], сэр {{Iw|Криспин Тикелл|Криспин Тикелл||Crispin Tickell}}, {{Iw|Тим Фланнери|Тим Фланнери||Tim Flannery}}, Джеймс Хансен және Джеймс Лавлок. Соттар құрамына шешім шығаруға Virgin Earth Prize сотының арнайы көмекшісі Стив Ховард көмектесетін болады.

Ричард Брэнсон [[футбол]]ға да қызықты, бір жолы &quot;Нанитон Боро&quot; клубын 2006 жылғы қаңтардағы &quot;Мидлсброға&quot; қарсы үшінші раундтағы ойынына демеушілік етті. Ойын 1:1 есебімен аяқталды.

2007 жылғы тамызда Брэнсон, [[Малайзия|малайзиялық]] AirAsia X компаниясының 20 % үлесін сатып сатып алғанын айтты.

[[2007 жыл]]ғы [[13 қазан]]да Брэнсонның Virgin Group-ы өз империясына Northern Rock банкін қосу тәсілін тапты, келісімге қол қойылғаннан кейін, нәтижесінде Брэнсон өзі компания акцияларының 30% иесі болды, Northern Rock атауын  Virgin Money деп ауыстырды&lt;ref&gt;[http://money.guardian.co.uk/news_/story/0,,2190411,00.html Branson dangles offer for Northern Rock.]&lt;/ref&gt;. Сонда Daily Mail газеті оның ұсынысы бойынша бұл мәмілеге қарсы науқан бастады. Vince Cable Қауымдар палатасына, бұл Брэнсонның салық төлеуден жалтарудың түріндегі қылмысы деп болжады, бұл кейбір қоғамдық ақшаларды оған сеніп тапсыруға болмайтын жеткілікті бұлтартпас себеп болуы мүмкін екенін айтты&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/business/2007/dec/13/northernrock.creditcrunch Northern Rock bidder threatens to pull out unless takeover date set.] &lt;/ref&gt;.

[[2008 жыл]]ғы [[10 қаңтар]]да Virgin Healthcare емдеу клиникаларының желісін ашайын деп жатқанын жариялады, олар медициналық көмекпен бірге гомеопатия және қосымша терапия түрлерін ұсынады&lt;ref&gt;[http://www.ft.com/cms/s/0/7f5d8f32-bfa0-11dc-8052-0000779fd2ac.html FT.com / World — Branson launches healthcare business]&lt;/ref&gt;. Financial Times, Ұлыбритания денсаулық сақтау министрі Бен Брэдшоу, ланчке шақырылғанын хабарлады. &quot;Маған, Virgin Healthcare министрлікпен жұмыс істейін деп жатқаны жақсы, пациенттерге көбірек интеграцияланған қызмет көрсетуді дамытуға көмектесу үшін&quot;.

2009 жылдың наурыз айында Virgin компаниясы [[Формула-1]] жаңа Brawn GP ойыншы командасының демеушісі болды&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/7969435.stm] [[Би-Би-Си|BBC]] SPORT Virgin to sponsor Brawn F1 team&lt;/ref&gt;, бірақ команда жеңе бастады және демеушілік келісім-шарттың да бағасы айтарлықтай өсті. Қорытындысында — серіктестік тек бір кезеңмен шектелді. 2009 жылдың қыркүйегінде Motorsport.com&lt;ref&gt;[http://www.motorsport.com/news/article.asp?ID=345110&amp;FS=F1 http://www.motorsport.com/news/article.asp?]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; қайнаркөзі Ричард Брэнсонның 2010 жылдың маусымында басқа жаңа ойыншы команданы сатып алу туралы ақпаратын жариялады, сол таңдағы Manor командасы Virgin F1 болып қайта аталды.

2010 жылдың соңында Virgin F1-дің 49% үлесін Николай Фоменко басқаратын ресейлік Marussia Motors автомобиль компаниясы сатып алды. Жаңа альянс Marussia Virgin Racing деп аталды.

2017 жылдың соңында ол Sherpa Ventures венчурлық қорынан Hyperloop вакуумдық пойыз жобасын жүзеге асыру үшін [[Hyperloop One]]-ға инвестиция салды. Жаңа серіктестік аясында компания Virgin Hyperloop One деп өзгертіледі.

2021 жылдың шілдесінде 70 жастағы Ричард алты адамнан тұратын экипажмен бірге суборбитальды сынақ рейсін жасады. Алдымен, тасымалдаушы ұшақ Жерден шамамен 15 км биіктікке көтерілді, содан кейін одан Unity зымыран ұшағы шығып, реактивті қозғалтқышты пайдалана отырып, тағы 80 км өз бетінше ұшуды жалғастырды. Салмақсыздықта аз уақыт болғаннан кейін ғарыш ұшағы жеке ғарыш айлағына аман-есен оралды. Ұшуды Брэнсонға тиесілі Virgin Galactic компаниясы жүзеге асырды.

== Гуманитарлық бастамалар ==
2007 жылы 18 шілдеде [[Нельсон Мандела]] [[Йоханнесбург]]те (ОАР) өзінің 89 жасқа толуына орай жұртшылық алдында сөйлеген сөзінде «Ақсақалдар» атты жаңа ұйымның құрылғанын жариялады. Бұл топтың негізін қалаушылар Десмонд Туту, Граса Машел, [[Кофи Аннан]], Эла Бхатт, Гру Харлем Брундтланд, [[Джимми Картер]], [[Ли Чжаосин]], Мэри Робинсон және [[Мұхаммед Юнус]] болды. Ақсақалдарды Брэнсон мен Габриэлді қоса алғанда, Құрылтайшылар тобымен дербес қаржыландырылады. Десмонд Туту тәжірибесін ұзаққа созылған қақтығыстарда бейбіт шешімдерге қол жеткізу үшін пайдалана отырып, көптеген адамдарға зиян тигізетін немесе зардап шегуі мүмкін жаһандық қақтығыстарда мақсаттар қоя отырып, өзінің даналығын бүкіл әлем бойынша дауыстарды біріктіруге көмектесу үшін пайдалана отырып, топтың төрағасы болады. Олар алдағы бірнеше ай ішінде қандай қақтығыстарды шешетінін нақты шешу үшін бірге жұмыс істейді.

2007 жылдың қыркүйегінде Ричард Брэнсон Dutch Postcode Lottery мен PICNIC желісі ұйымдастырған, шығармашылық кәсіпқойлардан құралған қазылар алқасына, ең жақсы жаңа жасыл бастама үшін 500 000 еуро көлеміндегі алғашқы {{Iw|Picnic Green Challenge}} конкурсына, төрағалық етті. Бірінші Green Challenge жеңімпазы Qbox-тан Qurrent болды.

2008 жылдың наурыз айында Брэнсон Кариб теңізіндегі өзінің жеке {{Iw|Некер (Британдық Виргин аралдары)|Некер||Necker Island (British Virgin Islands)}} аралында бірнеше танымал кәсіпкерлермен, атақты адамдармен және әлемдік көшбасшылармен экологиялық кездесу өткізді. Олар жаһандық жылынудың әлем алдында тұрған қиындықтарын талқылады, бұл кездесу осыған ұқсас мәселелерге қатысты көптеген тақырыптық талқылауларға негіз болады деп үміттенді. Сондай-ақ оған Ұлыбританияның бұрынғы премьер-министрі Тони Блэр, [[Уикипедия|Wikipedia]] негізін қалаушы [[Джимми Уэйлс]] және [[Google]] компаниясынан [[Ларри Пейдж]] де қатысты&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Thinking Green While Sifting Through the Sand|url=http://www.nytimes.com/2008/03/22/business/worldbusiness/22deal.html|author=Andrew Ross Sorkin|lang=en|publisher=[[The New York Times]]|date=2008-03-22|accessdate=2015-04-30}}&lt;/ref&gt;.

Ол ең терең ойпаттарға түсуге қабілетті құрылғыларды жасайтын Virgin Aquatic (қазіргі — Virgin Oceanic) компаниясын ұйымдастырушыларының бірі.

Ол атмосферадан көмірқышқыл газын қалпына келтіру технологиясына 25 миллион доллар сыйақы жариялады.&lt;blockquote&gt;Шамамен 8 000 адам өтінім берді, олардың ішінен біз үлкен қызығушылықпен ұстанатын ондаған идеяны таңдадық. Жақын арада жүлде алуға ешкім жақын деп айта алмаймын. Өйткені атмосферадан бір жылда бүкіл Еуропа өндіретін сонша көміртекті жинай білуі керек, әйтпесе климаттың өзгеруін тоқтату мүмкін емес.

— РБК журналына берген сұхбаттан.&lt;/blockquote&gt;Ол өндіріс шығарындыларындағы парниктік газдардың мөлшерін есептейтін {{Iw|Carbon War Room}} компаниясын құрды, онда олар бұл мәселені бизнес үшін тым ауыр болмайтын шешудің жолдарын табуға тырысады.

Есірткі саясаты жөніндегі жаһандық комиссияның (GCDP) жұмысына қатысады. Оның құрамында 15 бұрынғы президент пен Кофи Аннан бар, олар есірткіге қарсы соғыс туралы кең ауқымды зерттеулер жүргізеді.

2018 жылы ол журналист Жамал Хашоггиді өлтірді деген күдікпен Сауд Арабиясының бизнес жобасына қатысуын тоқтатты.

=== Украинадағы соғыс ===
2022 жылдың маусым айының соңында Киевке келіп, жойылған Ан - 225 &quot;Мрия&quot; ұшағын қалпына келтіруге көмектесуге уәде берді. Ол сапарының мақсаты Украинаны барынша тиімді қолдау үшін азаматтық қоғаммен және билікпен серіктестікте бизнестің не істей алатынын білуге деген ұмтылысты атады. Украина президенті Владимир Зеленскиймен кездесті.

== Оның әлемдік рекордтар орнату әрекеттері ==
[[Сурет:Balloon_crash_Hawaii.jpg|нобай|Брэнсон, Фоссет және Линдстрандтың Тынық мұхиттағы әуе шарында ұшу әрекеті сәтсіз аяқталды, 25 желтоқсан 1998.]]
Ричард Брэнсон 1985 жылдан бастап Атлант мұхитын ең жылдам кесіп өту үшін Атлант мұхитының көгілдір лентасын жеңіп алуға тырысқаннан бері әлемдік рекордтарды жаңартуға бірнеше әрекет жасады. Оның Virgin Atlantic Challenger катамаранындағы алғашқы әрекеті катамаранды британдық суларда жарылып, Корольдік Әуе күштерінің ({{Lang-en|RAF}}) тікұшағымен құтқарылды, бұл әрекет баспасөзде көп жарияланды. Кейбір газеттер үкіметтен оны құтқаруға кеткен барлық шығындарды өтеуді талап етіп, Брэнсонға жүгінді. 1986 жылы ағылшындардың қолбасшылығымен жеке Virgin Atlantic Challenger II кемесі. Дэниел МакКарти қашықтықты екі сағатқа тез бағындырып, әлемдік рекордты жаңартты. Бір жылдан кейін оның ыстық газ шары Virgin Atlantic Flyer [[Атлант мұхиты|Атлант мұхитын]] кесіп өтті. Бұл 2,3 миллион текше фут (65 000 м³) болатын ең үлкен шар және Атлант мұхитынан өткен алғашқы ыстық газ шары болды. Ол сағатына 130 миль (209 км / сағ) жылдамдықты дамытты.

1991 жылдың қаңтарында Брэнсон [[Тынық мұхит|Тынық мұхитынан]] [[Жапония|Жапониядан]] Арктикалық Канадаға дейін 2,6 миллион текше фут (74 000 м³) шармен 6 700 миль (10 800 км) өтті. Осылайша ол сағатына 245 миль (392 км/сағ) жылдамдықпен жаңа рекорд орнатып, әлемдік рекордты жаңартты.

1995 жылдан 1998 жылға дейін Пер Линдстрэнд пен Стив Фоссетт әуе шарымен жер шарын айналып ұшуға әрекеттенді. 1998 жылдың соңында олар Мароккодан Гавайиге ұшып, жаңа рекорд орнатты, бірақ 1999 жылдың наурызында Бертран Пиккар мен {{Iw|Джонс, Брайан (воздухоплаватель)|Брайан Джонс||Brian Jones (aeronaut)}}  өздерінің ''{{Iw|Breitling Orbiter|Breitling Orbiter 3}}''-те жасағанға дейін жер шарын толық айналып өте алмады.

2004 жылдың наурыз айында Брэнсон Гиббс аквадасымен Дуверден [[Кале (Франция)|Калеге]] дейін 1 сағат 40 минут 6 секундта жүзіп, [[Ла-Манш]] амфибиялық ең жылдам өту рекордын орнатты. Алдыңғы рекордты – 6 сағат – екі француз&lt;ref name=&quot;Rick&quot;&gt;{{Cite web|title=Branson sets cross-Channel record|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/coventry_warwickshire/3805275.stm|lang=en|publisher=[[Би-би-си|BBC News]]|date=2004-06-14|accessdate=2014-12-25}}&lt;/ref&gt;.

2008 жылдың қыркүйегінде Брэнсон және оның ұлы Атлант мұхиты арқылы 99 фут (30 м) Virgin Money шұңқырымен жүзуде Истборн рекордын орнатуға әрекет жасады&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Richard Branson sets out to crack transatlantic sail record|url=http://www.meeja.com.au/index.php?display_article_id=158|archiveurl=http://www.webcitation.org/65U06n4kN|archivedate=2012-02-16|publisher=www.meeja.com.au|date=2008-09-03|accessdate=2008-09-03}}&lt;/ref&gt;. Жылдам қайық деп те аталатын қайық {{Iw|Нью-йорк яхт-клубы|Нью-йорк яхт-клубының||New York Yacht Club}}(NYYC) мүшесі Алекс Джексонға тиесілі, ол осы сапарда Брансон және Майк Сандерсонмен бірге скиппер болған. Қатты дауылда желкені сынғаннан кейін қайық Бермуд аралында тоқтаған кезде әрекет сәтсіз аяқталды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Virgin Money Is Attempting to Break Transatlantic Passage Record|url=http://www.nyyc.org/|archiveurl=http://www.webcitation.org/65U08HmAr|archivedate=2012-02-16|publisher=www.nyyc.org|date=2008-10-23|accessdate=2008-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Теледидар, фильм және баспасы ==
[[Сурет:ETalk2008-Sir_Richard_Branson.jpg|нобай|Брэнсон [[Торонто кинофестивалі|Toronto International Film Festival]] фестивалінде, 2008.]]
Брэнсон қонақ актер болды, әдетте өзін бірнеше телехикаяларда, соның ішінде &quot;Достар&quot;, &quot;Малибуды құтқарушылар&quot;, &quot;Бір алқаптың құстары&quot;, &quot;Ақымақтардың жолы болғыш&quot;, &quot;Бүгінгі күн&quot; және Goodness Gracious Me комедиясының, сондай-ақ &quot;Адасқандар&quot; ({{Lang-en|Tripping Over}}) арнайы эпизодында ойнады. Брэнсон 1990 жылдары BBC арнасында сенбі күнгі таңертеңгілік ''Live &amp; Kicking'' шоуында бірнеше рет өнер көрсетті, онда ол Тревор Нил мен Саймон Хиксонның (британдық тағам бренді Брэнстонның ({{Lang-en|Branston}}) атымен аталған) комедиялық актінде «маринадталған адамды» бейнеледі &lt;ref&gt;[http://www.saturdaymornings.co.uk/bbccatalogueprog.shtml?show=livekicking&amp;number=LCKW533F on saturdaymornings.co.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716104401/http://www.saturdaymornings.co.uk/bbccatalogueprog.shtml?show=livekicking&amp;number=LCKW533F|date=2011-07-16}}&lt;/ref&gt;. Брэнсон сонымен қатар XTC ''Generals and Majors'' бейнебаянында эпизодтық рөлді сомдады.

Ол сонымен қатар Fox реалити-шоуының «Бүлікші миллиардер: Брэнсонның ең жақсыға ұмтылуы» (''The Rebel Billionaire: Branson's Quest for the Best'', 2004) жұлдызы болды, онда он алты қатысушы кәсіпкерлік рух пен шытырман рухта жарысты. Бұл [[Дональд Трамп]]тың «Кандидат» шоуы сияқты сәтті болмады және тек бір маусымға созылды.

Оның жоғары қоғамдық беделі оны [[сатира]] үшін ашық нысанаға айналдырады. Zenith комиксті шығарушысы 2000 AD комикс сериясында Брэнсонға пародиялары бар және үздік дистрибьюторы Virgin Group-пен бәсекеге түскендіктен, ол супер зұлым ретінде бейнеленген. Ол сондай-ақ «[[Симпсондар]]&lt;nowiki/&gt;» фильмінде «Монти маған махаббатты сатып ала алмайды» деп аталатын эпизодта карикатураланған, онда ол Arthur Fortune есімді магнат ретінде және «Ештеңеге сенбе» (Believe Nothing) деп аталатын эпизодта мегаломаниялық шарда мінген Richard Chutney ретінде (Брэнсон Пиклдегі сияқты Брэнсонның тегіне қатысты сөз тіркесі) бейнеленген. [[Терри Пратчетт]]тің &quot;Қанаттарындағы&quot; (Wings) Grandson Richard 39 кейіпкері Брэнсонға негізделген.

== Жеке өмірі ==
Брэнсон екінші рет Джоан Темплманге ({{Lang-en|Joan Templeman}}) үйленген, олардың екі баласы бар — Холли ({{Lang-en|Holly}}), дәрігер болып жұмыс істейді, және Сэм Брэнсон ({{Lang-en|Sam Branson}}). Жұп сегіз жасар Холлидің келісімімен Некер аралында 1989 жылы үйленді.

Брэнсон ауданы 300 мың м2 (74 [[акр]]) [[Британдық Вирджин аралдары|Британдық Виргин аралдары]] құрамындағы Некер және Нуса өзені жағасында орналасқан {{iw|Мейкпис|||Makepeace Island}} ({{iw|Оңтүстік-Шығыс Квинсленд|Оңтүстік-Шығыс Квинсленд||South East Queensland}} [[Квинсленд]], [[Аустралия]]) аралдарына иелік етеді. Сондай-ақ, ол Кариб аралында [[Антигуа және Барбуда]] мемлекетіне жататын жылжымайтын мүлікті иемденеді.

1998 жылы Брэнсон өмірбаянын шығарды, оны &quot;Пәктікті жоғалта&quot; ({{Lang-en|Losing My Virginity}}) деп атады, ол халықаралық бестселлер атанды. 2008 жылдың қыркүйегінде ол &quot;Жалаңаш шешкен бизнес&quot; ({{Lang-en|Business Stripped Bare}}) кітабын шығарды, онда оның кейбір тәуекелді және ең батыл іскерлік шешімдерінің сахна артындағы құпияларын ашады. Екі кітапты да Virgin Books жариялады.

2006 жылы «Бәрі құрсын! Қолға ал да істе» атты өмірбаяндық кітабын шығарды. Онда Брэнсон өмірден алынған оқиғалармен өз ұранын нығайта отырып, берілмеуге және алға ұмтылуға итермелейді.

Брэнсон 2007 жылғы қыркүйекте досы-саяхатшы Стив Фоссеттаның қаза тапқаны туралы қатты қайғырды және 2007 жылдың қазан айында [[Time]] журналында, &quot;Менің досым Стив Фоссетт&quot; атты жазған мақаласында, ол оның досы үшін мінажат етуді сұрап аяқтайды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|2}}

== Әдебиет ==
* &quot;Losing My Virginity, Revised Edition First Published in Great Britain by Virgin Books Limited&quot;, 2002
* &quot;Sir Richard Branson, the Autobiography&quot;, 2002

== Сілтемелер ==
* {{YouTube user|richardbranson|Ричард Брэнсон}}
* [http://www.virgin.com/richard-branson Ричард Брэнсон өз компаниясының сайтында]
* [http://btimes.ru/brenson-richard Ричард Брэнсон БизнесТаймста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011085007/http://btimes.ru/brenson-richard |date=2011-10-11 }}
* [http://okrujenie.ru/View-Category/29/Richard-Brenson/Page-1.html Ричард Бренсонмен сұхбаттың бейнелері] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106190456/http://okrujenie.ru/View-Category/29/Richard-Brenson/Page-1.html |date=2011-11-06 }}
* [http://www.peoples.ru/finans/undertake/brenson/ Ричард Брэнсонге арналған peoples.ru]
* [http://www.virgingalactic.com Virgin Galactic компаниясының ресми сайты]
* [http://www.youtube.com/user/virgingalactic Virgin Galactic компаниясының YouTube.com арнасы]
* [http://kbanda.ru/index.php/science/381-virgin-galactic.html Д. Бебенин. Ричард Бренсон және Берт Рутан: баламалы болашаққа ғарыш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171120123101/http://kbanda.ru/index.php/science/381-virgin-galactic.html |date=2017-11-20 }} (Контрабанда, 18 қазан 2011 жыл)
* [http://saratov.kp.ru/daily/25892.4/2852449/ Миллиардер әйел-премьерге серуендеуге ұсыныс жасады!]

[[Санат:Ұлыбритания саяхатшылары]]</text>
      <sha1>gv6zskvf4thhf8rrvxjdu8zgp1rqakq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қаратөбе (Алматы облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>585114</id>
    <revision>
      <id>3657789</id>
      <parentid>3236066</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T12:07:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3657789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3712" sha1="2kkhinb2nrsxdxu0hi1wz0awg0282x2" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан 
|статусы                 =  Ауыл
|атауы                 = Қаратөбе
|сурет               =   
|әкімшілік күйі          =   
|елтаңба                 = 
|ту                      =  
|елтаңба сипаттамасы     = 
|ту сипаттамасы          = 
|елтаңба ені             = 
|ту ені                  = 
   |lat_deg =43 |lat_min =25|lat_sec =38
   |lon_deg =76|lon_min = 43|lon_sec =55
   |CoordAddon             = type:city(1226000)_region:KZ
   |CoordScale             =
|ел картасы              = 
|облыс картасы           = 
|аудан картасы           = 
|ел картасының өлшемi    = 
|облыс картасының өлшемi = 
|аудан картасының өлшемi = 
|облысы                  = Алматы облысы
|кестедегі облыс         = Алматы облысы{{!}}Алматы
|ауданы                  = Қарасай
|кестедегі аудан         = Қарасай ауданы{{!}}Қарасай
|мекен түрі              = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі
|мекені                  = Елтай ауылдық округі (Алматы облысы){{!}}Елтай
|ішкі бөлінісі           = 
|әкімі                   = 
|құрылған уақыты         =   
|алғашқы дерек           = 
|бұрынғы атаулары        =  ''Ленино''
|статус алуы               = 
|жер аумағы                  = 
|климаты                 = 
  |тұрғыны                = {{өсім}}760
  |санақ жылы             = [[2021 жыл|2021]]
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
|телефон             = 
|пошта индексі           = 
|пошта индекстері        = 
|ортаққордағы санаты     = 
|сайты                   =
|сайт тілі               =
}}
 
'''Қаратөбе''' ([[2007 жыл]]ға дейін — ''Ленино'')&lt;ref&gt;[https://zakon.uchet.kz/kaz/docs/V07D0001995 Облыстағы кейбір ауылдық округтер мен ауылдардың атауларын өзгерту туралы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230223094625/https://zakon.uchet.kz/kaz/docs/V07D0001995 |date=2023-02-23 }}&lt;/ref&gt; — [[Алматы облысы]] [[Қарасай ауданы]], [[Елтай ауылдық округі (Алматы облысы)|Елтай ауылдық округі]] құрамындағы ауыл.

== Географиялық орны ==
Аудан орталығы - [[Қаскелең]] қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 26 км-дей жерде.

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Саны (2009, 2021)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||326 ||{{өсім}}760 ||233,1 ||169 ||{{өсім}}385 ||227,8 ||157 ||{{өсім}}375 ||238,9
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қарасай ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Қарасай ауданы елді мекендері]]</text>
      <sha1>2kkhinb2nrsxdxu0hi1wz0awg0282x2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kraft Foods Inc.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>640929</id>
    <revision>
      <id>3658184</id>
      <parentid>3597107</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T05:04:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гульмира Айтқұл</username>
        <id>178969</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3658184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10009" sha1="c5jsf38nm5lsfpba7qu83ovnyj77aqx" xml:space="preserve">{{Грамматикасы тексерілсін}}
'''Kraft Foods Inc.''' — тамақ өнімдерін өндіру бойынша [[Nestlé]]ден кейінгі әлемдегі екінші концерн. Компанияның Штаб-пәтері [[Нортфилд]] қаласында орналасқан ([[Иллинойс]] штаты, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ)]].

[[Сурет:Kraft logo.svg|нобай|оңға|Компания логотипі]]

2015 жылдың наурыз айында Kraft Foods Inc компаниясы және [[Heinz|, H. J. Heinz Company]] (1869 жылы құрылған) біріктіріледі, бірыңғай компанияны [[Kraft Heinz Company|The Kraft Heinz Company]] деп атайды. Heinz акционерлері Біріккен компанияның 51%-ын бақылауға алады, ал Kraft Foods акционерлері бірыңғай құрылымның 49%-ын бақылайтын болады. Бұл шешімді біріккен екі компанияның директорлар кеңестерінде бірауыздан мақұлдады&lt;ref name= &quot;rbc1&quot; &gt;[http://top.rbc.ru/business/25/03/2015/5512978a9a79474585aefe09 Heinz және Kraft Foods қосылғаннан кейін әлемде бесінші орын алады.]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Компания 1903 жылы Джеймс Крафтпен (бастапқы атауы — J. L. Kraft &amp; Bros) құрылған. Ол 1909 жылдан 1953 жылға дейін компанияның президенті болды.

2011 жылдың тамыз айында Kraft Foods екі тәуелсіз компанияға бөлінуін дайындау туралы жарияланды. Олардың біріне ([[Mondelez International|Mondelēz International]]), $32 млрд-тай айналымымен, снэктарды (шоколад [[Milka]], Cadbury, Сағыз, печенье және т.б.), басқасына, $16 млрд-тай айналымымен — Солтүстік Америкадағы базалық тамақ өнімдерін (макарон, ірімшік, ет, десерттер, тұздықтар, сусындар) өндіруге бөлінген.&lt;ref&gt;[http://www.vedomosti.ru/companies/news/1333691/razdvoenie_kraft_foods|title=Kraft Foods бизнесің рентабельді түрде бөледі]&lt;/ref&gt; Kraft Foods тарихының басталуын 1903 жылмен байланыстырады. Сол жылы Джеймс Льюис Крафт Чикаго қаласында көтерме қоймалардан ірімшік сатып алып, оны шағын дүкендерге ат-арбамен жеткізіп сата бастады.

== Бірігіп сіңірілуі == 
2010 жылдың қаңтар айында британ тәттілерінің өндірушісі Cadbury компаниясының Директорлар кеңесі Braft Foods компаниясының 11,9 миллиард фунт стерлингке ($19,7 миллиард) сатып алу ұсынысын қабылдады.

== Меншік иелері мен басшылығы ==
2007 жылға дейін компанияны бақылау Altria Groupқа тиесілі болды. 2009 жылғы 31 наурыздағы ірі акционерлер: [[Berkshire Hathaway]] (9,4%), қорлар [[State Street Global Advisors]] (4,9%), Capital World Investors (4,6%), [[Barclays Global Investors]] (4%)&lt;ref name=&quot;ved_06_09&quot; &gt;[http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2009/06/08/199402 &quot;Дағдарыс-ауыр уақыт, бірақ бәрі жеуге келеді&quot;]&lt;/ref&gt;.

Компания президенті-Айрин Розенфельд.

[[Сурет:Maxwell House Houston Factory.jpg|thumb|220px|Кофе фабрикасы. Maxwell House Kraft Хьюстон,  ([[Техас]])]]

== Қызметтері ==
Kraft Foods әлемнің 155 елінде өз өнімдерін өндіріп сатады. Компанияның көптеген маркалары өз санаттарында әлемдік көшбасшылар қатарына кіреді:
* ірімшік: [[Kraft]];
* кілегей ірімшік: [[Philadelphia (сауда маркасы) / Philadelphia]];
* [[кофе]]: [[Jacobs (сауда маркасы) / Jacobs]], Carte Noire, Maxcafe және Maxwell House.

Компания әлемдегі балқытылған ірімшіктердің ірі өндірушісі (өз деректері бойынша, жаһандық нарықтың шамамен 35% - ын бақылайды)&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=749154 &quot; Александр Демчук, Светлана Ментюкова.&quot;Құбырлар барлығына жетеді] &lt;/ref&gt;.

== Ресейдегі Kraft Foods ==
Ресейде компания &quot;Alpen Gold&quot;, &quot;Milka&quot;, &quot;Воздушный&quot;, &quot;[[Toblerone]]&quot; шоколадтарының; &quot;керемет кеш&quot; және &quot;Cote d 'Or&quot; шоколад кәмпиттерінің; &quot;[[Carte Noire]]&quot;, &quot;Jacobs&quot; және &quot;Maxwell House&quot; кофелерінің; &quot;Estrella&quot; чипсілерінің сауда маркаларының иесі.

Kraft Foods компанияның өкілдігімен Ресейде 1994 жылы, 2000 жыл Ленинград облысы аумағында кофені орайтын зауыт салынды. 2002 жылдан бастап компания Stollwerck компаниясының ресейлік бөлімшесін Покров қаласындағы шоколад фабрикасын қоса алғанда сатып алды. Бұл компанияның елдің шоколад нарығында екінші орынға шығуына мүмкіндік берді. 2008 жылы компания еритін сублимирленген кофе өндіру бойынша толық циклді зауытты Ленинград облысында ашты.&lt;ref name=&quot;ved_06_09&quot;/&gt;

2005 жылдың тамыз айында Kraft балқытылған ірімшіктерің Ресей нарығына шығарып, Мәскеу аймағында тестілік сатылымды бастады, алайда 2007 жылдың наурызында Ресейде ірімшіктерді сатуды тоқтатты.

2007 жылдың қазан айында Kraft Foods компаниялар тобынан Danone печеньесің өндіру бойынша халықаралық бизнесті сатып алу жөніндегі мәміленің аяқталғаның жариялады. 2008 жылдың мамыр айында өндірістің бір бөлігін Собинкаға (Владимир обласына) ауыстыру туралы жарияланды, 2009 жылдың қазан айында мұнда кондитерлік фабрика ашылды&lt;ref name=&quot;ved_05_08&quot; &gt;[http://www.vedomosti.ru/newspaper/article/2008/05/28/149653 &quot;Татьяна Романова, Екатерина Чекмарева&quot;. &quot;Большевик&quot; Мәскеу] &lt;/ref&gt;.

2010 жылы Cadbury компаниясының жойылуына байланысты Kraft Foods ресейлік бөлімшесіне Cadbury қаласындағы шоколад фабрикасы және Dirol сағызын өндіру зауыты Ұлы Новгородта орналастырылды.

== Украинадағы Kraft Foods  ==
Украинада компанияның &quot;Milka&quot;, &quot;Toblerone&quot;, &quot;Украина шоколад фабрикасы&quot;, &quot;Корона&quot;, кофе — &quot;Carte Noire&quot;, &quot;Jacobs&quot; және &quot;Maxwell House&quot;, &quot;Люкс&quot;-тұздалған снектері, картоп чипстерін өндіру бойынша жетекші орында.

1994 жылдың желтоқсанында  Kraft Foods компаниясы [[Украина|Украинаның]] Мемлекеттік мүлік Қорымен &quot;Украина&quot; шоколад фабрикасының акцияларын сатып алу туралы келісімге қол қойды. Компания Киев облысы Вышгород ауданының ескі Петровцы ауылында чипс өндіру фабрикасын сатып алды. 2005 орнына кофе өлшейтін фабрика салынды.

== Скандинавия елдеріндегі Kraft Foods ==
1993 жылы Kraft Foods Норвегияда әйгілі шоколад шығаратын ''Freia'' компаниясын сатып алды.&lt;ref&gt;[http://www.scanspecialties.com/food/Scandinavian_Chocolates_Chocolate_Freia_Fazer_Kong_Haakon_Anthon_Berg_Marabou_Nidar.html Скандинавтық шоколад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110405080323/http://www.scanspecialties.com/food/Scandinavian_Chocolates_Chocolate_Freia_Fazer_Kong_Haakon_Anthon_Berg_Marabou_Nidar.html |date=2011-04-05 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110405080323/http://www.scanspecialties.com/food/Scandinavian_Chocolates_Chocolate_Freia_Fazer_Kong_Haakon_Anthon_Berg_Marabou_Nidar.html Скандинавтық шоколад маркасы]&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://www.kraft.com/ Компанияның бүкілдүниежүзілік сайты]{{ref-en}}

{{commonscat|Kraft Foods}}
{{уики}}

[[Санат:АҚШ компаниялары]]
[[Санат:Ұлыбритания компаниялары]]
[[Санат:NASDAQ-та листинг акциясы бар компаниялар]]
[[Санат:1903 жылы құрылған компаниялар]]
[[Санат:2015 жылы қайта құрылған компаниялар]]
[[Санат:Kraft Foods]]</text>
      <sha1>c5jsf38nm5lsfpba7qu83ovnyj77aqx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658185</id>
      <parentid>3658184</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T05:06:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гульмира Айтқұл</username>
        <id>178969</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3658185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10222" sha1="sk6b3724895dljfh9yxhyux6tihkn18" xml:space="preserve">{{Грамматикасы тексерілсін}}
'''Kraft Foods Inc.''' — тамақ өнімдерін өндіру бойынша [[Nestlé]]ден кейінгі әлемдегі екінші концерн. Компанияның Штаб-пәтері [[Нортфилд]] қаласында орналасқан ([[Иллинойс]] штаты, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ)]].

[[Сурет:Kraft logo.svg|нобай|оңға|Компания логотипі]]

2015 жылдың наурыз айында Kraft Foods Inc компаниясы және [[Heinz|, H. J. Heinz Company]] (1869 жылы құрылған) біріктіріледі, бірыңғай компанияны [[Kraft Heinz Company|The Kraft Heinz Company]] деп атайды. Heinz акционерлері Біріккен компанияның 51%-ын бақылауға алады, ал Kraft Foods акционерлері бірыңғай құрылымның 49%-ын бақылайтын болады. Бұл шешімді біріккен екі компанияның директорлар кеңестерінде бірауыздан мақұлдады&lt;ref name= &quot;rbc1&quot; &gt;[http://top.rbc.ru/business/25/03/2015/5512978a9a79474585aefe09 Heinz және Kraft Foods қосылғаннан кейін әлемде бесінші орын алады.]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Компания 1903 жылы Джеймс Крафтпен (бастапқы атауы — J. L. Kraft &amp; Bros) құрылған. Ол 1909 жылдан 1953 жылға дейін компанияның президенті болды.

2011 жылдың тамыз айында Kraft Foods екі тәуелсіз компанияға бөлінуін дайындау туралы жарияланды. Олардың біріне ([[Mondelez International|Mondelēz International]]), $32 млрд-тай айналымымен, снэктарды (шоколад [[Milka]], Cadbury, Сағыз, печенье және т.б.), басқасына, $16 млрд-тай айналымымен — Солтүстік Америкадағы базалық тамақ өнімдерін (макарон, ірімшік, ет, десерттер, тұздықтар, сусындар) өндіруге бөлінген.&lt;ref&gt;[http://www.vedomosti.ru/companies/news/1333691/razdvoenie_kraft_foods|title=Kraft Foods бизнесің рентабельді түрде бөледі]&lt;/ref&gt; Kraft Foods тарихының басталуын 1903 жылмен байланыстырады. Сол жылы Джеймс Льюис Крафт Чикаго қаласында көтерме қоймалардан ірімшік сатып алып, оны шағын дүкендерге ат-арбамен жеткізіп сата бастады. Оның бизнесінің басты ерекшелігі — дүкен иелеріне тауарды тікелей жеткізу арқылы олардың жұмысын жеңілдету болды.

== Бірігіп сіңірілуі == 
2010 жылдың қаңтар айында британ тәттілерінің өндірушісі Cadbury компаниясының Директорлар кеңесі Braft Foods компаниясының 11,9 миллиард фунт стерлингке ($19,7 миллиард) сатып алу ұсынысын қабылдады.

== Меншік иелері мен басшылығы ==
2007 жылға дейін компанияны бақылау Altria Groupқа тиесілі болды. 2009 жылғы 31 наурыздағы ірі акционерлер: [[Berkshire Hathaway]] (9,4%), қорлар [[State Street Global Advisors]] (4,9%), Capital World Investors (4,6%), [[Barclays Global Investors]] (4%)&lt;ref name=&quot;ved_06_09&quot; &gt;[http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2009/06/08/199402 &quot;Дағдарыс-ауыр уақыт, бірақ бәрі жеуге келеді&quot;]&lt;/ref&gt;.

Компания президенті-Айрин Розенфельд.

[[Сурет:Maxwell House Houston Factory.jpg|thumb|220px|Кофе фабрикасы. Maxwell House Kraft Хьюстон,  ([[Техас]])]]

== Қызметтері ==
Kraft Foods әлемнің 155 елінде өз өнімдерін өндіріп сатады. Компанияның көптеген маркалары өз санаттарында әлемдік көшбасшылар қатарына кіреді:
* ірімшік: [[Kraft]];
* кілегей ірімшік: [[Philadelphia (сауда маркасы) / Philadelphia]];
* [[кофе]]: [[Jacobs (сауда маркасы) / Jacobs]], Carte Noire, Maxcafe және Maxwell House.

Компания әлемдегі балқытылған ірімшіктердің ірі өндірушісі (өз деректері бойынша, жаһандық нарықтың шамамен 35% - ын бақылайды)&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=749154 &quot; Александр Демчук, Светлана Ментюкова.&quot;Құбырлар барлығына жетеді] &lt;/ref&gt;.

== Ресейдегі Kraft Foods ==
Ресейде компания &quot;Alpen Gold&quot;, &quot;Milka&quot;, &quot;Воздушный&quot;, &quot;[[Toblerone]]&quot; шоколадтарының; &quot;керемет кеш&quot; және &quot;Cote d 'Or&quot; шоколад кәмпиттерінің; &quot;[[Carte Noire]]&quot;, &quot;Jacobs&quot; және &quot;Maxwell House&quot; кофелерінің; &quot;Estrella&quot; чипсілерінің сауда маркаларының иесі.

Kraft Foods компанияның өкілдігімен Ресейде 1994 жылы, 2000 жыл Ленинград облысы аумағында кофені орайтын зауыт салынды. 2002 жылдан бастап компания Stollwerck компаниясының ресейлік бөлімшесін Покров қаласындағы шоколад фабрикасын қоса алғанда сатып алды. Бұл компанияның елдің шоколад нарығында екінші орынға шығуына мүмкіндік берді. 2008 жылы компания еритін сублимирленген кофе өндіру бойынша толық циклді зауытты Ленинград облысында ашты.&lt;ref name=&quot;ved_06_09&quot;/&gt;

2005 жылдың тамыз айында Kraft балқытылған ірімшіктерің Ресей нарығына шығарып, Мәскеу аймағында тестілік сатылымды бастады, алайда 2007 жылдың наурызында Ресейде ірімшіктерді сатуды тоқтатты.

2007 жылдың қазан айында Kraft Foods компаниялар тобынан Danone печеньесің өндіру бойынша халықаралық бизнесті сатып алу жөніндегі мәміленің аяқталғаның жариялады. 2008 жылдың мамыр айында өндірістің бір бөлігін Собинкаға (Владимир обласына) ауыстыру туралы жарияланды, 2009 жылдың қазан айында мұнда кондитерлік фабрика ашылды&lt;ref name=&quot;ved_05_08&quot; &gt;[http://www.vedomosti.ru/newspaper/article/2008/05/28/149653 &quot;Татьяна Романова, Екатерина Чекмарева&quot;. &quot;Большевик&quot; Мәскеу] &lt;/ref&gt;.

2010 жылы Cadbury компаниясының жойылуына байланысты Kraft Foods ресейлік бөлімшесіне Cadbury қаласындағы шоколад фабрикасы және Dirol сағызын өндіру зауыты Ұлы Новгородта орналастырылды.

== Украинадағы Kraft Foods  ==
Украинада компанияның &quot;Milka&quot;, &quot;Toblerone&quot;, &quot;Украина шоколад фабрикасы&quot;, &quot;Корона&quot;, кофе — &quot;Carte Noire&quot;, &quot;Jacobs&quot; және &quot;Maxwell House&quot;, &quot;Люкс&quot;-тұздалған снектері, картоп чипстерін өндіру бойынша жетекші орында.

1994 жылдың желтоқсанында  Kraft Foods компаниясы [[Украина|Украинаның]] Мемлекеттік мүлік Қорымен &quot;Украина&quot; шоколад фабрикасының акцияларын сатып алу туралы келісімге қол қойды. Компания Киев облысы Вышгород ауданының ескі Петровцы ауылында чипс өндіру фабрикасын сатып алды. 2005 орнына кофе өлшейтін фабрика салынды.

== Скандинавия елдеріндегі Kraft Foods ==
1993 жылы Kraft Foods Норвегияда әйгілі шоколад шығаратын ''Freia'' компаниясын сатып алды.&lt;ref&gt;[http://www.scanspecialties.com/food/Scandinavian_Chocolates_Chocolate_Freia_Fazer_Kong_Haakon_Anthon_Berg_Marabou_Nidar.html Скандинавтық шоколад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110405080323/http://www.scanspecialties.com/food/Scandinavian_Chocolates_Chocolate_Freia_Fazer_Kong_Haakon_Anthon_Berg_Marabou_Nidar.html |date=2011-04-05 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110405080323/http://www.scanspecialties.com/food/Scandinavian_Chocolates_Chocolate_Freia_Fazer_Kong_Haakon_Anthon_Berg_Marabou_Nidar.html Скандинавтық шоколад маркасы]&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://www.kraft.com/ Компанияның бүкілдүниежүзілік сайты]{{ref-en}}

{{commonscat|Kraft Foods}}
{{уики}}

[[Санат:АҚШ компаниялары]]
[[Санат:Ұлыбритания компаниялары]]
[[Санат:NASDAQ-та листинг акциясы бар компаниялар]]
[[Санат:1903 жылы құрылған компаниялар]]
[[Санат:2015 жылы қайта құрылған компаниялар]]
[[Санат:Kraft Foods]]</text>
      <sha1>sk6b3724895dljfh9yxhyux6tihkn18</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658187</id>
      <parentid>3658185</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T05:09:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гульмира Айтқұл</username>
        <id>178969</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3658187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10419" sha1="qjcinzhjvl8nib5wp0wgptayyvrbgz7" xml:space="preserve">{{Грамматикасы тексерілсін}}
'''Kraft Foods Inc.''' — тамақ өнімдерін өндіру бойынша [[Nestlé]]ден кейінгі әлемдегі екінші концерн. Компанияның Штаб-пәтері [[Нортфилд]] қаласында орналасқан ([[Иллинойс]] штаты, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ)]].

[[Сурет:Kraft logo.svg|нобай|оңға|Компания логотипі]]

2015 жылдың наурыз айында Kraft Foods Inc компаниясы және [[Heinz|, H. J. Heinz Company]] (1869 жылы құрылған) біріктіріледі, бірыңғай компанияны [[Kraft Heinz Company|The Kraft Heinz Company]] деп атайды. Heinz акционерлері Біріккен компанияның 51%-ын бақылауға алады, ал Kraft Foods акционерлері бірыңғай құрылымның 49%-ын бақылайтын болады. Бұл шешімді біріккен екі компанияның директорлар кеңестерінде бірауыздан мақұлдады&lt;ref name= &quot;rbc1&quot; &gt;[http://top.rbc.ru/business/25/03/2015/5512978a9a79474585aefe09 Heinz және Kraft Foods қосылғаннан кейін әлемде бесінші орын алады.]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Компания 1903 жылы Джеймс Крафтпен (бастапқы атауы — J. L. Kraft &amp; Bros) құрылған. Ол 1909 жылдан 1953 жылға дейін компанияның президенті болды.

2011 жылдың тамыз айында Kraft Foods екі тәуелсіз компанияға бөлінуін дайындау туралы жарияланды. Олардың біріне ([[Mondelez International|Mondelēz International]]), $32 млрд-тай айналымымен, снэктарды (шоколад [[Milka]], Cadbury, Сағыз, печенье және т.б.), басқасына, $16 млрд-тай айналымымен — Солтүстік Америкадағы базалық тамақ өнімдерін (макарон, ірімшік, ет, десерттер, тұздықтар, сусындар) өндіруге бөлінген.&lt;ref&gt;[http://www.vedomosti.ru/companies/news/1333691/razdvoenie_kraft_foods|title=Kraft Foods бизнесің рентабельді түрде бөледі]&lt;/ref&gt; Kraft Foods тарихының басталуын 1903 жылмен байланыстырады. Сол жылы Джеймс Льюис Крафт Чикаго қаласында көтерме қоймалардан ірімшік сатып алып, оны шағын дүкендерге ат-арбамен жеткізіп сата бастады. Оның бизнесінің басты ерекшелігі — дүкен иелеріне тауарды тікелей жеткізу арқылы олардың жұмысын жеңілдету болды. 1909 жылы Джеймс Крафтың ағалары Чарльз,Фред, Норман және Джон бизнеске қосылып, J. L. Kraft &amp; Bros ресми түрде құрды.

== Бірігіп сіңірілуі == 
2010 жылдың қаңтар айында британ тәттілерінің өндірушісі Cadbury компаниясының Директорлар кеңесі Braft Foods компаниясының 11,9 миллиард фунт стерлингке ($19,7 миллиард) сатып алу ұсынысын қабылдады.

== Меншік иелері мен басшылығы ==
2007 жылға дейін компанияны бақылау Altria Groupқа тиесілі болды. 2009 жылғы 31 наурыздағы ірі акционерлер: [[Berkshire Hathaway]] (9,4%), қорлар [[State Street Global Advisors]] (4,9%), Capital World Investors (4,6%), [[Barclays Global Investors]] (4%)&lt;ref name=&quot;ved_06_09&quot; &gt;[http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2009/06/08/199402 &quot;Дағдарыс-ауыр уақыт, бірақ бәрі жеуге келеді&quot;]&lt;/ref&gt;.

Компания президенті-Айрин Розенфельд.

[[Сурет:Maxwell House Houston Factory.jpg|thumb|220px|Кофе фабрикасы. Maxwell House Kraft Хьюстон,  ([[Техас]])]]

== Қызметтері ==
Kraft Foods әлемнің 155 елінде өз өнімдерін өндіріп сатады. Компанияның көптеген маркалары өз санаттарында әлемдік көшбасшылар қатарына кіреді:
* ірімшік: [[Kraft]];
* кілегей ірімшік: [[Philadelphia (сауда маркасы) / Philadelphia]];
* [[кофе]]: [[Jacobs (сауда маркасы) / Jacobs]], Carte Noire, Maxcafe және Maxwell House.

Компания әлемдегі балқытылған ірімшіктердің ірі өндірушісі (өз деректері бойынша, жаһандық нарықтың шамамен 35% - ын бақылайды)&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=749154 &quot; Александр Демчук, Светлана Ментюкова.&quot;Құбырлар барлығына жетеді] &lt;/ref&gt;.

== Ресейдегі Kraft Foods ==
Ресейде компания &quot;Alpen Gold&quot;, &quot;Milka&quot;, &quot;Воздушный&quot;, &quot;[[Toblerone]]&quot; шоколадтарының; &quot;керемет кеш&quot; және &quot;Cote d 'Or&quot; шоколад кәмпиттерінің; &quot;[[Carte Noire]]&quot;, &quot;Jacobs&quot; және &quot;Maxwell House&quot; кофелерінің; &quot;Estrella&quot; чипсілерінің сауда маркаларының иесі.

Kraft Foods компанияның өкілдігімен Ресейде 1994 жылы, 2000 жыл Ленинград облысы аумағында кофені орайтын зауыт салынды. 2002 жылдан бастап компания Stollwerck компаниясының ресейлік бөлімшесін Покров қаласындағы шоколад фабрикасын қоса алғанда сатып алды. Бұл компанияның елдің шоколад нарығында екінші орынға шығуына мүмкіндік берді. 2008 жылы компания еритін сублимирленген кофе өндіру бойынша толық циклді зауытты Ленинград облысында ашты.&lt;ref name=&quot;ved_06_09&quot;/&gt;

2005 жылдың тамыз айында Kraft балқытылған ірімшіктерің Ресей нарығына шығарып, Мәскеу аймағында тестілік сатылымды бастады, алайда 2007 жылдың наурызында Ресейде ірімшіктерді сатуды тоқтатты.

2007 жылдың қазан айында Kraft Foods компаниялар тобынан Danone печеньесің өндіру бойынша халықаралық бизнесті сатып алу жөніндегі мәміленің аяқталғаның жариялады. 2008 жылдың мамыр айында өндірістің бір бөлігін Собинкаға (Владимир обласына) ауыстыру туралы жарияланды, 2009 жылдың қазан айында мұнда кондитерлік фабрика ашылды&lt;ref name=&quot;ved_05_08&quot; &gt;[http://www.vedomosti.ru/newspaper/article/2008/05/28/149653 &quot;Татьяна Романова, Екатерина Чекмарева&quot;. &quot;Большевик&quot; Мәскеу] &lt;/ref&gt;.

2010 жылы Cadbury компаниясының жойылуына байланысты Kraft Foods ресейлік бөлімшесіне Cadbury қаласындағы шоколад фабрикасы және Dirol сағызын өндіру зауыты Ұлы Новгородта орналастырылды.

== Украинадағы Kraft Foods  ==
Украинада компанияның &quot;Milka&quot;, &quot;Toblerone&quot;, &quot;Украина шоколад фабрикасы&quot;, &quot;Корона&quot;, кофе — &quot;Carte Noire&quot;, &quot;Jacobs&quot; және &quot;Maxwell House&quot;, &quot;Люкс&quot;-тұздалған снектері, картоп чипстерін өндіру бойынша жетекші орында.

1994 жылдың желтоқсанында  Kraft Foods компаниясы [[Украина|Украинаның]] Мемлекеттік мүлік Қорымен &quot;Украина&quot; шоколад фабрикасының акцияларын сатып алу туралы келісімге қол қойды. Компания Киев облысы Вышгород ауданының ескі Петровцы ауылында чипс өндіру фабрикасын сатып алды. 2005 орнына кофе өлшейтін фабрика салынды.

== Скандинавия елдеріндегі Kraft Foods ==
1993 жылы Kraft Foods Норвегияда әйгілі шоколад шығаратын ''Freia'' компаниясын сатып алды.&lt;ref&gt;[http://www.scanspecialties.com/food/Scandinavian_Chocolates_Chocolate_Freia_Fazer_Kong_Haakon_Anthon_Berg_Marabou_Nidar.html Скандинавтық шоколад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110405080323/http://www.scanspecialties.com/food/Scandinavian_Chocolates_Chocolate_Freia_Fazer_Kong_Haakon_Anthon_Berg_Marabou_Nidar.html |date=2011-04-05 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110405080323/http://www.scanspecialties.com/food/Scandinavian_Chocolates_Chocolate_Freia_Fazer_Kong_Haakon_Anthon_Berg_Marabou_Nidar.html Скандинавтық шоколад маркасы]&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://www.kraft.com/ Компанияның бүкілдүниежүзілік сайты]{{ref-en}}

{{commonscat|Kraft Foods}}
{{уики}}

[[Санат:АҚШ компаниялары]]
[[Санат:Ұлыбритания компаниялары]]
[[Санат:NASDAQ-та листинг акциясы бар компаниялар]]
[[Санат:1903 жылы құрылған компаниялар]]
[[Санат:2015 жылы қайта құрылған компаниялар]]
[[Санат:Kraft Foods]]</text>
      <sha1>qjcinzhjvl8nib5wp0wgptayyvrbgz7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658190</id>
      <parentid>3658187</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T05:26:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гульмира Айтқұл</username>
        <id>178969</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3658190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10612" sha1="sv8f2jmj1pqpefsleqdaxavezw5njmo" xml:space="preserve">{{Грамматикасы тексерілсін}}
'''Kraft Foods Inc.''' — тамақ өнімдерін өндіру бойынша [[Nestlé]]ден кейінгі әлемдегі екінші концерн. Компанияның Штаб-пәтері [[Нортфилд]] қаласында орналасқан ([[Иллинойс]] штаты, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ)]].

[[Сурет:Kraft logo.svg|нобай|оңға|Компания логотипі]]

2015 жылдың наурыз айында Kraft Foods Inc компаниясы және [[Heinz|, H. J. Heinz Company]] (1869 жылы құрылған) біріктіріледі, бірыңғай компанияны [[Kraft Heinz Company|The Kraft Heinz Company]] деп атайды. Heinz акционерлері Біріккен компанияның 51%-ын бақылауға алады, ал Kraft Foods акционерлері бірыңғай құрылымның 49%-ын бақылайтын болады. Бұл шешімді біріккен екі компанияның директорлар кеңестерінде бірауыздан мақұлдады&lt;ref name= &quot;rbc1&quot; &gt;[http://top.rbc.ru/business/25/03/2015/5512978a9a79474585aefe09 Heinz және Kraft Foods қосылғаннан кейін әлемде бесінші орын алады.]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Компания 1903 жылы Джеймс Крафтпен (бастапқы атауы — J. L. Kraft &amp; Bros) құрылған. Ол 1909 жылдан 1953 жылға дейін компанияның президенті болды.

2011 жылдың тамыз айында Kraft Foods екі тәуелсіз компанияға бөлінуін дайындау туралы жарияланды. Олардың біріне ([[Mondelez International|Mondelēz International]]), $32 млрд-тай айналымымен, снэктарды (шоколад [[Milka]], Cadbury, Сағыз, печенье және т.б.), басқасына, $16 млрд-тай айналымымен — Солтүстік Америкадағы базалық тамақ өнімдерін (макарон, ірімшік, ет, десерттер, тұздықтар, сусындар) өндіруге бөлінген.&lt;ref&gt;[http://www.vedomosti.ru/companies/news/1333691/razdvoenie_kraft_foods|title=Kraft Foods бизнесің рентабельді түрде бөледі]&lt;/ref&gt; Kraft Foods тарихының басталуын 1903 жылмен байланыстырады. Сол жылы Джеймс Льюис Крафт Чикаго қаласында көтерме қоймалардан ірімшік сатып алып, оны шағын дүкендерге ат-арбамен жеткізіп сата бастады. Оның бизнесінің басты ерекшелігі — дүкен иелеріне тауарды тікелей жеткізу арқылы олардың жұмысын жеңілдету болды. 1909 жылы Джеймс Крафтың ағалары Чарльз,Фред, Норман және Джон бизнеске қосылып, J. L. Kraft &amp; Bros ресми түрде құрды. Компания кейін ірімшік өндіру мен өндеу саласында өзінің технологиялық мүмкіндіктерін кеңейте бастады.

== Бірігіп сіңірілуі == 
2010 жылдың қаңтар айында британ тәттілерінің өндірушісі Cadbury компаниясының Директорлар кеңесі Braft Foods компаниясының 11,9 миллиард фунт стерлингке ($19,7 миллиард) сатып алу ұсынысын қабылдады.

== Меншік иелері мен басшылығы ==
2007 жылға дейін компанияны бақылау Altria Groupқа тиесілі болды. 2009 жылғы 31 наурыздағы ірі акционерлер: [[Berkshire Hathaway]] (9,4%), қорлар [[State Street Global Advisors]] (4,9%), Capital World Investors (4,6%), [[Barclays Global Investors]] (4%)&lt;ref name=&quot;ved_06_09&quot; &gt;[http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2009/06/08/199402 &quot;Дағдарыс-ауыр уақыт, бірақ бәрі жеуге келеді&quot;]&lt;/ref&gt;.

Компания президенті-Айрин Розенфельд.

[[Сурет:Maxwell House Houston Factory.jpg|thumb|220px|Кофе фабрикасы. Maxwell House Kraft Хьюстон,  ([[Техас]])]]

== Қызметтері ==
Kraft Foods әлемнің 155 елінде өз өнімдерін өндіріп сатады. Компанияның көптеген маркалары өз санаттарында әлемдік көшбасшылар қатарына кіреді:
* ірімшік: [[Kraft]];
* кілегей ірімшік: [[Philadelphia (сауда маркасы) / Philadelphia]];
* [[кофе]]: [[Jacobs (сауда маркасы) / Jacobs]], Carte Noire, Maxcafe және Maxwell House.

Компания әлемдегі балқытылған ірімшіктердің ірі өндірушісі (өз деректері бойынша, жаһандық нарықтың шамамен 35% - ын бақылайды)&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=749154 &quot; Александр Демчук, Светлана Ментюкова.&quot;Құбырлар барлығына жетеді] &lt;/ref&gt;.

== Ресейдегі Kraft Foods ==
Ресейде компания &quot;Alpen Gold&quot;, &quot;Milka&quot;, &quot;Воздушный&quot;, &quot;[[Toblerone]]&quot; шоколадтарының; &quot;керемет кеш&quot; және &quot;Cote d 'Or&quot; шоколад кәмпиттерінің; &quot;[[Carte Noire]]&quot;, &quot;Jacobs&quot; және &quot;Maxwell House&quot; кофелерінің; &quot;Estrella&quot; чипсілерінің сауда маркаларының иесі.

Kraft Foods компанияның өкілдігімен Ресейде 1994 жылы, 2000 жыл Ленинград облысы аумағында кофені орайтын зауыт салынды. 2002 жылдан бастап компания Stollwerck компаниясының ресейлік бөлімшесін Покров қаласындағы шоколад фабрикасын қоса алғанда сатып алды. Бұл компанияның елдің шоколад нарығында екінші орынға шығуына мүмкіндік берді. 2008 жылы компания еритін сублимирленген кофе өндіру бойынша толық циклді зауытты Ленинград облысында ашты.&lt;ref name=&quot;ved_06_09&quot;/&gt;

2005 жылдың тамыз айында Kraft балқытылған ірімшіктерің Ресей нарығына шығарып, Мәскеу аймағында тестілік сатылымды бастады, алайда 2007 жылдың наурызында Ресейде ірімшіктерді сатуды тоқтатты.

2007 жылдың қазан айында Kraft Foods компаниялар тобынан Danone печеньесің өндіру бойынша халықаралық бизнесті сатып алу жөніндегі мәміленің аяқталғаның жариялады. 2008 жылдың мамыр айында өндірістің бір бөлігін Собинкаға (Владимир обласына) ауыстыру туралы жарияланды, 2009 жылдың қазан айында мұнда кондитерлік фабрика ашылды&lt;ref name=&quot;ved_05_08&quot; &gt;[http://www.vedomosti.ru/newspaper/article/2008/05/28/149653 &quot;Татьяна Романова, Екатерина Чекмарева&quot;. &quot;Большевик&quot; Мәскеу] &lt;/ref&gt;.

2010 жылы Cadbury компаниясының жойылуына байланысты Kraft Foods ресейлік бөлімшесіне Cadbury қаласындағы шоколад фабрикасы және Dirol сағызын өндіру зауыты Ұлы Новгородта орналастырылды.

== Украинадағы Kraft Foods  ==
Украинада компанияның &quot;Milka&quot;, &quot;Toblerone&quot;, &quot;Украина шоколад фабрикасы&quot;, &quot;Корона&quot;, кофе — &quot;Carte Noire&quot;, &quot;Jacobs&quot; және &quot;Maxwell House&quot;, &quot;Люкс&quot;-тұздалған снектері, картоп чипстерін өндіру бойынша жетекші орында.

1994 жылдың желтоқсанында  Kraft Foods компаниясы [[Украина|Украинаның]] Мемлекеттік мүлік Қорымен &quot;Украина&quot; шоколад фабрикасының акцияларын сатып алу туралы келісімге қол қойды. Компания Киев облысы Вышгород ауданының ескі Петровцы ауылында чипс өндіру фабрикасын сатып алды. 2005 орнына кофе өлшейтін фабрика салынды.

== Скандинавия елдеріндегі Kraft Foods ==
1993 жылы Kraft Foods Норвегияда әйгілі шоколад шығаратын ''Freia'' компаниясын сатып алды.&lt;ref&gt;[http://www.scanspecialties.com/food/Scandinavian_Chocolates_Chocolate_Freia_Fazer_Kong_Haakon_Anthon_Berg_Marabou_Nidar.html Скандинавтық шоколад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110405080323/http://www.scanspecialties.com/food/Scandinavian_Chocolates_Chocolate_Freia_Fazer_Kong_Haakon_Anthon_Berg_Marabou_Nidar.html |date=2011-04-05 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110405080323/http://www.scanspecialties.com/food/Scandinavian_Chocolates_Chocolate_Freia_Fazer_Kong_Haakon_Anthon_Berg_Marabou_Nidar.html Скандинавтық шоколад маркасы]&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://www.kraft.com/ Компанияның бүкілдүниежүзілік сайты]{{ref-en}}

{{commonscat|Kraft Foods}}
{{уики}}

[[Санат:АҚШ компаниялары]]
[[Санат:Ұлыбритания компаниялары]]
[[Санат:NASDAQ-та листинг акциясы бар компаниялар]]
[[Санат:1903 жылы құрылған компаниялар]]
[[Санат:2015 жылы қайта құрылған компаниялар]]
[[Санат:Kraft Foods]]</text>
      <sha1>sv8f2jmj1pqpefsleqdaxavezw5njmo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658193</id>
      <parentid>3658190</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T05:31:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Гульмира Айтқұл|Гульмира Айтқұл]] ([[User talk:Гульмира Айтқұл|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3587315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9653" sha1="dzxnfrd64ev8j8b7l76vrepk87ssldj" xml:space="preserve">{{Грамматикасы тексерілсін}}
'''Kraft Foods Inc.''' — тамақ өнімдерін өндіру бойынша [[Nestlé]]ден кейінгі әлемдегі екінші концерн. Компанияның Штаб-пәтері [[Нортфилд]] қаласында орналасқан ([[Иллинойс]] штаты, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ)]].

[[Сурет:Kraft logo.svg|нобай|оңға|Компания логотипі]]

2015 жылдың наурыз айында Kraft Foods Inc компаниясы және [[Heinz|, H. J. Heinz Company]] (1869 жылы құрылған) біріктіріледі, бірыңғай компанияны [[Kraft Heinz Company|The Kraft Heinz Company]] деп атайды. Heinz акционерлері Біріккен компанияның 51%-ын бақылауға алады, ал Kraft Foods акционерлері бірыңғай құрылымның 49%-ын бақылайтын болады. Бұл шешімді біріккен екі компанияның директорлар кеңестерінде бірауыздан мақұлдады&lt;ref name= &quot;rbc1&quot; &gt;[http://top.rbc.ru/business/25/03/2015/5512978a9a79474585aefe09 Heinz және Kraft Foods қосылғаннан кейін әлемде бесінші орын алады.]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Компания 1903 жылы Джеймс Крафтпен (бастапқы атауы — J. L. Kraft &amp; Bros) құрылған. Ол 1909 жылдан 1953 жылға дейін компанияның президенті болды.

2011 жылдың тамыз айында Kraft Foods екі тәуелсіз компанияға бөлінуін дайындау туралы жарияланды. Олардың біріне ([[Mondelez International|Mondelēz International]]), $32 млрд-тай айналымымен, снэктарды (шоколад [[Milka]], Cadbury, Сағыз, печенье және т.б.), басқасына, $16 млрд-тай айналымымен — Солтүстік Америкадағы базалық тамақ өнімдерін (макарон, ірімшік, ет, десерттер, тұздықтар, сусындар) өндіруге бөлінген.&lt;ref&gt;[http://www.vedomosti.ru/companies/news/1333691/razdvoenie_kraft_foods|title=Kraft Foods бизнесің рентабельді түрде бөледі]&lt;/ref&gt;

== Бірігіп сіңірілуі == 
2010 жылдың қаңтар айында британ тәттілерінің өндірушісі Cadbury компаниясының Директорлар кеңесі Braft Foods компаниясының 11,9 миллиард фунт стерлингке ($19,7 миллиард) сатып алу ұсынысын қабылдады.

== Меншік иелері мен басшылығы ==
2007 жылға дейін компанияны бақылау Altria Groupқа тиесілі болды. 2009 жылғы 31 наурыздағы ірі акционерлер: [[Berkshire Hathaway]] (9,4%), қорлар [[State Street Global Advisors]] (4,9%), Capital World Investors (4,6%), [[Barclays Global Investors]] (4%)&lt;ref name=&quot;ved_06_09&quot; &gt;[http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2009/06/08/199402 &quot;Дағдарыс-ауыр уақыт, бірақ бәрі жеуге келеді&quot;]&lt;/ref&gt;.

Компания президенті-Айрин Розенфельд.

[[Сурет:Maxwell House Houston Factory.jpg|thumb|220px|Кофе фабрикасы. Maxwell House Kraft Хьюстон,  ([[Техас]])]]

== Қызметтері ==
Kraft Foods әлемнің 155 елінде өз өнімдерін өндіріп сатады. Компанияның көптеген маркалары өз санаттарында әлемдік көшбасшылар қатарына кіреді:
* ірімшік: [[Kraft]];
* кілегей ірімшік: [[Philadelphia (сауда маркасы) / Philadelphia]];
* [[кофе]]: [[Jacobs (сауда маркасы) / Jacobs]], Carte Noire, Maxcafe және Maxwell House.

Компания әлемдегі балқытылған ірімшіктердің ірі өндірушісі (өз деректері бойынша, жаһандық нарықтың шамамен 35% - ын бақылайды)&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=749154 &quot; Александр Демчук, Светлана Ментюкова.&quot;Құбырлар барлығына жетеді] &lt;/ref&gt;.

== Ресейдегі Kraft Foods ==
Ресейде компания &quot;Alpen Gold&quot;, &quot;Milka&quot;, &quot;Воздушный&quot;, &quot;[[Toblerone]]&quot; шоколадтарының; &quot;керемет кеш&quot; және &quot;Cote d 'Or&quot; шоколад кәмпиттерінің; &quot;[[Carte Noire]]&quot;, &quot;Jacobs&quot; және &quot;Maxwell House&quot; кофелерінің; &quot;Estrella&quot; чипсілерінің сауда маркаларының иесі.

Kraft Foods компанияның өкілдігімен Ресейде 1994 жылы, 2000 жыл Ленинград облысы аумағында кофені орайтын зауыт салынды. 2002 жылдан бастап компания Stollwerck компаниясының ресейлік бөлімшесін Покров қаласындағы шоколад фабрикасын қоса алғанда сатып алды. Бұл компанияның елдің шоколад нарығында екінші орынға шығуына мүмкіндік берді. 2008 жылы компания еритін сублимирленген кофе өндіру бойынша толық циклді зауытты Ленинград облысында ашты.&lt;ref name=&quot;ved_06_09&quot;/&gt;

2005 жылдың тамыз айында Kraft балқытылған ірімшіктерің Ресей нарығына шығарып, Мәскеу аймағында тестілік сатылымды бастады, алайда 2007 жылдың наурызында Ресейде ірімшіктерді сатуды тоқтатты.

2007 жылдың қазан айында Kraft Foods компаниялар тобынан Danone печеньесің өндіру бойынша халықаралық бизнесті сатып алу жөніндегі мәміленің аяқталғаның жариялады. 2008 жылдың мамыр айында өндірістің бір бөлігін Собинкаға (Владимир обласына) ауыстыру туралы жарияланды, 2009 жылдың қазан айында мұнда кондитерлік фабрика ашылды&lt;ref name=&quot;ved_05_08&quot; &gt;[http://www.vedomosti.ru/newspaper/article/2008/05/28/149653 &quot;Татьяна Романова, Екатерина Чекмарева&quot;. &quot;Большевик&quot; Мәскеу] &lt;/ref&gt;.

2010 жылы Cadbury компаниясының жойылуына байланысты Kraft Foods ресейлік бөлімшесіне Cadbury қаласындағы шоколад фабрикасы және Dirol сағызын өндіру зауыты Ұлы Новгородта орналастырылды.

== Украинадағы Kraft Foods  ==
Украинада компанияның &quot;Milka&quot;, &quot;Toblerone&quot;, &quot;Украина шоколад фабрикасы&quot;, &quot;Корона&quot;, кофе — &quot;Carte Noire&quot;, &quot;Jacobs&quot; және &quot;Maxwell House&quot;, &quot;Люкс&quot;-тұздалған снектері, картоп чипстерін өндіру бойынша жетекші орында.

1994 жылдың желтоқсанында  Kraft Foods компаниясы [[Украина|Украинаның]] Мемлекеттік мүлік Қорымен &quot;Украина&quot; шоколад фабрикасының акцияларын сатып алу туралы келісімге қол қойды. Компания Киев облысы Вышгород ауданының ескі Петровцы ауылында чипс өндіру фабрикасын сатып алды. 2005 орнына кофе өлшейтін фабрика салынды.

== Скандинавия елдеріндегі Kraft Foods ==
1993 жылы Kraft Foods Норвегияда әйгілі шоколад шығаратын ''Freia'' компаниясын сатып алды.&lt;ref&gt;[http://www.scanspecialties.com/food/Scandinavian_Chocolates_Chocolate_Freia_Fazer_Kong_Haakon_Anthon_Berg_Marabou_Nidar.html Скандинавтық шоколад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110405080323/http://www.scanspecialties.com/food/Scandinavian_Chocolates_Chocolate_Freia_Fazer_Kong_Haakon_Anthon_Berg_Marabou_Nidar.html |date=2011-04-05 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110405080323/http://www.scanspecialties.com/food/Scandinavian_Chocolates_Chocolate_Freia_Fazer_Kong_Haakon_Anthon_Berg_Marabou_Nidar.html Скандинавтық шоколад маркасы]&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://www.kraft.com/ Компанияның бүкілдүниежүзілік сайты]{{ref-en}}

{{commonscat|Kraft Foods}}
{{уики}}

[[Санат:АҚШ компаниялары]]
[[Санат:Ұлыбритания компаниялары]]
[[Санат:NASDAQ-та листинг акциясы бар компаниялар]]
[[Санат:1903 жылы құрылған компаниялар]]
[[Санат:2015 жылы қайта құрылған компаниялар]]
[[Санат:Kraft Foods]]</text>
      <sha1>dzxnfrd64ev8j8b7l76vrepk87ssldj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675070</id>
    <revision>
      <id>3658237</id>
      <parentid>3657672</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T07:00:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3658237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17022" sha1="gqqa0n5lhhy58ifd6syjf5t5ac6xm93" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСҚ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||87996||2859||390||23673||189||54||4350||1453
|-
|2||4||{{u|Kasymov}}||96959||77213||11082||229||3392||234||110||5824||743
|-
|3||2||{{u|Мағыпар}}||88073||82834||972||651||37||388||0||2887||49
|-
|4||3||{{u|Салиха}}||86567||80964||1349||2242||909||49||0||957||136
|-
|5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84063||68792||1239||150||11309||15||0||1699||24
|-
|6||9||{{u|Arystanbek}}||55567||30509||3588||368||5769||944||2238||4786||5206
|-
|7||6||{{u|Casserium}}||49624||40820||1780||109||638||17||11||4520||40
|-
|8||7||{{u|Sibom}}||41112||38480||884||90||357||62||0||786||381
|-
|9||8||{{u|1nter pares}}||37509||34457||215||7||1416||72||0||1585||154
|-
|10||10||{{u|Ulan}}||30436||23959||391||78||4579||14||0||199||209
|-
|11||11||{{u|Орел Карл}}||25200||23307||855||39||134||4||3||653||11
|-
|12||20||{{u|AlefZet}}||25095||8810||3471||125||398||8||2176||838||844
|-
|13||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18589||437||61||1022||42||3||3184||980
|-
|14||12||{{u|Sagzhan}}||23264||21841||436||44||282||11||0||336||87
|-
|15||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13870||4118||203||768||812||373||1111||1007
|-
|16||18||{{u|Nurken}}||20493||10773||1438||41||7221||115||8||431||58
|-
|17||17||{{u|Kaiyr}}||17270||12289||224||7||135||162||8||2490||355
|-
|18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16073||14051||411||16||1017||73||1||539||303
|-
|19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630
|-
|20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13769||12992||207||1||183||2||0||224||42
|-
|21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9853||1161||115||24||1||0||752||183
|-
|22||25||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||189||1681||0||344||14
|-
|23||24||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11650||7163||508||0||119||514||0||616||55
|-
|24||22||{{u|Nurkhan}}||10239||8063||1233||40||4||0||4||333||36
|-
|25||32||{{u|AlibekKS}}||8395||5816||73||3||1033||42||2||898||170
|-
|26||28||{{u|Тұран}}||8362||6489||414||53||255||120||0||297||32
|-
|27||21||{{u|Kas77777}}||8251||8157||0||9||0||1||0||35||1
|-
|28||33||{{u|TheNomadEditor}}||8244||5814||27||5||1868||204||0||172||52
|-
|29||35||{{u|Nurtenge}}||8018||5477||980||137||628||59||24||533||200
|-
|30||49||{{u|Daniyar}}||8001||3526||482||327||177||626||0||1642||348
|-
|31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7307||0||118||0||0||0||35||1
|-
|32||26||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6911||0||0||0||0||0||2||0
|-
|33||30||{{u|Ashina}}||7489||5986||189||71||63||88||3||385||325
|-
|34||36||{{u|TalgatSnow}}||7451||5300||473||132||767||0||64||99||72
|-
|35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1
|-
|36||29||{{u|SSE}}||6974||6249||254||108||0||1||0||126||23
|-
|37||46||{{u|GaiJin}}||6707||3843||510||19||361||9||94||369||444
|-
|38||47||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311
|-
|39||45||{{u|Alamgir}}||6196||3872||95||15||681||2||0||47||24
|-
|40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24
|-
|41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7
|-
|42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5034||20||26||9||26||0||362||59
|-
|43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5583||6||1||0||0||0||147||10
|-
|44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10
|-
|45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4175||157||86||39||219||2||241||308
|-
|46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18
|-
|47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4356||0||68||0||82||0||62||40
|-
|48||57||{{u|Madi Dos}}||4528||3090||214||63||55||50||0||637||122
|-
|49||65||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26
|-
|50||44||{{u|Coffee86}}||4462||3917||4||0||11||7||0||420||5
|-
|51||48||{{u|Makenzis}}||3811||3754||5||0||0||0||0||46||5
|-
|52||52||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3390||51||0||0||27||0||223||21
|-
|53||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0
|-
|54||60||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0
|-
|55||58||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138
|-
|56||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0
|-
|57||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2
|-
|58||66||{{u|ShadZ01}}||3490||2745||415||124||106||0||1||4||1
|-
|59||59||{{u|Нурасылл}}||3398||2997||193||0||18||0||0||50||8
|-
|60||61||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62
|-
|61||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0
|-
|62||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0
|-
|63||62||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1
|-
|64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3223||0||16||0||0||0||5||3
|-
|65||114||{{u|Qanattan}}||3148||1173||0||0||0||0||0||2||0
|-
|66||63||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2833||0||0||0||0||0||0||0
|-
|67||64||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1
|-
|68||98||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144
|-
|69||83||{{u|MuratbekErkebulan}}||2948||1908||318||0||91||55||0||445||4
|-
|70||68||{{u|Dauren}}||2871||2462||0||14||0||0||0||68||6
|-
|71||71||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0
|-
|72||110||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-
|73||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11
|-
|74||77||{{u|Merey}}||2684||2200||0||239||0||0||0||0||2
|-
|75||76||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30
|-
|76||69||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4
|-
|77||73||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5
|-
|78||72||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0
|-
|79||89||{{u|Balaburgem}}||2473||1756||11||29||31||59||0||183||48
|-
|80||74||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4
|-
|81||75||{{u|G55}}||2468||2294||0||50||0||0||0||0||2
|-
|82||70||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2
|-
|83||108||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2
|-
|84||81||{{u|Rasulbek Adil}}||2414||1983||126||0||13||1||0||195||44
|-
|85||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35
|-
|86||133||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75
|-
|87||97||{{u|Drift}}||2233||1501||22||2||710||1||0||4||2
|-
|88||79||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2
|-
|89||85||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22
|-
|90||78||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0
|-
|91||80||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4
|-
|92||118||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48
|-
|93||86||{{u|RaiymbekZh}}||2165||1847||8||2||20||0||0||82||86
|-
|94||90||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5
|-
|95||82||{{u|Unknown Alash}}||2027||1964||1||0||0||0||0||0||0
|-
|96||87||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0
|-
|97||92||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1
|-
|98||100||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||256||0||0||0||1||2
|-
|99||131||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1
|-
|100||88||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0
|-
|101||95||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29
|-
|102||91||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24
|-
|103||96||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0
|-
|104||99||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1
|-
|105||93||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0
|-
|106||105||{{u|ДолбоЯщер}}||1613||1340||1||0||107||1||0||5||0
|-
|107||94||{{u|Gliwi}}||1562||1556||3||0||0||0||0||0||0
|-
|108||102||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0
|-
|109||104||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1540||1348||0||0||7||0||0||123||9
|-
|110||107||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26
|-
|111||119||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22
|-
|112||134||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||882||0||91||0||0||0||39||0
|-
|113||103||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0
|-
|114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0
|-
|115||106||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0
|-
|116||111||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1
|-
|117||101||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0
|-
|118||109||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0
|-
|119||112||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1
|-
|120||138||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0
|-
|121||146||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14
|-
|122||113||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1198||0||1||0||0||0||11||2
|-
|123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0
|-
|124||126||{{u|IL68}}||1218||950||62||0||31||0||0||134||1
|-
|125||117||{{u|Ziv}}||1187||1114||60||0||0||2||0||9||2
|-
|126||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1
|-
|127||227||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0
|-
|128||125||{{u|Aimanber}}||1150||1001||0||61||0||0||0||0||0
|-
|129||122||{{u|Bailarbekov}}||1136||1047||0||0||0||0||0||3||1
|-
|130||207||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10
|-
|131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2
|-
|132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3
|-
|133||140||{{u|Wikuiser}}||1098||799||143||0||63||0||43||18||4
|-
|134||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0
|-
|135||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2
|-
|136||197||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4
|-
|137||163||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2
|-
|138||137||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0
|-
|139||121||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0
|-
|140||135||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||1026||879||16||0||0||0||0||5||0
|-
|141||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0
|-
|142||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||890||17||1||8||23||0||109||11
|-
|143||145||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3
|-
|144||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0
|-
|145||223||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504
|-
|146||167||{{u|Aselhan}}||948||626||12||0||9||23||0||82||11
|-
|147||141||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3
|-
|148||143||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1
|-
|149||149||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5
|-
|150||162||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5
|-
|151||136||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0
|-
|152||148||{{u|Marksscheider}}||855||739||18||0||94||0||0||0||0
|-
|153||139||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0
|-
|154||142||{{u|Stella~kkwiki}}||830||770||0||0||0||0||0||0||0
|-
|155||191||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1
|-
|156||216||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10
|-
|157||151||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|158||232||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2
|-
|159||179||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17
|-
|160||153||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1
|-
|161||152||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|162||147||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0
|-
|163||234||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0
|-
|164||156||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6
|-
|165||172||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0
|-
|166||161||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0
|-
|167||150||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0
|-
|168||144||{{u|Mheidegger}}||739||765||7||2||0||0||0||6||3
|-
|169||166||{{u|Panicgirl}}||739||635||0||17||0||0||0||10||1
|-
|170||155||{{u|Mariko}}||734||688||0||0||0||0||0||0||0
|-
|171||158||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3
|-
|172||164||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0
|-
|173||176||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2
|-
|174||225||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1
|-
|175||159||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2
|-
|176||154||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||701||692||0||1||0||0||0||6||1
|-
|177||157||{{u|Εὐθυμένης}}||698||679||13||0||0||0||0||5||0
|-
|178||165||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0
|-
|179||212||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24
|-
|180||199||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36
|-
|181||169||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0
|-
|182||231||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2
|-
|183||160||{{u|Epoxa-HH}}||674||662||0||0||5||0||0||10||1
|-
|184||205||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0
|-
|185||168||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0
|-
|186||222||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17
|-
|187||195||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0
|-
|188||192||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0
|-
|189||175||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21
|-
|190||177||{{u|Амзе Магжан}}||645||570||0||0||0||0||0||47||0
|-
|191||171||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0
|-
|192||178||{{u|IArhunI}}||641||570||7||9||0||0||0||26||11
|-
|193||219||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2
|-
|194||180||{{u|Bauyr03}}||631||559||0||1||0||0||0||36||0
|-
|195||193||{{u|Aseke16}}||624||532||25||0||7||1||0||17||12
|-
|196||218||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13
|-
|197||229||{{u|Zhandos02}}||620||261||3||4||11||0||0||247||0
|-
|198||188||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1
|-
|199||170||{{u|Tuttiorchestra687}}||610||609||0||0||0||0||0||3||2
|-
|200||174||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0
|-
|201||181||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3
|-
|202||184||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|203||173||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3
|-
|204||183||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0
|-
|205||233||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0
|-
|206||186||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0
|-
|207||204||{{u|Aldogarov}}||578||493||0||0||2||0||0||81||0
|-
|208||230||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6
|-
|209||190||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0
|-
|210||201||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0
|-
|211||196||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0
|-
|212||209||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0
|-
|213||206||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1
|-
|214||182||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||562||550||0||0||0||0||0||0||0
|-
|215||208||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2
|-
|216||200||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0
|-
|217||189||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0
|-
|218||194||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0
|-
|219||202||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0
|-
|220||224||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0
|-
|221||211||{{u|Olkikz}}||529||446||0||14||0||0||0||0||0
|-
|222||198||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0
|-
|223||185||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|224||220||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1
|-
|225||221||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||390||0||36||0||0||0||1||1
|-
|226||187||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0
|-
|227||210||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0
|-
|228||215||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0
|-
|229||228||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8
|-
|230||226||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12
|-
|231||203||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0
|-
|232||217||{{u|Chingiz Nazbiev}}||516||422||29||0||54||12||0||0||0
|-
|233||214||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0
|-
|234||213||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0
|-
|235||235||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>gqqa0n5lhhy58ifd6syjf5t5ac6xm93</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша боттар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675089</id>
    <revision>
      <id>3658344</id>
      <parentid>3657777</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T11:00:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3658344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11173" sha1="lj92fwke7dl2kf6tdj87ce6u1vy1l1x" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСБ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|BolatbekBot}}||515615||380092||110090||1||5897||3||1||19437||23
|-
|2||2||{{u|EmausBot}}||145909||131270||957||0||13593||6||0||61||22
|-
|3||3||{{u|ArystanbekBot}}||133070||127388||869||15||62||17||10||2859||1825
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|4||4||{{u|Legobot}}||119562||112796||457||0||6067||15||0||85||142
|-
|5||120||{{u|New user message}}||114018||1||0||0||0||0||0||114017||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|6||6||{{u|MerlIwBot}}||105848||88192||6297||0||10800||24||0||36||497
|-
|7||5||{{u|InternetArchiveBot}}||89477||89477||0||0||0||0||0||0||0
|-
|8||7||{{u|GaiJinBot}}||79290||79275||7||0||0||0||0||3||5
|-
|9||8||{{u|BekusBot}}||50440||50147||232||3||53||0||0||4||1
|-
|10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43052||41962||1||0||1089||0||0||0||0
|-
|11||10||{{u|Xqbot}}||26617||22833||42||0||3648||2||0||70||22
|-
|12||11||{{u|Luckas-bot}}||22672||17393||3||0||5264||1||0||8||3
|-
|13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18277||8489||13||0||9719||0||0||56||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|14||12||{{u|ZéroBot}}||17394||14826||0||0||2561||0||0||7||0
|-
|15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14769||13745||468||1||0||84||0||391||41
|-
|16||14||{{u|Kasymbot}}||13727||13230||240||4||8||22||0||169||42
|-
|17||15||{{u|SieBot}}||13060||12828||0||0||214||0||0||18||0
|-
|18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134
|-
|19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1
|-
|20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9373||8086||0||0||1283||0||0||2||2
|-
|21||16||{{u|Kia content bot}}||9114||9114||0||0||0||0||0||0||0
|-
|22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126
|-
|23||24||{{u|Nurtenge}}||8038||5477||980||137||628||40||24||533||200
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|24||22||{{u|Addbot}}||7606||6151||1043||1||295||18||0||5||90
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|25||38||{{u|ArthurBot}}||7543||2785||26||0||4714||6||0||12||0
|-
|26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0
|-
|27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6
|-
|28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4
|-
|29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5298||5298||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0
|-
|32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0
|-
|33||29||{{u|MelancholieBot}}||4423||4206||2||0||210||0||0||5||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|34||34||{{u|TjBot}}||4251||3315||0||0||935||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|35||31||{{u|Dexbot}}||3737||3676||0||0||51||0||0||10||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0
|-
|37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0
|-
|38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0
|-
|39||35||{{u|NurbekBot}}||3244||3241||0||0||0||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|40||55||{{u|MastiBot}}||3200||1171||31||0||1990||0||0||2||6
|-
|41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0
|-
|42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0
|-
|46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2
|-
|47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2
|-
|48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2059||2034||0||0||5||0||0||20||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1967||1943||0||0||22||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1703||1701||0||0||0||0||0||2||0
|-
|54||50||{{u|Aitan bot}}||1552||1533||0||0||0||0||0||19||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1
|-
|56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3
|-
|58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0
|-
|59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1
|-
|60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945
|-
|61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0
|-
|62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3
|-
|64||65||{{u|JhsBot}}||1135||844||2||0||277||0||0||12||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11
|-
|66||58||{{u|TuranBot}}||1119||1045||28||2||4||6||0||28||6
|-
|67||59||{{u|PipepBot}}||1047||1032||0||0||1||0||0||13||1
|-
|68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1
|-
|69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|71||68||{{u|Amirobot}}||805||738||0||0||66||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0
|-
|73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0
|-
|75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0
|-
|76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0
|-
|79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0
|-
|83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0
|-
|84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0
|-
|85||80||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2
|-
|86||79||{{u|Kasymovbot}}||311||296||7||0||0||1||0||3||4
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0
|-
|88||83||{{u|Memty Bot}}||304||205||0||0||87||0||0||3||9
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0
|-
|90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0
|-
|92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|93||87||{{u|Chobot}}||218||175||0||0||41||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|94||86||{{u|KiranBOT}}||178||176||0||0||0||0||0||2||0
|-
|95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152
|-
|96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0
|-
|101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2
|-
|102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0
|-
|106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1
|-
|107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0
|-
|108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0
|-
|110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0
|-
|112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0
|-
|125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0
|-
|127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0
|-
|128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0
|-
|131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|-
|135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]]</text>
      <sha1>lj92fwke7dl2kf6tdj87ce6u1vy1l1x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Бет бастауы бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675116</id>
    <revision>
      <id>3657806</id>
      <parentid>3657359</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T13:07:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3657806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105117" sha1="3lw6a5kaov0as5m52hd7tot8chk0ytk" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ББҚ}}&lt;center&gt;{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BolatbekBot}}||107914||25626||5||36754||4335||0||11||0||0
|-
|1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8215||1157||3||152||7079||147||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kia content bot}}||7808||945||164||0||0||0||0||0||0
|-
|2||{{u|Салиха}}||7384||84||695||187||814||2149||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|NurbekBot}}||3125||114||2||0||0||0||0||0||0
|-
|3||{{u|Мағыпар}}||2717||42||0||61||33||608||1||0||0
|-
|4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2620||103||14||200||102||0||57||0||4
|-
|5||{{u|SSE}}||2182||97||3||165||0||106||0||0||0
|-
|6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0
|-
|7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0
|-
|8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10
|-
|9||{{u|Dinkaz}}||1592||141||4||0||0||115||0||0||0
|-
|10||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0
|-
|11||{{u|Орел Карл}}||1385||327||1||328||90||24||0||2||0
|-
|12||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0
|-
|13||{{u|Alamgir}}||1358||105||4||2||410||8||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0
|-
|14||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0
|-
|15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78
|-
|16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0
|-
|17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0
|-
|18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0
|-
|19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0
|-
|20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0
|-
|21||{{u|GanS NIS}}||1083||220||61||197||437||52||14||0||52
|-
|22||{{u|Ulan}}||1073||628||59||108||3227||77||0||0||17
|-
|23||{{u|Nurkhan}}||999||105||14||345||4||26||0||1||0
|-
|24||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0
|-
|25||{{u|AlefZet}}||994||459||57||1269||261||95||1||49||25
|-
|26||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0
|-
|27||{{u|Aghia7}}||956||116||0||0||0||1||0||0||0
|-
|28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0
|-
|29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0
|-
|30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0
|-
|31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0
|-
|32||{{u|Kaiyr}}||870||308||43||21||72||7||25||3||3
|-
|33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0
|-
|34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0
|-
|35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0
|-
|36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||477||174||223||346||0||3
|-
|37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0
|-
|38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0
|-
|39||{{u|Merey}}||736||51||0||0||0||237||0||0||0
|-
|40||{{u|1nter pares}}||671||324||0||10||1161||3||0||0||4
|-
|41||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0
|-
|42||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0
|-
|43||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0
|-
|44||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0
|-
|45||{{u|Nurken}}||549||541||3||657||4964||32||15||3||4
|-
|46||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||547||1629||168||18||7588||188||0||1||11
|-
|47||{{u|Casserium}}||541||190||72||76||336||50||0||7||0
|-
|48||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0
|-
|49||{{u|Sagzhan}}||535||92||2||23||212||30||0||0||0
|-
|50||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0
|-
|51||{{u|Zhaksilik}}||518||30||0||3||5||25||9||0||0
|-
|52||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0
|-
|53||{{u|GulzhanOmarova}}||508||10||8||0||0||1||0||0||0
|-
|54||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0
|-
|55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0
|-
|56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||250||0||0||0
|-
|57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0
|-
|58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0
|-
|60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0
|-
|61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0
|-
|62||{{u|TheNomadEditor}}||427||37||0||0||1600||3||0||0||0
|-
|63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0
|-
|64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0
|-
|65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0
|-
|66||{{u|Ashina}}||388||181||3||56||22||38||31||0||21
|-
|67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0
|-
|68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0
|-
|69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0
|-
|70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|71||{{u|Амзе Магжан}}||360||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0
|-
|73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0
|-
|74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0
|-
|75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0
|-
|76||{{u|TalgatSnow}}||343||161||4||109||381||70||0||15||0
|-
|77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0
|-
|78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0
|-
|79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0
|-
|80||{{u|Olkikz}}||306||19||1||0||0||14||0||0||0
|-
|81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0
|-
|83||{{u|Alphy Haydar}}||303||197||4||7||17||1||0||0||0
|-
|84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0
|-
|85||{{u|AnelK NIS}}||279||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0
|-
|87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|88||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4
|-
|89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0
|-
|90||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0
|-
|92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0
|-
|93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0
|-
|94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0
|-
|95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0
|-
|96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0
|-
|97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49
|-
|98||{{u|ShadZ01}}||228||24||0||53||82||69||0||1||0
|-
|99||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|100||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0
|-
|101||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|102||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|103||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0
|-
|104||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0
|-
|105||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0
|-
|106||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|107||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|108||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|109||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|110||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|111||{{u|Coffee86}}||205||65||2||0||5||0||0||0||0
|-
|112||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0
|-
|113||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0
|-
|114||{{u|Aimanber}}||202||6||0||0||0||57||0||0||0
|-
|115||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0
|-
|116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|117||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|118||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|119||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0
|-
|120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0
|-
|121||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49
|-
|122||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0
|-
|123||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0
|-
|124||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|125||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|126||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|127||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21
|-
|128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0
|-
|129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0
|-
|132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0
|-
|134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0
|-
|135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|136||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|137||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0
|-
|139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6
|-
|140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0
|-
|141||{{u|Ali.otkelbayev}}||152||6||2||0||0||2||0||0||0
|-
|142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|144||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||148||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|145||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||309
|-
|146||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|147||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|148||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0
|-
|149||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|150||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0
|-
|151||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|152||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0
|-
|153||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0
|-
|157||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0
|-
|158||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0
|-
|159||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0
|-
|164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0
|-
|166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|168||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0
|-
|172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0
|-
|173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||191||59||1||5||2
|-
|178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0
|-
|179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0
|-
|180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0
|-
|182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0
|-
|183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0
|-
|185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0
|-
|187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0
|-
|189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0
|-
|193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0
|-
|195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1
|-
|196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8
|-
|200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0
|-
|205||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0
|-
|206||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2
|-
|207||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|209||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|210||{{u|Aizhok}}||99||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|213||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0
|-
|214||{{u|NIS Semey Moldir}}||98||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0
|-
|216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0
|-
|218||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|219||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|220||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|221||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|222||{{u|NIS Zhuldyz}}||95||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0
|-
|225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0
|-
|228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0
|-
|230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0
|-
|233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0
|-
|234||{{u|MuratbekErkebulan}}||90||21||0||69||83||0||11||0||0
|-
|235||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|236||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0
|-
|237||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|238||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0
|-
|239||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|240||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|241||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||10||0||0||0||36||0||0||0
|-
|242||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|243||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|244||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|245||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7
|-
|247||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0
|-
|248||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|249||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|250||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0
|-
|251||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|252||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|254||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|255||{{u|Madi Dos}}||83||22||0||55||30||40||6||0||3
|-
|256||{{u|Zamantay}}||83||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0
|-
|258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0
|-
|259||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|260||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0
|-
|261||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0
|-
|262||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|263||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|264||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|267||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|268||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2
|-
|269||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0
|-
|270||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0
|-
|271||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|272||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|273||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|274||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|275||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|277||{{u|RaiymbekZh}}||78||44||5||1||11||1||0||0||1
|-
|278||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0
|-
|279||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|280||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|281||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||76||0||1||1||0||0||0||0||0
|-
|282||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0
|-
|283||{{u|Amiyeva}}||75||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|284||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|285||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|286||{{u|Kasymov}}||74||666||7||2979||521||93||0||38||4
|-
|287||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|288||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|289||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|290||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3
|-
|291||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|292||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|293||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|294||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|295||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|296||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|297||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|298||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|299||{{u|А.С.Кизиров}}||68||27||0||0||1||1||9||0||0
|-
|300||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0
|-
|301||{{u|AlibekKS}}||67||211||12||7||350||3||4||0||3
|-
|302||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0
|-
|303||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|304||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|305||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|306||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|307||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|308||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0
|-
|309||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2
|-
|310||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|311||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0
|-
|312||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|313||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|314||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|315||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|316||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|317||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|318||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|319||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|320||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|321||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|322||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0
|-
|323||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|324||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2
|-
|325||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|326||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|327||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|328||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|329||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|330||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|331||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0
|-
|332||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|333||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0
|-
|334||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|335||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0
|-
|336||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|337||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|338||{{u|Marksscheider}}||55||73||0||4||85||0||0||0||0
|-
|339||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|340||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|341||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|342||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0
|-
|343||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0
|-
|344||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|345||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|346||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|347||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0
|-
|348||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|349||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|350||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|351||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|352||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|353||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72
|-
|354||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|355||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0
|-
|356||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|357||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|358||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|359||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0
|-
|360||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|361||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1
|-
|362||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|363||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|364||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|365||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|366||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|367||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|368||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|369||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|370||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|371||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0
|-
|372||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|373||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1
|-
|374||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|375||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|376||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0
|-
|377||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|378||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|379||{{u|Kairatulyzharas}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|380||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|381||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|382||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|383||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|384||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|385||{{u|Dostoevskykz}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|386||{{u|Mheidegger}}||41||19||0||1||0||2||0||0||0
|-
|387||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|388||{{u|Yessentaikyzy}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|389||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|390||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|391||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|392||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|393||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|394||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|395||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0
|-
|396||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|397||{{u|Tarikh Dias}}||40||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|398||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0
|-
|399||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|400||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|401||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|402||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|403||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0
|-
|404||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|405||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|406||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|407||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2
|-
|408||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|409||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|410||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|411||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|412||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0
|-
|413||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0
|-
|414||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0
|-
|415||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|416||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||37||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|417||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|418||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|419||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|420||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|421||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|422||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|423||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|424||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|425||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|426||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|427||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|428||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|429||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0
|-
|430||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|431||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0
|-
|432||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|433||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0
|-
|434||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|435||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|436||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|437||{{u|Aidanka}}||31||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|438||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|439||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0
|-
|440||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|441||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|442||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|443||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0
|-
|444||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|445||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|446||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|447||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|448||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|449||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|450||{{u|PushkinVko}}||29||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|451||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0
|-
|452||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0
|-
|453||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|454||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|455||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|456||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|457||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|458||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||20||0||0||0||0||0||0||0
|-
|459||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|460||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|461||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|462||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|463||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|464||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|465||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|466||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|467||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|468||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0
|-
|469||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|470||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|471||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0
|-
|472||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|473||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|474||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|475||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|476||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|477||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0
|-
|478||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|479||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|480||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|481||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|482||{{u|Rasulbek Adil}}||25||5||0||121||5||0||1||0||0
|-
|483||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0
|-
|484||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|485||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|486||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1
|-
|487||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|488||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|489||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0
|-
|490||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|491||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|492||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0
|-
|493||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|494||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|495||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0
|-
|496||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1
|-
|497||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|498||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|499||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|500||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|501||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|502||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0
|-
|503||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|504||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0
|-
|505||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|506||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0
|-
|507||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0
|-
|508||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|509||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0
|-
|510||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0
|-
|511||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|512||{{u|Unknown Alash}}||22||27||0||0||0||0||0||0||0
|-
|513||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|514||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|515||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|516||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|517||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|518||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|519||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|520||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|521||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|522||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|523||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|524||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0
|-
|525||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|526||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|527||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|528||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|529||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|530||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|531||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0
|-
|532||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0
|-
|533||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0
|-
|534||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|535||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|536||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|537||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|538||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|539||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|540||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|541||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|542||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|543||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|544||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0
|-
|545||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|546||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|547||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0
|-
|548||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0
|-
|549||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0
|-
|550||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|551||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|552||{{u|Tuttiorchestra687}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|553||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|554||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|555||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|556||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|557||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0
|-
|558||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|559||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|560||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|561||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0
|-
|562||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|563||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|564||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|565||{{u|Бекемгүл}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|566||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|567||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0
|-
|568||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|569||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|570||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|571||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|572||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|573||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|574||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|575||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0
|-
|576||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|577||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|578||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|579||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|580||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|581||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|582||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0
|-
|583||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|584||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0
|-
|585||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|586||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|587||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0
|-
|588||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|589||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0
|-
|590||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|591||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1
|-
|592||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0
|-
|593||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|594||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|595||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|596||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|597||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|598||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|599||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0
|-
|600||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|601||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|602||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|603||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|604||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|605||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0
|-
|606||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|607||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0
|-
|608||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|609||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|610||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|611||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0
|-
|612||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|613||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|614||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|615||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|616||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|617||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|618||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|619||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|620||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|621||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|622||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|623||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|624||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|625||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|626||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|627||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0
|-
|628||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|629||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|630||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|631||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0
|-
|632||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|633||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|634||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|635||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|636||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|637||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|638||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|639||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|640||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|641||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|642||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|643||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|644||{{u|Aldogarov}}||11||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|645||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0
|-
|646||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|647||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||30||0||0||0||0
|-
|648||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1
|-
|649||{{u|Амина Жанаковна}}||11||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|650||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|651||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|652||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|653||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0
|-
|654||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|655||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|656||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|657||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|658||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|659||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|660||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|661||{{u|Abatova saltanat}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|662||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|663||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|664||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|665||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0
|-
|666||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|667||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|668||{{u|Muzeologist}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|669||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|670||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|671||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0
|-
|672||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|673||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|674||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|675||{{u|Вилюс М}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|676||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|677||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|678||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0
|-
|679||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|680||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|681||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|682||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|683||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0
|-
|684||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|685||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|686||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|687||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|688||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|689||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0
|-
|690||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0
|-
|691||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|692||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|693||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|694||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|695||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|696||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|697||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|698||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|699||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|700||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|701||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|702||{{u|Жадыра Абибуллаевна}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|703||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|704||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|705||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|706||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0
|-
|707||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|708||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|709||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|710||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|711||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|712||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0
|-
|713||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|714||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|715||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|716||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|717||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|718||{{u|Aseke16}}||8||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|719||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|720||{{u|Ayazhan10}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|721||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|722||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1
|-
|723||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|724||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|725||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|726||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|727||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0
|-
|728||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0
|-
|729||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|730||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|731||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|732||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|733||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|734||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|735||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|736||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|737||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|738||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|739||{{u|Канат Алимбаев}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|740||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|741||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|742||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|743||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|744||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|745||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|746||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|747||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|748||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|749||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|750||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0
|-
|751||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|752||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|753||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|754||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|755||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0
|-
|756||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|757||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|758||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|759||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|760||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0
|-
|761||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|762||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|763||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|764||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|765||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|766||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|767||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|768||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|769||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|770||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|771||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|772||{{u|Jimmy&amp;Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0
|-
|773||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|774||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0
|-
|775||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|776||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|777||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|778||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|779||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|780||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|781||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|782||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|783||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|784||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|785||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|786||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0
|-
|787||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|788||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|789||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|790||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|791||{{u|Жанар Чушекова}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|792||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|793||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|794||{{u|Михайлов Игорь}}||7||1||0||0||0||11||0||0||0
|-
|795||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|796||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|797||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|798||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|799||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|800||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|801||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|802||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|803||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0
|-
|804||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|805||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|806||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|807||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|808||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|809||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|810||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|811||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|812||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|813||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|814||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|815||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|816||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|817||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|818||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|819||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|820||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|821||{{u|AmanbekAyauly}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|822||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|823||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|824||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|825||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|826||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|827||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|828||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|829||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0
|-
|830||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0
|-
|831||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|832||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|833||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0
|-
|834||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0
|-
|835||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|836||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|837||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0
|-
|838||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0
|-
|839||{{u|Gaukhar1980}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|840||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0
|-
|841||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|842||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|843||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|844||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|845||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|846||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|847||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|848||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|849||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1
|-
|850||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|851||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|852||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|853||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|854||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|855||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|856||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|857||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|858||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0
|-
|859||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|860||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|861||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|862||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0
|-
|863||{{u|Wikuiser}}||6||11||2||47||30||0||0||23||0
|-
|864||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|865||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|866||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|867||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|868||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|869||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|870||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|871||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|872||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|873||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|874||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|875||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|876||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|877||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|878||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|879||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|880||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|881||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|882||{{u|Садықова Ақгүл}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|883||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|884||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|885||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|886||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|887||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|888||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|889||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|890||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|891||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|892||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|893||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|894||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|895||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0
|-
|896||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|897||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|898||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|899||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|900||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|901||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|902||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|903||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|904||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0
|-
|905||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|906||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|907||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|908||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|909||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0
|-
|910||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|911||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|912||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|913||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|914||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|915||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|916||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|917||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0
|-
|918||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|919||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|920||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|921||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|922||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|923||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|924||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|925||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|926||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|927||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|928||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|929||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|930||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|931||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0
|-
|932||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|933||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|934||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|935||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0
|-
|936||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|937||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|938||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|939||{{u|Semsk-Karaga}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|940||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|941||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|942||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0
|-
|943||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|944||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|945||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|946||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|947||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|948||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|949||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|950||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|951||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|952||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|953||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|954||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|955||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|956||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0
|-
|957||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|958||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|959||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|960||{{u|Назгүл Қуантқан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|961||{{u|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|962||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|963||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|964||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|965||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|966||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0
|-
|967||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|968||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|969||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|970||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|971||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|972||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|973||{{u|19642206g}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|974||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|975||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|976||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|977||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|978||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|979||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|980||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|981||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|982||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|983||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|984||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|985||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|986||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|987||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0
|-
|988||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|989||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|990||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|991||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|992||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|993||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|994||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|995||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|996||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|997||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0
|-
|998||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0
|-
|999||{{u|Ahan Zere}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1000||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1001||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1002||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1003||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1004||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1005||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1006||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1007||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1008||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1009||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1010||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1011||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1012||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1013||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1014||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1015||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1016||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1017||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1018||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1019||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1020||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1021||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0
|-
|1022||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1023||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1024||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1025||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1026||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1027||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1028||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1029||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0
|-
|1030||{{u|Kvazimodo}}||4||1||0||0||8||0||0||0||0
|-
|1031||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1032||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1033||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1034||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1035||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1036||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1037||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0
|-
|1038||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1039||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1040||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1041||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1042||{{u|Omarova. ayagul}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1043||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1044||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1045||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1046||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1047||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1048||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0
|-
|1049||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1050||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1051||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1052||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1053||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1054||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1055||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1056||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1057||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1058||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1059||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1060||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1061||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1062||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1063||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1064||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1065||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1066||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0
|-
|1067||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1068||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1069||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1070||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0
|-
|1071||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1072||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0
|-
|1073||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1074||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1075||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1076||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1077||{{u|Зилола Садирханова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1078||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1079||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1080||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1081||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1082||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1083||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1084||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1085||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1086||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1087||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1088||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1089||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1090||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1091||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1092||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1093||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1094||{{u|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1095||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1096||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1097||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1098||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1099||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|1100||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0
|-
|1101||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1102||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1103||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1104||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1105||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1106||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1107||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1108||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0
|-
|1109||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1110||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1111||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1112||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0
|-
|1113||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1114||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1115||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1116||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1117||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1118||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1119||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1120||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1121||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1122||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1123||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1124||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1125||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1126||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1127||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1128||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1129||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1130||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1131||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1132||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1133||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1134||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1135||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0
|-
|1136||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1137||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1138||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1139||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1140||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1141||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1142||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1143||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1144||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1145||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1146||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1147||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1148||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1149||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1150||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1151||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1152||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1153||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1154||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1155||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1156||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1157||{{u|Aq.Sholpan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1158||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1159||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1160||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1161||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1162||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1163||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1164||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1165||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1166||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1167||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1168||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1169||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1170||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1171||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1172||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1173||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1174||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1175||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1176||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1177||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1178||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1179||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1180||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1181||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1182||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1183||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1184||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1185||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1186||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1187||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0
|-
|1188||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1189||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0
|-
|1190||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1191||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1192||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1193||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1194||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1195||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1196||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1197||{{u|Janugyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1198||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1199||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1200||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1201||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1202||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1203||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0
|-
|1204||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1205||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1206||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0
|-
|1207||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0
|-
|1208||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0
|-
|1209||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1210||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1211||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1212||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1213||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1214||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|1215||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1216||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1217||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1218||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1219||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0
|-
|1220||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1221||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1222||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1223||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1224||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1225||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1226||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1227||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1228||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1229||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1230||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1231||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1232||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1233||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1234||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1235||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1236||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1237||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0
|-
|1238||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1239||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1240||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0
|-
|1241||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1242||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1243||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1244||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1245||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1246||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1247||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1248||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1249||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1250||{{u|Zhibek2003}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1251||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1252||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1253||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1254||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1255||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1256||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1257||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1258||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1259||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1260||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1261||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1262||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1263||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1264||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1265||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1266||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1267||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1268||{{u|Гулжайна Усен}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1269||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1270||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1271||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1272||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1273||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1274||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1275||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1276||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1277||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1278||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1279||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1280||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1281||{{u|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1282||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|1283||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1284||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1285||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1286||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1287||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1288||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1289||{{u|Садыкова Улболсын}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1290||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1291||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1292||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1293||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1294||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1295||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1296||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1297||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1298||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1299||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1300||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1301||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1302||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1303||{{u|Құралай Мұратқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1304||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1305||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1306||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1307||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1308||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1309||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1310||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1311||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1312||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1313||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1314||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1315||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1316||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1317||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1318||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1319||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0
|-
|1320||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1321||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1322||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1323||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1324||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1325||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1326||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1327||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1328||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1329||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1330||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1331||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1332||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1333||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1334||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1335||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1336||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1337||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1338||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1339||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1340||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1341||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1342||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1343||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1344||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1345||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1346||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1347||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1348||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1349||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1350||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1351||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1352||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1353||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1354||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1355||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1356||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1357||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1358||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1359||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1360||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1361||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1362||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1363||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1364||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1365||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1366||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1367||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1368||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1369||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1370||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1371||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1372||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1373||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1374||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1375||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1376||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1377||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1378||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1379||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1380||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1381||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1382||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1383||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1384||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1385||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1386||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1387||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1388||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1389||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1390||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1391||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1392||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1393||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1394||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1395||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1396||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1397||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1398||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1399||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1400||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1401||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1402||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1403||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1404||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1405||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1406||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1407||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1408||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1409||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|1410||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1411||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1412||{{u|AlexKoval}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1413||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1414||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1415||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1416||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1417||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1418||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1419||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1420||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1421||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1422||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1423||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1424||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1425||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1426||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1427||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1428||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1429||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1430||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1431||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1432||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1433||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1434||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1435||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1436||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1437||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1438||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|1439||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1440||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1441||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1442||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1443||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1444||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1445||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1446||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1447||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1448||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1449||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1450||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|1451||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1452||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1453||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1454||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1455||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1456||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1457||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1458||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1459||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1460||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1461||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1462||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1463||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1464||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1465||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1466||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1467||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0
|-
|1468||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1469||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1470||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1471||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1472||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1473||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1474||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1475||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1476||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1477||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1478||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1479||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1480||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1481||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1482||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1483||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1484||{{u|HaNsadu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1485||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1486||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1487||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1488||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1489||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1490||{{u|Ibrayevan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1491||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1492||{{u|Jako2588}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1493||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1494||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1495||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1496||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1497||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1498||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1499||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1500||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1501||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1502||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1503||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1504||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1505||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1506||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1507||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1508||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1509||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1510||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1511||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1512||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1513||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1514||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1515||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1516||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1517||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1518||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1519||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1520||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1521||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1522||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1523||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1524||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1525||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1526||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1527||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1528||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1529||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1530||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1531||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1532||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1533||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1534||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1535||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1536||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1537||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1538||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1539||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||3||0||0||0||0||0
|-
|1540||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1541||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1542||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1543||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1544||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0
|-
|1545||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1546||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1547||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1548||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1549||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1550||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1551||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1552||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1553||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1554||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1555||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1556||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1557||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1558||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1559||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1560||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1561||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1562||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1563||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0
|-
|1564||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1565||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1566||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1567||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1568||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1569||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1570||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0
|-
|1571||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1572||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1573||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1574||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1575||{{u|Uzsport}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1576||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1577||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1578||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1579||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0
|-
|1580||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1581||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1582||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1583||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1584||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1585||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1586||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1587||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1588||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1589||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1590||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1591||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1592||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1593||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1594||{{u|Абзал Алия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1595||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1596||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1597||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1598||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1599||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1600||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1601||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1602||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1603||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1604||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1605||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1606||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1607||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1608||{{u|Акмарал Абдрашидовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1609||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1610||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1611||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1612||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1613||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1614||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1615||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1616||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1617||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1618||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1619||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1620||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1621||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1622||{{u|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1623||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1624||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1625||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1626||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1627||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1628||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1629||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1630||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1631||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1632||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1633||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1634||{{u|Гулмира Исатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1635||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1636||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1637||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1638||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1639||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1640||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1641||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1642||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1643||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1644||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1645||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1646||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1647||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1648||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1649||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1650||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1651||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1652||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1653||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0
|-
|1654||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1655||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1656||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1657||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1658||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1659||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1660||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1661||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1662||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1663||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1664||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1665||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1666||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1667||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1668||{{u|Кенесары хан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1669||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1670||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1671||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1672||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1673||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1674||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1675||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1676||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1677||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1678||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1679||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1680||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1681||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1682||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1683||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1684||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1685||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1686||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1687||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1688||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1689||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1690||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1691||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1692||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1693||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1694||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1695||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1696||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1697||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1698||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1699||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1700||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1701||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1702||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1703||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1704||{{u|Тохтарқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1705||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1706||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1707||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1708||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1709||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1710||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1711||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1712||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1713||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1714||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1715||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1716||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0
|-
|1717||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1718||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1719||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1720||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1721||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0
|-
|1722||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1723||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1724||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1725||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1726||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1727||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1728||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1729||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1730||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1731||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1732||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1733||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||343||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>3lw6a5kaov0as5m52hd7tot8chk0ytk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Африкалық мүйізтұмсық</title>
    <ns>0</ns>
    <id>679593</id>
    <revision>
      <id>3658163</id>
      <parentid>3598885</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T04:26:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АРАЙЛЫМ</username>
        <id>184244</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3658163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="944" sha1="05rfo25psf2utujmymroi261htjakov" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2022}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Африкалық мүйізтұмсық''' — екі мүйізді болады. Олар азиялық мүйізтұмсықтарға қарағанда үлкенірек келеді. Африкалық мүйізтұмсықтардың ағы да, қарасы да бір түсті, яғни сұр түсті болады. Ақ мүйізтұмсықтар (шаршы ерінді мүйізтұмсықтар) – мүйізтұмсықтардың ішінде ең кең тарағаны. Олардың беттері ұзын, шөпті алуға ыңғайлы жалпақ және шаршы тәрізді еріндері, сонымен қатар арқасы бүкір болып келеді.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>05rfo25psf2utujmymroi261htjakov</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атабаке</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682618</id>
    <revision>
      <id>3658160</id>
      <parentid>3603596</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T04:17:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АРАЙЛЫМ</username>
        <id>184244</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3658160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1563" sha1="nastmn20sfm8345yux4ajfqav710odd" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}
{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}
{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}
{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}
{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}
{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}
{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}
{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}
{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}
{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}

[[Сурет:Atabaque.jpg|thumb|200 px|Атабаке]]
'''Атабáке''' ( порт. Atabaque Атабаке ) — ер адамның беліне дейін жететін дәстүрлі африкалық [[барабан]]  &lt;ref&gt; Капоэйра Ангола ISBN 5-93347-205-0 &lt;/ref&gt;. Капоэйрадағы музыканың негізгі ырғағын қолдайды (негізгі түрі Беримбау – гунга түрін белгілейді), дәстүрлі музыкалық аспап , оны африкалық [[бақсылар]] ойнаған. Құрал [[Африка]] мен [[Кариб теңізінің] синкретикалық дінімен көптеген ғалымдармен тығыз байланысты - кандомбле .

Бразилияға отарлау кезінде португалдар әкелді.

==Дереккөздер==</text>
      <sha1>nastmn20sfm8345yux4ajfqav710odd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қарақалпақстан Жоғарғы Кеңесінің төрағасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>689459</id>
    <revision>
      <id>3657790</id>
      <parentid>3485693</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T12:11:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3657790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6420" sha1="hytgew1gtidptfgnhkowafm7805eqg9" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қызмет|шынайы атауы={{lang-uz|Qoraqalpog‘iston Respublikasi Jo‘qorg‘i Kengesi Raisi}}|қызметі=Қарақалпақстан Жоғарғы Кеңесінің төрағасы|ел=Қарақалпақстан|эмблема=Emblem of Karakalpakstan.svg|эмблеманың аты=[[Қарақалпақстан елтаңбасы]]|қазіргі=[[Аманбай Тілеубайұлы Орынбаев|Аманбай Орынбаев]]|портреті=AmanbayOrinbaev (cropped).jpg|тағайындалған=[[26 тамыз]] [[2022 жыл]]дан бастап|басшылық етеді=[[Қарақалпақстан Жоғарғы Кеңесі]]не|ұсынылады=[[Қарақалпақстан Жоғарғы Кеңесі|Жоғарғы Кеңес]]пен|өкілеттігінің мерзімі=5 жыл, екі мерзімнен артық қайта сайлануға болмайды|пайда болды=1990 жыл|біріншісі=[[Дәулетбай Нұратдинұлы Шамшетов|Дәулетбай Шамшетов]] (Қарақалпақстан президенті ретінде)&lt;br&gt;[[Тұрсын Алламбергенқызы Ешімбетова|Тұрсын Ешімбетова]] (лауазымның қазіргі түрі)|сайты=[https://joqargikenes.uz/ joqargikenes.uz]}}

'''Қарақалпақстан Жоғарғы Кеңесінің төрағасы''' ({{lang-kaa|Қарақалпақстан Жоқарғы Кеңесиниң Баслығы}}&lt;ref&gt;[https://joqargikenes.uz/12344.html Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңесиниң Баслығы Аманбай Орынбаев Қанлыкөл районында болды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221012173310/https://joqargikenes.uz/12344.html |date=2022-10-12 }} (қарақалпақша) Қарақалпақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің Төрағасы Аманбай Орынбаев Қанлыкөл ауданында болды. joqargikenes.uz. 12.10.2022&lt;/ref&gt;, {{lang-uz|Qoraqalpog’iston Jo’qorg’i Kenges Raisi}}&lt;ref&gt;[https://joqargikenes.uz/uz/jo-ar-i-ke-es-basli-i Jo’qorg’i Kenges Raisi] (өзбекше) Жоғарғы Кеңес төрағасы. joqargikenes.uz. 2.10.2022&lt;/ref&gt;) — [[Қарақалпақстан Республикасы]] [[Қарақалпақстан Жоғарғы Кеңесі|Жоғарғы Кеңесіне]] төрағалық ететін елдің ең жоғары лауазымды тұлғасы.

Лауазымның қазіргі иеленушісі — [[Өзбекстан экологиялық партиясы|Өзбекстан экологиялық партиясының]] мүшесі [[Аманбай Тілеубайұлы Орынбаев|Аманбай Орынбаев]].

== Сайлануы ==
Депутаттар арасынан жасырын дауыс беру арқылы ұзақтығы Жоғарғы Кеңесінің мерзіміне тең 5-жылдық мерзімге сайланады. Кеңес төрағасы 2 реттен көп қайта сайлана алмайды.

== Өкілеттігі және жауапкершіліктері ==
Жоқарғы Кеңес Төрағасы Қарақалпақстанның жоғары заң шығарушы және атқарушы органдарының өзара іс-қимылын қамтамасыз етеді, заңдар мен нормативтік құқықтық актілердің орындалуын бақылайды, [[Өзбекстан президенті|Өзбекстан президентімен]] келісе отырып, Жоғарғы Кеңеске [[Қарақалпақстан Министрлер Кеңесi|Министрлер Кеңесiнiң]] [[Қарақалпақстан Жоғарғы Кеңесінің төрағасы|Төрағасы]] лауазымына кандидатты ұсынады, Министрлер Кеңесінің төрағасы аудан және қалалардың әкімдерін қызметке тағайындайды және қызметтен босатады. Бұған қоса Жоғарғы Кеңес төрағасы Жоғарғы Кеңеске [[Өзбекстан президенті|Өзбекстан президентімен]] келiсiм бойынша Қарақалпақстан Республикасы Жоғарғы сотының азаматтық және қылмыстық iстер жөнiндегi судьялар, Қарақалпақстан экономикалық сотының төрағалары мен судьялары және қалалық пен аудандық судьялар лауазымдарына кандидатураларды ұсынады.

Жоғарғы Кеңес төрағасы Қарақалпақстан Конституциясы мен заңдарын бұзған жағдайда, депутаттардың жалпы санының кемінде үштен екісінің даусының шешімімен [[Импичмент|импичменттеуі]] мүмкін.&lt;ref&gt;[http://www.parliamentrk.gov.uz/ru/dokumenti/konstitucija-respubliki-karakalpakstan/ Конституция Республики Каракалпакстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190226134653/http://parliamentrk.gov.uz/ru/dokumenti/konstitucija-respubliki-karakalpakstan/ |date=2019-02-26 }}&lt;/ref&gt;

== Төрағалар тізімі ==

* [[Тұрсын Алламбергенқызы Ешімбетова]] (1990–1991)
* [[Дәулетбай Нұратдинұлы Шәмшетов]] (ақпан–қараша 1991)
* [[Уббанияз Әшірбекұлы Әшірбеков]] (1991–1997)
* [[Темір Камалұлы Камалов]] (1997–2002)
* [[Мұса Тәжетдинұлы Ерниязов]] (2002–2020)
* [[Мұрат Қаллыбекұлы Камалов]] (2020–2022)
* [[Аманбай Тілеубайұлы Орынбаев]] (2022–)

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Премьер-министрлер тізімдері]]
[[Санат:Өзбекстан саясаты]]
[[Санат:Қарақалпақстан]]</text>
      <sha1>hytgew1gtidptfgnhkowafm7805eqg9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стефан Эссаме</title>
    <ns>0</ns>
    <id>693016</id>
    <revision>
      <id>3657791</id>
      <parentid>3650891</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T12:19:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baktygul Kurmanova</username>
        <id>185419</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>стилистикалық, грамматикалық, пунктуациялық түзетулер жасалды.</comment>
      <origin>3657791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3536" sha1="lsqjbaa59c7k1cw1qf780d09v3zwewq" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2022}}
{{Футболшы|есімі=Ги Стефа́н Эссаме́|шынайы есімі=Guy Stéphane Essame|сурет=Guy Essame 2011.jpg|туған күні=1984 жыл 25 қараша|бойы=1,78 м|позиция=Жартылай қорғаушы|салмағы=73 кг|азаматтығы={{CMR}}|қазіргі клуб=зейнеткер}}

''Ги Стефа́н Эссаме́ -''' камерундық жартылай қорғаушы.

== Клубтық мансабы ==

=== Клуб ===
2008 жылы Ги «Терек» (Грозный) клубымен келісімшарт жасасты&lt;ref&gt;[http://fc-terek.ru/component/option, http://fc-terek.ru/component/option,]{{Deadlink|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Ол 2005 жылдан бастап шешенстандық клубқа ауысқанға дейін «Боависта» сапында ойнады. Ги бұрынғы клубының құрамында 22 матч өткізіп, бірде-бір гол соққан жоқ. 2009 жылғы 27 шілдеде «Нижний Новгород» футбол клубы камерундық жартылай қорғаушыны Грозныйдың «Терек» клубынан жалға алды &lt;ref&gt;http://www.fcnn.ru/index.php?newsid=655 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090824144847/http://www.fcnn.ru/index.php?newsid=655 |date=2009-08-24 }}&lt;/ref&gt;.

==== Атырау ====
2013 жылдың желтоқсанында Эссаме Қазақстан Премьер-лигасының өкілі «Атырау» клубымен келіссөз жүргізді. 2014 жылғы 9 шілдеде, Қазақстан Премьер-лигасындағы трансферлік кезеңнің соңғы күні, Эссаме «Астана» клубына маусымның соңына дейін жалға берілді. Ал Марат Шахметов «Атырау» клубына ауысты.

===== Халықаралық ойындары =====
Брассери футбол академиясында ұзақ уақыт бойы Ригобер Сонг пен Жереми Нжитаптың жетекшілігімен футбол шеберлігін шыңдағаннан кейін, ол Камерунның 17 жасқа дейінгі ұлттық құрамасын екі құрлықтық жарыста бастап шықты. Парагвай құрамасына қарсы ойыннан соң Португалияға аттанып, «Боависта» клубының сапына қосылды. Ол Камерун ұлттық құрамасының сапындағы алғашқы ойынын 2008 жылғы 11 қарашада Маврикий құрамасына қарсы өткізді.

== Жетістіктері ==

=== Астана ===

* [[Қазақстан Премьер Лигасы]] (1): 2014 жыл

== Қызметтері ==
2009 жылдан бастап Томас Либих Ги Стефан Эссаменің бастамасымен Камерунда құрылған «Лотус-Терек Яунде» клубын жаттықтырды. 2010 жылғы қыркүйекте бұл команданың Грозныйдың «Терек» футбол клубының Камерундағы фарм-клубы екені хабарланды.

== Дереккөздер ==</text>
      <sha1>lsqjbaa59c7k1cw1qf780d09v3zwewq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Варта</title>
    <ns>0</ns>
    <id>693452</id>
    <revision>
      <id>3657787</id>
      <parentid>3657783</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T12:00:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baktygul Kurmanova</username>
        <id>185419</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Мәдениеттте */</comment>
      <origin>3657787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3804" sha1="tcrlsupbk7o06e5scmtmxdn0vtnymuw" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2022}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Өзен
|атауы = Варта
|шынайы атауы =
|сурет = Wartakw.jpg
|сурет ені =
|сурет атауы = Варта өзені
|карта = Warta (rivière).png
|карта ені =
|карта атауы = Варта өзені картада
|ұзындығы = 808 км.
|су алабының ауданы = 54 529 км²
|су алабы =
|өзендердің су алабы =
|су шығыны =
|өлшеу орны =
|бастауы = Кромолув, Краков-Ченстохов қыраты
|бастауының орны =
|бастауының биіктігі =
|s_lat_dir =N |s_lat_deg =50 |s_lat_min =29 |s_lat_sec =26.5
|s_lon_dir =E |s_lon_deg =19 |s_lon_min =29 |s_lon_sec =23.6
|сағасы = [[Одер]] өзені, Костжын над Одроу
|сағасының орны =
|сағасының биіктігі =
|m_lat_dir =N |m_lat_deg =52 |m_lat_min =35 |m_lat_sec =55
|m_lon_dir =E |m_lon_deg =14 |m_lon_min =36 |m_lon_sec =37
|еңістігі =
|ел = Польша
|аймақ =
|ортаққордағы санаты =
}}
'''Варта''' ({{lang-pl|Warta}}) — толығымен [[Польша|Польша аумағы арқылы ағып өтетін]]  өзен. Өзеннің 
ұзындығы 808 км болса,  оның 407 км кеме жүзуіне жарамды.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://poznan.wody.gov.pl/122-centrum-operacyjne/609-szlaki-zeglowne |title=Regionalny
Zarząd Gospodarki Wodnej w Poznaniu |website= |access-date=2022-09-09|lang=pl}}&lt;/ref&gt;
[[Висла]] мен [[Одра]] өзендерінен кейін ұзындығы бойынша үшінші орында. Орталық Польшада жатқан [[Краков]]-[[Ченстохов]]
қыратында бастау алып, солтүстік-батысқа қарай ағып, Польша мен Германия
шекарасы маңындағы [[Одер]] өзеніне құяды.
Варта өзенінің 35 кішігірім саласы бар. Оның ішінде ең үлкендері: [[Нотеч]], [[Просна]] және [[Одра]]. Өзен бойында [[Познань]], [[Ченстохов]], [[Лубон]], [[Коуо]], [[Конин]] қалалары
орналасқан.

== Шаруашылық ==
Ертеден бері Варта өзені ағашты сал ағызу, бидай тасымалдау және балық аулау үшін
пайдаланылады. 1883 жылы «Hermann i Sp.» серіктестігі Варта өзенінде ең алғашқы пароходтармен  тұрақты жүк тасымалын іске асырған. Бірақ  19-ғ. аяғында теміржол саласының
дамуына байланысты Варта өзенін жүк тасымалы үшін қолдану азая бастаған. &lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.zegluga-rzeczna.pl/articles/73/Warta-ksiezna-polskich-rzek |title=Warta -
księżna polskich rzek |website= |access-date=2022-09-09|lang=pl}}&lt;/ref&gt; Қазіргі уақытта өзен бойында демалыс орындары салынып, туризм инфрақұрылымы дамуда, сондай-ақ ескек есу спорты кеңінен таралған. 

== Мәдениетте ==
Варта өзені [[Польша әнұраны|Польшаның әнұранында]] атап өтілген.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Еуропа өзендері]]
[[Санат:Польша өзендері]]</text>
      <sha1>tcrlsupbk7o06e5scmtmxdn0vtnymuw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юджин О’Нил</title>
    <ns>0</ns>
    <id>693739</id>
    <revision>
      <id>3657826</id>
      <parentid>3640233</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T13:26:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baktygul Kurmanova</username>
        <id>185419</id>
      </contributor>
      <origin>3657826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40432" sha1="t98i5q9p19tai0skpqcicinhd5jvjlx" xml:space="preserve">{{Тұлға|Сурет=[[File:Eugene O'Neill 1936.jpg|Eugene_O'Neill_1936]]}}{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2022}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Жазушы
 |Есімі                 = Юджин О’Нил
 |Шынайы есімі       = Eugene Gladstone O'Neill
 |Суреті          = ONeill-Eugene-LOC.jpg
 |Ені               = 
 |Суреттің аты = 
 |Туған күні        = 16.10.1888
 |Туған жері       = Бродвей, [[Нью-Йорк]]
 |Қайтыс болған күні          = 27.11.1953
 |Қайтыс болған жері         = [[Бостон]], [[АҚШ]]
 |Мансабы     = {{Драматург|XX ғасыр|АҚШ}}
 |Шығармашылық жылдары      = 
 |Бағыты          = 
 |Жанры                 = 
 |Шығармалардың тілі    = 
 |Марапаттары               = {{Нобельдік медаль}} [[Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы]] (1936), &lt;br&gt; [[Пулицер сыйлығы]] (1920, 1922, 1928, 1957 (өлгеннен соң))
 |Commons             = 
}}
'''Юджин Гладстон О'Нил''' ({{Lang-en|Eugene Gladstone O'Neill}}; {{Туғанкүні|16|10|1888}} — {{Қайтысболғанкүні|27|11|1953}}) — америкалық драматург, 1936 жылғы [[Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы]]ның иегері, Пулитцер сыйлығының иегері ([[1920 жыл|1920]], [[1922 жыл|1922]], [[1928 жыл|1928]], [[1957 жыл|1957]] [дүниеден өткен соң]).

== Өмірбаяны ==


Юджин Гладстон О’Нил 1888 жылғы 16 қазанда Нью-Йорк қаласындағы Лонгакр-скверде, қазіргі Таймс-сквер аумағында орналасқан ''Barrett House'' қонақүйінде дүниеге келді. Оның әкесі Джеймс О’Нил — ирландиялық иммигрант әрі «Граф Монте-Кристо» рөлімен танылған америкалық театр актері. Анасы Мэри Эллен «Элла» Квинлан О’Нил ирландиялық отбасынан шыққан. Әкесінің гастрольдік сапарларына байланысты Юджиннің балалық шағы қонақүйлерде, пойыздарда және театр сахнасының сыртында өтті. Бұл тұрақсыз өмір салты кейін оның шығармашылығына елеулі ықпал етті.

Юджинді дүниеге әкелу кезінде анасы ауыр босанғандықтан, ауырсынуды басу мақсатында дәрігер оған морфин берген, соның салдарынан Элла О’Нил есірткіге тәуелді болып қалған. Демек, оның есірткіге тәуелділігі Юджиннің дүниеге келуімен байланысты. Анасының есірткі тәуелділігі отбасының психологиялық ахуалына ауыр әсер етіп, кейін О’Нилдің «Түнге ұласқан ұзақ күн» атты өмірбаяндық драмасында көрініс тапты &lt;ref&gt;https://www.nps.gov/euon/learn/historyculture/ella-quinlan-o-neill-mother.htm?utm_source=chatgpt.com&lt;/ref&gt;. 

1895 жылы Юджин Нью-Йорктің Бронкс ауданындағы ұл балаларға арналған католиктік Әулие Алоизий академиясына жіберілді. 1900 жылы Манхэттендегі Де Ла Салль институтында оқыды. Ал 1902 жылы Коннектикут штатының Стамфорд қаласындағы зайырлы Беттс академиясына түсті. Жас кезінен әдебиетке қызығып, көп кітап оқыды. 1906 жылы О’Нил Принстон университетіне оқуға түсті. Алайда оның университеттегі білімі ұзаққа созылмады. Тәртіп бұзуы мен ішімдікке байланысты оқудан шеттетілгеннен кейін, университетке қайта оралмады.  1909 жылғы 2 қазанда О’Нил әкесінің қарсылығына қарамастан, Кэтлин Дженкинске үйленеді. Көп ұзамай ол алтын іздеу мақсатымен Гондурасқа, кейін Оңтүстік Америкаға аттанады. Теңізші болып жұмыс істеп, Буэнос-Айрес пен Ливерпуль порттарында тұрады. Осы жылдары қаңғыбастық пен жоқшылықты бастан өткеріп, ішімдікке салынып, күйзеліске ұшырайды. Біраз уақыт кеме және жүк тасымалдау компанияларында еңбек еткен. 1910 жылы олардың кіші Юджин О’Нил атты ұлы дүниеге келеді. Алайда О’Нил отбасымен бірге тұрмайды және ұлын алғаш рет бірнеше жылдан кейін ғана көреді &lt;ref&gt;https://eoneill.com/yale/eojr_collection/introduction.htm?utm_source=chatgpt.com&lt;/ref&gt;. 

1911 жылы АҚШ-қа оралғаннан кейін, О’Нил әкесінің театр труппасында қысқа уақыт актер болып жұмыс істейді. Кейін ''New London Telegraph'' газетінде тілші қызметін атқарып, өлеңдері мен мақалаларын жариялайды. 1912 жылы ауыр күйзеліске түсіп,  Нью-Йоркте өзіне қол жұмсауға әрекет жасайды. Сол жылы Кэтлин Дженкинспен айырылысады.

1912 жылдың соңында О’Нилге туберкулез диагнозы қойылады. Ол 1912–1913 жылдары Коннектикуттағы Гейлорд-Фарм шипажайында емделеді. Шипажайда өткізген уақытын кейін рухани «қайта туу» кезеңі деп атайды. Дәл осы кезде ол өмірін әдебиет пен драматургияға арнауға шешім қабылдап, пьесалар жаза бастайды.

1914 жылы О’Нил Гарвард университетіндегі әйгілі драматург Джордж Пирс Бейкер жүргізген &quot;''Workshop 47&quot;'' драматургия курсына түседі.  Мұнда 1914–1915 жылдары оқығанымен, бағдарламаны толық аяқтамайды. 

1910 жылдары О’Нил америкалық радикалды зиялы қауым өкілдерімен араласады. Солардың арасында журналист әрі АҚШ Коммунистік партиясын құрушылардың бірі Джон Рид те болды. Кейбір өмірбаяндық зерттеулерде О’Нил Джон Ридтің әйелі, жазушы және журналист Луиза Брайантпен жақын қарым-қатынаста болғаны айтылады.

1916 жылдың жазында Массачусетс штатының Провинстаун қаласында О’Нилдің теңіз өміріне арналған бір актілі &quot;''Bound East for Cardiff&quot;'' пьесасы қойылады. Осыдан кейін ол эксперименттік &quot;''The Provincetown Players&quot;'' театр ұжымымен ынтымақтаса бастайды. Труппа кейін Нью-Йорктің Гринвич-Виллидж ауданында О’Нилдің бірнеше пьесасын сахнаға шығарады. Бұл ынтымақтастық драматургтің кәсіби шығармашылық жолының басталуына негіз болады.

1917 жылы О’Нил коммерциялық прозаның авторы Агнес Боултонмен танысып, 1918 жылғы 12 сәуірде оған үйленеді. Үйленгеннен кейін, ерлі-зайыптылар Нью-Джерси штатындағы Пойнт-Плезант деген жерде Агнестің ата-анасына тиесілі үйде тұрады. Кейін Коннектикут пен Бермуд аралдарына көшеді. Олардың Шейн және Уна есімді екі баласы дүниеге келеді.

1920–1923 жылдар О’Нил үшін ауыр кезең болады. Оның әкесі Джеймс О’Нил 1920 жылы, анасы Элла О’Нил 1922 жылы, ал ағасы Джеймс О’Нил 1923 жылы дүниеден өтеді. Бұл қайғылы оқиғалар драматургтің дүниетанымы мен шығармашылығына терең әсер етеді.

О’Нил мен Агнес Боултон  1929 жылғы 2 шілдеде ресми түрде ажырасады. Сол жылы О’Нил актриса Карлотта Монтерейге үйленеді. Ерлі-зайыптылар бастапқыда Францияның Луара аңғарындағы Сен-Антуан-дю-Роше коммунасында орналасқан Шато-дю-Плесси қамалында тұрады. 1930 жылдардың басында АҚШ-қа оралып, Джорджия штатындағы Си-Айлендке қоныстанады.

1936 жылы Юджин О’Нил әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын иеленген алғашқы америкалық драматург атанады. Сыйлық оған &quot;Трагедияның өзіндік тұжырымдамасын бейнелейтін драмалық шығармаларының қуаты, шынайылығы мен терең сезімталдығы үшін&quot; берілед &lt;ref&gt;https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1936/oneill/biographical/?utm_source=chatgpt.com&lt;/ref&gt;. 

Нобель сыйлығын алғаннан кейін, О’Нил мен Карлотта Калифорнияға көшеді. Олар 1937 жылы Данвилл қаласының маңынан жер сатып алып, &quot;''Tao House&quot;'' деп аталатын үй салдырады. Ерлі-зайыптылар бұл үйде 1937 жылдан 1944 жылға дейін тұрады. Қазіргі кезде &quot;''Tao House&quot;''  — Юджин О’Нилге арналған ұлттық тарихи орын.

О’Нил &quot;''Tao House&quot;'' үйінде өзінің аса маңызды шығармаларын, соның ішінде &quot;Мұз сатушы келеді&quot;, &quot;Түнге ұласқан ұзақ күн&quot;, &quot;Тағдыр тәлкегіне ұшырағандарға арналған ай&quot; және &quot;Хьюи&quot; пьесаларын жазады. Ерлі-зайыптылардың қарым-қатынасы әрдайым бірқалыпты болмағанымен, ресми түрде ажыраспайды. Карлотта драматургтің денсаулығы нашарлаған жылдары оған күтім жасап, шығармашылықпен айналысуына жағдай туғызады &lt;ref&gt;https://eugeneoneill.org/about-us/history/tao-house/?utm_source=chatgpt.com&lt;/ref&gt;. 

1940 жылдардың басында О’Нилдің денсаулығы күрт нашарлайды. Ол депрессиядан, невриттен және қолының үдемелі дірілінен зардап шегеді. Қолының дірілдеуі жазу мүмкіндігін барған сайын шектей түседі де, О’Нил шығармаларын тек қолмен жаза алатындықтан, &quot;диктовка&quot; мен машинкаға басу тәсілдерін қолдануға әрекеттенгенімен, оларға бейімделе алмайды. Сондықтан 1943 жылдан кейін жаңа пьеса жаза алмайды.

Кезінде дәрігерлер О’Нилдің сырқатын Паркинсон ауруы деп болжаған. Алайда қайтыс болғаннан кейін жүргізілген патологиялық зерттеудің нәтижелері бұл диагнозды растамаған. 2000 жылы жарияланған медициналық зерттеуде оның мишығының үдемелі атрофиясына байланысты сирек кездесетін нейродегенерациялық ауруға шалдыққаны анықталған. 

1944 жылы О’Нил мен Карлотта &quot;''Tao House&quot;'' үйін сатып, алдымен Сан-Францискодағы қонақүйге көшіп, кейін Нью-Йорк пен Массачусетс штатында тұрады. Өмірінің соңғы кезеңінде О’Нил денсаулығының нашарлауына байланысты шығармашылық жұмысын жалғастыра алмайды.

Юджин О’Нил 1953 жылғы 27 қарашада 65 жасында Бостондағы &quot;''Shelton Hotel&quot;'' қонақүйінің 401-нөмірлі бөлмесінде қайтыс болады. Оның өліміне бронхопневмония себеп болған. Драматург Бостонның Джамейка-Плейн ауданындағы Форест-Хиллз зиратына жерленеді &lt;ref&gt;https://www.bu.edu/bostonia/web/shelton/?utm_source=chatgpt.com&lt;/ref&gt;. 

Юджин О’Нил америкалық драматургияның қалыптасуына зор ықпал еткен. Ол әдебиет саласындағы Нобель сыйлығымен қатар төрт рет Пулитцер сыйлығын иеленеді. Оның психологиялық тереңдігімен, трагедиялық мазмұнымен және жаңашыл көркемдік тәсілдерімен ерекшеленетін пьесалары әлем театрларында әлі күнге дейін сахналарға шығарылып  келеді. 

'''Шығармашылығы'''

1916 жылы Массачусетс штатының Провинстаун қаласында Юджин О’Нилдің теңіз өміріне арналған бір актілі &quot;''Bound East for Cardiff'' &quot; (« Шығыстан Кардиффке ») пьесасы сахналанды. Бұл қойылым драматургтің кәсіби театрдағы алғашқы елеулі табысы болды. Сол жылы пьеса Нью-Йорктің Гринвич-Виллидж ауданындағы &quot;''The Provincetown Players&quot;'' театрының сахнасында қайта қойылды. Осы театр ұжымымен ынтымақтастық О’Нилдің америкалық драматургиядағы шығармашылық жолының басталуына негіз қалады.

О’Нилдің Бродвей сахнасындағы алғашқы ірі жетістігі — 1918 жылы жазылған &quot;''Beyond the Horizon&quot;'' («Көкжиектен әрі») пьесасы. Шығарма 1920 жылғы 2 ақпанда Нью-Йорктегі Мороско театрында алғаш рет қойылды. Пьесаны көрермендер мен театр сыншылары жоғары бағалап, ол 1920 жылы драматургия саласындағы Пулитцер сыйлығына ие болды. Бұл О’Нил алған төрт Пулитцер сыйлығының алғашқысы еді &lt;ref&gt;https://www.pulitzer.org/winners/eugene-oneill?utm_source=chatgpt.com&lt;/ref&gt;. 

1920 жылы жазылған &quot;''The Emperor Jones&quot;'' («Император Джонс») пьесасы О’Нилді кеңінен танытқан алғашқы эксперименттік шығармалардың бірі болды. Пьеса 1920 жылы Нью-Йорктегі Провинстаун театрында қойылып, кейін Бродвей сахнасына шығарылды. Шығарма Кариб теңізіндегі ойдан шығарылған аралда өзін император деп жариялаған Брут Джонстың билігі мен күйреуін бейнелейді. Пьесада АҚШ-тың Гаитиді басып алуының жекелеген тарихи оқиғалары пайдаланылғанымен, оны толығымен Гаити оккупациясы туралы шығарма деп сипаттау дұрыс емес. Пьеса экспрессионистік тәсілдерімен және басты рөлді афроамерикалық актер Чарльз Гилпиннің орындауымен театр тарихында ерекше орын алды.

1920–1943 жылдар аралығында О’Нил жиырмаға жуық көлемді пьеса және бірқатар шағын драмалық шығарма жазды. Осы кезеңде оның америкалық театрдың мазмұны мен көркемдік мүмкіндіктерін өзгерткен негізгі туындылары дүниеге келді.

1920 жылы жазылған &quot;''Anna Christie&quot;'' («Анна Кристи») пьесасы алғаш рет 1921 жылы сахналанды. Бұл туындысы үшін О’Нил 1922 жылы екінші рет Пулитцер сыйлығын алды.

1924 жылы жазылып, сол жылы сахналанған &quot;''Desire Under the Elms&quot;'' («Қарағаштар түбіндегі құштарлық») пьесасында ежелгі грек трагедиясына тән тағдыр, күнә, құштарлық және жазалау тақырыптары Жаңа Англиядағы фермерлер өмірімен ұштастырылды. 

1925–1926 жылдары жазылған &quot;''Lazarus Laughed&quot;'' («Лазарь күлді») пьесасы 1928 жылы алғаш рет сахналанды. Шығармада ежелгі грек театры мен жапонның Но театрына тән хор, маска және шартты бейнелеу тәсілдері пайдаланылды.

1926 жылы жарық көріп, сол жылы сахналанған &quot;''The Great God Brown&quot;'' («Ұлы құдай Браун») пьесасында кейіпкерлердің қоғамға көрсететін сыртқы бейнесі мен шынайы болмысын ажырату үшін бетперделер қолданылды. О’Нил ежелгі грек және жапон театрының элементтерін механикалық түрде &quot;қайта енгізген&quot; қозғалысқа қатысқан жоқ. Ол аталған театр дәстүрлерінің маска, хор және рәсімдік әрекет сияқты тәсілдерін заманауи драматургияда шығармашылықпен пайдаланды.

1928 жылы сахналанған &quot;''Strange Interlude&quot;''  («Ғажайып интерлюдия») пьесасында кейіпкерлердің жасырын ойларын тікелей білдіретін ішкі монологтер мен ұзақ ремаркалар қолданылды. Бұл жаңашыл туынды О’Нилге 1928 жылы үшінші Пулитцер сыйлығын әкелді.

1931 жылы қойылған &quot;''Mourning Becomes Electra&quot;'' («Қаралы киім Электраға жарасады») драмалық трилогиясы Эсхилдің &quot;Орестеясының&quot; желісіне негізделді. О’Нил ежелгі грек трагедиясындағы отбасылық қарғыс, кек пен кінә мәселелерін АҚШ-тағы Азамат соғысынан кейінгі Жаңа Англия жағдайына бейімдеді.

1933 жылы жазылып, сол жылы сахналанған &quot;''Ah, Wilderness!&quot;'' («О, жастық!») — О’Нил шығармашылығындағы сирек кездесетін комедиялық туынды. Оны драматургтің жалғыз комедиясы деп атауға болады, дегенмен оның кейбір басқа шығармаларында да комедиялық элементтер кездеседі.

О’Нил Пулитцер сыйлығын төрт рет иеленді: &quot;''Beyond the Horizon&quot;'' үшін — 1920 жылы, &quot;''Anna Christie&quot;'' үшін — 1922 жылы, &quot;''Strange Interlude&quot;'' үшін — 1928 жылы және &quot;''Long Day’s Journey into Night&quot;''  үшін қайтыс болғаннан кейін, 1957 жылы &lt;ref&gt;https://www.pulitzer.org/article/eugene-oneill-playwright-who-won-over-pulitzer-jurors-four-times?utm_source=chatgpt.com&lt;/ref&gt;. 

1936 жылы Юджин О’Нил «Трагедия туралы өзіндік тұжырымдаманы бейнелейтін драмалық шығармаларының қуаты, шынайылығы және терең сезімталдығы үшін» әдебиет саласындағы Нобель сыйлығына ие болды. Ол осы марапатты иеленген алғашқы америкалық драматург атанды. 

1937 жылы О’Нил үшінші әйелі Карлотта Монтереймен бірге Калифорния штатының Данвилл қаласындағы &quot;''Tao House&quot;'' үйіне қоныстанды. Осы кезеңде ол АҚШ-тағы ирландиялық иммигранттар әулетінің бірнеше ұрпағын қамтитын он бір пьесадан тұратын цикл жазуды жоспарлады. Циклге &quot;''A Tale of Possessors Self-Dispossessed&quot;'' — «Өз иелігінен айырылған иеленушілер туралы хикая» деген жалпы атау берілді. Алайда ауқымды жобаның бір ғана пьесасы толық аяқталды, ал екіншісі қолжазба күйінде қалды.

Циклдің аяқталған туындысы — 1942 жылы жазылған &quot;''A Touch of the Poet&quot;'' («Ақындықтың нышаны»). Пьеса автор қайтыс болғаннан кейін, 1958 жылы Бродвейде қойылды. ''&quot;More Stately Mansions1'' («Салтанатты сарайлар») пьесасының көлемді қолжазбасы аяқталмай қалған, бірақ кейін редакцияланып, 1967 жылы сахналанды. 

1939 жылы О’Нил &quot;''The Iceman Cometh&quot;'' («Мұз сатушы келеді») пьесасын аяқтады. Шығарма 1940 жылы жарияланып, 1946 жылы Бродвейде алғаш рет қойылды.  Пьесада драматургтің Нью-Йорк таверналарында өткізген жастық шағындағы тәжірибесі көрініс тапқан.

1939–1941 жылдары О’Нил өзінің өмірбаяндық сипаты басым &quot;''Long Day’s Journey into Night&quot;'' («Түнге ұласқан ұзақ күн») пьесасын жазды. Шығармада бір отбасының бір күн ішіндегі өмірі суреттеліп, жазушының ата-анасы, ағасы және өзінің прототиптік бейнелері жасалды. Пьеса О’Нилдің ең маңызды әрі көркемдік деңгейі жоғары туындысы ретінде бағаланады.

1941–1943 жылдары жазылған&quot; ''A Moon for the Misbegotten&quot;'' («Тағдыр тәлкегіне ұшырағандарға арналған ай») пьесасы 1947 жылы алғаш рет сахналанды. Алғашқы қойылымы айтарлықтай табысқа жете қоймағанымен, кейінгі сахналық нұсқалары шығарманың көркемдік маңызын танытты. Қазіргі кезде ол О’Нилдің үздік пьесаларының бірі саналады.

О’Нилдің соңғы кезеңдегі шығармаларының қатарына 1942 жылы жазылған &quot;''Hughie&quot;'' («Хьюи») пьесасы да жатады. Осы жылдары қолының үдемелі дірілі оның жазу мүмкіндігін біртіндеп шектеді. 1943 жылдан кейін драматург жаңа пьеса жаза алмады. 

О’Нил аяқталмаған қолжазбаларының бірқатарын жоюды өсиет етті. Кейбір қолжазбаларды драматург пен Карлотта оның көзі тірісінде өртеген, ал қалған аяқталмаған материалдардың бір бөлігін Карлотта кейін О’Нилдің тілегіне сәйкес жойған. Дегенмен барлық қолжазба жойылған жоқ: &quot;''More Stately Mansions&quot;'' сияқты кейбір аяқталмаған шығармалары сақталып қалды.

1945 жылғы 29 қарашада О’Нил &quot;''Long Day’s Journey into Night&quot;'' пьесасының қолжазбасын &quot;''Random House&quot;''  баспасына табыстап, оны өзі қайтыс болғаннан кейін 25 жыл өткенше жарияламау жөніндегі құжатқа қол қойды. О’Нил 1953 жылы қайтыс болғаннан кейін, Карлотта Монтерей қолжазбаның заңды иесі ретінде оны баспадан қайтарып алып, Йель университетінің баспасына тапсырды.

Пьеса О’Нилдің өсиетінде көрсетілген мерзімнен әлдеқайда ерте, 1956 жылғы ақпанда Йель университетінің баспасынан жарық көрді. Сол жылы Швецияның Корольдік драма театрында алғаш рет сахналанып, кейін Бродвейде қойылды. 1957 жылы О’Нил осы шығармасы үшін қайтыс болғаннан кейін, төртінші Пулитцер сыйлығымен марапатталды. 

1920 жылы О’Нилдің өзінің 1912 жылғы өзіне қол жұмсау әрекетіне негізделген ''Exorcism'' («Экзорцизм») пьесасы сахналанды. Көп ұзамай драматург қойылымды тоқтатып, пьесаның барлық көшірмесін жоюды талап етті. Шығарма тоқсан жылдан астам уақыт бойы жоғалған деп есептелді. 2011 жылдың басында сценарист және продюсер Филип Йорданның жесірі оның мұрағатынан О’Нил өз қолымен түзетулер енгізген ''Exorcism'' пьесасының машинкаға басылған данасын тапты. Қолжазбаны Йель университетінің Бейнеке сирек кітаптар мен қолжазбалар кітапханасы сатып алды. Пьеса 2011 жылы жұртшылыққа таныстырылып, 2012 жылы Йель университетінің баспасынан жеке кітап болып жарық көрді  &lt;ref&gt;https://yalebooks.yale.edu/book/9780300181319/exorcism/?utm_source=chatgpt.com&lt;/ref&gt;.  

== Туындылары ==

=== Пьесалары ===
{{Div col|2}}
* [[Нан мен май]] (Bread and Butter, 1914)
* Тұтқында болу (Servitude, 1914)
* Жеке теңдеу (The Personal Equation, 1915)
* Сондықтан мен сенен сұраймын (Now I Ask You, 1916)
* [[Көкжиектен тыс]] (Beyond the Horizon, 1918 ж.)
* Сабан (The Straw, 1919)
* Крис Кристоферсен (Chris Christophersen, 1919)
* Алтын (Gold, 1920 ж.)
* Анна Кристи (Anna Christie, 1920)
* Император Джонс (The Emperor Jones, 1920)
* Бұлай емес (Diff'rent, 1921)
* Бірінші адам (The First Man, 1922)
* [[Шашты маймыл (пьеса)|Шашты маймыл]] (The Hairy Ape, 1922 ж.)
* Фонтан (The Fountain, 1923)
* Миллиондаған Марко (Marco Millions, 1923-25)
* [[Қанаттар барлық адам баласына беріледі]] (All God’s Chillun Got Wings, 1924)
* Біріккендер (Welded, 1924)
* [[Қарағаш астындағы құштарлық]] (Desire Under the Elms, 1925)
* Лазар күлді (Lazarus Laughed, 1925-1925)
* [[Ұлы Құдай Браун]] (The Great God Brown, 1926)
* Біртүрлі интермедия (Strange Interlude, 1928)
* Динамо (Dynamo, 1929)
* Жоқтау - Электраның тағдыры (Mourning Becomes Electra, 1931)
* Әй, шөл! (Ah, Wilderness!, 1933)
* Аяқталмаған күндер (Days Without End, 1933)
* Мұз адамы комета (The Iceman Cometh, 1939; баспа 1940 ж., қойыл. 1946 ж.)
* Хьюи (Hughie, 1941; қойыл. 1959)
* [[Түнге ұзақ күндік саяхат]] (Long Day’s Journey Into Night, 1941; пост. 1956)
* Тағдырдың өгей ұлдарына арналған ай (A Moon for the Misbegotten, 1941-1943; пост. 1947)
* Ақынның жаны (A Touch of the Poet, 1942; қойыл. 1958)
* Бай сарайлар (More Stately Mansions; 1967 жылдан бастап)
* Арқардың тыныштығы (The Calms of Capricorn; баспа 1983){{Div col end}}

=== Бір актілі пьесалар ===
{{Div col|2}}
* «Гленкерн» кемесі туралы пьесалар циклі:
** Шығыстан Кардиффке (Bound East for Cardiff, 1914)
** Аймақта (In The Zone, 1917)
** Үйге ұзақ жол (The Long Voyage Home, 1917)
** Кариб теңізінің үстіндегі ай (Moon of the Caribbees, 1918)
* Өмірлік жар (A Wife for a Life, 1913)
* Желі (The Web, 1913)
* Шөл (Thirst, 1913)
* Ашу (Recklessness, 1913)
* Ескертулер (Warnings, 1913)
* Тұман(Fog, 1914)
* Жасанды түсік (Abortion, 1914)
* Кино адамы: Комедия (The Movie Man: A Comedy, 1914)
* Мерген (The Sniper, 1915)
* Таңғы ас алдында (Before Breakfast, 1916)
* Иле (Ile, 1917)
* Арқан (The Rope, 1918)
* Жарақат (Shell Shock, 1918)
* Арманшыл бала(The Dreamy Kid, 1918)
* Крест орнатылған жерде (Where the Cross Is Made, 1918)
* Жын шығару (Exorcism, 1919){{Div col end}}

=== Басқа шығармалары ===

* ''Ертең'' (''Tomorrow''), қысқаша әңгіме
* ''Өте'' ''көрнекті иттің соңғы қалауы және өсиеті'' (The Last Will and Testament of An Extremely Distinguished Dog), олардың иті Блеми [[Далматин|Далматиялықтың]] атынан Карлоттаға арнап 1940 жылы желтоқсанда қартайған шағында қайтыс болудан бірнеше күн бұрын жазылған мәтін.

== Қызықты фактілер ==

* Юджин О'Нил - [[1943 жыл|1943 жылы]] режиссер және актер [[Чарли Чаплин|Чарльз Чаплиннің]] әйелі болған Уна О'Нилдің әкесі және актриса Джералдин Чаплиннің атасы. Сонымен бірге, Юджин күйеу баласы Чарльздан алты ай ғана үлкен болды.
* Өлім алдындағы мәлімдемесімен танымал: «Мен біліп едім! Біліп едім! Қонақүйде туып, қонақүйде өліп жатырмын».
* Юджин О'Нил қайтыс болған қонақ үй кейінірек Бостон университетінің жатақханасына айналды. Студенттер арасында жазушы қайтыс болған бөлмеде қазір жатақхананы кезіп жүрген оның рухы тұрады деген аңыз бар.
* Америка Құрама Штаттарының пошта қызметі Американың құрметті адамдары (1965-1978) жобасының бөлігі ретінде Юджин О'Нилді құрметіне пошта маркасын шығарды.

== Дереккөздер ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әдебиет ==

* Анна Кристи: Юджин О'Нилдің 4 актіден тұратын пьесасы / Ауд. П.Б.Зенкевич пен Н.М.Крымова. - М. .: журнал. «Өнер қайраткерлерінің хабаршысы», 1925. – 36 б.
* ''О'Нил Ю.'' Түкті маймыл: Ежелгі және қазіргі заман комедиясы. 8 көріністе / Ағылшын тілінен ауд.. М.Г. Волосова; ред. А.Н.Горлин. - Л. .: Мемлекет. ред., 1925. - 84 б.
* ''О'Нил Э.'' Шалғын маймыл: 8 көріністегі өткен және қазіргі комедия / Ағылшын тілінен ауд.. Н.М.Крымова және П.Б.Зенкевич. — М. .: Мәскеу. театр. баспасы, 1925. – 64 б.
* ''Russat E. R.'' King John: 6 эпизодтан тұратын пьеса (О'Нил жазған). - &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt; М. &lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Мәскеу. театр. баспасы, 1926. - 39 б.
* ''О'Нил Е.'' Қарағақ астындағы махаббат: үш актілі спектакль. / Ауд. П.Б.Зенкевич пен Н.М.Крымова. - М. - Л. : МОДП и К, 1927. - 48 б.
* ''О'Нил Е.'' Алтын: 4 актіден тұратын пьеса. / Ауд. Н.М. Қырымова; П.Б. Зенкевич өңдеген. - Л. : Шай-кино-принтер, 1928. - 80 б.
* ''О'Нил Евген'' . Атлантика патшайымы (Блуб): 1 актілі спектакль. / Ауд. және кіріспе. Мовшенсонның мақаласы. - М. - Л. .: Шай-кино-принтер, 1929. - 32 б.
* ''О'Нил'' Э.Негро (Қара гетто): 3 актілі, 7 көріністен тұратын пьеса / Ауд. Н.М. Қырымова; П.Б. Зенкевич пен А.Т. өңдеген; режиссердің жазбалары көркем Мәскеу басшысы А.Я.Таиров атындағы камералық театр. - М. - Л. : МОДП и К, 1930. - 46 б.
* Ақынның жаны: 4 көріністі пьеса / Ауд. Е.Голышева мен Б.Изақов. - М. : VUOAP, 1966. - 132 парақ.
* Пьесалары: 2 томда. / Ағылшын тілінен ауд.. [Комп. және ред. алғы сөз A. Anikst]. — &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt; М. .: Өнер, 1971 &lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; .
** 1-том [Көкжиектен тыс; Алтын; Анна Кристи; Қанаттар адамның барлық балаларына беріледі; Қарағаш астындағы махаббат]. — 462 б.
** Т.2 [Ақынның жан дүниесі; Түнге дейін ұзақ сапар; Тағдырдың өгей балаларына арналған ай]. — 422 б.
* Жоқтау – Электра тағдыры: Трилогия / [Транс. ағылшын тілінен. В.Алексеева; Ред. және кейін. В. Мәліков]. - М. .: Өнер, 1975. - 230 б.
* Пьесалар (Кардиффке шығысқа қарай; Анна Кристи; Шалғын маймыл; Қанаттар барлық адам баласына беріледі; Қарағақ астындағы құштарлық; Ұзақ күннің түнге қашуы; Ақынның жаны; Хьюи); Жазбалар, хаттар, сұхбаттар // O'Neill Y. Plays; Уильямс Т. Плейс / Ағылшын тілінен ауд.; [Алғы сөз. Г. Злобина]. — М. .: Радуга, 1985. — 800 б.

=== Ол туралы ===

* ''Фридштейн Ю.'' Юджин О'Нил. Биобиблиографиялық көрсеткіш. - М., 1982 ж.
* ''Коренева М.М.'' Юджин О'Нилдің шығармашылығы және американдық драматургия жолдары. - М., 1990 ж.

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://theatre-library.ru/authors/o/oneill Юджин О'Нилдің пьесалары]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200707185612/https://theatre-library.ru/authors/o/oneill |date=2020-07-07 }} 
* [https://web.archive.org/web/20130428015200/http://www.reader.vspu.ac.ru/part1/yudgin_o_nil.htm «Қарағаш астындағы махаббат» (Үзінді)]
* [http://magazines.russ.ru/inostran/1999/1/oneill.html Юджин О'Нилдің өлеңдері]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001005556/http://magazines.russ.ru/inostran/1999/1/oneill.html |date=2007-10-01 }}  сайтында трансляцияланған. AT. Рогов.
* {{Ресми сайт}}
* Работы Eugene O'Neill 
* [http://www.n-t.ru/nl/lt/oneill.htm Юджин О'Нилдің өмірбаяны]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061013061923/http://www.n-t.ru/nl/lt/oneill.htm |date=2006-10-13 }} 
* [http://enc-dic.com/colier/Onil-judzhin-5033.html Y. O'Neill]Collier энциклопедиясындағы{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130125075320/http://enc-dic.com/colier/Onil-judzhin-5033.html |date=2013-01-25 }}  мұрағатталған

{{Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы 1926—1950}}
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]]
[[Санат:Әдебиеттен Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:АҚШ драматургтері]]
[[Санат:XX ғасыр драматургтері]]
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]]
[[Санат:Бостонда қайтыс болғандар]]
[[Санат:1953 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:27 қарашада қайтыс болғандар]]
[[Санат:Нью-Йоркте туғандар]]
[[Санат:1888 жылы туғандар]]
[[Санат:16 қазанда туғандар]]
[[Санат:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>t98i5q9p19tai0skpqcicinhd5jvjlx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657829</id>
      <parentid>3657826</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T13:30:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baktygul Kurmanova</username>
        <id>185419</id>
      </contributor>
      <comment>Стилистикалық, грамматикалық, пунктуациялық түзетулер жасалады. Өмірбаяндық деректер тексеріліп, кейбір деректер жаңғыртылды, дереккөздер тізімі қайтадан толықтырылып, тексеріліп жасалды.</comment>
      <origin>3657829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40436" sha1="cmm9e744ga99401zcldf07jfckc3c13" xml:space="preserve">{{Тұлға|Сурет=[[File:Eugene O'Neill 1936.jpg|Eugene_O'Neill_1936]]}}{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2022}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Жазушы
 |Есімі                 = Юджин О’Нил
 |Шынайы есімі       = Eugene Gladstone O'Neill
 |Суреті          = ONeill-Eugene-LOC.jpg
 |Ені               = 
 |Суреттің аты = 
 |Туған күні        = 16.10.1888
 |Туған жері       = Бродвей, [[Нью-Йорк]]
 |Қайтыс болған күні          = 27.11.1953
 |Қайтыс болған жері         = [[Бостон]], [[АҚШ]]
 |Мансабы     = {{Драматург|XX ғасыр|АҚШ}}
 |Шығармашылық жылдары      = 
 |Бағыты          = 
 |Жанры                 = 
 |Шығармалардың тілі    = 
 |Марапаттары               = {{Нобельдік медаль}} [[Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы]] (1936), &lt;br&gt; [[Пулицер сыйлығы]] (1920, 1922, 1928, 1957 (өлгеннен соң))
 |Commons             = 
}}
'''Юджин Гладстон О'Нил''' ({{Lang-en|Eugene Gladstone O'Neill}}; {{Туғанкүні|16|10|1888}} — {{Қайтысболғанкүні|27|11|1953}}) — америкалық драматург, 1936 жылғы [[Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы]]ның иегері, Пулитцер сыйлығының иегері ([[1920 жыл|1920]], [[1922 жыл|1922]], [[1928 жыл|1928]], [[1957 жыл|1957]] [дүниеден өткен соң]).

== Өмірбаяны ==


Юджин Гладстон О’Нил 1888 жылғы 16 қазанда Нью-Йорк қаласындағы Лонгакр-скверде, қазіргі Таймс-сквер аумағында орналасқан ''Barrett House'' қонақүйінде дүниеге келді. Оның әкесі Джеймс О’Нил — ирландиялық иммигрант әрі «Граф Монте-Кристо» рөлімен танылған америкалық театр актері. Анасы Мэри Эллен «Элла» Квинлан О’Нил ирландиялық отбасынан шыққан. Әкесінің гастрольдік сапарларына байланысты Юджиннің балалық шағы қонақүйлерде, пойыздарда және театр сахнасының сыртында өтті. Бұл тұрақсыз өмір салты кейін оның шығармашылығына елеулі ықпал етті.

Юджинді дүниеге әкелу кезінде анасы ауыр босанғандықтан, ауырсынуды басу мақсатында дәрігер оған морфин берген, соның салдарынан Элла О’Нил есірткіге тәуелді болып қалған. Демек, оның есірткіге тәуелділігі Юджиннің дүниеге келуімен байланысты. Анасының есірткі тәуелділігі отбасының психологиялық ахуалына ауыр әсер етіп, кейін О’Нилдің «Түнге ұласқан ұзақ күн» атты өмірбаяндық драмасында көрініс тапты &lt;ref&gt;https://www.nps.gov/euon/learn/historyculture/ella-quinlan-o-neill-mother.htm?utm_source=chatgpt.com&lt;/ref&gt;. 

1895 жылы Юджин Нью-Йорктің Бронкс ауданындағы ұл балаларға арналған католиктік Әулие Алоизий академиясына жіберілді. 1900 жылы Манхэттендегі Де Ла Салль институтында оқыды. Ал 1902 жылы Коннектикут штатының Стамфорд қаласындағы зайырлы Беттс академиясына түсті. Жас кезінен әдебиетке қызығып, көп кітап оқыды. 1906 жылы О’Нил Принстон университетіне оқуға түсті. Алайда оның университеттегі білімі ұзаққа созылмады. Тәртіп бұзуы мен ішімдікке байланысты оқудан шеттетілгеннен кейін, университетке қайта оралмады.  1909 жылғы 2 қазанда О’Нил әкесінің қарсылығына қарамастан, Кэтлин Дженкинске үйленеді. Көп ұзамай ол алтын іздеу мақсатымен Гондурасқа, кейін Оңтүстік Америкаға аттанады. Теңізші болып жұмыс істеп, Буэнос-Айрес пен Ливерпуль порттарында тұрады. Осы жылдары қаңғыбастық пен жоқшылықты бастан өткеріп, ішімдікке салынып, күйзеліске ұшырайды. Біраз уақыт кеме және жүк тасымалдау компанияларында еңбек еткен. 1910 жылы олардың кіші Юджин О’Нил атты ұлы дүниеге келеді. Алайда О’Нил отбасымен бірге тұрмайды және ұлын алғаш рет бірнеше жылдан кейін ғана көреді &lt;ref&gt;https://eoneill.com/yale/eojr_collection/introduction.htm?utm_source=chatgpt.com&lt;/ref&gt;. 

1911 жылы АҚШ-қа оралғаннан кейін, О’Нил әкесінің театр труппасында қысқа уақыт актер болып жұмыс істейді. Кейін ''New London Telegraph'' газетінде тілші қызметін атқарып, өлеңдері мен мақалаларын жариялайды. 1912 жылы ауыр күйзеліске түсіп,  Нью-Йоркте өзіне қол жұмсауға әрекет жасайды. Сол жылы Кэтлин Дженкинспен айырылысады.

1912 жылдың соңында О’Нилге туберкулез диагнозы қойылады. Ол 1912–1913 жылдары Коннектикуттағы Гейлорд-Фарм шипажайында емделеді. Шипажайда өткізген уақытын кейін рухани «қайта туу» кезеңі деп атайды. Дәл осы кезде ол өмірін әдебиет пен драматургияға арнауға шешім қабылдап, пьесалар жаза бастайды.

1914 жылы О’Нил Гарвард университетіндегі әйгілі драматург Джордж Пирс Бейкер жүргізген &quot;''Workshop 47&quot;'' драматургия курсына түседі.  Мұнда 1914–1915 жылдары оқығанымен, бағдарламаны толық аяқтамайды. 

1910 жылдары О’Нил америкалық радикалды зиялы қауым өкілдерімен араласады. Солардың арасында журналист әрі АҚШ Коммунистік партиясын құрушылардың бірі Джон Рид те болды. Кейбір өмірбаяндық зерттеулерде О’Нил Джон Ридтің әйелі, жазушы және журналист Луиза Брайантпен жақын қарым-қатынаста болғаны айтылады.

1916 жылдың жазында Массачусетс штатының Провинстаун қаласында О’Нилдің теңіз өміріне арналған бір актілі &quot;''Bound East for Cardiff&quot;'' пьесасы қойылады. Осыдан кейін ол эксперименттік &quot;''The Provincetown Players&quot;'' театр ұжымымен ынтымақтаса бастайды. Труппа кейін Нью-Йорктің Гринвич-Виллидж ауданында О’Нилдің бірнеше пьесасын сахнаға шығарады. Бұл ынтымақтастық драматургтің кәсіби шығармашылық жолының басталуына негіз болады.

1917 жылы О’Нил коммерциялық прозаның авторы Агнес Боултонмен танысып, 1918 жылғы 12 сәуірде оған үйленеді. Үйленгеннен кейін, ерлі-зайыптылар Нью-Джерси штатындағы Пойнт-Плезант деген жерде Агнестің ата-анасына тиесілі үйде тұрады. Кейін Коннектикут пен Бермуд аралдарына көшеді. Олардың Шейн және Уна есімді екі баласы дүниеге келеді.

1920–1923 жылдар О’Нил үшін ауыр кезең болады. Оның әкесі Джеймс О’Нил 1920 жылы, анасы Элла О’Нил 1922 жылы, ал ағасы Джеймс О’Нил 1923 жылы дүниеден өтеді. Бұл қайғылы оқиғалар драматургтің дүниетанымы мен шығармашылығына терең әсер етеді.

О’Нил мен Агнес Боултон  1929 жылғы 2 шілдеде ресми түрде ажырасады. Сол жылы О’Нил актриса Карлотта Монтерейге үйленеді. Ерлі-зайыптылар бастапқыда Францияның Луара аңғарындағы Сен-Антуан-дю-Роше коммунасында орналасқан Шато-дю-Плесси қамалында тұрады. 1930 жылдардың басында АҚШ-қа оралып, Джорджия штатындағы Си-Айлендке қоныстанады.

1936 жылы Юджин О’Нил әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын иеленген алғашқы америкалық драматург атанады. Сыйлық оған &quot;Трагедияның өзіндік тұжырымдамасын бейнелейтін драмалық шығармаларының қуаты, шынайылығы мен терең сезімталдығы үшін&quot; берілед &lt;ref&gt;https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1936/oneill/biographical/?utm_source=chatgpt.com&lt;/ref&gt;. 

Нобель сыйлығын алғаннан кейін, О’Нил мен Карлотта Калифорнияға көшеді. Олар 1937 жылы Данвилл қаласының маңынан жер сатып алып, &quot;''Tao House&quot;'' деп аталатын үй салдырады. Ерлі-зайыптылар бұл үйде 1937 жылдан 1944 жылға дейін тұрады. Қазіргі кезде &quot;''Tao House&quot;''  — Юджин О’Нилге арналған ұлттық тарихи орын.

О’Нил &quot;''Tao House&quot;'' үйінде өзінің аса маңызды шығармаларын, соның ішінде &quot;Мұз сатушы келеді&quot;, &quot;Түнге ұласқан ұзақ күн&quot;, &quot;Тағдыр тәлкегіне ұшырағандарға арналған ай&quot; және &quot;Хьюи&quot; пьесаларын жазады. Ерлі-зайыптылардың қарым-қатынасы әрдайым бірқалыпты болмағанымен, ресми түрде ажыраспайды. Карлотта драматургтің денсаулығы нашарлаған жылдары оған күтім жасап, шығармашылықпен айналысуына жағдай туғызады &lt;ref&gt;https://eugeneoneill.org/about-us/history/tao-house/?utm_source=chatgpt.com&lt;/ref&gt;. 

1940 жылдардың басында О’Нилдің денсаулығы күрт нашарлайды. Ол депрессиядан, невриттен және қолының үдемелі дірілінен зардап шегеді. Қолының дірілдеуі жазу мүмкіндігін барған сайын шектей түседі де, О’Нил шығармаларын тек қолмен жаза алатындықтан, &quot;диктовка&quot; мен машинкаға басу тәсілдерін қолдануға әрекеттенгенімен, оларға бейімделе алмайды. Сондықтан 1943 жылдан кейін жаңа пьеса жаза алмайды.

Кезінде дәрігерлер О’Нилдің сырқатын Паркинсон ауруы деп болжаған. Алайда қайтыс болғаннан кейін жүргізілген патологиялық зерттеудің нәтижелері бұл диагнозды растамаған. 2000 жылы жарияланған медициналық зерттеуде оның мишығының үдемелі атрофиясына байланысты сирек кездесетін нейродегенерациялық ауруға шалдыққаны анықталған. 

1944 жылы О’Нил мен Карлотта &quot;''Tao House&quot;'' үйін сатып, алдымен Сан-Францискодағы қонақүйге көшіп, кейін Нью-Йорк пен Массачусетс штатында тұрады. Өмірінің соңғы кезеңінде О’Нил денсаулығының нашарлауына байланысты шығармашылық жұмысын жалғастыра алмайды.

Юджин О’Нил 1953 жылғы 27 қарашада 65 жасында Бостондағы &quot;''Shelton Hotel&quot;'' қонақүйінің 401-нөмірлі бөлмесінде қайтыс болады. Оның өліміне бронхопневмония себеп болған. Драматург Бостонның Джамейка-Плейн ауданындағы Форест-Хиллз зиратына жерленеді &lt;ref&gt;https://www.bu.edu/bostonia/web/shelton/?utm_source=chatgpt.com&lt;/ref&gt;. 

Юджин О’Нил америкалық драматургияның қалыптасуына зор ықпал еткен. Ол әдебиет саласындағы Нобель сыйлығымен қатар төрт рет Пулитцер сыйлығын иеленеді. Оның психологиялық тереңдігімен, трагедиялық мазмұнымен және жаңашыл көркемдік тәсілдерімен ерекшеленетін пьесалары әлем театрларында әлі күнге дейін сахналарға шығарылып  келеді. 

'''Шығармашылығы'''

1916 жылы Массачусетс штатының Провинстаун қаласында Юджин О’Нилдің теңіз өміріне арналған бір актілі &quot;''Bound East for Cardiff'' &quot; (« Шығыстан Кардиффке ») пьесасы сахналанды. Бұл қойылым драматургтің кәсіби театрдағы алғашқы елеулі табысы болды. Сол жылы пьеса Нью-Йорктің Гринвич-Виллидж ауданындағы &quot;''The Provincetown Players&quot;'' театрының сахнасында қайта қойылды. Осы театр ұжымымен ынтымақтастық О’Нилдің америкалық драматургиядағы шығармашылық жолының басталуына негіз қалады.

О’Нилдің Бродвей сахнасындағы алғашқы ірі жетістігі — 1918 жылы жазылған &quot;''Beyond the Horizon&quot;'' («Көкжиектен әрі») пьесасы. Шығарма 1920 жылғы 2 ақпанда Нью-Йорктегі Мороско театрында алғаш рет қойылды. Пьесаны көрермендер мен театр сыншылары жоғары бағалап, ол 1920 жылы драматургия саласындағы Пулитцер сыйлығына ие болды. Бұл О’Нил алған төрт Пулитцер сыйлығының алғашқысы еді &lt;ref&gt;https://www.pulitzer.org/winners/eugene-oneill?utm_source=chatgpt.com&lt;/ref&gt;. 

1920 жылы жазылған &quot;''The Emperor Jones&quot;'' («Император Джонс») пьесасы О’Нилді кеңінен танытқан алғашқы эксперименттік шығармалардың бірі болды. Пьеса 1920 жылы Нью-Йорктегі Провинстаун театрында қойылып, кейін Бродвей сахнасына шығарылды. Шығарма Кариб теңізіндегі ойдан шығарылған аралда өзін император деп жариялаған Брут Джонстың билігі мен күйреуін бейнелейді. Пьесада АҚШ-тың Гаитиді басып алуының жекелеген тарихи оқиғалары пайдаланылғанымен, оны толығымен Гаити оккупациясы туралы шығарма деп сипаттау дұрыс емес. Пьеса экспрессионистік тәсілдерімен және басты рөлді афроамерикалық актер Чарльз Гилпиннің орындауымен театр тарихында ерекше орын алды.

1920–1943 жылдар аралығында О’Нил жиырмаға жуық көлемді пьеса және бірқатар шағын драмалық шығарма жазды. Осы кезеңде оның америкалық театрдың мазмұны мен көркемдік мүмкіндіктерін өзгерткен негізгі туындылары дүниеге келді.

1920 жылы жазылған &quot;''Anna Christie&quot;'' («Анна Кристи») пьесасы алғаш рет 1921 жылы сахналанды. Бұл туындысы үшін О’Нил 1922 жылы екінші рет Пулитцер сыйлығын алды.

1924 жылы жазылып, сол жылы сахналанған &quot;''Desire Under the Elms&quot;'' («Қарағаштар түбіндегі құштарлық») пьесасында ежелгі грек трагедиясына тән тағдыр, күнә, құштарлық және жазалау тақырыптары Жаңа Англиядағы фермерлер өмірімен ұштастырылды. 

1925–1926 жылдары жазылған &quot;''Lazarus Laughed&quot;'' («Лазарь күлді») пьесасы 1928 жылы алғаш рет сахналанды. Шығармада ежелгі грек театры мен жапонның Но театрына тән хор, маска және шартты бейнелеу тәсілдері пайдаланылды.

1926 жылы жарық көріп, сол жылы сахналанған &quot;''The Great God Brown&quot;'' («Ұлы құдай Браун») пьесасында кейіпкерлердің қоғамға көрсететін сыртқы бейнесі мен шынайы болмысын ажырату үшін бетперделер қолданылды. О’Нил ежелгі грек және жапон театрының элементтерін механикалық түрде &quot;қайта енгізген&quot; қозғалысқа қатысқан жоқ. Ол аталған театр дәстүрлерінің маска, хор және рәсімдік әрекет сияқты тәсілдерін заманауи драматургияда шығармашылықпен пайдаланды.

1928 жылы сахналанған &quot;''Strange Interlude&quot;''  («Ғажайып интерлюдия») пьесасында кейіпкерлердің жасырын ойларын тікелей білдіретін ішкі монологтер мен ұзақ ремаркалар қолданылды. Бұл жаңашыл туынды О’Нилге 1928 жылы үшінші Пулитцер сыйлығын әкелді.

1931 жылы қойылған &quot;''Mourning Becomes Electra&quot;'' («Қаралы киім Электраға жарасады») драмалық трилогиясы Эсхилдің &quot;Орестеясының&quot; желісіне негізделді. О’Нил ежелгі грек трагедиясындағы отбасылық қарғыс, кек пен кінә мәселелерін АҚШ-тағы Азамат соғысынан кейінгі Жаңа Англия жағдайына бейімдеді.

1933 жылы жазылып, сол жылы сахналанған &quot;''Ah, Wilderness!&quot;'' («О, жастық!») — О’Нил шығармашылығындағы сирек кездесетін комедиялық туынды. Оны драматургтің жалғыз комедиясы деп атауға болады, дегенмен оның кейбір басқа шығармаларында да комедиялық элементтер кездеседі.

О’Нил Пулитцер сыйлығын төрт рет иеленді: &quot;''Beyond the Horizon&quot;'' үшін — 1920 жылы, &quot;''Anna Christie&quot;'' үшін — 1922 жылы, &quot;''Strange Interlude&quot;'' үшін — 1928 жылы және &quot;''Long Day’s Journey into Night&quot;''  үшін қайтыс болғаннан кейін, 1957 жылы &lt;ref&gt;https://www.pulitzer.org/article/eugene-oneill-playwright-who-won-over-pulitzer-jurors-four-times?utm_source=chatgpt.com&lt;/ref&gt;. 

1936 жылы Юджин О’Нил «Трагедия туралы өзіндік тұжырымдаманы бейнелейтін драмалық шығармаларының қуаты, шынайылығы және терең сезімталдығы үшін» әдебиет саласындағы Нобель сыйлығына ие болды. Ол осы марапатты иеленген алғашқы америкалық драматург атанды. 

1937 жылы О’Нил үшінші әйелі Карлотта Монтереймен бірге Калифорния штатының Данвилл қаласындағы &quot;''Tao House&quot;'' үйіне қоныстанды. Осы кезеңде ол АҚШ-тағы ирландиялық иммигранттар әулетінің бірнеше ұрпағын қамтитын он бір пьесадан тұратын цикл жазуды жоспарлады. Циклге &quot;''A Tale of Possessors Self-Dispossessed&quot;'' — «Өз иелігінен айырылған иеленушілер туралы хикая» деген жалпы атау берілді. Алайда ауқымды жобаның бір ғана пьесасы толық аяқталды, ал екіншісі қолжазба күйінде қалды.

Циклдің аяқталған туындысы — 1942 жылы жазылған &quot;''A Touch of the Poet&quot;'' («Ақындықтың нышаны»). Пьеса автор қайтыс болғаннан кейін, 1958 жылы Бродвейде қойылды. ''&quot;More Stately Mansions1'' («Салтанатты сарайлар») пьесасының көлемді қолжазбасы аяқталмай қалған, бірақ кейін редакцияланып, 1967 жылы сахналанды. 

1939 жылы О’Нил &quot;''The Iceman Cometh&quot;'' («Мұз сатушы келеді») пьесасын аяқтады. Шығарма 1940 жылы жарияланып, 1946 жылы Бродвейде алғаш рет қойылды.  Пьесада драматургтің Нью-Йорк таверналарында өткізген жастық шағындағы тәжірибесі көрініс тапқан.

1939–1941 жылдары О’Нил өзінің өмірбаяндық сипаты басым &quot;''Long Day’s Journey into Night&quot;'' («Түнге ұласқан ұзақ күн») пьесасын жазды. Шығармада бір отбасының бір күн ішіндегі өмірі суреттеліп, жазушының ата-анасы, ағасы және өзінің прототиптік бейнелері жасалды. Пьеса О’Нилдің ең маңызды әрі көркемдік деңгейі жоғары туындысы ретінде бағаланады.

1941–1943 жылдары жазылған&quot; ''A Moon for the Misbegotten&quot;'' («Тағдыр тәлкегіне ұшырағандарға арналған ай») пьесасы 1947 жылы алғаш рет сахналанды. Алғашқы қойылымы айтарлықтай табысқа жете қоймағанымен, кейінгі сахналық нұсқалары шығарманың көркемдік маңызын танытты. Қазіргі кезде ол О’Нилдің үздік пьесаларының бірі саналады.

О’Нилдің соңғы кезеңдегі шығармаларының қатарына 1942 жылы жазылған &quot;''Hughie&quot;'' («Хьюи») пьесасы да жатады. Осы жылдары қолының үдемелі дірілі оның жазу мүмкіндігін біртіндеп шектеді. 1943 жылдан кейін драматург жаңа пьеса жаза алмады. 

О’Нил аяқталмаған қолжазбаларының бірқатарын жоюды өсиет етті. Кейбір қолжазбаларды драматург пен Карлотта оның көзі тірісінде өртеген, ал қалған аяқталмаған материалдардың бір бөлігін Карлотта кейін О’Нилдің тілегіне сәйкес жойған. Дегенмен барлық қолжазба жойылған жоқ: &quot;''More Stately Mansions&quot;'' сияқты кейбір аяқталмаған шығармалары сақталып қалды.

1945 жылғы 29 қарашада О’Нил &quot;''Long Day’s Journey into Night&quot;'' пьесасының қолжазбасын &quot;''Random House&quot;''  баспасына табыстап, оны өзі қайтыс болғаннан кейін 25 жыл өткенше жарияламау жөніндегі құжатқа қол қойды. О’Нил 1953 жылы қайтыс болғаннан кейін, Карлотта Монтерей қолжазбаның заңды иесі ретінде оны баспадан қайтарып алып, Йель университетінің баспасына тапсырды.

Пьеса О’Нилдің өсиетінде көрсетілген мерзімнен әлдеқайда ерте, 1956 жылғы ақпанда Йель университетінің баспасынан жарық көрді. Сол жылы Швецияның Корольдік драма театрында алғаш рет сахналанып, кейін Бродвейде қойылды. 1957 жылы О’Нил осы шығармасы үшін қайтыс болғаннан кейін, төртінші Пулитцер сыйлығымен марапатталды. 

1920 жылы О’Нилдің өзінің 1912 жылғы өзіне қол жұмсау әрекетіне негізделген &quot;''Exorcism&quot;'' («Экзорцизм») пьесасы сахналанды. Көп ұзамай драматург қойылымды тоқтатып, пьесаның барлық көшірмесін жоюды талап етті. Шығарма тоқсан жылдан астам уақыт бойы жоғалған деп есептелді. 2011 жылдың басында сценарист және продюсер Филип Йорданның жесірі оның мұрағатынан О’Нил өз қолымен түзетулер енгізген &quot;''Exorcism&quot;'' пьесасының машинкаға басылған данасын тапты. Қолжазбаны Йель университетінің Бейнеке сирек кітаптар мен қолжазбалар кітапханасы сатып алды. Пьеса 2011 жылы жұртшылыққа таныстырылып, 2012 жылы Йель университетінің баспасынан жеке кітап болып жарық көрді  &lt;ref&gt;https://yalebooks.yale.edu/book/9780300181319/exorcism/?utm_source=chatgpt.com&lt;/ref&gt;.  

== Туындылары ==

=== Пьесалары ===
{{Div col|2}}
* [[Нан мен май]] (Bread and Butter, 1914)
* Тұтқында болу (Servitude, 1914)
* Жеке теңдеу (The Personal Equation, 1915)
* Сондықтан мен сенен сұраймын (Now I Ask You, 1916)
* [[Көкжиектен тыс]] (Beyond the Horizon, 1918 ж.)
* Сабан (The Straw, 1919)
* Крис Кристоферсен (Chris Christophersen, 1919)
* Алтын (Gold, 1920 ж.)
* Анна Кристи (Anna Christie, 1920)
* Император Джонс (The Emperor Jones, 1920)
* Бұлай емес (Diff'rent, 1921)
* Бірінші адам (The First Man, 1922)
* [[Шашты маймыл (пьеса)|Шашты маймыл]] (The Hairy Ape, 1922 ж.)
* Фонтан (The Fountain, 1923)
* Миллиондаған Марко (Marco Millions, 1923-25)
* [[Қанаттар барлық адам баласына беріледі]] (All God’s Chillun Got Wings, 1924)
* Біріккендер (Welded, 1924)
* [[Қарағаш астындағы құштарлық]] (Desire Under the Elms, 1925)
* Лазар күлді (Lazarus Laughed, 1925-1925)
* [[Ұлы Құдай Браун]] (The Great God Brown, 1926)
* Біртүрлі интермедия (Strange Interlude, 1928)
* Динамо (Dynamo, 1929)
* Жоқтау - Электраның тағдыры (Mourning Becomes Electra, 1931)
* Әй, шөл! (Ah, Wilderness!, 1933)
* Аяқталмаған күндер (Days Without End, 1933)
* Мұз адамы комета (The Iceman Cometh, 1939; баспа 1940 ж., қойыл. 1946 ж.)
* Хьюи (Hughie, 1941; қойыл. 1959)
* [[Түнге ұзақ күндік саяхат]] (Long Day’s Journey Into Night, 1941; пост. 1956)
* Тағдырдың өгей ұлдарына арналған ай (A Moon for the Misbegotten, 1941-1943; пост. 1947)
* Ақынның жаны (A Touch of the Poet, 1942; қойыл. 1958)
* Бай сарайлар (More Stately Mansions; 1967 жылдан бастап)
* Арқардың тыныштығы (The Calms of Capricorn; баспа 1983){{Div col end}}

=== Бір актілі пьесалар ===
{{Div col|2}}
* «Гленкерн» кемесі туралы пьесалар циклі:
** Шығыстан Кардиффке (Bound East for Cardiff, 1914)
** Аймақта (In The Zone, 1917)
** Үйге ұзақ жол (The Long Voyage Home, 1917)
** Кариб теңізінің үстіндегі ай (Moon of the Caribbees, 1918)
* Өмірлік жар (A Wife for a Life, 1913)
* Желі (The Web, 1913)
* Шөл (Thirst, 1913)
* Ашу (Recklessness, 1913)
* Ескертулер (Warnings, 1913)
* Тұман(Fog, 1914)
* Жасанды түсік (Abortion, 1914)
* Кино адамы: Комедия (The Movie Man: A Comedy, 1914)
* Мерген (The Sniper, 1915)
* Таңғы ас алдында (Before Breakfast, 1916)
* Иле (Ile, 1917)
* Арқан (The Rope, 1918)
* Жарақат (Shell Shock, 1918)
* Арманшыл бала(The Dreamy Kid, 1918)
* Крест орнатылған жерде (Where the Cross Is Made, 1918)
* Жын шығару (Exorcism, 1919){{Div col end}}

=== Басқа шығармалары ===

* ''Ертең'' (''Tomorrow''), қысқаша әңгіме
* ''Өте'' ''көрнекті иттің соңғы қалауы және өсиеті'' (The Last Will and Testament of An Extremely Distinguished Dog), олардың иті Блеми [[Далматин|Далматиялықтың]] атынан Карлоттаға арнап 1940 жылы желтоқсанда қартайған шағында қайтыс болудан бірнеше күн бұрын жазылған мәтін.

== Қызықты фактілер ==

* Юджин О'Нил - [[1943 жыл|1943 жылы]] режиссер және актер [[Чарли Чаплин|Чарльз Чаплиннің]] әйелі болған Уна О'Нилдің әкесі және актриса Джералдин Чаплиннің атасы. Сонымен бірге, Юджин күйеу баласы Чарльздан алты ай ғана үлкен болды.
* Өлім алдындағы мәлімдемесімен танымал: «Мен біліп едім! Біліп едім! Қонақүйде туып, қонақүйде өліп жатырмын».
* Юджин О'Нил қайтыс болған қонақ үй кейінірек Бостон университетінің жатақханасына айналды. Студенттер арасында жазушы қайтыс болған бөлмеде қазір жатақхананы кезіп жүрген оның рухы тұрады деген аңыз бар.
* Америка Құрама Штаттарының пошта қызметі Американың құрметті адамдары (1965-1978) жобасының бөлігі ретінде Юджин О'Нилді құрметіне пошта маркасын шығарды.

== Дереккөздер ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әдебиет ==

* Анна Кристи: Юджин О'Нилдің 4 актіден тұратын пьесасы / Ауд. П.Б.Зенкевич пен Н.М.Крымова. - М. .: журнал. «Өнер қайраткерлерінің хабаршысы», 1925. – 36 б.
* ''О'Нил Ю.'' Түкті маймыл: Ежелгі және қазіргі заман комедиясы. 8 көріністе / Ағылшын тілінен ауд.. М.Г. Волосова; ред. А.Н.Горлин. - Л. .: Мемлекет. ред., 1925. - 84 б.
* ''О'Нил Э.'' Шалғын маймыл: 8 көріністегі өткен және қазіргі комедия / Ағылшын тілінен ауд.. Н.М.Крымова және П.Б.Зенкевич. — М. .: Мәскеу. театр. баспасы, 1925. – 64 б.
* ''Russat E. R.'' King John: 6 эпизодтан тұратын пьеса (О'Нил жазған). - &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt; М. &lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Мәскеу. театр. баспасы, 1926. - 39 б.
* ''О'Нил Е.'' Қарағақ астындағы махаббат: үш актілі спектакль. / Ауд. П.Б.Зенкевич пен Н.М.Крымова. - М. - Л. : МОДП и К, 1927. - 48 б.
* ''О'Нил Е.'' Алтын: 4 актіден тұратын пьеса. / Ауд. Н.М. Қырымова; П.Б. Зенкевич өңдеген. - Л. : Шай-кино-принтер, 1928. - 80 б.
* ''О'Нил Евген'' . Атлантика патшайымы (Блуб): 1 актілі спектакль. / Ауд. және кіріспе. Мовшенсонның мақаласы. - М. - Л. .: Шай-кино-принтер, 1929. - 32 б.
* ''О'Нил'' Э.Негро (Қара гетто): 3 актілі, 7 көріністен тұратын пьеса / Ауд. Н.М. Қырымова; П.Б. Зенкевич пен А.Т. өңдеген; режиссердің жазбалары көркем Мәскеу басшысы А.Я.Таиров атындағы камералық театр. - М. - Л. : МОДП и К, 1930. - 46 б.
* Ақынның жаны: 4 көріністі пьеса / Ауд. Е.Голышева мен Б.Изақов. - М. : VUOAP, 1966. - 132 парақ.
* Пьесалары: 2 томда. / Ағылшын тілінен ауд.. [Комп. және ред. алғы сөз A. Anikst]. — &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt; М. .: Өнер, 1971 &lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; .
** 1-том [Көкжиектен тыс; Алтын; Анна Кристи; Қанаттар адамның барлық балаларына беріледі; Қарағаш астындағы махаббат]. — 462 б.
** Т.2 [Ақынның жан дүниесі; Түнге дейін ұзақ сапар; Тағдырдың өгей балаларына арналған ай]. — 422 б.
* Жоқтау – Электра тағдыры: Трилогия / [Транс. ағылшын тілінен. В.Алексеева; Ред. және кейін. В. Мәліков]. - М. .: Өнер, 1975. - 230 б.
* Пьесалар (Кардиффке шығысқа қарай; Анна Кристи; Шалғын маймыл; Қанаттар барлық адам баласына беріледі; Қарағақ астындағы құштарлық; Ұзақ күннің түнге қашуы; Ақынның жаны; Хьюи); Жазбалар, хаттар, сұхбаттар // O'Neill Y. Plays; Уильямс Т. Плейс / Ағылшын тілінен ауд.; [Алғы сөз. Г. Злобина]. — М. .: Радуга, 1985. — 800 б.

=== Ол туралы ===

* ''Фридштейн Ю.'' Юджин О'Нил. Биобиблиографиялық көрсеткіш. - М., 1982 ж.
* ''Коренева М.М.'' Юджин О'Нилдің шығармашылығы және американдық драматургия жолдары. - М., 1990 ж.

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://theatre-library.ru/authors/o/oneill Юджин О'Нилдің пьесалары]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200707185612/https://theatre-library.ru/authors/o/oneill |date=2020-07-07 }} 
* [https://web.archive.org/web/20130428015200/http://www.reader.vspu.ac.ru/part1/yudgin_o_nil.htm «Қарағаш астындағы махаббат» (Үзінді)]
* [http://magazines.russ.ru/inostran/1999/1/oneill.html Юджин О'Нилдің өлеңдері]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001005556/http://magazines.russ.ru/inostran/1999/1/oneill.html |date=2007-10-01 }}  сайтында трансляцияланған. AT. Рогов.
* {{Ресми сайт}}
* Работы Eugene O'Neill 
* [http://www.n-t.ru/nl/lt/oneill.htm Юджин О'Нилдің өмірбаяны]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061013061923/http://www.n-t.ru/nl/lt/oneill.htm |date=2006-10-13 }} 
* [http://enc-dic.com/colier/Onil-judzhin-5033.html Y. O'Neill]Collier энциклопедиясындағы{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130125075320/http://enc-dic.com/colier/Onil-judzhin-5033.html |date=2013-01-25 }}  мұрағатталған

{{Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы 1926—1950}}
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]]
[[Санат:Әдебиеттен Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:АҚШ драматургтері]]
[[Санат:XX ғасыр драматургтері]]
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]]
[[Санат:Бостонда қайтыс болғандар]]
[[Санат:1953 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:27 қарашада қайтыс болғандар]]
[[Санат:Нью-Йоркте туғандар]]
[[Санат:1888 жылы туғандар]]
[[Санат:16 қазанда туғандар]]
[[Санат:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>cmm9e744ga99401zcldf07jfckc3c13</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Billboard Music Awards</title>
    <ns>0</ns>
    <id>719652</id>
    <revision>
      <id>3658347</id>
      <parentid>3235723</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T11:31:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3658347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3453" sha1="6jwnrrj5i4tgpy837892k39176nmgr9" xml:space="preserve">{{Сыйлық 
| атауы              = Billboard Music Awards
| түпнұсқа_атауы     = Billboard Music Awards
| сурет              = Billboard Music Awards logo.svg
| сурет_ені          = 250px
| сурет_сипаттамасы  = Billboard Music Awards логотипі
| мемлекет           = {{Байрақ|АҚШ}}
| не үшін            = Чарттардағы көрнекті жетістіктері үшін
| құрылтайшы         = [[Billboard]]
| негізі_қаланды     = {{start date and age|1990|12|10}}
| саны               = 
| сайт               = https://www.billboardmusicawards.com
| алдыңғы            = 
| келесі             = 2024 Billboard Music Awards
}}
'''«Billboard Music Award»''' — «[[Billboard]]» музыкалық баспа басылымы тағайындаған музыкалық марапат. Әртістердің музыкалық чарттардағы және шығармашылығын коммерциялық насихаттаудағы жетістіктері үшін беріледі.Марапаттау рәсімі алғаш рет [[1990 жыл]]ы өткізіліп, [[2006 жыл]]ы ұмытылғанға дейін жыл сайын желтоқсанда өткізілді&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.billboard.com/articles/news/bbma/7386047/top-billboard-music-award-winners-all-time-1990-2016 |title=Top Billboard Music Award Winners of All Time (1990–2016) |last=Caulfield |first=Keith |date=2016-03-31 |work=Billboard |access-date=2017-04-10 |accessdate=2018-01-15 |archivedate=2017-05-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170502064904/http://www.billboard.com/articles/news/bbma/7386047/top-billboard-music-award-winners-all-time-1990-2016 }}&lt;/ref&gt;.
Марапат [[2011 жыл]]ы оралып, содан бері жыл сайын мамыр айында өткізіліп келеді.

== Жеңістер ==
Billboard Music Awards жеңіп алған номинациялар бойынша рекорд әнші [[Drake|Дрейк]]ке (27) ал әйелдер арасында [[Тейлор Свифт]]ке (23) тиесілі.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Әртіс
! Жеңістер саны
|-
|[[Drake]]
|align=center rowspan=1|27
|-
| [[Тейлор Свифт]]
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center| 23
|-
| [[Бейонсе]] (Destiny's Child) 
|-
| [[Джастин Бибер]]
| align=&quot;center| 20
|-
| [[Гарт Брукс]]
| align=&quot;center| 19
|-
| [[Адель]]
| align=center rowspan=2 | 18
|-
| [[Ашер]]
|-
| [[Майкл Джексон]]
| align=center | 17
|-
| [[Уитни Хьюстон]]
| align=center | 16
|-
| [[Мэрайя Кэри]]
| align=center| 15
|-
| [[Рианна]]
| align=center| 12
|-
| [[Кэрри Андервуд]]
| rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; | 11
|-
| [[Джанет Джексон]]
|-
| [[Лил Джон]] (East Side Boyz)
|-
| [[Мэри Джей Блайдж]]
| rowspan=&quot;4&quot; |{{center|10}}
|-
| [[Эминем]]
|-
| [[Destiny's Child]]
|-
| [[50 Cent]]
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Billboard]]
[[Санат:АҚШ музыкалық марапаттары]]
[[Санат:Fox телеарнасының бағдарламалары]]
[[Санат:American Broadcasting Company телеарнасының бағдарламалары]]</text>
      <sha1>6jwnrrj5i4tgpy837892k39176nmgr9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:1nter pares/зертхана</title>
    <ns>2</ns>
    <id>725520</id>
    <revision>
      <id>3657904</id>
      <parentid>3657650</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:55:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тізім */</comment>
      <origin>3657904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8610" sha1="19maqkbkdmd3r8djccc2u2ikg2oxhhp" xml:space="preserve">== Тізім ==
* [[Джеймс Даймон]], [[Стивен Сквери]], [[Генри Уэллс]], [[Уильям Фарго]]
* [[Төлем картасы]], [[Бөлшек банк]], [[Too big to fail]], [[Қаржылық қызметтер]], [[Баламалы қаржылық қызметтер]], [[Қаржылық талдаушы]], [[Қаржылық талдау]], [[Қаржылық есептілік]], [[Қаржылық коэффициент]], [[Пайыздар, салықтар, тозу және амортизация шегерілгенге дейінгі пайда]], [[IFRS 16]]
* [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]], [[АҚШ Қаржы министрлігі]], [[Еуропалық қаржылық қадағалау жүйесі]]
* [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]], [[Lehman Brothers банкроттығы]], [[1914 жылғы қаржы дағдарысы]]
* [[American Express]], [[Citigroup]], [[Wells Fargo]], [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]], [[Agricultural Bank of China]], [[China Construction Bank]], [[Bank of China]], [[BNP Paribas]], [[Crédit Agricole]], [[Postal Savings Bank of China]], [[Mitsubishi UFJ Financial Group]], [[Banco Santander]], [[Bank of Communications]], [[Barclays]], [[Sumitomo Mitsui Financial Group]], [[Société Générale]], [[Mizuho Financial Group]], [[China Merchants Bank]], [[Groupe BPCE]], [[Royal Bank of Canada]], [[Deutsche Bank]], [[Industrial Bank]], [[Toronto-Dominion Bank]], [[Japan Post Bank]], [[China CITIC Bank]], [[Crédit Mutuel]], [[Shanghai Pudong Development Bank]], [[Lloyds Banking Group]], [[ING Group]], [[Intesa Sanpaolo]], [[China Minsheng Bank]], [[Scotiabank]], [[Bank of Montreal]], [[China Everbright Bank]], [[UniCredit]], [[Banco Bilbao Vizcaya Argentaria]], [[NatWest Group]], [[Commonwealth Bank of Australia]], [[Standard Chartered]], [[State Bank of India]], [[Сбербанк]], [[Australia and New Zealand Banking Group]], [[La Banque postale]], [[Ping An Bank]], [[Canadian Imperial Bank of Commerce]], [[CaixaBank]], [[DZ Bank]], [[Nordea]], [[Rabobank]], [[Westpac]], [[National Australia Bank]], [[DBS Bank]], [[Commerzbank]], [[U.S. Bancorp]], [[Bank of Jiangsu]], [[Bank of Beijing]], [[Huaxia Bank]], [[Capital One]], [[PNC Financial Services]], [[Danske Bank]], [[Itaú Unibanco]], [[KB Financial Group]], [[Truist Financial]], [[Shinhan Financial Group]], [[Norinchukin Bank]], [[OCBC Bank]], [[Sumitomo Mitsui Trust Holdings]], [[Bank of Ningbo]], [[Erste Group]], [[China Guangfa Bank]], [[HDFC Bank]], [[ABN AMRO]], [[Nationwide Building Society]], [[China Zheshang Bank]], [[Resona Holdings]], [[Charles Schwab Corporation]], [[Bank of Shanghai]], [[BNY]], [[KBC Group]], [[Hana Financial Group]], [[ВТБ Банк]], [[Канада Ұлттық банкі]], [[Banco do Brasil]], [[United Overseas Bank]], [[Bank of Nanjing]], [[Banco Bradesco]], [[NongHyup Bank]], [[Woori Financial Group]], [[Landesbank Baden-Württemberg]], [[Raiffeisen (Швейцария)]], [[Caixa Econômica Federal]], [[Skandinaviska Enskilda Banken]], [[Nomura Holdings]], [[First Abu Dhabi Bank]], [[QNB Group]]
* [[The Economist]], [[Financial Times]]
* [[Бернадетт Михан]]

== Жоспар ==
* Хиуа хандары:
** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын
*** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын

* Бұхара хандары:
** Өзбек-Шайбани хандары — ?
*** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын

* Қоқан хандары:
** Өзбек-Мың хандары — Дайын

== Үлгі ==
{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = 
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = 
 |эмблема          = 
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = 
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = 
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = 
 |пайда болды      = 
 |таратылды        = 
 |ізбасары         = 
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = 
 |сайты            = 
}}

== Талқылау // Толықтыру ==
* [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]].

== WG ==
* [[World of Tanks Blitz]]
* bb
* wrsh bl
* ?

== Белсенді ==
=== Қақтығыстар ===
# [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]]
# [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]]
# [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]]
# [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]]
# [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]]
# [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]]
# [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]]

== Толықтыру ==
* [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]]
* [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]]
* [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]]
* [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]
* [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]]

== Орыс-түрік соғыстары // Жоспар ==
# [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]]
# [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]]
# Орыс-түрік соғысы 3
# Орыс-түрік соғысы 4
# Орыс-түрік соғысы 5
# Орыс-түрік соғысы 6
# Орыс-түрік соғысы 7
# Орыс-түрік соғысы 8
# Орыс-түрік соғысы 9
# Орыс-түрік соғысы 10
# Орыс-түрік соғысы 11
# Орыс-түрік соғысы 12</text>
      <sha1>19maqkbkdmd3r8djccc2u2ikg2oxhhp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658286</id>
      <parentid>3657904</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:29:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тізім */</comment>
      <origin>3658286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8625" sha1="kcsckwsu3akwro95yq2kirazc5s0vj0" xml:space="preserve">== Тізім ==
* [[Джеймс Даймон]], [[Стивен Сквери]], [[Генри Уэллс]], [[Уильям Фарго]]
* [[Төлем картасы]], [[Бөлшек банк]], [[Too big to fail]], [[Қаржылық қызметтер]], [[Баламалы қаржылық қызметтер]], [[Қаржылық талдаушы]], [[Қаржылық талдау]], [[Қаржылық есептілік]], [[Қаржылық коэффициент]], [[Пайыздар, салықтар, тозу және амортизация шегерілгенге дейінгі пайда]], [[IFRS 16]]
* [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]], [[АҚШ Қаржы министрлігі]], [[Еуропалық қаржылық қадағалау жүйесі]]
* [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]], [[Lehman Brothers банкроттығы]], [[1914 жылғы қаржы дағдарысы]]
* [[American Express]], [[Citigroup]], [[Wells Fargo]], [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]], [[Agricultural Bank of China]], [[China Construction Bank]], [[Bank of China]], [[BNP Paribas]], [[Crédit Agricole]], [[Postal Savings Bank of China]], [[Mitsubishi UFJ Financial Group]], [[Banco Santander]], [[Bank of Communications]], [[Barclays]], [[Sumitomo Mitsui Financial Group]], [[Société Générale]], [[Mizuho Financial Group]], [[China Merchants Bank]], [[Groupe BPCE]], [[Royal Bank of Canada]], [[Deutsche Bank]], [[Industrial Bank]], [[Toronto-Dominion Bank]], [[Japan Post Bank]], [[China CITIC Bank]], [[Crédit Mutuel]], [[Shanghai Pudong Development Bank]], [[Lloyds Banking Group]], [[ING Group]], [[Intesa Sanpaolo]], [[China Minsheng Bank]], [[Scotiabank]], [[Bank of Montreal]], [[China Everbright Bank]], [[UniCredit]], [[Banco Bilbao Vizcaya Argentaria]], [[NatWest Group]], [[Commonwealth Bank of Australia]], [[Standard Chartered]], [[State Bank of India]], [[Сбербанк]], [[Australia and New Zealand Banking Group]], [[La Banque postale]], [[Ping An Bank]], [[Canadian Imperial Bank of Commerce]], [[CaixaBank]], [[DZ Bank]], [[Nordea]], [[Rabobank]], [[Westpac]], [[National Australia Bank]], [[DBS Bank]], [[Commerzbank]], [[U.S. Bancorp]], [[Bank of Jiangsu]], [[Bank of Beijing]], [[Huaxia Bank]], [[Capital One]], [[PNC Financial Services]], [[Danske Bank]], [[Itaú Unibanco]], [[KB Financial Group]], [[Truist Financial]], [[Shinhan Financial Group]], [[Norinchukin Bank]], [[OCBC Bank]], [[Sumitomo Mitsui Trust Holdings]], [[Bank of Ningbo]], [[Erste Group]], [[China Guangfa Bank]], [[HDFC Bank]], [[ABN AMRO]], [[Nationwide Building Society]], [[China Zheshang Bank]], [[Resona Holdings]], [[Charles Schwab Corporation]], [[Bank of Shanghai]], [[BNY]], [[KBC Group]], [[Hana Financial Group]], [[ВТБ Банк]], [[Канада Ұлттық банкі]], [[Banco do Brasil]], [[United Overseas Bank]], [[Bank of Nanjing]], [[Banco Bradesco]], [[NongHyup Bank]], [[Woori Financial Group]], [[Landesbank Baden-Württemberg]], [[Raiffeisen (Швейцария)]], [[Caixa Econômica Federal]], [[Skandinaviska Enskilda Banken]], [[Nomura Holdings]], [[First Abu Dhabi Bank]], [[QNB Group]]
* [[The Economist]], [[Financial Times]]
* [[Бернадетт Михан]]
* [[SpaceXAI]]

== Жоспар ==
* Хиуа хандары:
** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын
*** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын

* Бұхара хандары:
** Өзбек-Шайбани хандары — ?
*** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын

* Қоқан хандары:
** Өзбек-Мың хандары — Дайын

== Үлгі ==
{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = 
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = 
 |эмблема          = 
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = 
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = 
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = 
 |пайда болды      = 
 |таратылды        = 
 |ізбасары         = 
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = 
 |сайты            = 
}}

== Талқылау // Толықтыру ==
* [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]].

== WG ==
* [[World of Tanks Blitz]]
* bb
* wrsh bl
* ?

== Белсенді ==
=== Қақтығыстар ===
# [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]]
# [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]]
# [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]]
# [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]]
# [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]]
# [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]]
# [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]]

== Толықтыру ==
* [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]]
* [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]]
* [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]]
* [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]
* [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]]

== Орыс-түрік соғыстары // Жоспар ==
# [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]]
# [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]]
# Орыс-түрік соғысы 3
# Орыс-түрік соғысы 4
# Орыс-түрік соғысы 5
# Орыс-түрік соғысы 6
# Орыс-түрік соғысы 7
# Орыс-түрік соғысы 8
# Орыс-түрік соғысы 9
# Орыс-түрік соғысы 10
# Орыс-түрік соғысы 11
# Орыс-түрік соғысы 12</text>
      <sha1>kcsckwsu3akwro95yq2kirazc5s0vj0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>The Who</title>
    <ns>0</ns>
    <id>734678</id>
    <revision>
      <id>3658145</id>
      <parentid>3332936</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T00:33:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <comment>/* Студиялық альбомдар */</comment>
      <origin>3658145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6089" sha1="qakjuwjkgez316zauzowsuloc01ndcd" xml:space="preserve">{{Музыкалық топ
 |Топ атауы           = The Who
 |Шынайы атауы        =
 |Логотипі            = 
 |Логотип ені         = 
 |Суреті              = Who - 1975.jpg
 |Сурет тақырыбы      = The Who (1975)&lt;br&gt;Солдан оңға қарай: [[Роджер Долтри]], [[Джон Энтвисл]], [[Кит Мун]], [[Пит Таунсенд]]
 |Сурет ені           = 250px
 |Фон                 = 
 |Жанры               = * [[Рок-музыка|рок]]
* [[хард-рок]]
* [[пауэр-поп]]
* [[арт-рок]]
 |Белсенділік жылдары = {{flatlist|
* 1964–1982
* 1985
* 1988–1991
* 1996–1997
* 1999–қазіргі уақыт
}}
 |Мемлекет            = {{байрақ|Ұлыбритания}}
 |Қайдан              = [[Лондон]]
 |Тілі                = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Басқаша атауы       =  {{hlist|The Detours|The High Numbers}}
 |Лейблі              = {{flatlist|
* [[Brunswick Records|Brunswick]]
* [[Reaction Records|Reaction]]
* [[Track Records|Track]]
* [[Polydor Records|Polydor]]
* [[Decca Records|Decca]]
* [[Virgin Records|Virgin]]
* [[MCA Records|MCA]]
* [[Warner Records|Warner Bros.]]
* [[Universal Republic Records|Universal Republic]]
* [[Geffen Records|Geffen]]
* [[Atco Records|Atco]]
}}
 |Басқа да жобалары   = [[Plastic Ono Band]], Thunderclap Newman, [[The Small Faces]], [[The Faces]]
 |Құрамы              = * [[Роджер Долтри]]
* [[Пит Таунсенд]]
 |Бұрынғы қатысушылары = * [[Джон Энтвисл]]
* [[Дуг Сэндом]]
* [[Кит Мун]]
* [[Кенни Джонс]]
 |Сайты               = {{URL|thewho.com}}
}}
'''The Who''' — [[1964 жыл]]ы [[Лондон]] қаласында құрылған британдық рок топ. Олардың классикалық құрамына (1964-1978) жетекші вокалист [[Роджер Долтри]], гитарист [[Пит Таунсенд]], басист [[Джон Энтвисл]] және барабаншы [[Кит Мун]] кірді. Топ ерекше концерттік қойылымдар арқылы үлкен жетістіктерге жетіп 60-70-жылдардағы ең ықпалды топтардың бірі &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-29374342 |title=«The Who unveil first new song in eight years». BBC News |access-date=2018-01-28 |archive-date=2017-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171128104845/http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-29374342 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; және тарихтағы ең ұлы рок-топтарының бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-artists-of-all-time-19691231/the-who-20110420 |title=100 Greatest Artists: The Who {{!}} Rolling Stone |access-date=2017-09-29 |archive-date=2017-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171004190145/http://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-artists-of-all-time-19691231/the-who-20110420 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;

The Who бұрынғы «The Detours» тобынан дамып, концерттер кезінде таңқаларлық мінез - құлық (қойылымнан кейін сахнада аспаптарды сындыру) арқылы автодеструктивті өнерді көрсететін поп-арт және мод қозғалыстарының бір бөлігі ретінде өзін танытты.

1990 жылы The Who [[Рок-н-ролл даңқ залы]]на енгізілді.

== Құрамы ==
=== Қазіргі құрамы ===
* [[Роджер Долтри]] ({{lang-en|Roger Daltrey}}) — басты вокал, гармоника, ритм-гитара &lt;small&gt;(1964—1965, 1965—1982, 1985, 1989, 1996—қазіргі уақыт)&lt;/small&gt;
* [[Пит Таунсенд]] ({{lang-en|Pete Townshend}}) — соло-гитара, бэк және басты-вокал &lt;small&gt;(1964—1982, 1985, 1989, 1996—қазіргі уақыт)&lt;/small&gt;

=== Бұрынғы мүшелері ===
* [[Джон Энтвисл]] ({{lang-en|John Entwistle}}) — бас-гитара, бэк және басты-вокал &lt;small&gt;1964—1966, 1966—1982, 1985, 1989, 1996—2002; 2002 жылы қайтыс болды)&lt;/small&gt;
* [[Дуг Сэндом]] ({{lang-en|Doug Sandom}}) — барабандар &lt;small&gt;(1964; 2019 жылы қайтыс болды)&lt;/small&gt;
* [[Кит Мун]] ({{lang-en|Keith Moon}}) — барабандар, бэк және басты-вокал &lt;small&gt;(1964—1966, 1966—1978; 1978 жылы қайтыс болды)&lt;/small&gt;
* [[Кенни Джонс]] ({{lang-en|Kenney Jones}}) — барабандар &lt;small&gt;(1979—1982, 1985, 1988, 2014)&lt;/small&gt;

== Дискография ==
=== Студиялық альбомдар ===
* ''[[My Generation]]'' (1965)
* ''[[A Quick One]]'' (1966)
* ''[[The Who Sell Out]]'' (1967)
* ''[[Tommy]]'' (1969)
* ''[[Who’s Next]]'' (1971)
* ''[[Quadrophenia]]'' (1973)
* ''[[The Who by Numbers]]'' (1975)
* ''[[Who Are You]]'' (1978)
* ''[[Face Dances]]'' (1981)
* ''[[It's Hard]]'' (1982)
* ''[[Endless Wire]]'' (2006)
* ''[[Who]]'' (2019)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Ұлыбритания рок топтары]]
[[Санат:Ұлыбритания хард-рок топтары]]
[[Санат:Рок-н-ролл даңқ залына енген орындаушылар]]
[[Санат:Grammy Lifetime Achievement Award иегерлері]]
[[Санат:BRIT Awards сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Polydor Records орындаушылары]]
[[Санат:Warner Bros. Records орындаушылары]]
[[Санат:Geffen Records орындаушылары]]
[[Санат:1964 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]]</text>
      <sha1>qakjuwjkgez316zauzowsuloc01ndcd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анна Евгеньевна Цивилёва</title>
    <ns>0</ns>
    <id>744837</id>
    <revision>
      <id>3658164</id>
      <parentid>3588408</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T04:32:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АРАЙЛЫМ</username>
        <id>184244</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3658164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4900" sha1="pt4l9546986cd5eu7dgbeeelvudtvrt" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}}
'''Анна Евгеньевна Цивилева''' (тумасында - '''Путина''', бірінші некесінде - '''Логинова '''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.currenttime.tv/a/russia-tsivileva-putin/31662066.html|title=&quot;Человек, получивший огромные активы&quot;. Кто такая Анна Цивилева – жена губернатора Кемеровской области и тайная племянница Путина|lang=ru|work=Настоящее Время|date=2022-01-19|accessdate=2024-05-15}}&lt;/ref&gt;; [[9 мамыр]] [[1972]], [[Иваново]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РСФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — [[ресейлік]] мемлекеттік қайраткер, [[Табыскер|кәсіпкер]], “Колмар” мұнай өндіруші компаниясының басшысы. 17 тамыз 2024 жылдан бастап [[Мемлекеттік хатшы|хатшы]] – [[Ресей Қорғаныс министрлігі|Ресей қорғаныс министрінің]] орынбасары&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Citeweb|url=https://theins.ru/news/273949|title=Путин назначил свою племянницу Анну Цивилёву статс-секретарем — замминистра обороны|lang=ru|work=The Insider|accessdate=2024-08-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|title=Евросоюз ввел санкции против сына Медведева и родственницы Путина|url=https://www.svoboda.org/a/evrosoyuz-vvel-sanktsii-protiv-syna-medvedeva-i-rodstvennitsy-putina/32736010.html|date=2023-12-18|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Зачистка СВОих|url=https://www.svoboda.org/a/zachistka-svoih-grani-vremeni-s-muminom-shakirovym-efir-v-16-00/32923105.html|date=2024-04-28|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. [[Владимир Владимирович Путин| Владимир Путиннің]] жиені.
{{Мемлекеттік қайраткер

|Туған күні= 09.05.1972
|Шынайы есімі=
|Туған кездегі есімі=
|Туған жері= [[Иваново]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РСФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
|Қайтыс болған күні=
|Қайтыс болған жері=
|Партиясы=
|Жұбайы=1. Лев Юрьевич Логинов&lt;br&gt;2. [[Сергей Евгеньевич Цивилёв| Сергей Цивилёв]] ''(некеде 2007 жылдан бастап) ''
|Әкесі= Евгений Михайлович Путин&lt;br&gt;(1933–2024)
|Анасы=
|Марапаттары=
|Ғылыми дәрежесі=[[Ғылым кандидаты|Экономика ғылымдарының кандидаты]]
|Балалары=
|Діні=
|Сайты=
|Атағы=
|Білімі=1. [[Иваново мемлекеттік медицина академиясы]]&lt;br&gt;2. [[Ресей халықтар достығы университеті]]&lt;br&gt;3. [[Мемлекеттік басқару университеті]]&lt;br&gt;4. [[Ресей халық шаруашылығы және мемлекеттік басқару академиясы]]
|Суреті= Anna Tsivilyova official portrait 2024.jpg
|Атауы=Цивилева, 2024 жыл

|Титулы= [[Мемлекеттік хатшы|Хатшы]] – [[Ресей Қорғаныс министрлігі|Ресей Қорғаныс министрінің]] орынбасары
|Басқара бастады = 17 тамыз 2024 жылдан бастап
|Басқаруын аяқтады_ = 
|Ізашары=[[Николай Александрович Панков| Николай Панков]]
|Ізбасары=
|Ту= Flag of the Ministry of Defence of the Russian Federation.svg
|Ту2= Flag of Russia.svg
|Президент=[[Владимир Владимирович Путин| Владимир Путин]]
|Премьер=

|Титулы_2= [[Ресей Қорғаныс министрлігі|Ресей Қорғаныс министрінің]] орынбасары
|Басқара бастады_2 = 17 маусым 2024
|Басқаруын аяқтады_2= 17 тамыз 2024
|Ізашары_2=[[Николай Александрович Панков| Николай Панков]]
|Ізбасары_2=өзі
|Ту_2= Flag of the Ministry of Defence of the Russian Federation.svg
|Ту2_2= Flag of Russia.svg
|Президент_=
|Премьер_=

}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>pt4l9546986cd5eu7dgbeeelvudtvrt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлкен Боғды</title>
    <ns>0</ns>
    <id>757058</id>
    <revision>
      <id>3658168</id>
      <parentid>3655924</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T04:52:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Орел Карл [[Үлкен Боғда]] бетін [[Үлкен Боғды]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3481495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11623" sha1="nhyz3kwgb7xv2wkoe4pa1m4wpb0dl6u" xml:space="preserve">{{Тау|Атауы=Үлкен Богдо|Шынайы атауы={{Lang-ru|Большое Богдо}}|Сурет=Bogdo-Russia.jpg|Сурет атауы=Богдинско-Баскунчак қорығы|Координаттар=48.1425/46.8557|Биіктігі=152|Биіктік көзі={{sfn|Чичагов|2014|c=24}}|Пайда болған кезеңі=1979 жыл 19 сәуір|Соңғы атқылауы=1998 жыл 10 сәуір|Ортаққордағы санаты=Mount Bolshoye Bogdo|Орналасуы=Ресей}}

'''Үлкен Богдо тауы''' ({{Lang-ru|Большое Богдо}}) — Ресейдің [[Астрахан облысы]]ның [[Ақтөбе ауданы (Астрахан облысы)|Ақтөбе ауданындағы]] биік созылған төбе ([[Тұзды күмбездер|тұзды күмбез]]), [[Каспий маңы ойпаты]]ның ең биік нүктесі, [[теңіз деңгейі]]нен 152 м{{sfn|Чичагов|2014|c=24}} (басқа деректер бойынша биіктігі 149 м&lt;ref&gt;{{мақала |тақырыбы= Богдо Большое |сілтеме= https://old.bigenc.ru/geography/text/1871740|жыл= 2023-01-14}}&lt;/ref&gt;).

Жақын жерде карст рельефінің жер үсті және жер асты түрлері дамыған — сайлар, шұңқырлар, үңгірлер, гроттар және т.б. Қазіргі уақытта 30-дан астам үңгірлер бар, олардың ең үлкені 1,5 км-ге жетеді. Богдинско-Баскунчак қорығының аумағында орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = http://www.bogdozap.ru/ |title = Официальный сайт Богдинско-Баскунчакского заповедника |accessdate = 2010-02-26 |archivedate = 2011-10-14 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20111014114237/http://www.bogdozap.ru/}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==
«Богдо» — моңғол (қалмақ) тіліндегі «ұлы» немесе «қасиетті» деген мағынаны білдіретін терминнің орыс тіліндегі дәстүрлі түрде берілген нұсқасы. «Үлкен» деген нақтылау көршілес [[Қазақстан]] аумағында ([[Батыс Қазақстан облысы]]нда) орналасқан Кіші Богдо тауын ажырату үшін қолданылады. Бұл тау солтүстік-солтүстік-шығысқа қарай 40 шақырым қашықтықта орналасқан және теңіз деңгейінен биіктігі небәрі 37,5 метрді құрайды.

Тау атауы одан 19 шақырым оңтүстікте орналасқан Богдо теміржол станциясына берілген.

Аймақтың географиясы, геологиясы, өсімдіктер мен жануарлар дүниесіне арналған революцияға дейінгі дереккөздерде таудың атауы ер жыныс түрінде — «Үлкен Богдо» (сондай-ақ «Кіші Богдо») деп қолданылған. Ал революциядан кейінгі дереккөздерде орта жыныс түріндегі «Үлкен Богдо» нұсқасы кеңінен қолданыла бастады. Соған қарамастан, ХХІ ғасырда да дәстүрлі түрде ер жыныс нұсқасы — «Үлкен Богдо» атауы жиі қолданылады.

== Тарихы ==
[[Сурет:1783-GmelinSG-Bogdo.jpg|нобай|228x228 нүкте|Богдо тауы, 1769—1770 жылдардағы сурет]]
Тауды зерттеу жұмыстары 1769 жылы [[Самуил Готлиб Гмелин|С. Г. Гмелиным]] басталған.

1774 жылы зерттеулер [[Петер Симон Паллас|П. С. Палластың]] жетекшілігімен жалғасты, алғаш рет Ресей үшін мұнда цератит қабықшалары түрінде [[Триас дәуірі|триас]] кезеңінің геологиялық шөгінділерін тапты (Палластың заманына дейін геология бұл кезеңді анықтамайтын еді).

1854 жылы тауды И. Б. Ауэрбах басқарған экспедиция зерттеді. Таудың географиялық орнын анықтап, Санкт-Петербургке күкірт пен қазба фаунасының үлгілерін әкелді. Сондай-ақ, мұнда әктас, балшық және гипс бар екенін анықтады.

1926 жылы Иван Антонович Ефремовтың (1908—1972) жетекшілігімен, болашақ ғалым және фантаст жазушының алғашқы тәуелсіз экспедициясы Каспий маңы өңіріндегі Үлкен Богдо тауына жасалды. Бұл экспедиция кезінде Ресейде алғаш рет төменгі триас кезеңінің амфибиялары — лабиринтодонттардың қаңқалары табылды. Ефремов сол кезде небәрі 18 жаста болатын. Бұл нақты оқиға кейін оның алғашқы әңгімелерінің бірі — «Белый Рог» шығармасының негізіне айналды.

== Географиясы ==
[[Сурет:Гора Большое Богдо. Вид с урочища Шарбулак.jpg|нобай|Шарбұлақ трактінен панорама.]]
Таудың етегінде Басқұншақ көлі жатыр, оның деңгейі теңіз деңгейінен 21 м төмен, таудың шыңы теңіз деңгейінен 149 м биіктікте.&lt;ref name=&quot;Топо&quot;&gt;{{cite web |author = |url = http://etomesto.com/map-atlas_topo-russia/?x=46.862202&amp;y=48.140196 |title = Топографическая карта Европейской России |lang = ru |website = etomesto.com |date = |access-date = 2023-07-22 |url-status = live |archive-url = |archive-date = }}&lt;/ref&gt;

Шығыңқы [[Тұзды күмбездер|тұзды күмбезге]] байланысты таудың биіктігі жыл сайын шамамен 1 мм-ге артады.

Үлкен Богдо тауы мен Басқұншақ көлінің маңында ұзындығы 1,5 км-ге жететін [[карст]] шұңқырлары, ойпаңдары, шұңқырлар мен үңгірлер (Басқұншақ үңгірі) бар.

== Геологиясы ==
[[Сурет:Mount Bolshoye Bogdo 45.jpg|нобай|Үлкен Богдо тауы]]
Тау – [[құмтас]]тармен, [[саз]]дармен, [[әктас]]тармен жабылған [[Тұзды күмбездер|тұзды күмбездің]] шеті. 1958, 1961 және 1963 жылдары жергiлiктi құрылымдардың вертикальды тектоникалық қозғалыстарының сипаты мен жылдамдығын зерттеу мақсатында нивелирлеу жұмыстары жүргiзiлдi. Басқұншақ көлі мен Үлкен Богдо тауы аймағында Каспий маңы ойпатын жалпы зерттеу шеңберінде жұмыс істейтін сынақ полигоны құрылды. Өлшемдер негізінде қазіргі тектоникалық қозғалыстардың диаграммасы жасалды. Барлығы 13 эталон құрылды, онда Верхний Басқұншақ ауылындағы №1 эталон шартты 0 болып алынды. Үлкен Богдо Быздың жоғарғы жағында №9 эталон орнатылған. Зерттеу нәтижелері Басқұншақ тұзды-күмбезді құрылымының көтерілу жылдамдығы 0,1-1,1 мм/жыл екенін көрсетті. Ең жоғары жылдамдық №9 эталонда (таудың шыңы) көрсетілген. Дегенмен, бұл зерттеу тау жыныстарының жоғалуы еңіс бұрышы мен жер бетінің шөгу дәрежесіне байланысты жылына 3-тен 14 мм-ге дейін болатынын көрсетті.{{sfn|Чичагов|2014}}

Богдо тауының етегінде ауа-райының бұзылуы кезінде пайда болған скраб ізі жасырылады. Оңтүстік-батыс беткейінің жартасты жартастарында [[палеозой]] дәуіріндегі құмтастар мен басқа жыныстардың ыдырауының әсерлі формаларын көруге болады. Таяз үңгірлердің, тас тауашалар мен бағаналардың, карниздердің және алып бал ұяларына ұқсас көптеген ойпаттардың болуы Үлкен Богдоны керемет тау етті. Бұл құбылыс тас бағаналар мен байланысатын үңгірлердегі сызбалар арасындағы ауа тербелісімен түсіндіріледі. Сондықтан оңтүстік-батыс беткейі халық арасында «Әнші жартас» деп аталады.

[[Карпинский Александр Петрович|А. П. Карпинский]] 1880 жылы бұл тауда Ресейдің Еуропалық бөлігіндегі [[триас дәуірі]]не жататын алғашқы қабаттар анықталғанын анықтады.&lt;ref&gt;''Карпинский А. П.'' Замечания об осадочных образованиях Европейской России // Горный журнал. 1880. Т. 4. № 11/12. С. 242—260.&lt;/ref&gt;

[[Төрттік кезең]]дегі Арал-Каспий [[Трансгрестік|трансгрессиясы]] кезінде Үлкен Богдо Арал-Каспий теңізіндегі арал болған.&lt;ref&gt;''Яковлев С. А.'' Четвертичная система // Учебник геологии. 6-е издание. {{Л.}}: Учпедгиз, 1931. C. 265—266.&lt;/ref&gt;

Жартас беттерінде [[корразия]] процестері байқалады.

== Тағы қараңыз ==
* [[Баскүнжақ]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Алфавит бойынша қорғалатын табиғи аумақтар]]
[[Санат:Алфавит бойынша таулы шыңдар]]
[[Санат:Биіктігі 1000 метрге дейінгі шыңдар]]
[[Санат:Ақтөбе ауданы (Астрахан облысы)]]
[[Санат:Астрахан облысы көрікті орындары]]
[[Санат:Астрахан облысы табиғат ескерткіштері]]
[[Санат:Геоморфологиялық табиғат ескерткіштері]]</text>
      <sha1>nhyz3kwgb7xv2wkoe4pa1m4wpb0dl6u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658172</id>
      <parentid>3658168</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T04:53:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3658172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11607" sha1="4orf3wd9l64wwmjd0x8h1sj02doa0p8" xml:space="preserve">{{Тау|Атауы=Үлкен Боғды|Шынайы атауы={{Lang-ru|Большое Богдо}}|Сурет=Bogdo-Russia.jpg|Сурет атауы=Боғды-Баскүнжақ қорығы|Координаттар=48.1425/46.8557|Биіктігі=152|Биіктік көзі={{sfn|Чичагов|2014|c=24}}|Пайда болған кезеңі=1979 жыл 19 сәуір|Соңғы атқылауы=1998 жыл 10 сәуір|Ортаққордағы санаты=Mount Bolshoye Bogdo|Орналасуы=Ресей}}

'''Үлкен Боғды тауы''' ({{Lang-ru|Большое Богдо}}) — Ресейдің [[Астрахан облысы]]ның [[Ақтөбе ауданы (Астрахан облысы)|Ақтөбе ауданындағы]] биік созылған төбе ([[Тұзды күмбездер|тұзды күмбез]]), [[Каспий маңы ойпаты]]ның ең биік нүктесі, [[теңіз деңгейі]]нен 152 м{{sfn|Чичагов|2014|c=24}} (басқа деректер бойынша биіктігі 149 м&lt;ref&gt;{{мақала |тақырыбы= Богдо Большое |сілтеме= https://old.bigenc.ru/geography/text/1871740|жыл= 2023-01-14}}&lt;/ref&gt;).

Жақын жерде карст рельефінің жер үсті және жер асты түрлері дамыған — сайлар, шұңқырлар, үңгірлер, гроттар және т.б. Қазіргі уақытта 30-дан астам үңгірлер бар, олардың ең үлкені 1,5 км-ге жетеді. Боғды-Баскүнжақ қорығының аумағында орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = http://www.bogdozap.ru/ |title = Официальный сайт Богдинско-Баскунчакского заповедника |accessdate = 2010-02-26 |archivedate = 2011-10-14 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20111014114237/http://www.bogdozap.ru/}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==
«Богдо» — моңғол (қалмақ) тіліндегі «ұлы» немесе «қасиетті» деген мағынаны білдіретін терминнің орыс тіліндегі дәстүрлі түрде берілген нұсқасы. «Үлкен» деген нақтылау көршілес [[Қазақстан]] аумағында ([[Батыс Қазақстан облысы]]нда) орналасқан Кіші Богдо тауын ажырату үшін қолданылады. Бұл тау солтүстік-солтүстік-шығысқа қарай 40 шақырым қашықтықта орналасқан және теңіз деңгейінен биіктігі небәрі 37,5 метрді құрайды.

Тау атауы одан 19 шақырым оңтүстікте орналасқан Богдо теміржол станциясына берілген.

Аймақтың географиясы, геологиясы, өсімдіктер мен жануарлар дүниесіне арналған революцияға дейінгі дереккөздерде таудың атауы ер жыныс түрінде — «Үлкен Богдо» (сондай-ақ «Кіші Богдо») деп қолданылған. Ал революциядан кейінгі дереккөздерде орта жыныс түріндегі «Үлкен Богдо» нұсқасы кеңінен қолданыла бастады. Соған қарамастан, ХХІ ғасырда да дәстүрлі түрде ер жыныс нұсқасы — «Үлкен Богдо» атауы жиі қолданылады.

== Тарихы ==
[[Сурет:1783-GmelinSG-Bogdo.jpg|нобай|228x228 нүкте|Богдо тауы, 1769—1770 жылдардағы сурет]]
Тауды зерттеу жұмыстары 1769 жылы [[Самуил Готлиб Гмелин|С. Г. Гмелиным]] басталған.

1774 жылы зерттеулер [[Петер Симон Паллас|П. С. Палластың]] жетекшілігімен жалғасты, алғаш рет Ресей үшін мұнда цератит қабықшалары түрінде [[Триас дәуірі|триас]] кезеңінің геологиялық шөгінділерін тапты (Палластың заманына дейін геология бұл кезеңді анықтамайтын еді).

1854 жылы тауды И. Б. Ауэрбах басқарған экспедиция зерттеді. Таудың географиялық орнын анықтап, Санкт-Петербургке күкірт пен қазба фаунасының үлгілерін әкелді. Сондай-ақ, мұнда әктас, балшық және гипс бар екенін анықтады.

1926 жылы Иван Антонович Ефремовтың (1908—1972) жетекшілігімен, болашақ ғалым және фантаст жазушының алғашқы тәуелсіз экспедициясы Каспий маңы өңіріндегі Үлкен Богдо тауына жасалды. Бұл экспедиция кезінде Ресейде алғаш рет төменгі триас кезеңінің амфибиялары — лабиринтодонттардың қаңқалары табылды. Ефремов сол кезде небәрі 18 жаста болатын. Бұл нақты оқиға кейін оның алғашқы әңгімелерінің бірі — «Белый Рог» шығармасының негізіне айналды.

== Географиясы ==
[[Сурет:Гора Большое Богдо. Вид с урочища Шарбулак.jpg|нобай|Шарбұлақ трактінен панорама.]]
Таудың етегінде Басқұншақ көлі жатыр, оның деңгейі теңіз деңгейінен 21 м төмен, таудың шыңы теңіз деңгейінен 149 м биіктікте.&lt;ref name=&quot;Топо&quot;&gt;{{cite web |author = |url = http://etomesto.com/map-atlas_topo-russia/?x=46.862202&amp;y=48.140196 |title = Топографическая карта Европейской России |lang = ru |website = etomesto.com |date = |access-date = 2023-07-22 |url-status = live |archive-url = |archive-date = }}&lt;/ref&gt;

Шығыңқы [[Тұзды күмбездер|тұзды күмбезге]] байланысты таудың биіктігі жыл сайын шамамен 1 мм-ге артады.

Үлкен Богдо тауы мен Басқұншақ көлінің маңында ұзындығы 1,5 км-ге жететін [[карст]] шұңқырлары, ойпаңдары, шұңқырлар мен үңгірлер (Басқұншақ үңгірі) бар.

== Геологиясы ==
[[Сурет:Mount Bolshoye Bogdo 45.jpg|нобай|Үлкен Богдо тауы]]
Тау – [[құмтас]]тармен, [[саз]]дармен, [[әктас]]тармен жабылған [[Тұзды күмбездер|тұзды күмбездің]] шеті. 1958, 1961 және 1963 жылдары жергiлiктi құрылымдардың вертикальды тектоникалық қозғалыстарының сипаты мен жылдамдығын зерттеу мақсатында нивелирлеу жұмыстары жүргiзiлдi. Басқұншақ көлі мен Үлкен Богдо тауы аймағында Каспий маңы ойпатын жалпы зерттеу шеңберінде жұмыс істейтін сынақ полигоны құрылды. Өлшемдер негізінде қазіргі тектоникалық қозғалыстардың диаграммасы жасалды. Барлығы 13 эталон құрылды, онда Верхний Басқұншақ ауылындағы №1 эталон шартты 0 болып алынды. Үлкен Богдо Быздың жоғарғы жағында №9 эталон орнатылған. Зерттеу нәтижелері Басқұншақ тұзды-күмбезді құрылымының көтерілу жылдамдығы 0,1-1,1 мм/жыл екенін көрсетті. Ең жоғары жылдамдық №9 эталонда (таудың шыңы) көрсетілген. Дегенмен, бұл зерттеу тау жыныстарының жоғалуы еңіс бұрышы мен жер бетінің шөгу дәрежесіне байланысты жылына 3-тен 14 мм-ге дейін болатынын көрсетті.{{sfn|Чичагов|2014}}

Богдо тауының етегінде ауа-райының бұзылуы кезінде пайда болған скраб ізі жасырылады. Оңтүстік-батыс беткейінің жартасты жартастарында [[палеозой]] дәуіріндегі құмтастар мен басқа жыныстардың ыдырауының әсерлі формаларын көруге болады. Таяз үңгірлердің, тас тауашалар мен бағаналардың, карниздердің және алып бал ұяларына ұқсас көптеген ойпаттардың болуы Үлкен Богдоны керемет тау етті. Бұл құбылыс тас бағаналар мен байланысатын үңгірлердегі сызбалар арасындағы ауа тербелісімен түсіндіріледі. Сондықтан оңтүстік-батыс беткейі халық арасында «Әнші жартас» деп аталады.

[[Карпинский Александр Петрович|А. П. Карпинский]] 1880 жылы бұл тауда Ресейдің Еуропалық бөлігіндегі [[триас дәуірі]]не жататын алғашқы қабаттар анықталғанын анықтады.&lt;ref&gt;''Карпинский А. П.'' Замечания об осадочных образованиях Европейской России // Горный журнал. 1880. Т. 4. № 11/12. С. 242—260.&lt;/ref&gt;

[[Төрттік кезең]]дегі Арал-Каспий [[Трансгрестік|трансгрессиясы]] кезінде Үлкен Богдо Арал-Каспий теңізіндегі арал болған.&lt;ref&gt;''Яковлев С. А.'' Четвертичная система // Учебник геологии. 6-е издание. {{Л.}}: Учпедгиз, 1931. C. 265—266.&lt;/ref&gt;

Жартас беттерінде [[корразия]] процестері байқалады.

== Тағы қараңыз ==
* [[Баскүнжақ]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Алфавит бойынша қорғалатын табиғи аумақтар]]
[[Санат:Алфавит бойынша таулы шыңдар]]
[[Санат:Биіктігі 1000 метрге дейінгі шыңдар]]
[[Санат:Ақтөбе ауданы (Астрахан облысы)]]
[[Санат:Астрахан облысы көрікті орындары]]
[[Санат:Астрахан облысы табиғат ескерткіштері]]
[[Санат:Геоморфологиялық табиғат ескерткіштері]]</text>
      <sha1>4orf3wd9l64wwmjd0x8h1sj02doa0p8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658173</id>
      <parentid>3658172</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T04:54:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Атауы */</comment>
      <origin>3658173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11607" sha1="qw1snxi1lzfvc70nnqfjyrnu54alduz" xml:space="preserve">{{Тау|Атауы=Үлкен Боғды|Шынайы атауы={{Lang-ru|Большое Богдо}}|Сурет=Bogdo-Russia.jpg|Сурет атауы=Боғды-Баскүнжақ қорығы|Координаттар=48.1425/46.8557|Биіктігі=152|Биіктік көзі={{sfn|Чичагов|2014|c=24}}|Пайда болған кезеңі=1979 жыл 19 сәуір|Соңғы атқылауы=1998 жыл 10 сәуір|Ортаққордағы санаты=Mount Bolshoye Bogdo|Орналасуы=Ресей}}

'''Үлкен Боғды тауы''' ({{Lang-ru|Большое Богдо}}) — Ресейдің [[Астрахан облысы]]ның [[Ақтөбе ауданы (Астрахан облысы)|Ақтөбе ауданындағы]] биік созылған төбе ([[Тұзды күмбездер|тұзды күмбез]]), [[Каспий маңы ойпаты]]ның ең биік нүктесі, [[теңіз деңгейі]]нен 152 м{{sfn|Чичагов|2014|c=24}} (басқа деректер бойынша биіктігі 149 м&lt;ref&gt;{{мақала |тақырыбы= Богдо Большое |сілтеме= https://old.bigenc.ru/geography/text/1871740|жыл= 2023-01-14}}&lt;/ref&gt;).

Жақын жерде карст рельефінің жер үсті және жер асты түрлері дамыған — сайлар, шұңқырлар, үңгірлер, гроттар және т.б. Қазіргі уақытта 30-дан астам үңгірлер бар, олардың ең үлкені 1,5 км-ге жетеді. Боғды-Баскүнжақ қорығының аумағында орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = http://www.bogdozap.ru/ |title = Официальный сайт Богдинско-Баскунчакского заповедника |accessdate = 2010-02-26 |archivedate = 2011-10-14 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20111014114237/http://www.bogdozap.ru/}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==
«Боғды» — моңғол (қалмақ) тіліндегі «ұлы» немесе «қасиетті» деген мағынаны білдіретін терминнің орыс тіліндегі дәстүрлі түрде берілген нұсқасы. «Үлкен» деген нақтылау көршілес [[Қазақстан]] аумағында ([[Батыс Қазақстан облысы]]нда) орналасқан Кіші Боғды тауын ажырату үшін қолданылады. Бұл тау солтүстік-солтүстік-шығысқа қарай 40 шақырым қашықтықта орналасқан және теңіз деңгейінен биіктігі небәрі 37,5 метрді құрайды.

Тау атауы одан 19 шақырым оңтүстікте орналасқан Богдо теміржол станциясына берілген.

Аймақтың географиясы, геологиясы, өсімдіктер мен жануарлар дүниесіне арналған революцияға дейінгі дереккөздерде таудың атауы ер жыныс түрінде — «Үлкен Боғды» (сондай-ақ «Кіші Боғды») деп қолданылған. Ал революциядан кейінгі дереккөздерде орта жыныс түріндегі «Үлкен Боғды» нұсқасы кеңінен қолданыла бастады. Соған қарамастан, ХХІ ғасырда да дәстүрлі түрде ер жыныс нұсқасы — «Үлкен Боғды» атауы жиі қолданылады.

== Тарихы ==
[[Сурет:1783-GmelinSG-Bogdo.jpg|нобай|228x228 нүкте|Богдо тауы, 1769—1770 жылдардағы сурет]]
Тауды зерттеу жұмыстары 1769 жылы [[Самуил Готлиб Гмелин|С. Г. Гмелиным]] басталған.

1774 жылы зерттеулер [[Петер Симон Паллас|П. С. Палластың]] жетекшілігімен жалғасты, алғаш рет Ресей үшін мұнда цератит қабықшалары түрінде [[Триас дәуірі|триас]] кезеңінің геологиялық шөгінділерін тапты (Палластың заманына дейін геология бұл кезеңді анықтамайтын еді).

1854 жылы тауды И. Б. Ауэрбах басқарған экспедиция зерттеді. Таудың географиялық орнын анықтап, Санкт-Петербургке күкірт пен қазба фаунасының үлгілерін әкелді. Сондай-ақ, мұнда әктас, балшық және гипс бар екенін анықтады.

1926 жылы Иван Антонович Ефремовтың (1908—1972) жетекшілігімен, болашақ ғалым және фантаст жазушының алғашқы тәуелсіз экспедициясы Каспий маңы өңіріндегі Үлкен Богдо тауына жасалды. Бұл экспедиция кезінде Ресейде алғаш рет төменгі триас кезеңінің амфибиялары — лабиринтодонттардың қаңқалары табылды. Ефремов сол кезде небәрі 18 жаста болатын. Бұл нақты оқиға кейін оның алғашқы әңгімелерінің бірі — «Белый Рог» шығармасының негізіне айналды.

== Географиясы ==
[[Сурет:Гора Большое Богдо. Вид с урочища Шарбулак.jpg|нобай|Шарбұлақ трактінен панорама.]]
Таудың етегінде Басқұншақ көлі жатыр, оның деңгейі теңіз деңгейінен 21 м төмен, таудың шыңы теңіз деңгейінен 149 м биіктікте.&lt;ref name=&quot;Топо&quot;&gt;{{cite web |author = |url = http://etomesto.com/map-atlas_topo-russia/?x=46.862202&amp;y=48.140196 |title = Топографическая карта Европейской России |lang = ru |website = etomesto.com |date = |access-date = 2023-07-22 |url-status = live |archive-url = |archive-date = }}&lt;/ref&gt;

Шығыңқы [[Тұзды күмбездер|тұзды күмбезге]] байланысты таудың биіктігі жыл сайын шамамен 1 мм-ге артады.

Үлкен Богдо тауы мен Басқұншақ көлінің маңында ұзындығы 1,5 км-ге жететін [[карст]] шұңқырлары, ойпаңдары, шұңқырлар мен үңгірлер (Басқұншақ үңгірі) бар.

== Геологиясы ==
[[Сурет:Mount Bolshoye Bogdo 45.jpg|нобай|Үлкен Богдо тауы]]
Тау – [[құмтас]]тармен, [[саз]]дармен, [[әктас]]тармен жабылған [[Тұзды күмбездер|тұзды күмбездің]] шеті. 1958, 1961 және 1963 жылдары жергiлiктi құрылымдардың вертикальды тектоникалық қозғалыстарының сипаты мен жылдамдығын зерттеу мақсатында нивелирлеу жұмыстары жүргiзiлдi. Басқұншақ көлі мен Үлкен Богдо тауы аймағында Каспий маңы ойпатын жалпы зерттеу шеңберінде жұмыс істейтін сынақ полигоны құрылды. Өлшемдер негізінде қазіргі тектоникалық қозғалыстардың диаграммасы жасалды. Барлығы 13 эталон құрылды, онда Верхний Басқұншақ ауылындағы №1 эталон шартты 0 болып алынды. Үлкен Богдо Быздың жоғарғы жағында №9 эталон орнатылған. Зерттеу нәтижелері Басқұншақ тұзды-күмбезді құрылымының көтерілу жылдамдығы 0,1-1,1 мм/жыл екенін көрсетті. Ең жоғары жылдамдық №9 эталонда (таудың шыңы) көрсетілген. Дегенмен, бұл зерттеу тау жыныстарының жоғалуы еңіс бұрышы мен жер бетінің шөгу дәрежесіне байланысты жылына 3-тен 14 мм-ге дейін болатынын көрсетті.{{sfn|Чичагов|2014}}

Богдо тауының етегінде ауа-райының бұзылуы кезінде пайда болған скраб ізі жасырылады. Оңтүстік-батыс беткейінің жартасты жартастарында [[палеозой]] дәуіріндегі құмтастар мен басқа жыныстардың ыдырауының әсерлі формаларын көруге болады. Таяз үңгірлердің, тас тауашалар мен бағаналардың, карниздердің және алып бал ұяларына ұқсас көптеген ойпаттардың болуы Үлкен Богдоны керемет тау етті. Бұл құбылыс тас бағаналар мен байланысатын үңгірлердегі сызбалар арасындағы ауа тербелісімен түсіндіріледі. Сондықтан оңтүстік-батыс беткейі халық арасында «Әнші жартас» деп аталады.

[[Карпинский Александр Петрович|А. П. Карпинский]] 1880 жылы бұл тауда Ресейдің Еуропалық бөлігіндегі [[триас дәуірі]]не жататын алғашқы қабаттар анықталғанын анықтады.&lt;ref&gt;''Карпинский А. П.'' Замечания об осадочных образованиях Европейской России // Горный журнал. 1880. Т. 4. № 11/12. С. 242—260.&lt;/ref&gt;

[[Төрттік кезең]]дегі Арал-Каспий [[Трансгрестік|трансгрессиясы]] кезінде Үлкен Богдо Арал-Каспий теңізіндегі арал болған.&lt;ref&gt;''Яковлев С. А.'' Четвертичная система // Учебник геологии. 6-е издание. {{Л.}}: Учпедгиз, 1931. C. 265—266.&lt;/ref&gt;

Жартас беттерінде [[корразия]] процестері байқалады.

== Тағы қараңыз ==
* [[Баскүнжақ]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Алфавит бойынша қорғалатын табиғи аумақтар]]
[[Санат:Алфавит бойынша таулы шыңдар]]
[[Санат:Биіктігі 1000 метрге дейінгі шыңдар]]
[[Санат:Ақтөбе ауданы (Астрахан облысы)]]
[[Санат:Астрахан облысы көрікті орындары]]
[[Санат:Астрахан облысы табиғат ескерткіштері]]
[[Санат:Геоморфологиялық табиғат ескерткіштері]]</text>
      <sha1>qw1snxi1lzfvc70nnqfjyrnu54alduz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658174</id>
      <parentid>3658173</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T04:54:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Атауы */</comment>
      <origin>3658174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11607" sha1="abyo5sfqleq00r2kfxb3oofdxxdnvuu" xml:space="preserve">{{Тау|Атауы=Үлкен Боғды|Шынайы атауы={{Lang-ru|Большое Богдо}}|Сурет=Bogdo-Russia.jpg|Сурет атауы=Боғды-Баскүнжақ қорығы|Координаттар=48.1425/46.8557|Биіктігі=152|Биіктік көзі={{sfn|Чичагов|2014|c=24}}|Пайда болған кезеңі=1979 жыл 19 сәуір|Соңғы атқылауы=1998 жыл 10 сәуір|Ортаққордағы санаты=Mount Bolshoye Bogdo|Орналасуы=Ресей}}

'''Үлкен Боғды тауы''' ({{Lang-ru|Большое Богдо}}) — Ресейдің [[Астрахан облысы]]ның [[Ақтөбе ауданы (Астрахан облысы)|Ақтөбе ауданындағы]] биік созылған төбе ([[Тұзды күмбездер|тұзды күмбез]]), [[Каспий маңы ойпаты]]ның ең биік нүктесі, [[теңіз деңгейі]]нен 152 м{{sfn|Чичагов|2014|c=24}} (басқа деректер бойынша биіктігі 149 м&lt;ref&gt;{{мақала |тақырыбы= Богдо Большое |сілтеме= https://old.bigenc.ru/geography/text/1871740|жыл= 2023-01-14}}&lt;/ref&gt;).

Жақын жерде карст рельефінің жер үсті және жер асты түрлері дамыған — сайлар, шұңқырлар, үңгірлер, гроттар және т.б. Қазіргі уақытта 30-дан астам үңгірлер бар, олардың ең үлкені 1,5 км-ге жетеді. Боғды-Баскүнжақ қорығының аумағында орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = http://www.bogdozap.ru/ |title = Официальный сайт Богдинско-Баскунчакского заповедника |accessdate = 2010-02-26 |archivedate = 2011-10-14 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20111014114237/http://www.bogdozap.ru/}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==
«Боғды» — моңғол (қалмақ) тіліндегі «ұлы» немесе «қасиетті» деген мағынаны білдіретін терминнің орыс тіліндегі дәстүрлі түрде берілген нұсқасы. «Үлкен» деген нақтылау көршілес [[Қазақстан]] аумағында ([[Батыс Қазақстан облысы]]нда) орналасқан Кіші Боғды тауын ажырату үшін қолданылады. Бұл тау солтүстік-солтүстік-шығысқа қарай 40 шақырым қашықтықта орналасқан және теңіз деңгейінен биіктігі небәрі 37,5 метрді құрайды.

Тау атауы одан 19 шақырым оңтүстікте орналасқан Боғды теміржол станциясына берілген.

Аймақтың географиясы, геологиясы, өсімдіктер мен жануарлар дүниесіне арналған революцияға дейінгі дереккөздерде таудың атауы ер жыныс түрінде — «Үлкен Боғды» (сондай-ақ «Кіші Боғды») деп қолданылған. Ал революциядан кейінгі дереккөздерде орта жыныс түріндегі «Үлкен Боғды» нұсқасы кеңінен қолданыла бастады. Соған қарамастан, ХХІ ғасырда да дәстүрлі түрде ер жыныс нұсқасы — «Үлкен Боғды» атауы жиі қолданылады.

== Тарихы ==
[[Сурет:1783-GmelinSG-Bogdo.jpg|нобай|228x228 нүкте|Богдо тауы, 1769—1770 жылдардағы сурет]]
Тауды зерттеу жұмыстары 1769 жылы [[Самуил Готлиб Гмелин|С. Г. Гмелиным]] басталған.

1774 жылы зерттеулер [[Петер Симон Паллас|П. С. Палластың]] жетекшілігімен жалғасты, алғаш рет Ресей үшін мұнда цератит қабықшалары түрінде [[Триас дәуірі|триас]] кезеңінің геологиялық шөгінділерін тапты (Палластың заманына дейін геология бұл кезеңді анықтамайтын еді).

1854 жылы тауды И. Б. Ауэрбах басқарған экспедиция зерттеді. Таудың географиялық орнын анықтап, Санкт-Петербургке күкірт пен қазба фаунасының үлгілерін әкелді. Сондай-ақ, мұнда әктас, балшық және гипс бар екенін анықтады.

1926 жылы Иван Антонович Ефремовтың (1908—1972) жетекшілігімен, болашақ ғалым және фантаст жазушының алғашқы тәуелсіз экспедициясы Каспий маңы өңіріндегі Үлкен Богдо тауына жасалды. Бұл экспедиция кезінде Ресейде алғаш рет төменгі триас кезеңінің амфибиялары — лабиринтодонттардың қаңқалары табылды. Ефремов сол кезде небәрі 18 жаста болатын. Бұл нақты оқиға кейін оның алғашқы әңгімелерінің бірі — «Белый Рог» шығармасының негізіне айналды.

== Географиясы ==
[[Сурет:Гора Большое Богдо. Вид с урочища Шарбулак.jpg|нобай|Шарбұлақ трактінен панорама.]]
Таудың етегінде Басқұншақ көлі жатыр, оның деңгейі теңіз деңгейінен 21 м төмен, таудың шыңы теңіз деңгейінен 149 м биіктікте.&lt;ref name=&quot;Топо&quot;&gt;{{cite web |author = |url = http://etomesto.com/map-atlas_topo-russia/?x=46.862202&amp;y=48.140196 |title = Топографическая карта Европейской России |lang = ru |website = etomesto.com |date = |access-date = 2023-07-22 |url-status = live |archive-url = |archive-date = }}&lt;/ref&gt;

Шығыңқы [[Тұзды күмбездер|тұзды күмбезге]] байланысты таудың биіктігі жыл сайын шамамен 1 мм-ге артады.

Үлкен Богдо тауы мен Басқұншақ көлінің маңында ұзындығы 1,5 км-ге жететін [[карст]] шұңқырлары, ойпаңдары, шұңқырлар мен үңгірлер (Басқұншақ үңгірі) бар.

== Геологиясы ==
[[Сурет:Mount Bolshoye Bogdo 45.jpg|нобай|Үлкен Богдо тауы]]
Тау – [[құмтас]]тармен, [[саз]]дармен, [[әктас]]тармен жабылған [[Тұзды күмбездер|тұзды күмбездің]] шеті. 1958, 1961 және 1963 жылдары жергiлiктi құрылымдардың вертикальды тектоникалық қозғалыстарының сипаты мен жылдамдығын зерттеу мақсатында нивелирлеу жұмыстары жүргiзiлдi. Басқұншақ көлі мен Үлкен Богдо тауы аймағында Каспий маңы ойпатын жалпы зерттеу шеңберінде жұмыс істейтін сынақ полигоны құрылды. Өлшемдер негізінде қазіргі тектоникалық қозғалыстардың диаграммасы жасалды. Барлығы 13 эталон құрылды, онда Верхний Басқұншақ ауылындағы №1 эталон шартты 0 болып алынды. Үлкен Богдо Быздың жоғарғы жағында №9 эталон орнатылған. Зерттеу нәтижелері Басқұншақ тұзды-күмбезді құрылымының көтерілу жылдамдығы 0,1-1,1 мм/жыл екенін көрсетті. Ең жоғары жылдамдық №9 эталонда (таудың шыңы) көрсетілген. Дегенмен, бұл зерттеу тау жыныстарының жоғалуы еңіс бұрышы мен жер бетінің шөгу дәрежесіне байланысты жылына 3-тен 14 мм-ге дейін болатынын көрсетті.{{sfn|Чичагов|2014}}

Богдо тауының етегінде ауа-райының бұзылуы кезінде пайда болған скраб ізі жасырылады. Оңтүстік-батыс беткейінің жартасты жартастарында [[палеозой]] дәуіріндегі құмтастар мен басқа жыныстардың ыдырауының әсерлі формаларын көруге болады. Таяз үңгірлердің, тас тауашалар мен бағаналардың, карниздердің және алып бал ұяларына ұқсас көптеген ойпаттардың болуы Үлкен Богдоны керемет тау етті. Бұл құбылыс тас бағаналар мен байланысатын үңгірлердегі сызбалар арасындағы ауа тербелісімен түсіндіріледі. Сондықтан оңтүстік-батыс беткейі халық арасында «Әнші жартас» деп аталады.

[[Карпинский Александр Петрович|А. П. Карпинский]] 1880 жылы бұл тауда Ресейдің Еуропалық бөлігіндегі [[триас дәуірі]]не жататын алғашқы қабаттар анықталғанын анықтады.&lt;ref&gt;''Карпинский А. П.'' Замечания об осадочных образованиях Европейской России // Горный журнал. 1880. Т. 4. № 11/12. С. 242—260.&lt;/ref&gt;

[[Төрттік кезең]]дегі Арал-Каспий [[Трансгрестік|трансгрессиясы]] кезінде Үлкен Богдо Арал-Каспий теңізіндегі арал болған.&lt;ref&gt;''Яковлев С. А.'' Четвертичная система // Учебник геологии. 6-е издание. {{Л.}}: Учпедгиз, 1931. C. 265—266.&lt;/ref&gt;

Жартас беттерінде [[корразия]] процестері байқалады.

== Тағы қараңыз ==
* [[Баскүнжақ]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Алфавит бойынша қорғалатын табиғи аумақтар]]
[[Санат:Алфавит бойынша таулы шыңдар]]
[[Санат:Биіктігі 1000 метрге дейінгі шыңдар]]
[[Санат:Ақтөбе ауданы (Астрахан облысы)]]
[[Санат:Астрахан облысы көрікті орындары]]
[[Санат:Астрахан облысы табиғат ескерткіштері]]
[[Санат:Геоморфологиялық табиғат ескерткіштері]]</text>
      <sha1>abyo5sfqleq00r2kfxb3oofdxxdnvuu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658175</id>
      <parentid>3658174</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T04:55:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3658175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11607" sha1="tixaj3w2urdhhxbiothcgiharsvhfrx" xml:space="preserve">{{Тау|Атауы=Үлкен Боғды|Шынайы атауы={{Lang-ru|Большое Богдо}}|Сурет=Bogdo-Russia.jpg|Сурет атауы=Боғды-Баскүнжақ қорығы|Координаттар=48.1425/46.8557|Биіктігі=152|Биіктік көзі={{sfn|Чичагов|2014|c=24}}|Пайда болған кезеңі=1979 жыл 19 сәуір|Соңғы атқылауы=1998 жыл 10 сәуір|Ортаққордағы санаты=Mount Bolshoye Bogdo|Орналасуы=Ресей}}

'''Үлкен Боғды тауы''' ({{Lang-ru|Большое Богдо}}) — Ресейдің [[Астрахан облысы]]ның [[Ақтөбе ауданы (Астрахан облысы)|Ақтөбе ауданындағы]] биік созылған төбе ([[Тұзды күмбездер|тұзды күмбез]]), [[Каспий маңы ойпаты]]ның ең биік нүктесі, [[теңіз деңгейі]]нен 152 м{{sfn|Чичагов|2014|c=24}} (басқа деректер бойынша биіктігі 149 м&lt;ref&gt;{{мақала |тақырыбы= Богдо Большое |сілтеме= https://old.bigenc.ru/geography/text/1871740|жыл= 2023-01-14}}&lt;/ref&gt;).

Жақын жерде карст рельефінің жер үсті және жер асты түрлері дамыған — сайлар, шұңқырлар, үңгірлер, гроттар және т.б. Қазіргі уақытта 30-дан астам үңгірлер бар, олардың ең үлкені 1,5 км-ге жетеді. Боғды-Баскүнжақ қорығының аумағында орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = http://www.bogdozap.ru/ |title = Официальный сайт Богдинско-Баскунчакского заповедника |accessdate = 2010-02-26 |archivedate = 2011-10-14 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20111014114237/http://www.bogdozap.ru/}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==
«Боғды» — моңғол (қалмақ) тіліндегі «ұлы» немесе «қасиетті» деген мағынаны білдіретін терминнің орыс тіліндегі дәстүрлі түрде берілген нұсқасы. «Үлкен» деген нақтылау көршілес [[Қазақстан]] аумағында ([[Батыс Қазақстан облысы]]нда) орналасқан Кіші Боғды тауын ажырату үшін қолданылады. Бұл тау солтүстік-солтүстік-шығысқа қарай 40 шақырым қашықтықта орналасқан және теңіз деңгейінен биіктігі небәрі 37,5 метрді құрайды.

Тау атауы одан 19 шақырым оңтүстікте орналасқан Боғды теміржол станциясына берілген.

Аймақтың географиясы, геологиясы, өсімдіктер мен жануарлар дүниесіне арналған революцияға дейінгі дереккөздерде таудың атауы ер жыныс түрінде — «Үлкен Боғды» (сондай-ақ «Кіші Боғды») деп қолданылған. Ал революциядан кейінгі дереккөздерде орта жыныс түріндегі «Үлкен Боғды» нұсқасы кеңінен қолданыла бастады. Соған қарамастан, ХХІ ғасырда да дәстүрлі түрде ер жыныс нұсқасы — «Үлкен Боғды» атауы жиі қолданылады.

== Тарихы ==
[[Сурет:1783-GmelinSG-Bogdo.jpg|нобай|228x228 нүкте|Боғды тауы, 1769—1770 жылдардағы сурет]]
Тауды зерттеу жұмыстары 1769 жылы [[Самуил Готлиб Гмелин|С. Г. Гмелиным]] басталған.

1774 жылы зерттеулер [[Петер Симон Паллас|П. С. Палластың]] жетекшілігімен жалғасты, алғаш рет Ресей үшін мұнда цератит қабықшалары түрінде [[Триас дәуірі|триас]] кезеңінің геологиялық шөгінділерін тапты (Палластың заманына дейін геология бұл кезеңді анықтамайтын еді).

1854 жылы тауды И. Б. Ауэрбах басқарған экспедиция зерттеді. Таудың географиялық орнын анықтап, Санкт-Петербургке күкірт пен қазба фаунасының үлгілерін әкелді. Сондай-ақ, мұнда әктас, балшық және гипс бар екенін анықтады.

1926 жылы Иван Антонович Ефремовтың (1908—1972) жетекшілігімен, болашақ ғалым және фантаст жазушының алғашқы тәуелсіз экспедициясы Каспий маңы өңіріндегі Үлкен Боғды тауына жасалды. Бұл экспедиция кезінде Ресейде алғаш рет төменгі триас кезеңінің амфибиялары — лабиринтодонттардың қаңқалары табылды. Ефремов сол кезде небәрі 18 жаста болатын. Бұл нақты оқиға кейін оның алғашқы әңгімелерінің бірі — «Белый Рог» шығармасының негізіне айналды.

== Географиясы ==
[[Сурет:Гора Большое Богдо. Вид с урочища Шарбулак.jpg|нобай|Шарбұлақ трактінен панорама.]]
Таудың етегінде Басқұншақ көлі жатыр, оның деңгейі теңіз деңгейінен 21 м төмен, таудың шыңы теңіз деңгейінен 149 м биіктікте.&lt;ref name=&quot;Топо&quot;&gt;{{cite web |author = |url = http://etomesto.com/map-atlas_topo-russia/?x=46.862202&amp;y=48.140196 |title = Топографическая карта Европейской России |lang = ru |website = etomesto.com |date = |access-date = 2023-07-22 |url-status = live |archive-url = |archive-date = }}&lt;/ref&gt;

Шығыңқы [[Тұзды күмбездер|тұзды күмбезге]] байланысты таудың биіктігі жыл сайын шамамен 1 мм-ге артады.

Үлкен Богдо тауы мен Басқұншақ көлінің маңында ұзындығы 1,5 км-ге жететін [[карст]] шұңқырлары, ойпаңдары, шұңқырлар мен үңгірлер (Басқұншақ үңгірі) бар.

== Геологиясы ==
[[Сурет:Mount Bolshoye Bogdo 45.jpg|нобай|Үлкен Богдо тауы]]
Тау – [[құмтас]]тармен, [[саз]]дармен, [[әктас]]тармен жабылған [[Тұзды күмбездер|тұзды күмбездің]] шеті. 1958, 1961 және 1963 жылдары жергiлiктi құрылымдардың вертикальды тектоникалық қозғалыстарының сипаты мен жылдамдығын зерттеу мақсатында нивелирлеу жұмыстары жүргiзiлдi. Басқұншақ көлі мен Үлкен Богдо тауы аймағында Каспий маңы ойпатын жалпы зерттеу шеңберінде жұмыс істейтін сынақ полигоны құрылды. Өлшемдер негізінде қазіргі тектоникалық қозғалыстардың диаграммасы жасалды. Барлығы 13 эталон құрылды, онда Верхний Басқұншақ ауылындағы №1 эталон шартты 0 болып алынды. Үлкен Богдо Быздың жоғарғы жағында №9 эталон орнатылған. Зерттеу нәтижелері Басқұншақ тұзды-күмбезді құрылымының көтерілу жылдамдығы 0,1-1,1 мм/жыл екенін көрсетті. Ең жоғары жылдамдық №9 эталонда (таудың шыңы) көрсетілген. Дегенмен, бұл зерттеу тау жыныстарының жоғалуы еңіс бұрышы мен жер бетінің шөгу дәрежесіне байланысты жылына 3-тен 14 мм-ге дейін болатынын көрсетті.{{sfn|Чичагов|2014}}

Богдо тауының етегінде ауа-райының бұзылуы кезінде пайда болған скраб ізі жасырылады. Оңтүстік-батыс беткейінің жартасты жартастарында [[палеозой]] дәуіріндегі құмтастар мен басқа жыныстардың ыдырауының әсерлі формаларын көруге болады. Таяз үңгірлердің, тас тауашалар мен бағаналардың, карниздердің және алып бал ұяларына ұқсас көптеген ойпаттардың болуы Үлкен Богдоны керемет тау етті. Бұл құбылыс тас бағаналар мен байланысатын үңгірлердегі сызбалар арасындағы ауа тербелісімен түсіндіріледі. Сондықтан оңтүстік-батыс беткейі халық арасында «Әнші жартас» деп аталады.

[[Карпинский Александр Петрович|А. П. Карпинский]] 1880 жылы бұл тауда Ресейдің Еуропалық бөлігіндегі [[триас дәуірі]]не жататын алғашқы қабаттар анықталғанын анықтады.&lt;ref&gt;''Карпинский А. П.'' Замечания об осадочных образованиях Европейской России // Горный журнал. 1880. Т. 4. № 11/12. С. 242—260.&lt;/ref&gt;

[[Төрттік кезең]]дегі Арал-Каспий [[Трансгрестік|трансгрессиясы]] кезінде Үлкен Богдо Арал-Каспий теңізіндегі арал болған.&lt;ref&gt;''Яковлев С. А.'' Четвертичная система // Учебник геологии. 6-е издание. {{Л.}}: Учпедгиз, 1931. C. 265—266.&lt;/ref&gt;

Жартас беттерінде [[корразия]] процестері байқалады.

== Тағы қараңыз ==
* [[Баскүнжақ]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Алфавит бойынша қорғалатын табиғи аумақтар]]
[[Санат:Алфавит бойынша таулы шыңдар]]
[[Санат:Биіктігі 1000 метрге дейінгі шыңдар]]
[[Санат:Ақтөбе ауданы (Астрахан облысы)]]
[[Санат:Астрахан облысы көрікті орындары]]
[[Санат:Астрахан облысы табиғат ескерткіштері]]
[[Санат:Геоморфологиялық табиғат ескерткіштері]]</text>
      <sha1>tixaj3w2urdhhxbiothcgiharsvhfrx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658177</id>
      <parentid>3658175</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T04:56:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Географиясы */</comment>
      <origin>3658177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11607" sha1="6bq3r6j05dn6fe6h1t30kzwful3ycbo" xml:space="preserve">{{Тау|Атауы=Үлкен Боғды|Шынайы атауы={{Lang-ru|Большое Богдо}}|Сурет=Bogdo-Russia.jpg|Сурет атауы=Боғды-Баскүнжақ қорығы|Координаттар=48.1425/46.8557|Биіктігі=152|Биіктік көзі={{sfn|Чичагов|2014|c=24}}|Пайда болған кезеңі=1979 жыл 19 сәуір|Соңғы атқылауы=1998 жыл 10 сәуір|Ортаққордағы санаты=Mount Bolshoye Bogdo|Орналасуы=Ресей}}

'''Үлкен Боғды тауы''' ({{Lang-ru|Большое Богдо}}) — Ресейдің [[Астрахан облысы]]ның [[Ақтөбе ауданы (Астрахан облысы)|Ақтөбе ауданындағы]] биік созылған төбе ([[Тұзды күмбездер|тұзды күмбез]]), [[Каспий маңы ойпаты]]ның ең биік нүктесі, [[теңіз деңгейі]]нен 152 м{{sfn|Чичагов|2014|c=24}} (басқа деректер бойынша биіктігі 149 м&lt;ref&gt;{{мақала |тақырыбы= Богдо Большое |сілтеме= https://old.bigenc.ru/geography/text/1871740|жыл= 2023-01-14}}&lt;/ref&gt;).

Жақын жерде карст рельефінің жер үсті және жер асты түрлері дамыған — сайлар, шұңқырлар, үңгірлер, гроттар және т.б. Қазіргі уақытта 30-дан астам үңгірлер бар, олардың ең үлкені 1,5 км-ге жетеді. Боғды-Баскүнжақ қорығының аумағында орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = http://www.bogdozap.ru/ |title = Официальный сайт Богдинско-Баскунчакского заповедника |accessdate = 2010-02-26 |archivedate = 2011-10-14 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20111014114237/http://www.bogdozap.ru/}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==
«Боғды» — моңғол (қалмақ) тіліндегі «ұлы» немесе «қасиетті» деген мағынаны білдіретін терминнің орыс тіліндегі дәстүрлі түрде берілген нұсқасы. «Үлкен» деген нақтылау көршілес [[Қазақстан]] аумағында ([[Батыс Қазақстан облысы]]нда) орналасқан Кіші Боғды тауын ажырату үшін қолданылады. Бұл тау солтүстік-солтүстік-шығысқа қарай 40 шақырым қашықтықта орналасқан және теңіз деңгейінен биіктігі небәрі 37,5 метрді құрайды.

Тау атауы одан 19 шақырым оңтүстікте орналасқан Боғды теміржол станциясына берілген.

Аймақтың географиясы, геологиясы, өсімдіктер мен жануарлар дүниесіне арналған революцияға дейінгі дереккөздерде таудың атауы ер жыныс түрінде — «Үлкен Боғды» (сондай-ақ «Кіші Боғды») деп қолданылған. Ал революциядан кейінгі дереккөздерде орта жыныс түріндегі «Үлкен Боғды» нұсқасы кеңінен қолданыла бастады. Соған қарамастан, ХХІ ғасырда да дәстүрлі түрде ер жыныс нұсқасы — «Үлкен Боғды» атауы жиі қолданылады.

== Тарихы ==
[[Сурет:1783-GmelinSG-Bogdo.jpg|нобай|228x228 нүкте|Боғды тауы, 1769—1770 жылдардағы сурет]]
Тауды зерттеу жұмыстары 1769 жылы [[Самуил Готлиб Гмелин|С. Г. Гмелиным]] басталған.

1774 жылы зерттеулер [[Петер Симон Паллас|П. С. Палластың]] жетекшілігімен жалғасты, алғаш рет Ресей үшін мұнда цератит қабықшалары түрінде [[Триас дәуірі|триас]] кезеңінің геологиялық шөгінділерін тапты (Палластың заманына дейін геология бұл кезеңді анықтамайтын еді).

1854 жылы тауды И. Б. Ауэрбах басқарған экспедиция зерттеді. Таудың географиялық орнын анықтап, Санкт-Петербургке күкірт пен қазба фаунасының үлгілерін әкелді. Сондай-ақ, мұнда әктас, балшық және гипс бар екенін анықтады.

1926 жылы Иван Антонович Ефремовтың (1908—1972) жетекшілігімен, болашақ ғалым және фантаст жазушының алғашқы тәуелсіз экспедициясы Каспий маңы өңіріндегі Үлкен Боғды тауына жасалды. Бұл экспедиция кезінде Ресейде алғаш рет төменгі триас кезеңінің амфибиялары — лабиринтодонттардың қаңқалары табылды. Ефремов сол кезде небәрі 18 жаста болатын. Бұл нақты оқиға кейін оның алғашқы әңгімелерінің бірі — «Белый Рог» шығармасының негізіне айналды.

== Географиясы ==
[[Сурет:Гора Большое Богдо. Вид с урочища Шарбулак.jpg|нобай|Шарбұлақ трактінен панорама.]]
Таудың етегінде Баскүнжақ көлі жатыр, оның деңгейі теңіз деңгейінен 21 м төмен, таудың шыңы теңіз деңгейінен 149 м биіктікте.&lt;ref name=&quot;Топо&quot;&gt;{{cite web |author = |url = http://etomesto.com/map-atlas_topo-russia/?x=46.862202&amp;y=48.140196 |title = Топографическая карта Европейской России |lang = ru |website = etomesto.com |date = |access-date = 2023-07-22 |url-status = live |archive-url = |archive-date = }}&lt;/ref&gt;

Шығыңқы [[Тұзды күмбездер|тұзды күмбезге]] байланысты таудың биіктігі жыл сайын шамамен 1 мм-ге артады.

Үлкен Боғды тауы мен Баскүнжақ көлінің маңында ұзындығы 1,5 км-ге жететін [[карст]] шұңқырлары, ойпаңдары, шұңқырлар мен үңгірлер (Баскүнжақ үңгірі) бар.

== Геологиясы ==
[[Сурет:Mount Bolshoye Bogdo 45.jpg|нобай|Үлкен Богдо тауы]]
Тау – [[құмтас]]тармен, [[саз]]дармен, [[әктас]]тармен жабылған [[Тұзды күмбездер|тұзды күмбездің]] шеті. 1958, 1961 және 1963 жылдары жергiлiктi құрылымдардың вертикальды тектоникалық қозғалыстарының сипаты мен жылдамдығын зерттеу мақсатында нивелирлеу жұмыстары жүргiзiлдi. Басқұншақ көлі мен Үлкен Богдо тауы аймағында Каспий маңы ойпатын жалпы зерттеу шеңберінде жұмыс істейтін сынақ полигоны құрылды. Өлшемдер негізінде қазіргі тектоникалық қозғалыстардың диаграммасы жасалды. Барлығы 13 эталон құрылды, онда Верхний Басқұншақ ауылындағы №1 эталон шартты 0 болып алынды. Үлкен Богдо Быздың жоғарғы жағында №9 эталон орнатылған. Зерттеу нәтижелері Басқұншақ тұзды-күмбезді құрылымының көтерілу жылдамдығы 0,1-1,1 мм/жыл екенін көрсетті. Ең жоғары жылдамдық №9 эталонда (таудың шыңы) көрсетілген. Дегенмен, бұл зерттеу тау жыныстарының жоғалуы еңіс бұрышы мен жер бетінің шөгу дәрежесіне байланысты жылына 3-тен 14 мм-ге дейін болатынын көрсетті.{{sfn|Чичагов|2014}}

Богдо тауының етегінде ауа-райының бұзылуы кезінде пайда болған скраб ізі жасырылады. Оңтүстік-батыс беткейінің жартасты жартастарында [[палеозой]] дәуіріндегі құмтастар мен басқа жыныстардың ыдырауының әсерлі формаларын көруге болады. Таяз үңгірлердің, тас тауашалар мен бағаналардың, карниздердің және алып бал ұяларына ұқсас көптеген ойпаттардың болуы Үлкен Богдоны керемет тау етті. Бұл құбылыс тас бағаналар мен байланысатын үңгірлердегі сызбалар арасындағы ауа тербелісімен түсіндіріледі. Сондықтан оңтүстік-батыс беткейі халық арасында «Әнші жартас» деп аталады.

[[Карпинский Александр Петрович|А. П. Карпинский]] 1880 жылы бұл тауда Ресейдің Еуропалық бөлігіндегі [[триас дәуірі]]не жататын алғашқы қабаттар анықталғанын анықтады.&lt;ref&gt;''Карпинский А. П.'' Замечания об осадочных образованиях Европейской России // Горный журнал. 1880. Т. 4. № 11/12. С. 242—260.&lt;/ref&gt;

[[Төрттік кезең]]дегі Арал-Каспий [[Трансгрестік|трансгрессиясы]] кезінде Үлкен Богдо Арал-Каспий теңізіндегі арал болған.&lt;ref&gt;''Яковлев С. А.'' Четвертичная система // Учебник геологии. 6-е издание. {{Л.}}: Учпедгиз, 1931. C. 265—266.&lt;/ref&gt;

Жартас беттерінде [[корразия]] процестері байқалады.

== Тағы қараңыз ==
* [[Баскүнжақ]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Алфавит бойынша қорғалатын табиғи аумақтар]]
[[Санат:Алфавит бойынша таулы шыңдар]]
[[Санат:Биіктігі 1000 метрге дейінгі шыңдар]]
[[Санат:Ақтөбе ауданы (Астрахан облысы)]]
[[Санат:Астрахан облысы көрікті орындары]]
[[Санат:Астрахан облысы табиғат ескерткіштері]]
[[Санат:Геоморфологиялық табиғат ескерткіштері]]</text>
      <sha1>6bq3r6j05dn6fe6h1t30kzwful3ycbo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658178</id>
      <parentid>3658177</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T04:58:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Геологиясы */</comment>
      <origin>3658178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11646" sha1="mh5i7299ogm6zmfy3wv4csgwhd5k3gs" xml:space="preserve">{{Тау|Атауы=Үлкен Боғды|Шынайы атауы={{Lang-ru|Большое Богдо}}|Сурет=Bogdo-Russia.jpg|Сурет атауы=Боғды-Баскүнжақ қорығы|Координаттар=48.1425/46.8557|Биіктігі=152|Биіктік көзі={{sfn|Чичагов|2014|c=24}}|Пайда болған кезеңі=1979 жыл 19 сәуір|Соңғы атқылауы=1998 жыл 10 сәуір|Ортаққордағы санаты=Mount Bolshoye Bogdo|Орналасуы=Ресей}}

'''Үлкен Боғды тауы''' ({{Lang-ru|Большое Богдо}}) — Ресейдің [[Астрахан облысы]]ның [[Ақтөбе ауданы (Астрахан облысы)|Ақтөбе ауданындағы]] биік созылған төбе ([[Тұзды күмбездер|тұзды күмбез]]), [[Каспий маңы ойпаты]]ның ең биік нүктесі, [[теңіз деңгейі]]нен 152 м{{sfn|Чичагов|2014|c=24}} (басқа деректер бойынша биіктігі 149 м&lt;ref&gt;{{мақала |тақырыбы= Богдо Большое |сілтеме= https://old.bigenc.ru/geography/text/1871740|жыл= 2023-01-14}}&lt;/ref&gt;).

Жақын жерде карст рельефінің жер үсті және жер асты түрлері дамыған — сайлар, шұңқырлар, үңгірлер, гроттар және т.б. Қазіргі уақытта 30-дан астам үңгірлер бар, олардың ең үлкені 1,5 км-ге жетеді. Боғды-Баскүнжақ қорығының аумағында орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = http://www.bogdozap.ru/ |title = Официальный сайт Богдинско-Баскунчакского заповедника |accessdate = 2010-02-26 |archivedate = 2011-10-14 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20111014114237/http://www.bogdozap.ru/}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==
«Боғды» — моңғол (қалмақ) тіліндегі «ұлы» немесе «қасиетті» деген мағынаны білдіретін терминнің орыс тіліндегі дәстүрлі түрде берілген нұсқасы. «Үлкен» деген нақтылау көршілес [[Қазақстан]] аумағында ([[Батыс Қазақстан облысы]]нда) орналасқан Кіші Боғды тауын ажырату үшін қолданылады. Бұл тау солтүстік-солтүстік-шығысқа қарай 40 шақырым қашықтықта орналасқан және теңіз деңгейінен биіктігі небәрі 37,5 метрді құрайды.

Тау атауы одан 19 шақырым оңтүстікте орналасқан Боғды теміржол станциясына берілген.

Аймақтың географиясы, геологиясы, өсімдіктер мен жануарлар дүниесіне арналған революцияға дейінгі дереккөздерде таудың атауы ер жыныс түрінде — «Үлкен Боғды» (сондай-ақ «Кіші Боғды») деп қолданылған. Ал революциядан кейінгі дереккөздерде орта жыныс түріндегі «Үлкен Боғды» нұсқасы кеңінен қолданыла бастады. Соған қарамастан, ХХІ ғасырда да дәстүрлі түрде ер жыныс нұсқасы — «Үлкен Боғды» атауы жиі қолданылады.

== Тарихы ==
[[Сурет:1783-GmelinSG-Bogdo.jpg|нобай|228x228 нүкте|Боғды тауы, 1769—1770 жылдардағы сурет]]
Тауды зерттеу жұмыстары 1769 жылы [[Самуил Готлиб Гмелин|С. Г. Гмелиным]] басталған.

1774 жылы зерттеулер [[Петер Симон Паллас|П. С. Палластың]] жетекшілігімен жалғасты, алғаш рет Ресей үшін мұнда цератит қабықшалары түрінде [[Триас дәуірі|триас]] кезеңінің геологиялық шөгінділерін тапты (Палластың заманына дейін геология бұл кезеңді анықтамайтын еді).

1854 жылы тауды И. Б. Ауэрбах басқарған экспедиция зерттеді. Таудың географиялық орнын анықтап, Санкт-Петербургке күкірт пен қазба фаунасының үлгілерін әкелді. Сондай-ақ, мұнда әктас, балшық және гипс бар екенін анықтады.

1926 жылы Иван Антонович Ефремовтың (1908—1972) жетекшілігімен, болашақ ғалым және фантаст жазушының алғашқы тәуелсіз экспедициясы Каспий маңы өңіріндегі Үлкен Боғды тауына жасалды. Бұл экспедиция кезінде Ресейде алғаш рет төменгі триас кезеңінің амфибиялары — лабиринтодонттардың қаңқалары табылды. Ефремов сол кезде небәрі 18 жаста болатын. Бұл нақты оқиға кейін оның алғашқы әңгімелерінің бірі — «Белый Рог» шығармасының негізіне айналды.

== Географиясы ==
[[Сурет:Гора Большое Богдо. Вид с урочища Шарбулак.jpg|нобай|Шарбұлақ трактінен панорама.]]
Таудың етегінде Баскүнжақ көлі жатыр, оның деңгейі теңіз деңгейінен 21 м төмен, таудың шыңы теңіз деңгейінен 149 м биіктікте.&lt;ref name=&quot;Топо&quot;&gt;{{cite web |author = |url = http://etomesto.com/map-atlas_topo-russia/?x=46.862202&amp;y=48.140196 |title = Топографическая карта Европейской России |lang = ru |website = etomesto.com |date = |access-date = 2023-07-22 |url-status = live |archive-url = |archive-date = }}&lt;/ref&gt;

Шығыңқы [[Тұзды күмбездер|тұзды күмбезге]] байланысты таудың биіктігі жыл сайын шамамен 1 мм-ге артады.

Үлкен Боғды тауы мен Баскүнжақ көлінің маңында ұзындығы 1,5 км-ге жететін [[карст]] шұңқырлары, ойпаңдары, шұңқырлар мен үңгірлер (Баскүнжақ үңгірі) бар.

== Геологиясы ==
[[Сурет:Mount Bolshoye Bogdo 45.jpg|нобай|Үлкен Боғды тауы]]
Тау – [[құмтас]]тармен, [[саз]]дармен, [[әктас]]тармен жабылған [[Тұзды күмбездер|тұзды күмбездің]] шеті. 1958, 1961 және 1963 жылдары жергiлiктi құрылымдардың вертикальды тектоникалық қозғалыстарының сипаты мен жылдамдығын зерттеу мақсатында нивелирлеу жұмыстары жүргiзiлдi. Баскүнжақ көлі мен Үлкен Боғды тауы аймағында [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы ойпатын]] жалпы зерттеу шеңберінде жұмыс істейтін сынақ полигоны құрылды. Өлшемдер негізінде қазіргі тектоникалық қозғалыстардың диаграммасы жасалды. Барлығы 13 эталон құрылды, онда Верхний Баскүнжақ ауылындағы №1 эталон шартты 0 болып алынды. Үлкен Боғды Быздың жоғарғы жағында №9 эталон орнатылған. Зерттеу нәтижелері Баскүнжақ тұзды-күмбезді құрылымының көтерілу жылдамдығы 0,1-1,1 мм/жыл екенін көрсетті. Ең жоғары жылдамдық №9 эталонда (таудың шыңы) көрсетілген. Дегенмен, бұл зерттеу тау жыныстарының жоғалуы еңіс бұрышы мен жер бетінің шөгу дәрежесіне байланысты жылына 3-тен 14 мм-ге дейін болатынын көрсетті.{{sfn|Чичагов|2014}}

Боғды тауының етегінде ауа-райының бұзылуы кезінде пайда болған скраб ізі жасырылады. Оңтүстік-батыс беткейінің жартасты жартастарында [[палеозой]] дәуіріндегі құмтастар мен басқа жыныстардың ыдырауының әсерлі формаларын көруге болады. Таяз үңгірлердің, тас тауашалар мен бағаналардың, карниздердің және алып бал ұяларына ұқсас көптеген ойпаттардың болуы Үлкен Боғдыны керемет тау етті. Бұл құбылыс тас бағаналар мен байланысатын үңгірлердегі сызбалар арасындағы ауа тербелісімен түсіндіріледі. Сондықтан оңтүстік-батыс беткейі халық арасында «Әнші жартас» деп аталады.

[[Карпинский Александр Петрович|А. П. Карпинский]] 1880 жылы бұл тауда Ресейдің Еуропалық бөлігіндегі [[триас дәуірі]]не жататын алғашқы қабаттар анықталғанын анықтады.&lt;ref&gt;''Карпинский А. П.'' Замечания об осадочных образованиях Европейской России // Горный журнал. 1880. Т. 4. № 11/12. С. 242—260.&lt;/ref&gt;

[[Төрттік кезең]]дегі Арал-Каспий [[Трансгрестік|трансгрессиясы]] кезінде Үлкен Боғды Арал-Каспий теңізіндегі арал болған.&lt;ref&gt;''Яковлев С. А.'' Четвертичная система // Учебник геологии. 6-е издание. {{Л.}}: Учпедгиз, 1931. C. 265—266.&lt;/ref&gt;

Жартас беттерінде [[корразия]] үдерістері байқалады.

== Тағы қараңыз ==
* [[Баскүнжақ]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Алфавит бойынша қорғалатын табиғи аумақтар]]
[[Санат:Алфавит бойынша таулы шыңдар]]
[[Санат:Биіктігі 1000 метрге дейінгі шыңдар]]
[[Санат:Ақтөбе ауданы (Астрахан облысы)]]
[[Санат:Астрахан облысы көрікті орындары]]
[[Санат:Астрахан облысы табиғат ескерткіштері]]
[[Санат:Геоморфологиялық табиғат ескерткіштері]]</text>
      <sha1>mh5i7299ogm6zmfy3wv4csgwhd5k3gs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талқылау:Үлкен Боғды</title>
    <ns>1</ns>
    <id>759471</id>
    <revision>
      <id>3658170</id>
      <parentid>3655926</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T04:52:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Орел Карл [[Талқылау:Үлкен Боғда]] бетін [[Талқылау:Үлкен Боғды]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3525963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="b7v71a3kdrbaxm1qn20t6wem9y74sst" xml:space="preserve">{{Уики-көктем 2025 |қатысушы=TheNomadEditor |тақырып= |ел= Ресей}}</text>
      <sha1>b7v71a3kdrbaxm1qn20t6wem9y74sst</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дәулет Жамаубайұлы Кәрібек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>760436</id>
    <revision>
      <id>3658139</id>
      <parentid>3648632</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T23:29:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>Жұбайы</comment>
      <origin>3658139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10317" sha1="kr0zy5s4alk6gf8qf3bmtcqg42aihiw" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Дәулет Кәрібек
 | Суреті               = Karibekk.png
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 

 | Титулы               = [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған]] [[Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Құрылтай депутаты|депутаты]]
 | Ту                   = Flag of Kazakhstan.svg
 | Ту2                  = Emblem of Kazakhstan latin.svg
 | Басқара бастады      = 27 тамыз 2026 жылдан бастап
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | тақырыпша2           = Партиялық тізімі
 | мәтін2               = [[Әділет (партия)|Әділет]]
 | Ізашары              = ''лауазым құрылды''
 | Ізбасары             = 

 | Титулы_2               = [[Аманат (партия)|Аманат партиясының]] 3-атқарушы хатшысы
 | Ту_2                   = Logo of the Amanat political party.svg
 | Ту2_2                  = Flag of Kazakhstan.svg
 | Басқара бастады_2      = 17 шілде 2023
 | Басқаруын аяқтады_2    = 14 маусым 2026
 | тақырыпша1_2         = Төрағасы
 | мәтін1_2             = [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] 
 | Ізашары_2                = [[Елнұр Сабыржанұлы Бейсенбаев|Елнұр Бейсенбаев]]
 | Ізбасары_2               = ''партия тарады''
 
 | Туған күні         = 12.09.1990
 | Туған жері         = [[Ұзақбай Сыздықбаев ауылы|Жаңаарық]], {{Туғанжері|Сарысу ауданы|Сарысу ауданында}}, [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Діні                 = 
 | Әкесі                =
 | Анасы                =
 | Жұбайы               = Индира Сәдібекқызы Рыстина&lt;ref name=&quot;ind&quot;&gt;[https://www.instagram.com/p/CTtnlZOM5RY/?stkn=MWs1ZXJheG0zbWZv Дос Мәліктің Instagram желісіндегі жазбасы]&lt;/ref&gt;
 | Балалары             = 1
 | Партиясы             = [[Аманат (партия)|Аманат]] (–2026)&lt;br&gt;[[Әділет (партия)|Әділет]] (2026–)
 | Білімі               = [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] 
 | Мамандығы            = саясаттанушы
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

'''Дәулет Жамаубайұлы Кәрібек''' ([[12 қыркүйек]] [[1990 жыл]], [[Ұзақбай Сыздықбаев ауылы|Жаңаарық]], [[Сарысу ауданы]], [[Жамбыл облысы]]) — Қазақстанның мемлекет және қоғам қайраткері, саясаттанушы, 2026 жылдан бастап [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясының атынан сайланған [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған]] [[Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Құрылтай депутаты|депутаты]]. 2023–2026 жылдары [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясының соңғы атқарушы хатшысы.

== Өмірбаяны ==
Дәулет Кәрібек 1990 жылы 12 қыркүйекте дүниеге келген. [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетін]] «Саясаттану» мамандығы бойынша бітірген, РhD докторы.

2009 жылдан 2020 жылға дейінгі аралықта [[Жастар рухы|«Жас Отан»]] жастар қанатында әртүрлі лауазымдар атқарды: 2009-2010 жылдары Астана қаласы Алматы ауданындағы «Жас Отан» төрағасының бірінші орынбасары, 2010-2012 жылдары Астана қалалық жастар мәслихатының депутаты, 2012-2014 жылдары Әділет министрлігі Сот сараптамасы орталығының инспекторы, 2014-2015 жылдары «Жас Отан» хатшылығының сарапшысы, ұйымдық-аумақтық жұмыс бөлімінің облыстық кураторы, 2017-2018 жылдары «Жас Отан» хатшылығының басшысы, 2018-2019 жылдары «Жас Отанның» атқарушы хатшысы, 2019-2020 жылдары «Жас Отанның» төрағасы болды.&lt;ref&gt;[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=39013225 Карибек Даулет Жамаубайулы (персональная справка)]&lt;/ref&gt; 2015 жылы ҚР Президенттігіне кандидат [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Ә. Назарбаевтың]] республикалық қоғамдық штабында, 2016 жылы «Nur Otan» партиясының республикалық сайлауалды штабында қызмет етіп, 2019 жылы «Jas Otan» жастар қанатын басқарғанда ҚР Президенттігіне кандидат [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қ.К. Тоқаевтың]] республикалық штабының «Team Qazaqstan» жастар қанатына жетекшілік етті.

2020-2021 жылдары Нұр-Сұлтан қаласы әкімдігінің Жастар саясаты мәселелері басқармасының басшысы болды. 

2021 жылдың қаңтар айынан бастап «Nur Otan» партиясы Нұр-Сұлтан қалалық филиалы төрағасының бірінші орынбасары қызметін атқарды. 

2021 жылдың сәуір айынан бастап Жамбыл облысы әкімінің орынбасары лауазымында істеді.

2022 жылдың наурыз айынан бастап «AMANAT» партиясының Хатшысы қызметін атқарды.

2023 жылғы ҚР Парламент Мәжілісінің сайлауында «AMANAT» партиясының партиялық тізімі бойынша депутаттыққа кандидат ретінде ұсынылды.

2023 жылғы 17 шілде күні «AMANAT» партиясының Төрағасы [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошановтың]] қаулысымен «AMANAT» партиясының Атқарушы хатшысы болып тағайындалды.&lt;ref&gt;[https://amanatpartiasy.kz/news/news-detail/301861?lang=kz Дәулет Кәрібек «AMANAT» партиясының Атқарушы хатшысы болып тағайындалды]&lt;/ref&gt; Бұл қызметті партия 2026 жылғы 14 маусымда таратылғанға дейін атқарды. 2020 жылдан бастап қазірге дейін — Президенттік жастар кадр резервінің мүшесі. 2019-2022 жылдары «Nur Otan» партиясының саяси кеңесі бюросының мүшесі болды.&lt;ref&gt;[https://www.inform.kz/ru/darhan-kydyrali-i-daulet-karibek-voshli-v-byuro-politsoveta-nur-otan_a3558379 Дархан Кыдырали и Даулет Карибек вошли в Бюро Политсовета «Nur Otan»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20220201/sostav-1770406855.html Казахстанская партия &quot;Нур Отан&quot; обновила состав бюро политсовета]&lt;/ref&gt;

2026 жылы «Аманат» партиясы таратылғаннан кейін [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясы төрағасының жобалар жөніндегі штаттан тыс кеңесшісі болды.&lt;ref&gt;[https://nomad.su/?a=3-202607220038 ЦИК зарегистрировала партийный список партии &quot;Әділет&quot;]&lt;/ref&gt; 

2026 жылғы 27 тамызда «Әділет» партиясының партиялық тізімі бойынша [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]]дың [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|I шақырылым]] [[Құрылтай депутаты|депутаты]] болып сайланды.&lt;ref&gt;[https://alash.kz/kz/article/110-deputat-adilet-partiiasy-quryltaiga-otken-deputattar-tizimin-jariialady.html 110 депутат: «Әділет» партиясы Құрылтайға өткен депутаттар тізімін жариялады]&lt;/ref&gt;

== Отбасы ==
Кәрібек үйленген, бір ұлы бар. Әйелі Индира Рыстина — 2025 жылдан бастап [[Еуразия ұлттық университеті|Л. Гумилёв атындағы ЕҰУ]] проректоры.&lt;ref name=&quot;ind&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://prg.kz/document/37693149/ Рыстина Индира Садыбековна (персональная справка)]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Еуразия ұлттық университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]
[[Санат:Аманат партиясының мүшелері]]
[[Санат:Қазақстан Құрылтайының I шақырылымының депутаттары]]</text>
      <sha1>kr0zy5s4alk6gf8qf3bmtcqg42aihiw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658140</id>
      <parentid>3658139</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T23:34:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3658140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10338" sha1="5nal01c7q5nb0n9778u8gk7z7fy1cnb" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Дәулет Кәрібек
 | Суреті               = Karibekk.png
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 

 | Титулы               = [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған]] [[Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Құрылтай депутаты|депутаты]]
 | Ту                   = Flag of Kazakhstan.svg
 | Ту2                  = Emblem of Kazakhstan latin.svg
 | Басқара бастады      = 27 тамыз 2026 жылдан бастап
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | тақырыпша2           = Партиялық тізімі
 | мәтін2               = [[Әділет (партия)|Әділет]]
 | Ізашары              = ''лауазым құрылды''
 | Ізбасары             = 

 | Титулы_2               = [[Аманат (партия)|Аманат партиясының]] 3-атқарушы хатшысы
 | Ту_2                   = Logo of the Amanat political party.svg
 | Ту2_2                  = Flag of Kazakhstan.svg
 | Басқара бастады_2      = 17 шілде 2023
 | Басқаруын аяқтады_2    = 14 маусым 2026
 | тақырыпша1_2         = Төрағасы
 | мәтін1_2             = [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] 
 | Ізашары_2                = [[Елнұр Сабыржанұлы Бейсенбаев|Елнұр Бейсенбаев]]
 | Ізбасары_2               = ''партия тарады''
 
 | Туған күні         = 12.09.1990
 | Туған жері         = [[Ұзақбай Сыздықбаев ауылы|Жаңаарық]], {{Туғанжері|Сарысу ауданы|Сарысу ауданында}}, [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Діні                 = 
 | Әкесі                =
 | Анасы                =
 | Жұбайы               = Индира Сәдібекқызы Рыстина 
 | Балалары             = 1
 | Партиясы             = [[Аманат (партия)|Аманат]] (–2026)&lt;br&gt;[[Әділет (партия)|Әділет]] (2026–)
 | Білімі               = [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] 
 | Мамандығы            = саясаттанушы
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

'''Дәулет Жамаубайұлы Кәрібек''' ([[12 қыркүйек]] [[1990 жыл]], [[Ұзақбай Сыздықбаев ауылы|Жаңаарық]], [[Сарысу ауданы]], [[Жамбыл облысы]]) — Қазақстанның мемлекет және қоғам қайраткері, саясаттанушы, 2026 жылдан бастап [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясының атынан сайланған [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған]] [[Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Құрылтай депутаты|депутаты]]. 2023–2026 жылдары [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясының соңғы атқарушы хатшысы.

== Өмірбаяны ==
Дәулет Кәрібек 1990 жылы 12 қыркүйекте дүниеге келген. [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетін]] «Саясаттану» мамандығы бойынша бітірген, РhD докторы.

2009 жылдан 2020 жылға дейінгі аралықта [[Жастар рухы|«Жас Отан»]] жастар қанатында әртүрлі лауазымдар атқарды: 2009-2010 жылдары Астана қаласы Алматы ауданындағы «Жас Отан» төрағасының бірінші орынбасары, 2010-2012 жылдары Астана қалалық жастар мәслихатының депутаты, 2012-2014 жылдары Әділет министрлігі Сот сараптамасы орталығының инспекторы, 2014-2015 жылдары «Жас Отан» хатшылығының сарапшысы, ұйымдық-аумақтық жұмыс бөлімінің облыстық кураторы, 2017-2018 жылдары «Жас Отан» хатшылығының басшысы, 2018-2019 жылдары «Жас Отанның» атқарушы хатшысы, 2019-2020 жылдары «Жас Отанның» төрағасы болды.&lt;ref&gt;[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=39013225 Карибек Даулет Жамаубайулы (персональная справка)]&lt;/ref&gt; 2015 жылы ҚР Президенттігіне кандидат [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Ә. Назарбаевтың]] республикалық қоғамдық штабында, 2016 жылы «Nur Otan» партиясының республикалық сайлауалды штабында қызмет етіп, 2019 жылы «Jas Otan» жастар қанатын басқарғанда ҚР Президенттігіне кандидат [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қ.К. Тоқаевтың]] республикалық штабының «Team Qazaqstan» жастар қанатына жетекшілік етті.

2020-2021 жылдары Нұр-Сұлтан қаласы әкімдігінің Жастар саясаты мәселелері басқармасының басшысы болды. 

2021 жылдың қаңтар айынан бастап «Nur Otan» партиясы Нұр-Сұлтан қалалық филиалы төрағасының бірінші орынбасары қызметін атқарды. 

2021 жылдың сәуір айынан бастап Жамбыл облысы әкімінің орынбасары лауазымында істеді.

2022 жылдың наурыз айынан бастап «AMANAT» партиясының Хатшысы қызметін атқарды.

2023 жылғы ҚР Парламент Мәжілісінің сайлауында «AMANAT» партиясының партиялық тізімі бойынша депутаттыққа кандидат ретінде ұсынылды.

2023 жылғы 17 шілде күні «AMANAT» партиясының Төрағасы [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошановтың]] қаулысымен «AMANAT» партиясының Атқарушы хатшысы болып тағайындалды.&lt;ref&gt;[https://amanatpartiasy.kz/news/news-detail/301861?lang=kz Дәулет Кәрібек «AMANAT» партиясының Атқарушы хатшысы болып тағайындалды]&lt;/ref&gt; Бұл қызметті партия 2026 жылғы 14 маусымда таратылғанға дейін атқарды. 2020 жылдан бастап қазірге дейін — Президенттік жастар кадр резервінің мүшесі. 2019-2022 жылдары «Nur Otan» партиясының саяси кеңесі бюросының мүшесі болды.&lt;ref&gt;[https://www.inform.kz/ru/darhan-kydyrali-i-daulet-karibek-voshli-v-byuro-politsoveta-nur-otan_a3558379 Дархан Кыдырали и Даулет Карибек вошли в Бюро Политсовета «Nur Otan»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20220201/sostav-1770406855.html Казахстанская партия &quot;Нур Отан&quot; обновила состав бюро политсовета]&lt;/ref&gt;

2026 жылы «Аманат» партиясы таратылғаннан кейін [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясы төрағасының жобалар жөніндегі штаттан тыс кеңесшісі болды.&lt;ref&gt;[https://nomad.su/?a=3-202607220038 ЦИК зарегистрировала партийный список партии &quot;Әділет&quot;]&lt;/ref&gt; 

2026 жылғы 27 тамызда «Әділет» партиясының партиялық тізімі бойынша [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]]дың [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|I шақырылым]] [[Құрылтай депутаты|депутаты]] болып сайланды.&lt;ref&gt;[https://alash.kz/kz/article/110-deputat-adilet-partiiasy-quryltaiga-otken-deputattar-tizimin-jariialady.html 110 депутат: «Әділет» партиясы Құрылтайға өткен депутаттар тізімін жариялады]&lt;/ref&gt;

== Отбасы ==
Кәрібек үйленген, бір ұлы бар. Әйелі Индира Сәдібекқызы Рыстина 1987 жылы туған, 2025 жылдан бастап — [[Еуразия ұлттық университеті|Л. Гумилёв атындағы ЕҰУ]] проректоры.&lt;ref&gt;[https://www.instagram.com/p/CTtnlZOM5RY/?stkn=MWs1ZXJheG0zbWZv Дос Мәліктің Instagram желісіндегі жазбасы]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://prg.kz/document/37693149/ Рыстина Индира Садыбековна (персональная справка)]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Еуразия ұлттық университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]
[[Санат:Аманат партиясының мүшелері]]
[[Санат:Қазақстан Құрылтайының I шақырылымының депутаттары]]</text>
      <sha1>5nal01c7q5nb0n9778u8gk7z7fy1cnb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Қазақша Уикипедия статистикасы/Кеше.json</title>
    <ns>10</ns>
    <id>764845</id>
    <revision>
      <id>3657986</id>
      <parentid>3657505</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:01:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Кешегі деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3657986</origin>
      <model>json</model>
      <format>application/json</format>
      <text bytes="130" sha1="dljz1jjc9h0jj66h7ry5sxd9upohqg7" xml:space="preserve">{
	&quot;articles&quot;: 245241,
	&quot;pages&quot;: 671494,
	&quot;edits&quot;: 3654266,
	&quot;users&quot;: 182040,
	&quot;activeusers&quot;: 326,
	&quot;admins&quot;: 15,
	&quot;files&quot;: 8786
}</text>
      <sha1>dljz1jjc9h0jj66h7ry5sxd9upohqg7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grokipedia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>766959</id>
    <revision>
      <id>3658325</id>
      <parentid>3528996</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T10:10:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3658325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17180" sha1="7wpn3ymua3izgy9xangzvacoc7ew91w" xml:space="preserve">{{Жаңарту|Кейін}}
'''Grokipedia''' — [[SpaceXAI|xAI]] компаниясы әзірлеген [[жасанды интеллект]] арқылы жасалған онлайн энциклопедия. Жобаның бета-нұсқасы 2025 жылғы 27 қазанда іске қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-launches-grokipedia-xai-wikipedia-competitor-2025-10 |title=Elon Musk appears to have launched Grokipedia, a Wikipedia competitor |date=October 28, 2025 |work=[[Business Insider]] |archive-date=October 28, 2025 |access-date=October 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028024045/https://www.businessinsider.com/elon-musk-launches-grokipedia-xai-wikipedia-competitor-2025-10 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Grokipedia-дағы мақалаларды [[Grok]] тілдік моделі жасайды, өңдейді және фактологиялық тексеруден өткізеді.&lt;ref name=&quot;Conger-2025&quot; /&gt; Көптеген мақалалар Уикипедиядағы материалдарға негізделген, ал кейбірі дерлік толық көшірілген.&lt;ref name=&quot;Peters-2025&quot;&gt;{{Cite web |last=Peters |first=Jay |date=2025-10-28 |title=Elon Musk's Grokipedia contains copied Wikipedia pages |url=https://www.theverge.com/news/807686/elon-musk-grokipedia-launch-wikipedia-xai-copied |access-date=2025-10-28 |website=The Verge |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NBC News-2025&quot;&gt;{{Cite web |date=2025-10-28 |title=Elon Musk launches Grokipedia as an alternative to 'woke' Wikipedia |url=https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/elon-musk-launches-grokipedia-alternative-woke-wikipedia-rcna240171 |access-date=2025-10-28 |publisher=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt; Көптеген беттердің төменгі жағында мазмұнның [[Уикипедия]]дан алынғаны және [[Creative Commons]] Attribution-ShareAlike 4.0 лицензиясы бойынша бейімделгені көрсетілген.&lt;ref name=&quot;NBC&quot;&gt;{{Cite web |date=2025-10-28 |title=Elon Musk launches Grokipedia as an alternative to 'woke' Wikipedia |url=https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/elon-musk-launches-grokipedia-alternative-woke-wikipedia-rcna240171 |access-date=2025-10-28 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt; 2025 жылдың 28 қазаны жағдайы бойынша сайтта жасанды интеллект арқылы жасалған шамамен 900 000 мақала бар.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 October 2025 |title=Elon Musk's Grokipedia goes live after brief crash, aims to rival Wikipedia |url=https://www.moneycontrol.com/technology/elon-musk-s-grokipedia-goes-live-after-brief-crash-aims-to-rival-wikipedia-article-13635558.html |work=Moneycontrol}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Grokipedia homepage.png|thumb|375px]]

Grokipedia-дағы мақалаларда олардың Grok моделі арқылы фактологиялық тексеруден өткені көрсетілген.&lt;ref name=&quot;Peters-2025&quot; /&gt; Пайдаланушылар сайттағы мәтіндерді тікелей өңдей алмайды, бірақ қате ақпарат туралы хабарлау үшін арнайы қалқымалы форма арқылы түзетулер ұсынуға мүмкіндік бар.&lt;ref name=&quot;NBC&quot;/&gt; Илон Маск Grokipedia-ны Уикипедияға балама ретінде таныстырып, оның мақсаты «пропагандадан тазарту» екенін атап өтті.&lt;ref name=&quot;Conger-2025&quot;/&gt; Бірқатар дереккөздерде Grokipedia-дағы мақалалар оңшыл саяси көзқарастарды және Илон Масктың жеке ұстанымдарын ілгерілету үшін өзгертілгені,&lt;ref name=&quot;NBC News-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;wired1&quot;/&gt; сондай-ақ медициналық дезинформацияны қамтығаны&lt;ref name=&quot;wired1&quot;/&gt; және Маск ұнатпайтын мазмұнның жойылғаны туралы айтылған.&lt;ref name=&quot;wp12&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jeyaretnam 10282025&quot;/&gt;

== Тарихы ==
=== Жариялануы ===
2025 жылдың қыркүйек айында Илон Маск xAI компаниясының [[жасанды интеллект]] арқылы жасалатын жаңа онлайн энциклопедия — Grokipedia жобасын әзірлеп жатқанын хабарлады. Бұл мәлімдеме оның [[Уикипедия]]ның идеологиялық бейімділігі туралы сыны аясында жасалды.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Gupta |first1=Aman |title='Grokipedia': Elon Musk says xAI is working on a Wikipedia rival powered by AI |url=https://www.livemint.com/technology/tech-news/grokipedia-elon-musk-says-xai-is-working-on-a-wikipedia-rival-powered-by-ai-11759239787876.html |website=Live Mint}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gucia |first=Wiktoria |date=2025-09-30 |title=MAGA Melts Down Over Wikipedia 'Blacklist' |url=https://www.thedailybeast.com/maga-melts-down-over-wikipedia-blacklist/ |access-date=2025-09-30 |website=The Daily Beast |language=en}}&lt;/ref&gt; Жобаның идеясы мен атауы сол жылдың басында All-In подкасты конференциясында Дэвид О. Сакс тарапынан ұсынылған.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Tim |last=Higgins |title=Why Conservatives Are Attacking 'Wokepedia' |url=https://www.wsj.com/tech/wikipedia-conservative-complaints-ee904b0b |date=2025-10-04 |access-date=2025-10-06 |website=The Wall Street Journal}}&lt;/ref&gt; Масктың айтуынша, Grokipedia — жасанды интеллект негізіндегі білім қоры болып, Уикипедиямен бәсекеге түсе алатын әрі ондағы болжамды қателіктер мен идеологиялық көзқарастарды жоятын жоба ретінде жоспарланған.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kan |first=Michael |date=2025-09-30 |title=Elon Musk Plans to Take on Wikipedia With 'Grokipedia' |url=https://www.pcmag.com/news/elon-musk-plans-to-take-on-wikipedia-with-grokipedia |access-date=2025-09-30 |website=PCMAG |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite tweet |last1=Musk |first1=Elon |user=elonmusk |number=1972992095859433671 |date=2025-09-29 |title=We are building Grokipedia @xAI . Will be a massive improvement over Wikipedia. Frankly, it is a necessary step towards the xAI goal of understanding the Universe.}}&lt;/ref&gt; [[Gizmodo]] басылымы бұл бастаманы 2006 жылғы [[Conservapedia]] жобасымен салыстырды.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Novak |first1=Matt |title=Elon Musk's Wikipedia Competitor Is Going to Be a Disaster |url=https://gizmodo.com/elon-musks-wikipedia-competitor-is-going-to-be-a-disaster-2000665751 |access-date=2025-10-02 |work=Gizmodo |date=2025-09-30}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 6 қазанда Маск Grokipedia-ның ерте бета-нұсқасы айдың соңында іске қосылатынын хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web |title=What Is Grokipedia? Elon Musk To Unveil Wikipedia Competitor In Two Weeks |url=https://www.ndtv.com/world-news/what-is-grokipedia-elon-musk-to-unveil-wikipedia-competitor-in-two-weeks-9399157 |website=[[NDTV]] |access-date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Elon Musk: 'Grokipedia' Arrives Later This Month |url=https://www.pcmag.com/news/elon-musk-grokipedia-arrives-later-this-month |website=PCMAG |access-date=2025-10-06 |language=en |date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt; Кейінірек мазмұн сапасына қатысты мәселелерді түзету мақсатында жоба іске қосылуы уақытша кейінге қалдырылды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 October 2025 |title=Elon Musk's Grokipedia goes live after brief crash, aims to rival Wikipedia |url=https://www.moneycontrol.com/technology/elon-musk-s-grokipedia-goes-live-after-brief-crash-aims-to-rival-wikipedia-article-13635558.html |work=Moneycontrol}}&lt;/ref&gt;

=== Іске қосылуы ===
Grokipedia 27 қазан күні grokipedia.com сайтында іске қосылды және шамамен 900 000 мақаланы қамтыды.&lt;ref name=&quot;Conger-2025&quot;/&gt; Кейбір материалдар Уикипедиядағы мақалалармен дерлік толық сәйкес келгенімен, Grokipedia-дағы сілтеме мен дереккөз келтіру форматы өзгеше болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bell |first=Karissa |date=2025-10-27 |title=X's Grokipedia is online after it briefly crashed out |url=https://www.engadget.com/social-media/xs-grokipedia-is-online-after-it-briefly-crashed-out-231108836.html |access-date=2025-10-28 |website=Engadget |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Сайт «0.1» нұсқасындағы ерте нұсқа ретінде таныстырылды&lt;ref name=&quot;Peters-2025&quot; /&gt; және іске қосылғаннан кейін көп ұзамай қысқа мерзімді ақаудың салдарынан уақытша жұмысын тоқтатты.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 October 2025 |title=Elon Musk's Grokipedia goes live after brief crash, aims to rival Wikipedia |url=https://www.moneycontrol.com/technology/elon-musk-s-grokipedia-goes-live-after-brief-crash-aims-to-rival-wikipedia-article-13635558.html |work=Moneycontrol}}&lt;/ref&gt;

== Реакция ==
[[Сурет:Grokipedia Elon Musk page.png|thumb|Grokipedia-дағы [[Илон Маск]] туралы мақала]]
Grokipedia іске қосылғаннан кейін әртүрлі пікірлер тудырды, кейбір сарапшылар жасанды интеллект автордың жеке көзқарасын бейсаналы түрде қайталауы мүмкін екенін айтып, жобаның бейтараптығына күмән келтірді,&lt;ref name=&quot;conversation1&quot;&gt;{{Cite news |url=https://theconversation.com/grokipedia-elon-musk-is-right-that-wikipedia-is-biased-but-his-ai-alternative-will-be-the-same-at-best-267557 |title=Grokipedia: Elon Musk is right that Wikipedia is biased, but his AI alternative will be the same at best |date=15 October 2025 |work=The Conversation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wired12&quot;/&gt; ал сыншылар энциклопедиядағы кейбір жазбалардың оңшыл көзқарастарды немесе Илон Масктың жеке пікірлерін қолдайтынын атап өтті;&lt;ref name=&quot;wp12&quot;/&gt; NBC News басылымы Grokipedia-дағы Маск туралы мақалада 2025 жылдың қаңтарында оның жасаған нацистік сәлемге ұқсас ишарасы туралы ештеңе айтылмағанын, ал Уикипедияда бұл дерек бар екенін жазды,&lt;ref name=&quot;NBC News-2025&quot; /&gt; сондай-ақ жоба толықтай жасанды интеллектке сүйенетіні үшін сынға ұшырады, Forbes басылымының жазуынша, «халықтық авторлар мен редакторлар жасайтын онлайн энциклопедиялардан айырмашылығы, Масктың баламасы түгелдей xAI-дың Grok жүйесі арқылы жасалып, сол арқылы тексеріледі», сонымен қатар басылым атап өткендей, Grokipedia-дағы кейбір мақалалар ([[PlayStation 5]], автокөлік өндірушісі [[Lamborghini]] және чип жасаушы [[AMD]] туралы) тиісті Уикипедия беттерінің дерлік толық көшірмесі болып көрінеді.&lt;ref name=&quot;Ray&quot;&gt;{{Cite web |last=Ray |first=Siladitya |title=Musk Launches 'Grokipedia'—An AI-Generated Wikipedia Challenger |url=https://www.forbes.com/sites/siladityaray/2025/10/28/musk-takes-on-wikipedia-with-ai-generated-grokipedia-what-to-know/ |access-date=2025-10-28 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt;

Time журналы жазғандай, Маск туралы мақала кейде оны «әсірелеулі түрде сипаттап, оның даулы әрекеттерінің бірқатарын жұмсартып көрсетеді немесе мүлде аттап өтеді». Журнал сонымен қатар «Grokipedia Масктың көзқарастарын неғұрлым егжей-тегжейлі сипаттайды, оның ішінде Маск өзінің тірі жүрген трансгендер қызының өліміне себеп болды деп мәлімдеген “ояу сана вирусы” туралы идеясын да қамтиды» деп жазды. Time сондай-ақ Масктың денсаулығы мен өмір салты туралы бөлімді сынға алды, онда энциклопедияларда әдетте кездеспейтін, оның күнделікті тәртібі туралы жеке мәліметтер берілген.&lt;ref name=&quot;Jeyaretnam 10282025&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Jeyaretnam |first=Miranda |date=2025-10-28 |title=How Grokipedia Describes Elon Musk |url=https://time.com/7328846/elon-musk-grokipedia-wikipedia-differences-grok-xai-ai-ideological-bias/ |access-date=2025-10-28 |magazine=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt;

Кейбір материалдар Масктың жеке көзқарастарына, соның ішінде жынысын ауыстыру тақырыбы мен бұрынғы Twitter бас директоры [[Параг Агравал]]ға қатысты пікірлеріне сай етіп өңделгені атап өтілді.&lt;ref name=&quot;NBC News-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;wired12&quot;&gt;{{Cite magazine |date=28 October 2025 |title=Elon Musk's Grokipedia Pushes Far-Right Talking Points |url=https://www.wired.com/story/elon-musk-launches-grokipedia-wikipedia-competitor/ |magazine=Wired}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wp12&quot;&gt;{{Cite news |date=28 October 2025 |title=Elon Musk launches a Wikipedia rival that extols his own 'vision' |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2025/10/27/grokipedia-wikipedia-musk-/ |newspaper=The Washington Post}}&lt;/ref&gt; [[Уикипедия]]ның негізін қалаушы [[Ларри Сэнгер]] Grokipedia-дағы өзіне арналған мақалада Уикипедияда жоқ кейбір қызықты әрі дұрыс мәліметтер бар екенін, бірақ сонымен қатар «негізсіз бос сөздер» де кездесетінін айтты.&lt;ref name=&quot;ThePrint 28 October 2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Baruah |first1=Antara |title=Is Grokipedia really a neutral Wikipedia? Elon Musk wants you to believe it |url=https://theprint.in/feature/is-grokipedia-really-a-neutral-wikipedia-elon-musk-wants-you-to-believe-it/2772190/ |access-date=28 October 2025 |work=[[ThePrint]] |date=28 October 2025}}&lt;/ref&gt; [[Wikimedia Foundation]] өкілі бұл жөнінде түсініктеме беріп, «Уикипедияның білімі — әрдайым да адам еңбегінің нәтижесі... дәл осы адам жасаған білімге жасанды интеллект компаниялары өз мазмұнын құру үшін сүйенеді; тіпті Grokipedia-ның өзі өмір сүру үшін Уикипедияға мұқтаж» деп мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Peters-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ray&quot;/&gt;

=== Дезинформация ===
Grokipedia ашық түрде іске қосылғаннан кейін жалған ақпарат жариялағаны үшін сынға ұшырады. Wired басылымы хабарлағандай, «жасанды интеллектпен жұмыс істейтін жаңа энциклопедиялық платформа АИТВ індетін порнография өршітті және әлеуметтік желілер трансгендер адамдар санының өсуіне ықпал етуі мүмкін деп қате мәлімдейді».&lt;ref name=&quot;wired1&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Rogers |first=Reece |title=Elon Musk's Grokipedia Pushes Far-Right Talking Points |url=https://www.wired.com/story/elon-musk-launches-grokipedia-wikipedia-competitor/ |access-date=2025-10-28 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Michael |first=Chris |date=2025-10-28 |title=Elon Musk launches encyclopedia 'fact-checked' by AI and aligning with rightwing views |url=https://www.theguardian.com/technology/2025/oct/28/elon-musk-grokipedia |access-date=2025-10-28 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Онлайн энциклопедиялар]]
[[Санат:Энциклопедиялар]]
[[Санат:Илон Маск]]</text>
      <sha1>7wpn3ymua3izgy9xangzvacoc7ew91w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grok</title>
    <ns>0</ns>
    <id>767182</id>
    <revision>
      <id>3658326</id>
      <parentid>3515582</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T10:11:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3658326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23827" sha1="etqsinwc0r93a341cxg7soc9uaujh7t" xml:space="preserve">{{Сайт
 |атауы           = Grok
 |логотипі        = Grok-feb-2025-logo.svg
 |ені             = 250px
 |URL             = 
 |скриншоты       = Grok3 ru Wiki.png
 |скриншот ені    = 300px
 |тақырыбы        = 
 |коммерциялық    = 
 |түрі            = 
 |ұраны           = 
 |тіркелу         = 
 |тілдері         = Көптілді
 |кірішулер саны  = 
 |орналасқан жері = 
 |иесі            = [[Илон Маск]]
 |авторы          = [[SpaceXAI|xAI]]
 |ашылды          = [[3 қараша]] [[2023 жыл]]
 |жабылды         = 
 |қазіргі статусы = жұмыс істеп тұр
 |айналымы        = 
 |таза табысы     = 
 |телефоны        = 
}}
'''Grok''' — [[SpaceXAI|xAI]] компаниясы әзірлеген [[жасанды интеллект]]ке негізделген генеративті чат-бот. Үлкен тілдік модельге (LLM) сүйене отырып жасалған бұл жоба [[Илон Маск]]тың бастамасымен 2023 жылы іске қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://fortune.com/2023/05/17/elon-musk-openai-chatgpt-larry-page-huge-idiot-regrets/|title=Elon Musk has regrets about ChatGPT, saying he's a 'huge idiot' for letting go of OpenAI|lang=en|website=Fortune|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111123003/https://fortune.com/2023/05/17/elon-musk-openai-chatgpt-larry-page-huge-idiot-regrets/|archive-date=2023-11-11|access-date=2023-11-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы наурыз айының соңына қарай Grok қызметі [[Twitter|X]] және [[Telegram]] платформаларында, сондай-ақ жеке веб-сайтта және iOS пен Android жүйелеріне арналған мобильді қосымшаларда қолжетімді болды.

== Тарихы ==
2015 жылы Илон Маск [[Сэм Альтман]]мен бірге жасанды интеллект саласындағы зерттеулермен айналысатын [[OpenAI]] ұйымын құрды. Алайда 2018 жылы Маск компанияның директорлар кеңесінен шығып, мұны «OpenAI тобының кейбір идеяларымен келіспеуіммен байланысты» деп түсіндірді.&lt;ref name=&quot;bi&quot;&gt;{{Cite news|title=Elon Musk says he's planning to create a 'maximum truth-seeking AI' that he likes to call 'TruthGPT'|author=Jackson|first=Sarah|url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-says-hes-building-ai-he-calls-truthgpt-2023-4|website=Business Insider|date=2023-04-17|access-date=2023-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231207180845/https://www.businessinsider.com/elon-musk-says-hes-building-ai-he-calls-truthgpt-2023-4|archive-date=2023-12-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Кейінірек, 2022 жылы OpenAI [[ChatGPT]] жүйесін іске қосты, ал 2023 жылғы наурызда [[GPT-4]] үлгісін таныстырды. Сол айда Илон Маск Future of Life Institute ұйымының ашық хатына қол қойғандардың бірі болды. Бұл хатта GPT-4-тен қуатты жасанды интеллект бағдарламаларын әзірлеуді алты айға тоқтату ұсынылған еді.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Knight |first=Will |date=2023-03-29 |title=In Sudden Alarm, Tech Doyens Call for a Pause on ChatGPT |url=https://www.wired.com/story/chatgpt-pause-ai-experiments-open-letter/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207180846/https://www.wired.com/story/chatgpt-pause-ai-experiments-open-letter/ |archive-date=2023-12-07 |access-date=2023-12-07 |magazine=Wired}}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы сәуірде Илон Маск «[[Такер Карлсонмен кешкі сұхбат]]&lt;nowiki/&gt;» бағдарламасында берген сұхбатында «TruthGPT» атты чат-бот құру ниеті бар екенін мәлімдеді. Ол бұл жобаны «Ғаламның табиғатын түсінуге ұмтылатын барынша шынайы жасанды интеллект» ретінде сипаттады.&lt;ref name=&quot;bi&quot; /&gt; Маск сондай-ақ ChatGPT-дің «[[саяси тұрғыдан дұрыс болуға]]&lt;nowiki/&gt;» үйретіліп жатқанына алаңдаушылық білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Elon Musk says he'll create 'TruthGPT' to counter AI 'bias'|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/elon-musk-ap-chatgpt-tesla-openai-b2321564.html|website=The Independent|date=2023-04-18|access-date=2023-12-07|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20231207180758/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/elon-musk-ap-chatgpt-tesla-openai-b2321564.html|archive-date=2023-12-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Кейінірек TruthGPT атауы «Grok» деп өзгертілді. Бұл сөзді жазушы [[Роберт Хайнлайн]] 1961 жылы жарық көрген ғылыми-фантастикалық романы «[[Бөтен елдегі бөгде]]&lt;nowiki/&gt;» шығармасында ойлап тапқан. Терминнің мағынасы — «заттың мәнін терең түсіну немесе оның түпкі мәніне бойлау» дегенді білдіреді.&lt;ref name=&quot;in11&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/tech/grok-vs-chatgpt-xai-musk-b2442866.html|title=How Elon Musk's 'spicy' Grok compares to 'woke' ChatGPT|lang=en|author=Cuthbertson|first=Anthony|website=The Independent|date=2023-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231202205919/https://www.independent.co.uk/tech/grok-vs-chatgpt-xai-musk-b2442866.html|archive-date=2023-12-02|access-date=2023-12-02|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Grok_logo_(2023-2025).svg|thumb|2023 жылдан 2025 жылдың қаңтарына дейін қолданылған Grok логотипі]]

2023 жылдың қараша айында xAI компаниясы Grok жүйесін шектеулі пайдаланушылар тобы арасында алдын ала сынақтан өткізуді бастады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2023/11/05/elon-musk-debuts-grok-ai-bot-to-rival-chatgpt-others-.html|title=Elon Musk debuts 'Grok' AI bot to rival ChatGPT, others|lang=en|author=Picciotto|first=Rebecca|website=[[CNBC]]|date=2023-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20231108012852/https://www.cnbc.com/2023/11/05/elon-musk-debuts-grok-ai-bot-to-rival-chatgpt-others-.html|archive-date=2023-11-08|access-date=2023-11-08|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Чат-ботқа қол жеткізу мүмкіндігі тек X Premium жазылымының иелеріне берілді,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://grok.x.ai/|title=xAI Grok|website=grok.x.ai|archive-url=https://web.archive.org/web/20231109231329/https://grok.x.ai/|archive-date=2023-11-09|access-date=2023-11-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ал бета-тест аяқталғаннан кейін бот тек жоғары деңгейлі X Premium+ жазылымы бар пайдаланушыларға ғана қолжетімді болады деп жоспарланған еді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/tech/elon-musk-x-grok-ai-chatbot-b2442167.html|title=Elon Musk unveils new sarcasm-loving AI chatbot for premium X subscribers|lang=en|website=The Independent|date=2023-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20231106103524/https://www.independent.co.uk/tech/elon-musk-x-grok-ai-chatbot-b2442167.html|archive-date=2023-11-06|access-date=2023-11-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы 11 наурызда Илон Маск X платформасында Grok тілдік моделі бір апта ішінде жалпы қолжетімді болатынын хабарлады. Алты күннен кейін, 17 наурызда, Grok-1 моделі [[Apache-2.0]] лицензиясы бойынша жарияланды.&lt;ref name=&quot;verge-2024&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2024/3/17/24097810/xai-open-source-grok-musk-generative-ai-llm|title=xAI open sources Grok|lang=en|author=David|first=Emilia|website=The Verge|date=2024-03-18|access-date=2024-03-19}}&lt;/ref&gt; Кейінірек, 26 наурызда, Маск Grok жүйесіне қол жеткізуді тек Premium+ емес, барлық премиум-жазылымы бар пайдаланушыларға ашатынын нақтылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://techcrunch.com/2024/03/26/elon-musk-says-all-premium-subscribers-on-x-will-gain-access-to-ai-chatbot-grok-this-week/|title=Elon Musk says all Premium subscribers on X will gain access to AI chatbot Grok this week|lang=en-US|author=Perez|first=Sarah|website=TechCrunch|date=2024-03-26|access-date=2024-03-27}}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы 29 наурызда компания жетілдірілген ойлау қабілеттері мен контекст ұзындығы 128 000 токенге дейін ұлғайтылған Grok-1.5 нұсқасын таныстырды.&lt;ref name=&quot;xai-2024a&quot;&gt;{{Cite web|url=https://x.ai/blog/grok-1.5|title=Announcing Grok-1.5|lang=en|website=xAI|access-date=2024-03-29}}&lt;/ref&gt; 4 сәуірден бастап бот X платформасындағы «Зерттеу» бөлімінде жаңалықтардың қысқаша мазмұнын автоматты түрде генерациялай бастады. Бұған дейін бұл жұмысты адамдар атқарып келген.&lt;ref name=&quot;mashable&quot;&gt;{{Cite news|title=Elon Musk's X pushed a fake headline about Iran attacking Israel. X's AI chatbot Grok made it up.|author=Binder|first=Matt|url=https://mashable.com/article/elon-musk-x-twitter-ai-chatbot-grok-fake-news-trending-explore|website=Mashable|date={{date|2024-04-05|MDY}}|access-date={{date|2024-04-16|MDY}}|lang=en}}&lt;/ref&gt;

12 сәуірде визуалды ақпаратты өңдей алатын Grok-1.5 Vision (Grok-1.5V) моделі таныстырылды.&lt;ref name=&quot;xai-2024b&quot;&gt;{{Cite web|url=https://x.ai/blog/grok-1.5v|title=Grok-1.5 Vision Preview|lang=en|website=xAI|access-date=2024-04-18}}&lt;/ref&gt; Бір айға жетпей, 4 мамырда, Grok жүйесіне [[Ұлыбритания]] пайдаланушыларына қолжеткізу ашылды,&lt;ref&gt;{{Cite tweet|user=XUK|title=Welcome to the UK @grok! We're so glad you're here to share your wit, knowledge, and a some advice with our friends across the pond 🫖🇬🇧 Grok is now available in the UK for premium subscribers}}&lt;/ref&gt; ал 16 мамырда чат-ботты [[Еуропалық одақ]] аумағында пайдалануға ресми түрде рұқсат берілді.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=X's Grok AI Chatbot Is Now Available to EU Users|author=Hutchinson|first=Andrew|url=https://www.socialmediatoday.com/news/xs-formally-twitter-grok-ai-chatbot-available-eu-users/716282/|website=[[Industry Dive#Publications|Social Media Today]]|date={{date|2024-05-15|MDY}}|access-date={{date|2024-09-20|MDY}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20240516160603/https://www.socialmediatoday.com/news/xs-formally-twitter-grok-ai-chatbot-available-eu-users/716282/|archive-date={{date|2024-05-16|MDY}}|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы 14 тамызда жақсартылған алгоритмдері мен өнімділігі жоғары Grok-2 және Grok-2 mini үлгілері таныстырылды, олар сондай-ақ Black Forest Labs компаниясының [[Flux]] технологиясы арқылы бейнелер генерациясын қолдады.&lt;ref name=&quot;techcrunch&quot;&gt;{{Cite web|url=https://techcrunch.com/2024/08/13/xais-grok-can-now-generate-images-on-x/|title=xAI releases Grok-2, adds image generation on X|lang=en-US|author=Mehta|first=Ivan|website=TechCrunch|date=2024-08-14|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;verge-2024b&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2024/8/14/24220127/grok-ai-chatbot-beta-image-generation-x-xai-update|title=xAI's new Grok-2 chatbots bring AI image generation to X|lang=en|author=Weatherbed|first=Jess|website=The Verge|date=2024-08-14|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt; Grok-2 алты күннен кейін, 20 тамызда шығарылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://x.com/xDaily/status/1826024911544135774|title=X Daily News (@xDaily) on X|website=X (formerly known as Twitter)}}&lt;/ref&gt;

28 қазанда Grok кескіндерді тану мүмкіндігіне ие болды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://techcrunch.com/2024/10/28/xai-adds-image-understanding-capabilities-to-grok/|title=Elon Musk's xAI adds image understanding capabilities to Grok|lang=en-US|author=Mehta|first=Ivan|website=TechCrunch|date=2024-10-28|access-date=2024-11-03}}&lt;/ref&gt; ал 16 қарашада веб-іздеу функциясы қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://x.com/512x512/status/1857621134306586880|title=Also, we've shipped a v.1 of web search results to Grok.|author=Nazarov|first=Yaroslav|date=2024-11-16|access-date=2024-11-23}}&lt;/ref&gt; 23 қарашада, яғни бір аптадан кейін, бот PDF файлдарын өңдей алатын болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://x.com/512x512/status/1860298803083149775|title=Grok just got a PDF support!|author=Nazarov|first=Yaroslav|date=2024-11-23|access-date=2024-11-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://x.com/TheGregYang/status/1860297922367443366|title=you can now upload pdfs to grok!|author=Yang|first=Greg|date=2024-11-23|access-date=2024-11-23}}&lt;/ref&gt; 6 желтоқсанда Grok-қа X Premium жазылымы жоқ пайдаланушылар үшін де қолжетімділік ашылды, бірақ белгілі бір шектеулермен.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2024/12/6/24314860/x-grok-ai-chatbot-available-all-users|title=X's Grok AI chatbot is now available to all users|lang=en|author=Roth|first=Emma|website=The Verge|date=2024-12-06|access-date=2024-12-07}}&lt;/ref&gt;

9 желтоқсанда xAI мәтінді кескінге айналдыратын жаңа Aurora моделін таныстырды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://techcrunch.com/2024/12/07/elon-musks-x-gains-a-new-image-generator-aurora/|title=Elon Musk's X gains a new image generator, Aurora|lang=en-US|author=Wiggers|first=Kyle|website=TechCrunch|date=2024-12-07|access-date=2024-12-07}}&lt;/ref&gt; Сол жылдың желтоқсан айында Grok-тың жеке веб-сайты мен iOS жүйесіне арналған қосымшасы шығарылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://techcrunch.com/2024/12/22/xai-is-testing-a-standalone-ios-app-for-its-grok-chatbot/|title=xAI is testing a standalone iOS app for its Grok chatbot|lang=en-US|author=Mehta|first=Ivan|website=TechCrunch|date=2024-12-22|access-date=2024-12-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://x.com/xDaily/status/1871638233018405052|title=The standalone Grok website is now available for users in Australia (or using a VPN set to Australia)|author=@xDaily|first=X Daily News|website=[[Twitter|X]]|date=2024-12-24|access-date=2024-12-24}}&lt;/ref&gt; Бұл қызметтер 2025 жылғы 9 қаңтарда бүкіл әлем пайдаланушыларына қолжетімді болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.wsj.com/tech/elon-musks-xai-launches-stand-alone-grok-app-94f9bcf5?mod=hp_lead_pos5|title=Elon Musk's xAI Launches Stand-Alone Grok App|lang=en-US|author=Corse|first=Alexa|website=WSJ|access-date=2025-01-10}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 2 қаңтарда xAI компаниясы Grok логотипін жаңартты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://x.com/Iorel_X/status/1874958805206974940|title=News: The new @Grok icon is now live in all platforms!|author=@Iorel_X|first=lorel|website=[[Twitter|X]]|date=2025-01-02|access-date=2025-01-03}}&lt;/ref&gt; Бірнеше күннен кейін Android жүйесіне арналған қосымша бірқатар елдерде қолжетімді болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.androidpolice.com/grok-now-available-for-pre-registration-on-play-store/|title=Grok is now available for pre-registration on the Play Store, a month after its launch on iOS|lang=en|first=Matthew|last=Sholtz|website=Android Police|date=2025-02-05|access-date=}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 18 ақпанда Grok 3 нұсқасы таныстырылды. Нейрожелі Colossus атты суперкомпьютерде біріктірілген 200 мың [[Nvidia H100]] бейнепроцессорларының көмегімен деректер кешенінде оқытылды. Модель ой қорыту қабілеттерімен жетілдірілген және интернеттегі ақпаратты бірнеше дереккөз негізінде талдап, нәтижесін ұсынатын DeepSearch жүйесіне ие. 20 ақпанда Grok 3 барлық пайдаланушыларға тегін қолжетімді болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hi-tech.mail.ru/news/122916-samaya-umnaya-nejroset-grok-3-stala-besplatnoj/|title=«Самая умная нейросеть» Grok 3 стала бесплатной|publisher=[[Hi-tech Mail.ru]]|date=2025-02-20|access-date=2025-03-25}}&lt;/ref&gt; Наурыз айының соңында чат-бот [[Telegram]] платформасында пайда болып, оны премиум жазылым иелері пайдалана алатын болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bfm.ru/news/570296|title=Grok Илона Маска интегрировали в Telegram|lang=ru|last=BFM.ru|website=BFM.ru - деловой портал|date=2025-03-26|access-date=}}&lt;/ref&gt;

== Нұсқалары ==
Төмендегі кестеде Grok нұсқалары мен олардың әрқайсысындағы жаңалықтар мен жетілдірулер көрсетілген:
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Нұсқасы
! Шығарылған күні
! Сипаттамасы
! Лицензия
|-
| '''Grok-1'''
| 2023 жылғы қараша
| Grok-тың алғашқы нұсқасы.
| [[Apache лицензиясы|Apache-2.0]]&lt;ref name=&quot;verge-2024&quot; /&gt;
|-
| '''Grok-1.5'''
| 2024 жылғы мамыр&lt;ref name=&quot;xai-about&quot;&gt;{{Cite web|url=https://x.ai/about|title=About xAI|lang=en|website=xAI|archive-url=https://web.archive.org/web/20240814133830/https://x.ai/about|archive-date=2024-08-14|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;
| Grok-1 нұсқасымен салыстырғанда жетілдірілген, ой қорыту мүмкіндіктері жақсартылған және контекст ұзындығы 128 000 токенге дейін кеңейтілген.&lt;ref name=&quot;xai-2024a&quot; /&gt;
| [[Проприетарлық бағдарламалық жасақтама|Патенттелген]]
|-
| '''Grok-1.5V'''
| 2024 жылғы сәуір&lt;ref name=&quot;xai-grok-1.5v&quot;&gt;{{Cite web|url=https://x.ai/blog/grok-1.5v|title=Grok-1.5 Vision Preview|lang=en|website=xAI|date=2024-04-12|access-date=2024-12-05}}&lt;/ref&gt;
| Құжаттар, диаграммалар, графиктер, скриншоттар және фотосуреттерді қоса алғанда, кең ауқымды визуалды ақпаратты өңдей алады.&lt;ref name=&quot;xai-2024b&quot; /&gt;
| Патенттелген
|-
| '''Grok-2'''
| 2024 жылғы тамыз
| Grok-1.5 нұсқасымен салыстырғанда өнімділігі мен ой қорыту қабілеті жақсартылған, сондай-ақ кескіндер генерациялау мүмкіндігі енгізілген.&lt;ref name=&quot;techcrunch&quot; /&gt;
| Патенттелген
|-
| '''Grok-2 mini'''
| 2024 жылғы тамыз
| xAI мәліметінше, «жылдамдық пен жауап сапасы арасындағы тепе-теңдікті ұсынатын» Grok-2 жүйесінің «шағын, бірақ қуатты нұсқасы» болып табылады.&lt;ref name=&quot;verge-2024b&quot; /&gt;
| Патенттелген
|-
| '''Grok-3'''
| 2025 жылғы ақпан&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pcguide.com/ai/grok-3-release-date-price-features/|title=Grok 3 release date, price, and latest updates|lang=en-US|first=Abdul|last=Haddi|website=PC Guide|date=2024-08-27|access-date=2025-02-20}}&lt;/ref&gt;
| Ой қорыту қабілеті дамыған жасанды интеллект үлгісі. Суперкомпьютерде оқытылған бұл нұсқа математика, бағдарламалау және түрлі [[Бенчмарк (компьютер)|бенчмарк]] көрсеткіштерінде жоғары нәтижелер көрсетеді. Контекстік терезе көлемі — 1 миллион токен.
| Патенттелген
|-
| '''Grok-4'''
| 2025 жылғы шілде
| Grok 4 — әлемдегі ең интеллектуалды үлгі. Ол кіріктірілген құралдар мен нақты уақыттағы іздеу интеграциясын қамтиды, сондай-ақ Grok 4 Heavy — Grok 4 жүйесінің ең қуатты нұсқасы болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://x.ai/news/grok-4|title=Grok 4|lang=en|website=xAI|date=2025-07-09|access-date=2025-07-09}}&lt;/ref&gt;
| Патенттелген
|}

== Сын ==
2025 жылғы тамызда Google іздеу жүйесінен Grok чат-ботымен жүргізілген 370 мыңға жуық жеке диалог табылды. Жеке деректермен қатар пайдаланушылар жүктеген суреттер мен құжаттар да таралған. Белгілі болғандай, «Бөлісу» батырмасын басқан кезде әңгімелер іздеу жүйелеріне қолжетімді болып кеткен.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Iain Martin, Emily Baker-White |url=https://www.forbes.com/sites/iainmartin/2025/08/20/elon-musks-xai-published-hundreds-of-thousands-of-grok-chatbot-conversations/ |title=Elon Musk’s xAI Published Hundreds Of Thousands Of Grok Chatbot Conversations |lang=en |publisher=[[Forbes]] |date=2025-08-20 |access-date=2025-08-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Rebecca Bellan |url=https://techcrunch.com/2025/08/20/thousands-of-grok-chats-are-now-searchable-on-google/ |title=Thousands of Grok chats are now searchable on Google |lang=en |website=[[TechCrunch]] |date=2025-08-20 |access-date=2025-08-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Анжелла Марина |url=https://3dnews.ru/1127960/tisyachi-privatnih-dialogov-s-grok-utekli-v-poisk-google |title=Тысячи приватных диалогов с Grok утекли в поиск Google |lang=ru |website=[[3DNews]] |date=2025-08-20 |access-date=2025-08-19}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://x.ai/grok Ресми сайты]

[[Санат:2023 жылы жасалған бағдарламалық жасақтама]]
[[Санат:2024 жылы жасалған бағдарламалық жасақтама]]
[[Санат:Үлкен тілдік модельдер]]
[[Санат:2023 жылы АҚШ-та пайда болғандар]]
[[Санат:Илон Маск]]
[[Санат:Виртуалды әңгімелесушілер]]</text>
      <sha1>etqsinwc0r93a341cxg7soc9uaujh7t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Ең көп қаралған 1000 бет</title>
    <ns>4</ns>
    <id>775564</id>
    <revision>
      <id>3658151</id>
      <parentid>3657629</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T03:07:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту.</comment>
      <origin>3658151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="732474" sha1="bzcdf0pbtwlm9nesqr4tyv1fw8sijwq" xml:space="preserve">{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!N
!Бет
!Қаралу саны (соңғы 30 күнде)
!Қаралу саны (соңғы 90 күнде)
!Қаралу саны (бір жылда)
|-
|1
|[[Арнайы:Іздеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 122514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 256791]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 475051]
|-
|2
|[[Басты бет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 57267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 126142]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 417237]
|-
|3
|[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 9433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 32104]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 110521]
|-
|4
|[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 7786]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 10095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 10095]
|-
|5
|[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 11706]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 13210]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 17545]
|-
|6
|[[Абай Құнанбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15930]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 230374]
|-
|7
|[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 6601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 11052]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 15573]
|-
|8
|[[Бауырсақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 91]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 5319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 8136]
|-
|9
|[[Әділет (партия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 3093]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 9002]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 13441]
|-
|10
|[[Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4901]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10902]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 78341]
|-
|11
|[[Шәмші Қалдаяқов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 5085]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 28358]
|-
|12
|[[Қазақстан Құрылтайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 6405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 9145]
|-
|13
|[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 43506]
|-
|14
|[[Қазақ хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2739]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 8821]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 79513]
|-
|15
|[[Қазақша жыл санау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 2059]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 5853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 72570]
|-
|16
|[[Махаббат, қызық мол жылдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1396]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 3964]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 22677]
|-
|17
|[[Уикипедия:Уикипедия туралы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2088]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 20943]
|-
|18
|[[Уикипедия:Форум]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 1917]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 5489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 22959]
|-
|19
|[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29655]
|-
|20
|[[Қазақ рулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1508]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5094]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 34908]
|-
|21
|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1859]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25516]
|-
|22
|[[КешYOU]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 1297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 4606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 23373]
|-
|23
|[[Қазақстандағы саяси партиялар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 995]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2773]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 11079]
|-
|24
|[[Ахмет Байтұрсынұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 111446]
|-
|25
|[[Қазақ әліпбиі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 2021]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 5282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 26796]
|-
|26
|[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 1659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 3312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 52529]
|-
|27
|[[Алматы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 2146]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 5622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 27431]
|-
|28
|[[Өзбекәлі Жәнібеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33559]
|-
|29
|[[Қоңырат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 4105]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 22399]
|-
|30
|[[Мұхаммед]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 3994]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 26689]
|-
|31
|[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 45013]
|-
|32
|[[Аманат (партия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 719]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 8478]
|-
|33
|[[Қазақстан халық партиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 900]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1900]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3486]
|-
|34
|[[Арғын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1143]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 3706]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 22323]
|-
|35
|[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 906]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27736]
|-
|36
|[[Бауыржан Момышұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1969]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5059]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 113028]
|-
|37
|[[Шежіре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 2165]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 2996]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 15795]
|-
|38
|[[Қазақ ұлттық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 975]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15205]
|-
|39
|[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1810]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 5211]
|-
|40
|[[Шыңғыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1819]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 60595]
|-
|41
|[[Баланы қырқынан шығару]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1102]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 3483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 25398]
|-
|42
|[[Ыбырай Алтынсарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 4512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 6651]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 105193]
|-
|43
|[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 938]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1810]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6573]
|-
|44
|[[Мемлекет астаналары тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2868]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 55420]
|-
|45
|[[Ақ жол (партия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2798]
|-
|46
|[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6935]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 114243]
|-
|47
|[[Жылқы малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1170]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 33241]
|-
|48
|[[Ысты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 995]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2575]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11610]
|-
|49
|[[Табылды Досымов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11455]
|-
|50
|[[Жүсіп Ақшораев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6468]
|-
|51
|[[АҚШ штаттарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1085]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17628]
|-
|52
|[[Қазақ хандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 36177]
|-
|53
|[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1108]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 3483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 21200]
|-
|54
|[[Наймандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1013]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3994]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 24815]
|-
|55
|[[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 3188]
|-
|56
|[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 2410]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 4352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 61308]
|-
|57
|[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1739]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 48629]
|-
|58
|[[Созақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 1766]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 2241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 3367]
|-
|59
|[[Қазақша Уикипедия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 757]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 9382]
|-
|60
|[[Құрылтай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 4933]
|-
|61
|[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 1060]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 3043]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 8748]
|-
|62
|[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1027]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2989]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27231]
|-
|63
|[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 823]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2830]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9765]
|-
|64
|[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 1529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 2844]
|-
|65
|[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1079]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27200]
|-
|66
|[[Google]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Google 161]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Google 1249]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Google 3983]
|-
|67
|[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1130]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 11017]
|-
|68
|[[Сәтті Жұлдыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 2177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 3211]
|-
|69
|[[Қазақ шежірелерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 888]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15923]
|-
|70
|[[Абылай хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 56530]
|-
|71
|[[Мүшел жас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 879]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 4187]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 21217]
|-
|72
|[[Адай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 996]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2757]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 15187]
|-
|73
|[[Салауат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 928]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 2704]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 19266]
|-
|74
|[[Ұлытау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 950]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2840]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11995]
|-
|75
|[[Міржақып Дулатұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1869]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 79648]
|-
|76
|[[Қазақстан тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1942]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3911]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 27880]
|-
|77
|[[Сұңғыла]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 829]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2554]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 9793]
|-
|78
|[[Табын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 2568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12822]
|-
|79
|[[Кенесары хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5575]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35175]
|-
|80
|[[Абай жолы (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 36236]
|-
|81
|[[Туыстық атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 724]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2788]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23195]
|-
|82
|[[Жыныстық қатынас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 855]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 9146]
|-
|83
|[[Алланың есімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 18459]
|-
|84
|[[Қазақ тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 14887]
|-
|85
|[[Қазақ батырлар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2508]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27039]
|-
|86
|[[Respublica]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Respublica 649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Respublica 1224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Respublica 2383]
|-
|87
|[[Ауыл (партия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 4674]
|-
|88
|[[Қазақстан жол белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 916]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17653]
|-
|89
|[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 899]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2764]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15399]
|-
|90
|[[Zhezkazgan Air]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Zhezkazgan_Air 24]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Zhezkazgan_Air 913]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Zhezkazgan_Air 1023]
|-
|91
|[[Түркістан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1141]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17070]
|-
|92
|[[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1992]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5083]
|-
|93
|[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3053]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 75513]
|-
|94
|[[Әлімұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13785]
|-
|95
|[[Жаныс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 830]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11274]
|-
|96
|[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2976]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 49661]
|-
|97
|[[Олжас Абайұлы Бектенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1031]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4700]
|-
|98
|[[Марфуға Ғалиқызы Айтхожа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1110]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 2373]
|-
|99
|[[Бесін намазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 2325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 16094]
|-
|100
|[[Қазақстан аудандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2940]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 24117]
|-
|101
|[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3114]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 32392]
|-
|102
|[[Қабанбай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2908]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 20668]
|-
|103
|[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 623]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10932]
|-
|104
|[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 886]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 2835]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 7289]
|-
|105
|[[Байтақ (партия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2361]
|-
|106
|[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 47571]
|-
|107
|[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5069]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 92579]
|-
|108
|[[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 4931]
|-
|109
|[[Қаракесек (Арғын)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2650]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 11786]
|-
|110
|[[Шөмекей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 630]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2210]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9726]
|-
|111
|[[Қазақстан мерекелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 7637]
|-
|112
|[[Әлемнің жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1508]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3092]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 62799]
|-
|113
|[[Мата атаулары мен түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2005]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9418]
|-
|114
|[[Қожа Ахмет Ясауи]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 3436]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 5336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 41219]
|-
|115
|[[Қазақстан қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 917]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 22504]
|-
|116
|[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1745]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 12033]
|-
|117
|[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12320]
|-
|118
|[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 897]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4910]
|-
|119
|[[Ұстаз (цифрлық платформа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 728]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1765]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 4167]
|-
|120
|[[Ресей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 804]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 3966]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 17973]
|-
|121
|[[Бекжан Әшірбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 125]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 761]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1042]
|-
|122
|[[Уикипедия:Анықтама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 771]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 2222]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 8430]
|-
|123
|[[Жетіқарақшы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1698]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 15949]
|-
|124
|[[Алматы облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1083]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15833]
|-
|125
|[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1992]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 55757]
|-
|126
|[[Дулат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 2213]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 14989]
|-
|127
|[[Сіргелі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2000]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 11533]
|-
|128
|[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 799]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6621]
|-
|129
|[[Әмір Темір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 820]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 2206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 27967]
|-
|130
|[[Албан руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 13112]
|-
|131
|[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1841]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9239]
|-
|132
|[[Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3799]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 5123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 46963]
|-
|133
|[[Жеті қазына]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 788]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 2402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 19555]
|-
|134
|[[Семей полигоны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 2221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 3127]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 25056]
|-
|135
|[[ALEM (Ninety One)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 1384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 12977]
|-
|136
|[[Айдарбек Асанұлы Қожаназаров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 537]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 887]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 1498]
|-
|137
|[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 952]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2686]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31123]
|-
|138
|[[:Санат:Қазақстан әншілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12384]
|-
|139
|[[Қытай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 902]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 4290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 21824]
|-
|140
|[[Астана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3707]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 34321]
|-
|141
|[[Кіші жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 694]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2186]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15350]
|-
|142
|[[Шығыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1019]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17441]
|-
|143
|[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 929]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 38884]
|-
|144
|[[Асқазан аурулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1859]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 15970]
|-
|145
|[[Ақтөбе облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 673]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1840]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11413]
|-
|146
|[[Қарағанды облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1934]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12357]
|-
|147
|[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1628]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3071]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 20504]
|-
|148
|[[Қасым хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 906]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 33884]
|-
|149
|[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2970]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40589]
|-
|150
|[[Ветеринария]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 89]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1333]
|-
|151
|[[Сақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 56948]
|-
|152
|[[Ұлы жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 641]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1882]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 14280]
|-
|153
|[[Әл-Фатиха сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 22009]
|-
|154
|[[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 765]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1991]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2534]
|-
|155
|[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 7892]
|-
|156
|[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 785]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1822]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7670]
|-
|157
|[[Google Chrome]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Google_Chrome 62]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Google_Chrome 723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Google_Chrome 1772]
|-
|158
|[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 624]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1915]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7487]
|-
|159
|[[Қожа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1800]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 13129]
|-
|160
|[[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD 178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD 958]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD 1156]
|-
|161
|[[Sadraddin]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Sadraddin 557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Sadraddin 4551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Sadraddin 8676]
|-
|162
|[[Орта жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1828]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 12271]
|-
|163
|[[Әбу Насыр Әл-Фараби]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 4353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 5411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 57939]
|-
|164
|[[Каспий теңізі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 2000]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 18941]
|-
|165
|[[Алтын Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 987]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 3173]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 34762]
|-
|166
|[[Домалақ ана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2228]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8545]
|-
|167
|[[Шеркеш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 575]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9936]
|-
|168
|[[Жеті ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 14827]
|-
|169
|[[Шанышқылы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 7939]
|-
|170
|[[Қазақтың боғауыз сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12483]
|-
|171
|[[Кек алушылар: Финал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 998]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 2224]
|-
|172
|[[Өзін-өзі өлтіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 7987]
|-
|173
|[[Руслан Тай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 662]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 2151]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 5234]
|-
|174
|[[Жамбыл облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1819]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12011]
|-
|175
|[[Қайрат Нұртас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2089]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 11784]
|-
|176
|[[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1174]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4580]
|-
|177
|[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 474]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1661]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12625]
|-
|178
|[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9176]
|-
|179
|[[Өт айдайтын дәрілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8691]
|-
|180
|[[Химиялық элементтер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1080]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2166]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13353]
|-
|181
|[[Арыстанбаб]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 589]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1760]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 12190]
|-
|182
|[[Бұзаубас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 3281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 7735]
|-
|183
|[[Зарина Кармен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 6578]
|-
|184
|[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5452]
|-
|185
|[[Жасуша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 2847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 4285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 24170]
|-
|186
|[[Америка Құрама Штаттары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1841]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 18028]
|-
|187
|[[Қыпшақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 801]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2182]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 24611]
|-
|188
|[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 925]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1904]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19535]
|-
|189
|[[Уикипедия:Қауым порталы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1876]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6816]
|-
|190
|[[ALT Университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3733]
|-
|191
|[[Медицина]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 545]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 5208]
|-
|192
|[[Күнделік.кз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 1576]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 102474]
|-
|193
|[[Жасанды интеллект]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 4895]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 6046]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 33054]
|-
|194
|[[Ерлан Жақанұлы Қошанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1077]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4306]
|-
|195
|[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 1884]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 12381]
|-
|196
|[[Асхат Сергеевич Ниязов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5548]
|-
|197
|[[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 502]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1386]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5105]
|-
|198
|[[Көңіл шай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 647]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 1640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 10865]
|-
|199
|[[Керей (тайпа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 9626]
|-
|200
|[[Махамбет Өтемісұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2035]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3162]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 50502]
|-
|201
|[[Маңғыстау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 676]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12526]
|-
|202
|[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 612]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 1809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 15461]
|-
|203
|[[Батыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 778]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1784]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14227]
|-
|204
|[[Аңырақай шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1891]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 17861]
|-
|205
|[[URL]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=URL 87]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=URL 925]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=URL 2502]
|-
|206
|[[Мұхтар Шаханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 71610]
|-
|207
|[[Келінжан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 552]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 9675]
|-
|208
|[[Дидахмет Әшімханұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 882]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1032]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2166]
|-
|209
|[[Таз руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1768]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7498]
|-
|210
|[[Су]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83 592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83 1367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83 9930]
|-
|211
|[[Сиқым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 7923]
|-
|212
|[[Өзбекстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 862]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1902]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13027]
|-
|213
|[[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 1648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 4144]
|-
|214
|[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 900]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 2059]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 26760]
|-
|215
|[[:Санат:Қазақ батырлары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2165]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7610]
|-
|216
|[[Жетісу облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 651]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1804]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9883]
|-
|217
|[[Жошы хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 690]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1589]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14971]
|-
|218
|[[Көзімнің қарасы...]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 14520]
|-
|219
|[[Қ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A 473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A 3261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A 9757]
|-
|220
|[[Оңтүстік Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10041]
|-
|221
|[[Қазақ есімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8192]
|-
|222
|[[Ясин сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 436]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9019]
|-
|223
|[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 1838]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 6913]
|-
|224
|[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14501]
|-
|225
|[[Көңіл айту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 1886]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 10033]
|-
|226
|[[Мұстафа Шоқай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1777]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 25905]
|-
|227
|[[Беріш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 7915]
|-
|228
|[[Франция қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7802]
|-
|229
|[[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 1003]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 3206]
|-
|230
|[[Оралхан Бөкей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 3325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 4674]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 23879]
|-
|231
|[[Аида Ғалымқызы Балаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 896]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3452]
|-
|232
|[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1988]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11401]
|-
|233
|[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 700]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1890]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 25974]
|-
|234
|[[Абай облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1641]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9602]
|-
|235
|[[Қазақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3975]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 17102]
|-
|236
|[[Қызылорда облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10596]
|-
|237
|[[Шымыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6538]
|-
|238
|[[Суан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8147]
|-
|239
|[[Шымкент]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 881]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1796]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 12743]
|-
|240
|[[BALA (Ninety One)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=BALA_%28Ninety_One%29 544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=BALA_%28Ninety_One%29 1343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=BALA_%28Ninety_One%29 4639]
|-
|241
|[[Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 15423]
|-
|242
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4047]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9786]
|-
|243
|[[Ұлғайсын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D1%8B%D0%BD 35]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D1%8B%D0%BD 517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D1%8B%D0%BD 699]
|-
|244
|[[Санжар Керімбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 698]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1784]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12864]
|-
|245
|[[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1165]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 4552]
|-
|246
|[[Өрмекші-адам (фильм, 2002)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 1445]
|-
|247
|[[Қырғызстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1939]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10623]
|-
|248
|[[Болат Оралұлы Ақшолақов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3577]
|-
|249
|[[Қаракерей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1731]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7368]
|-
|250
|[[Қазақстан Республикасының заңдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 743]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1902]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9354]
|-
|251
|[[Жалайыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11098]
|-
|252
|[[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5165]
|-
|253
|[[Жусан иісі (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1386]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18776]
|-
|254
|[[Жәнібек хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 596]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15986]
|-
|255
|[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 1798]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 25994]
|-
|256
|[[Сәкен Сейфуллин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 3456]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 33107]
|-
|257
|[[Жайдарман]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 7002]
|-
|258
|[[Қазақстан вице-президенті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 761]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 906]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 906]
|-
|259
|[[Дәния Мәдиқызы Еспаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 967]
|-
|260
|[[:Санат:Африка елдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8890]
|-
|261
|[[Шашыратқы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 1987]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 2984]
|-
|262
|[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7441]
|-
|263
|[[Шапырашты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 8262]
|-
|264
|[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2019]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8952]
|-
|265
|[[Жаппас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6672]
|-
|266
|[[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 887]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 7196]
|-
|267
|[[Фариза Оңғарсынова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19807]
|-
|268
|[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 884]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1867]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15682]
|-
|269
|[[Төле би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 2345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 27126]
|-
|270
|[[Жеті жарғы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 1168]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 2356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 27639]
|-
|271
|[[Қыз Жібек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 23367]
|-
|272
|[[Матай (ру бірлестігі)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7520]
|-
|273
|[[Әбіш Кекілбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26097]
|-
|274
|[[Ұлпан (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 940]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1851]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40127]
|-
|275
|[[HTML]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=HTML 97]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=HTML 669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=HTML 5588]
|-
|276
|[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 15274]
|-
|277
|[[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2831]
|-
|278
|[[Керей хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 662]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1589]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18069]
|-
|279
|[[Жұлдыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 7909]
|-
|280
|[[Тарақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1100]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5683]
|-
|281
|[[Еуропа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 836]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 1779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 22056]
|-
|282
|[[Өскемен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 502]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 8304]
|-
|283
|[[Ұшқан ұя]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 1567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28095]
|-
|284
|[[Қарғын (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10555]
|-
|285
|[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7535]
|-
|286
|[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 1898]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 24084]
|-
|287
|[[Алшын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 6926]
|-
|288
|[[Құран]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 2140]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 10497]
|-
|289
|[[Жақайым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5952]
|-
|290
|[[Ботбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1621]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 7692]
|-
|291
|[[Ақмола облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 502]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9657]
|-
|292
|[[Байұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 731]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1519]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7326]
|-
|293
|[[Жеке батылдығы үшін ордені]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 419]
|-
|294
|[[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2109]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4695]
|-
|295
|[[Қырғыз руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6705]
|-
|296
|[[Бақытсыз Жамал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 726]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 24533]
|-
|297
|[[Атырау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8241]
|-
|298
|[[Қайрат Қапарұлы Айтуғанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 674]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 674]
|-
|299
|[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17040]
|-
|300
|[[Туризм]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 5722]
|-
|301
|[[Тұсаукесер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 16104]
|-
|302
|[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 624]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15307]
|-
|303
|[[Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 810]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2496]
|-
|304
|[[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 728]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 6182]
|-
|305
|[[Тама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1094]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 5561]
|-
|306
|[[Алаш партиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2189]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 36476]
|-
|307
|[[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4911]
|-
|308
|[[Түркістан (қала)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2249]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 16275]
|-
|309
|[[Жапония қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1024]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5457]
|-
|310
|[[Тұрар Рысқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1560]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 17381]
|-
|311
|[[Айқын Төлепберген]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 1181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6176]
|-
|312
|[[Көксерек (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 950]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1745]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24739]
|-
|313
|[[Хақназар хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1653]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19413]
|-
|314
|[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 1627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 9880]
|-
|315
|[[Қаракесек (Әлімұлы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 1044]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 5417]
|-
|316
|[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1039]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6555]
|-
|317
|[[Қызылорда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 1437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 10812]
|-
|318
|[[Әлем елдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11598]
|-
|319
|[[Сая Оразғалиева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1454]
|-
|320
|[[SuperStar KZ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=SuperStar_KZ 86]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=SuperStar_KZ 501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=SuperStar_KZ 863]
|-
|321
|[[Байбақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 7785]
|-
|322
|[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 2559]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 55085]
|-
|323
|[[Қарахан мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 854]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 30900]
|-
|324
|[[Ұлыбритания]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 8901]
|-
|325
|[[Уикипедия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4590]
|-
|326
|[[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 208]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2624]
|-
|327
|[[Уикипедия:Видео сабақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5574]
|-
|328
|[[Қуық түбі безінің қабынуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 1344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 11003]
|-
|329
|[[Теміреткі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 11231]
|-
|330
|[[Бәйдібек Қарашаұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7760]
|-
|331
|[[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1726]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4421]
|-
|332
|[[Түйе малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11180]
|-
|333
|[[Ұлттық құрылтай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1152]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 2205]
|-
|334
|[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 9273]
|-
|335
|[[Балқаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 1122]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2896]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 16359]
|-
|336
|[[Құнанбай Өскенбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 647]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1604]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10253]
|-
|337
|[[Кәмшат Жолдыбаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1159]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 5426]
|-
|338
|[[Есекжем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 1047]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 5226]
|-
|339
|[[Қой малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8520]
|-
|340
|[[Түркия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 10412]
|-
|341
|[[Нұрсұлтан мешіті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1212]
|-
|342
|[[Hybrid Theory]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Hybrid_Theory 7]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Hybrid_Theory 428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Hybrid_Theory 496]
|-
|343
|[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 461]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1358]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6997]
|-
|344
|[[Алаша (ру)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 1155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 5045]
|-
|345
|[[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 720]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1777]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 20113]
|-
|346
|[[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 629]
|-
|347
|[[Жігіттер тобы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 997]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 6151]
|-
|348
|[[Қазақстан халық кеңесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 715]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1596]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 2636]
|-
|349
|[[Абайдың қара сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1678]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14185]
|-
|350
|[[Төртқара]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 6198]
|-
|351
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8407]
|-
|352
|[[Қазақ шежіресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1188]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6559]
|-
|353
|[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15054]
|-
|354
|[[Райымбек батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 691]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11158]
|-
|355
|[[Ермек Алдабергенұлы Сағымбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 623]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2033]
|-
|356
|[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 21077]
|-
|357
|[[Ақбілек (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1035]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1773]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 26901]
|-
|358
|[[Франция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1169]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 9423]
|-
|359
|[[Ақпарат технологиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4915]
|-
|360
|[[Қазыбек би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 858]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1811]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 22494]
|-
|361
|[[Кете (ру)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 1061]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 4577]
|-
|362
|[[Бақытжан Жұмабекұлы Базарбек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 630]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2595]
|-
|363
|[[Бекболат Қанайұлы Тілеухан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 148]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 987]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 2176]
|-
|364
|[[Ұйықтатын дәрілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 392]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 5816]
|-
|365
|[[Бесікке салу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 21583]
|-
|366
|[[Қазақ хандығының құрылуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 2970]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 23897]
|-
|367
|[[Логистика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 596]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2466]
|-
|368
|[[Қаңлы (тайпа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 7759]
|-
|369
|[[Сағат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 196]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 641]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 4483]
|-
|370
|[[Қарауыл руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 5912]
|-
|371
|[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 664]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 664]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 664]
|-
|372
|[[Қызға қырық үйден тыйым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 974]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5777]
|-
|373
|[[Қорқыт ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 9329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 10130]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 27640]
|-
|374
|[[Вагиналды секс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 944]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3738]
|-
|375
|[[Уикипедия:Мақала шеберханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1149]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4210]
|-
|376
|[[Еуразия ұлттық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5675]
|-
|377
|[[Ыстықкөл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 174]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 1179]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 3376]
|-
|378
|[[Ақтөбе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 2062]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 11218]
|-
|379
|[[Тоқтар Серіков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 954]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8853]
|-
|380
|[[Жапония]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 15131]
|-
|381
|[[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2974]
|-
|382
|[[Инвестиция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F 176]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F 622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F 2735]
|-
|383
|[[Алакөл (көл)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 10915]
|-
|384
|[[Шекті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 1048]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 5023]
|-
|385
|[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16273]
|-
|386
|[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 855]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21149]
|-
|387
|[[I Сүлеймен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1091]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4213]
|-
|388
|[[Гүлбахрам Байбосынова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3145]
|-
|389
|[[Түркістан Арена]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0 33]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0 452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0 886]
|-
|390
|[[Қазақ гуманитарлық заң университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 686]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2423]
|-
|391
|[[Қайтадан (фильм, 2025)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 978]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 9245]
|-
|392
|[[Қабдеш Жұмаділов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 761]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16171]
|-
|393
|[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5349]
|-
|394
|[[Уикипедия:Telegram]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 1341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5320]
|-
|395
|[[Батыс Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1222]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12158]
|-
|396
|[[Сүндеттеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 192]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 1268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 3736]
|-
|397
|[[Қостанай облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7674]
|-
|398
|[[Төре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7223]
|-
|399
|[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 633]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 1488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 28483]
|-
|400
|[[Балық шаруашылығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 81]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1632]
|-
|401
|[[Алпамыс батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10038]
|-
|402
|[[Тас дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 4387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 5225]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 25151]
|-
|403
|[[Көшпенділер (трилогия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 858]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 1876]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14060]
|-
|404
|[[Солтүстік Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1151]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9163]
|-
|405
|[[Компьютер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 934]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 1534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 20574]
|-
|406
|[[Ұлытау ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 672]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2499]
|-
|407
|[[Желтоқсан көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1448]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 57592]
|-
|408
|[[Қазақстан Ұлттық банкі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 799]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 3096]
|-
|409
|[[Арыстан баб кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1124]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 12518]
|-
|410
|[[Арқалық (қала)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 912]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3481]
|-
|411
|[[Мөлдір Әуелбекова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8065]
|-
|412
|[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1001]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7797]
|-
|413
|[[Етеккір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 1269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 12155]
|-
|414
|[[Жамбыл Жабайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 996]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1940]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 46129]
|-
|415
|[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D1%8B 394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D1%8B 394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D1%8B 394]
|-
|416
|[[Конституция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 1558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 1876]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 7131]
|-
|417
|[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 575]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21088]
|-
|418
|[[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4269]
|-
|419
|[[Дәстүр (фильм)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 854]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 7107]
|-
|420
|[[Зат есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 704]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 23532]
|-
|421
|[[Қарағанды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 8395]
|-
|422
|[[Портал:Ағымдағы оқиғалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 865]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3121]
|-
|423
|[[Есет Көтібарұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2900]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14621]
|-
|424
|[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1004]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9090]
|-
|425
|[[A.Z. (Ninety One)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=A.Z._%28Ninety_One%29 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=A.Z._%28Ninety_One%29 855]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=A.Z._%28Ninety_One%29 3865]
|-
|426
|[[Уикипедия:Таныстыру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 3967]
|-
|427
|[[Көңіл толқыны (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1098]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6830]
|-
|428
|[[Зу-Зу Күлпаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 1486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 6144]
|-
|429
|[[Құрмет ордені]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 977]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5580]
|-
|430
|[[Уәлибек Әбдірайымов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 742]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3821]
|-
|431
|[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1051]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 18067]
|-
|432
|[[Аналды секс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1030]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 4903]
|-
|433
|[[Ошақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 877]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5097]
|-
|434
|[[Әйтеке би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 18881]
|-
|435
|[[Python]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Python 236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Python 627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Python 6433]
|-
|436
|[[Қайрат (футбол клубы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 1096]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 11235]
|-
|437
|[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1102]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 8839]
|-
|438
|[[Ілияс Жансүгіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1026]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1912]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 41630]
|-
|439
|[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11055]
|-
|440
|[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 662]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 21606]
|-
|441
|[[Жетіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 900]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 5133]
|-
|442
|[[Сұлтан Бейбарыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11045]
|-
|443
|[[Торғай облысы (Қазақстан)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 740]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3093]
|-
|444
|[[Тараз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 1107]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 9658]
|-
|445
|[[Баланы ұшықтау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1082]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 6375]
|-
|446
|[[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 436]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 944]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7687]
|-
|447
|[[Қадыр Мырза Әлі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 1388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 24022]
|-
|448
|[[Жыл күндерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1171]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5861]
|-
|449
|[[Еркектің жыныстық мүшесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 989]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 5402]
|-
|450
|[[Тобықты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 867]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 4936]
|-
|451
|[[Жәнібек Әлімханұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4837]
|-
|452
|[[МедиаУики:Gadgets-definition]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AGadgets-definition 6]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AGadgets-definition 337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AGadgets-definition 428]
|-
|453
|[[Құлсары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 785]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 3246]
|-
|454
|[[Айша бибі кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 16009]
|-
|455
|[[Ғұндар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1882]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 2616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 35185]
|-
|456
|[[Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2432]
|-
|457
|[[Соқырішек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 9246]
|-
|458
|[[Құрманғазы Сағырбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31364]
|-
|459
|[[Рәбия сұлтан бегім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 864]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 4097]
|-
|460
|[[Ақтау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1612]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 8341]
|-
|461
|[[Семей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1161]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 7250]
|-
|462
|[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3724]
|-
|463
|[[Қола дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 3149]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 24701]
|-
|464
|[[Қарақалпақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5829]
|-
|465
|[[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4448]
|-
|466
|[[:Санат:Ресей қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 827]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5385]
|-
|467
|[[Абай күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 11]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 502]
|-
|468
|[[Жүсіпбек Аймауытов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 1438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 2070]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 29001]
|-
|469
|[[Моңғолия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1017]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7472]
|-
|470
|[[Ерзат Дулат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 249]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 800]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 1631]
|-
|471
|[[Орал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 560]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1186]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 8165]
|-
|472
|[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 865]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 12308]
|-
|473
|[[BTS]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=BTS 80]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=BTS 2283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=BTS 3224]
|-
|474
|[[SCAT]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=SCAT 258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=SCAT 749]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=SCAT 3112]
|-
|475
|[[Қазақстан қорықтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2923]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 34898]
|-
|476
|[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15215]
|-
|477
|[[Қарақалпақ рулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1076]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6311]
|-
|478
|[[Байлар-Жандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1067]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5605]
|-
|479
|[[Санжар Тәкенұлы Тәшкенбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2569]
|-
|480
|[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 624]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1124]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8681]
|-
|481
|[[Ninety One]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Ninety_One 314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Ninety_One 825]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Ninety_One 3709]
|-
|482
|[[Портал:Африка/Африка елдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 797]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2411]
|-
|483
|[[Асан Мәжит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 1183]
|-
|484
|[[Сырдария]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 686]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 12212]
|-
|485
|[[Ақмешіт әулие үңгірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 1071]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5405]
|-
|486
|[[Мастопатия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 972]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 8302]
|-
|487
|[[Есім хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1166]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18837]
|-
|488
|[[Отқа май құю]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 860]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 2958]
|-
|489
|[[Рауан Кенжеханұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1034]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1869]
|-
|490
|[[Электрон]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 113]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 1518]
|-
|491
|[[Темірқазық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 899]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 4804]
|-
|492
|[[Үйсін мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1806]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2972]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 29627]
|-
|493
|[[Ислам]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 1249]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 13187]
|-
|494
|[[Ақ Орда (мемлекет)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 554]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 1496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 31237]
|-
|495
|[[Есік Алтын адамы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 1406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 37385]
|-
|496
|[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16190]
|-
|497
|[[ZaQ (Ninety One)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 1044]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 4158]
|-
|498
|[[Қан топтары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1183]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 11098]
|-
|499
|[[Исатай Тайманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14437]
|-
|500
|[[Нұрсұлтан Нұрланұлы Шоқанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 617]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 617]
|-
|501
|[[Юсуф сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 850]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1991]
|-
|502
|[[Қорқай дұғасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 996]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4550]
|-
|503
|[[Жұмбақтас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 1806]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 9210]
|-
|504
|[[Қазақстан өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 757]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 19202]
|-
|505
|[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 1275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 17456]
|-
|506
|[[Емшек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA 145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA 574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA 2224]
|-
|507
|[[Қазақстан Құрылтайы төрағасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 580]
|-
|508
|[[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 866]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5395]
|-
|509
|[[Ер Қосай Құдайкеұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1004]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5503]
|-
|510
|[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 22569]
|-
|511
|[[Ардақ Жамансарыұлы Әмірқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 95]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 597]
|-
|512
|[[Қазақстан банктерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 911]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5119]
|-
|513
|[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1013]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7756]
|-
|514
|[[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 211]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 832]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2175]
|-
|515
|[[Ақтабан шұбырынды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 986]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1668]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 15153]
|-
|516
|[[Ән-Нас сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1052]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6477]
|-
|517
|[[Уақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 896]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 5303]
|-
|518
|[[Қазақ ұлттық киімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20227]
|-
|519
|[[Биология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 700]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1407]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 7445]
|-
|520
|[[Отырар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 1066]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 15830]
|-
|521
|[[Ағылшын тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 968]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 5973]
|-
|522
|[[Мәулид]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B4 285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B4 397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B4 1286]
|-
|523
|[[Тырнақша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 911]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 6118]
|-
|524
|[[Макаров тапаншасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 929]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 5756]
|-
|525
|[[Тәуке хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 599]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21187]
|-
|526
|[[Жағалбайлы (ру)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 330]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 788]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 4508]
|-
|527
|[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31338]
|-
|528
|[[Менің папам тигр (фильм, 2024)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 142]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 1982]
|-
|529
|[[Ландшафт архитектурасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 51]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 446]
|-
|530
|[[Еңлік-Кебек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 15578]
|-
|531
|[[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 107]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2302]
|-
|532
|[[Әл-Бақара сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 971]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4669]
|-
|533
|[[Қазақ жүздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11302]
|-
|534
|[[Қасым Аманжолов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1046]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12780]
|-
|535
|[[Қазақстан туы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 1262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 16253]
|-
|536
|[[Қимақ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1009]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 22640]
|-
|537
|[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 989]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6296]
|-
|538
|[[Үкімет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82 110]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82 436]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82 1797]
|-
|539
|[[Ортаққор]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 891]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 3772]
|-
|540
|[[Асылы Әлиқызы Осман]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2443]
|-
|541
|[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 12094]
|-
|542
|[[Сүндет той]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 759]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 3257]
|-
|543
|[[Саясат Нұрбек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 386]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1143]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3458]
|-
|544
|[[Робототехника]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 213]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 9172]
|-
|545
|[[Сырға салу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 169]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 923]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 4285]
|-
|546
|[[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 503]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1033]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3505]
|-
|547
|[[Әл-Уақиға сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 843]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5428]
|-
|548
|[[Дулат Исабеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 16759]
|-
|549
|[[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 979]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3044]
|-
|550
|[[Көкшетау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 971]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 6021]
|-
|551
|[[Қаш (фильм, 2022)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2022%29 266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2022%29 471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2022%29 1169]
|-
|552
|[[Минет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 846]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 3741]
|-
|553
|[[Авиация]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 85]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 777]
|-
|554
|[[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 159]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1050]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 3908]
|-
|555
|[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1788]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14355]
|-
|556
|[[Астана қаласы мектептерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 852]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1000]
|-
|557
|[[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 4696]
|-
|558
|[[Қожа Ахмет Яссауи кесенесінде жерленген тұлғалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3690]
|-
|559
|[[15 шілде]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=15_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 20]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=15_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=15_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 533]
|-
|560
|[[Түркия қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 930]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5487]
|-
|561
|[[Марғұлан Қалиұлы Сейсембаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 192]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2188]
|-
|562
|[[Менің атым Қожа (хикаят)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 19849]
|-
|563
|[[Уикимедиа қоры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 767]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 2511]
|-
|564
|[[Бәйтерек (монумент)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 743]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 1857]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 25645]
|-
|565
|[[Азан шақырып ат қою]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 1103]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 5773]
|-
|566
|[[Германия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9655]
|-
|567
|[[Үндістан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1152]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14122]
|-
|568
|[[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 189]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 757]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5513]
|-
|569
|[[Сын есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 944]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 18082]
|-
|570
|[[Мұстафа Өзтүрiк]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 1135]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 13420]
|-
|571
|[[Осман империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1033]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12013]
|-
|572
|[[Гауһартас (фильм)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 5645]
|-
|573
|[[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 950]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 7068]
|-
|574
|[[Қайрат Сатыбалдыұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 187]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 556]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2084]
|-
|575
|[[2026 жыл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 923]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 4270]
|-
|576
|[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 396]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1604]
|-
|577
|[[Рақымжан Қошқарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 849]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9909]
|-
|578
|[[Моңғол империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 920]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 19892]
|-
|579
|[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 18654]
|-
|580
|[[Өрмекші-адам]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 64]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 1059]
|-
|581
|[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7531]
|-
|582
|[[Бөкей Ордасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 991]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10213]
|-
|583
|[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18852]
|-
|584
|[[Қайшылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 4]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 385]
|-
|585
|[[Шиқан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 1155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 4448]
|-
|586
|[[Ғани Мұратбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 834]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4758]
|-
|587
|[[Өзбекстан қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 868]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4576]
|-
|588
|[[Ислам күнтізбесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 7250]
|-
|589
|[[Бекет Мырзағұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4331]
|-
|590
|[[Қазақстан Республикасының Үкіметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 978]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 6304]
|-
|591
|[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 1048]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 4801]
|-
|592
|[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 205]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 11004]
|-
|593
|[[Maxi Чай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 717]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 957]
|-
|594
|[[Төлеңгіттер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1140]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 5869]
|-
|595
|[[Дәуіт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 119]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 1909]
|-
|596
|[[Counter-Strike]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Counter-Strike 13]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Counter-Strike 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Counter-Strike 532]
|-
|597
|[[Қарақұрт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 1950]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 4199]
|-
|598
|[[Батыс Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2176]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 25793]
|-
|599
|[[:Сурет:Female and male anus.jpg]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 729]
|-
|600
|[[Тұран жолбарысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 55]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 1458]
|-
|601
|[[Заттыбек Көпбосынұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1060]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4890]
|-
|602
|[[Қазақ ұлттық медицина университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1500]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4838]
|-
|603
|[[Жолбарыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 190]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 3701]
|-
|604
|[[Дос-Мұқасан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 4255]
|-
|605
|[[Дихан Қамзабекұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2175]
|-
|606
|[[Ұлы Жібек жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 40738]
|-
|607
|[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1002]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5280]
|-
|608
|[[Азаматхан Сайлауұлы Әміртай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9 206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9 393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9 655]
|-
|609
|[[Microsoft]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Microsoft 96]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Microsoft 423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Microsoft 4391]
|-
|610
|[[Еріншектер Елі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 3476]
|-
|611
|[[Қатысушы:EPIC]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 737]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 896]
|-
|612
|[[2008 жылғы қаржы дағдарысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=2008_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 25]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2008_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=2008_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 280]
|-
|613
|[[Шекер (хикая)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 442]
|-
|614
|[[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 156]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2891]
|-
|615
|[[YouTube]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=YouTube 218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=YouTube 933]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=YouTube 4057]
|-
|616
|[[Омар Жәлелұлы Темірбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5341]
|-
|617
|[[Оғыз мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 21942]
|-
|618
|[[Марат Мәдетұлы Оралғазин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 2898]
|-
|619
|[[Куннилингус]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 724]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 2969]
|-
|620
|[[Көне түрік дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 226]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2459]
|-
|621
|[[Тайқазан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 799]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 9298]
|-
|622
|[[Бұрындық хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 856]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10394]
|-
|623
|[[Қазақстандағы референдум (2026)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 1455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 8099]
|-
|624
|[[Сығанақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 812]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 5340]
|-
|625
|[[Бөгенбай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2888]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10601]
|-
|626
|[[Байжігіт Тоқтарқожаұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1063]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4290]
|-
|627
|[[Ерке Есмахан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 791]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 4162]
|-
|628
|[[Айдар (шаш)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 3410]
|-
|629
|[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 876]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7438]
|-
|630
|[[Атырау облысы мектептерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4344]
|-
|631
|[[Шахмұрат Мүтәліп]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 2233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 5203]
|-
|632
|[[Мұқасан Досмұратұлы Шахзадаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 135]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 461]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3147]
|-
|633
|[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 766]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 58188]
|-
|634
|[[Ұлы Отан соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 22247]
|-
|635
|[[Сүйінші]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 889]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 3613]
|-
|636
|[[А.С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90.%D0%A1._%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 20]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90.%D0%A1._%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90.%D0%A1._%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 260]
|-
|637
|[[Сунақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 193]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 610]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 3971]
|-
|638
|[[Домбыра]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1815]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 20875]
|-
|639
|[[Ұйқы безі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 7847]
|-
|640
|[[Дін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 733]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 6941]
|-
|641
|[[2015 жыл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=2015_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 46]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2015_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=2015_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 893]
|-
|642
|[[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 819]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3143]
|-
|643
|[[Бағдат Батырбекұлы Мусин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 104]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 1099]
|-
|644
|[[Адам ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 6148]
|-
|645
|[[Қаңлылар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 2754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 27767]
|-
|646
|[[Асхат Ғалымұлы Хасенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 176]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1052]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1473]
|-
|647
|[[Жануарлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1011]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 11669]
|-
|648
|[[Уикипедия:Жүктеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 950]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 3512]
|-
|649
|[[Жетімдер руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 743]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 4117]
|-
|650
|[[Ысық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 3376]
|-
|651
|[[Қанжығалы руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 4051]
|-
|652
|[[Сиыр малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8685]
|-
|653
|[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1064]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 22839]
|-
|654
|[[Мардан Баймырзаұлы Сапарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 204]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2801]
|-
|655
|[[Қазақ тілінің батыс диалектісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 4527]
|-
|656
|[[Metafizika (журнал)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Metafizika_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 10]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Metafizika_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Metafizika_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 341]
|-
|657
|[[Түйелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 861]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 9436]
|-
|658
|[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 2620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 23346]
|-
|659
|[[Сүре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 1004]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 6593]
|-
|660
|[[Динара Болатқызы Зәкиева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%97%D3%99%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%97%D3%99%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 348]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%97%D3%99%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 692]
|-
|661
|[[Одиссея]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 704]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 2136]
|-
|662
|[[SDU University]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=SDU_University 168]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=SDU_University 620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=SDU_University 3466]
|-
|663
|[[Атырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1061]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 6778]
|-
|664
|[[Канада]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 5347]
|-
|665
|[[Естай - Қорлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1026]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 10139]
|-
|666
|[[Ойық руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 715]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 3366]
|-
|667
|[[Түркілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 10752]
|-
|668
|[[Боранбай Қалқаманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 73]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1516]
|-
|669
|[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 196]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 3409]
|-
|670
|[[:Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 197]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2607]
|-
|671
|[[ChatGPT]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ChatGPT 629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ChatGPT 1034]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ChatGPT 8873]
|-
|672
|[[Нұрбақыт Молдахметұлы Теңізбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1173]
|-
|673
|[[Криштиану Роналду]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 192]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 1729]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 8388]
|-
|674
|[[АҚШ қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 628]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4030]
|-
|675
|[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1003]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15607]
|-
|676
|[[Ескендір Зұлқарнайын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 867]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 9928]
|-
|677
|[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 946]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3999]
|-
|678
|[[Тана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3208]
|-
|679
|[[Есентемір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 3759]
|-
|680
|[[Ас беру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 5153]
|-
|681
|[[Солтүстік Қазақстан университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 133]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1505]
|-
|682
|[[Жаужүрек мың бала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7633]
|-
|683
|[[Қазақстан телеарналары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 794]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3386]
|-
|684
|[[Төртуыл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 662]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 3555]
|-
|685
|[[Уикипедия:Зертхана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 197]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1690]
|-
|686
|[[Әл-Кәһф сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1060]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4627]
|-
|687
|[[ACE (Ninety One)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ACE_%28Ninety_One%29 273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ACE_%28Ninety_One%29 753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ACE_%28Ninety_One%29 3136]
|-
|688
|[[Іш өту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 4636]
|-
|689
|[[Тәуекел хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15493]
|-
|690
|[[:Санат:Қазақстан көне қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 40]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 979]
|-
|691
|[[Сүмбіле]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 183]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 805]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 2022]
|-
|692
|[[Мәтін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 1124]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 10713]
|-
|693
|[[Қазақ-жоңғар соғыстары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 9234]
|-
|694
|[[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 302]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2946]
|-
|695
|[[Ақан сері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 15912]
|-
|696
|[[Жол белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1126]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10166]
|-
|697
|[[Сайрам ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 732]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2838]
|-
|698
|[[Ақсу-Жабағылы қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1081]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1628]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 22465]
|-
|699
|[[Үндістандағы халқы миллионнан асатын қалалар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 755]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3391]
|-
|700
|[[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1794]
|-
|701
|[[Павлодар облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1101]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7072]
|-
|702
|[[Септік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 15589]
|-
|703
|[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 803]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 10609]
|-
|704
|[[Сөйлем мүшелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 596]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1015]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 20911]
|-
|705
|[[Қазақстан теңгесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 861]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 20245]
|-
|706
|[[Непал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BB 329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BB 404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BB 1460]
|-
|707
|[[Ақтамберді Сарыұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1778]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18568]
|-
|708
|[[Іле-Балқаш (резерват)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5-%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%29 90]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5-%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%29 354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5-%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%29 766]
|-
|709
|[[Ақбөкен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 1116]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 1581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 37662]
|-
|710
|[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 673]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1714]
|-
|711
|[[Сырым Датұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1006]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26193]
|-
|712
|[[Қымыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 881]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 5611]
|-
|713
|[[PHP]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=PHP 55]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=PHP 477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=PHP 1120]
|-
|714
|[[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 704]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1467]
|-
|715
|[[Африка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 589]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1013]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 14182]
|-
|716
|[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 742]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5427]
|-
|717
|[[Ерке сылқым (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 920]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6547]
|-
|718
|[[Ертіс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 1011]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 11190]
|-
|719
|[[Назарбаев Зияткерлік мектептері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3537]
|-
|720
|[[Ырысбек Мәуіт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 556]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 2188]
|-
|721
|[[Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1638]
|-
|722
|[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 20626]
|-
|723
|[[Екібастұз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 2922]
|-
|724
|[[Қазақстан премьер-министрі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 3936]
|-
|725
|[[Аяқ киім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC 130]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC 465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC 1706]
|-
|726
|[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 906]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 11320]
|-
|727
|[[Борсық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 2620]
|-
|728
|[[Zheka Fatbelly]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Zheka_Fatbelly 183]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Zheka_Fatbelly 1202]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Zheka_Fatbelly 4751]
|-
|729
|[[Мүшелтой]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%B9 28]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%B9 292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%B9 961]
|-
|730
|[[Корея Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 913]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 7989]
|-
|731
|[[Әл-Кәфирун сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6287]
|-
|732
|[[Жатыр мойны эрозиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5021]
|-
|733
|[[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 977]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5171]
|-
|734
|[[Қарақалпақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 924]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4443]
|-
|735
|[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9476]
|-
|736
|[[Уикипедия:Ережелер мен нұсқаулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 222]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 2071]
|-
|737
|[[Қазақ тау-кен металлургия институты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 56]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 399]
|-
|738
|[[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1044]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6985]
|-
|739
|[[Арыстан (арнайы бөлімше)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 590]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 2688]
|-
|740
|[[Әскери шен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 823]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 5099]
|-
|741
|[[Ұ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0 163]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0 768]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0 2984]
|-
|742
|[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 764]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12005]
|-
|743
|[[Төреғали Төреəліұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 862]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5158]
|-
|744
|[[Жер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 958]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 13385]
|-
|745
|[[Қуандық Рахым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 734]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 5878]
|-
|746
|[[Металлургия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 82]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1700]
|-
|747
|[[Италия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 222]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 6662]
|-
|748
|[[Сағатхан Әшімбайұлы Әшімбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2042]
|-
|749
|[[Ми]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 10663]
|-
|750
|[[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 799]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 2445]
|-
|751
|[[Киіз үй]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 1360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 22905]
|-
|752
|[[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2989]
|-
|753
|[[Жарылқасын Керімбекұлы Оңалбек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA 30]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA 259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA 368]
|-
|754
|[[Өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1046]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 11001]
|-
|755
|[[Маңғытай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 662]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 3657]
|-
|756
|[[Аборт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 902]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 7452]
|-
|757
|[[Жаңабай (Дулат)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 796]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 4129]
|-
|758
|[[Жабайы алма (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 7345]
|-
|759
|[[Адай ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0 145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0 494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1981]
|-
|760
|[[Уикипедия:Мақалаға бастама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 766]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 3531]
|-
|761
|[[:Санат:Ресей өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 156]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 728]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5445]
|-
|762
|[[Конъюнктивит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 821]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 5226]
|-
|763
|[[Әже]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 9805]
|-
|764
|[[Салқам Жәңгір хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 835]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14462]
|-
|765
|[[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 197]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 673]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3180]
|-
|766
|[[Қазақстан темір жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 937]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 8069]
|-
|767
|[[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 4704]
|-
|768
|[[Сөз табы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 893]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 13009]
|-
|769
|[[Алаш Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 938]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 14482]
|-
|770
|[[Павлодар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 3979]
|-
|771
|[[Мұхит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 840]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 13697]
|-
|772
|[[Нобель сыйлығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 161]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3400]
|-
|773
|[[Sәlem Entertainment]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=S%D3%99lem_Entertainment 178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=S%D3%99lem_Entertainment 2412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=S%D3%99lem_Entertainment 3668]
|-
|774
|[[Асан қайғы Сәбитұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1057]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19502]
|-
|775
|[[Қазақстан Республикасының Парламенті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 5866]
|-
|776
|[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1076]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9484]
|-
|777
|[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 962]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 19612]
|-
|778
|[[Қазақ тіліне аударылған контент тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 80]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1221]
|-
|779
|[[География]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 872]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 1224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 8603]
|-
|780
|[[Қарлұқ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1030]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1623]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 20256]
|-
|781
|[[Төлен Әбдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7787]
|-
|782
|[[Жусан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 803]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 5932]
|-
|783
|[[Мажарстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 799]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4647]
|-
|784
|[[:Санат:Қазақ ақындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 774]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6864]
|-
|785
|[[Ибраһим]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 4943]
|-
|786
|[[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 192]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 717]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3368]
|-
|787
|[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 843]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8864]
|-
|788
|[[Түлкібас ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3630]
|-
|789
|[[Тәуіп Хо Жун (телехикая)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 151]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 2153]
|-
|790
|[[Арсен Томский]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 69]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 550]
|-
|791
|[[Түрікменстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5783]
|-
|792
|[[Арыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 2941]
|-
|793
|[[Халық қаһарманы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 207]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 672]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7610]
|-
|794
|[[Сөз таптары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 931]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14253]
|-
|795
|[[Сарыүйсін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 866]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 4455]
|-
|796
|[[Надежда Давыдовна Тоқаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3020]
|-
|797
|[[Күлтегін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 1126]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 1562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 10474]
|-
|798
|[[Әзербайжан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 715]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 5064]
|-
|799
|[[Думан Марат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 186]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 375]
|-
|800
|[[Көне түркі жазбалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5009]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 27909]
|-
|801
|[[Шығыс Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 801]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6828]
|-
|802
|[[Көлсай көлдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 806]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4001]
|-
|803
|[[Linux]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Linux 84]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Linux 550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Linux 6983]
|-
|804
|[[Әл-Кәусәр сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 964]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6265]
|-
|805
|[[Автомобиль]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 161]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 2512]
|-
|806
|[[Үстеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 19154]
|-
|807
|[[Ырғызбай ата кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 151]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1871]
|-
|808
|[[Ғылым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 902]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 1270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 7335]
|-
|809
|[[Дәулет Жамаубайұлы Кәрібек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1450]
|-
|810
|[[Дархан Медеғалиұлы Жазықбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 130]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1134]
|-
|811
|[[Сайт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 120]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 2027]
|-
|812
|[[АҚШ президенттерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 781]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9611]
|-
|813
|[[Созақ ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 225]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 781]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3517]
|-
|814
|[[Қайыңды (көл)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 174]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 728]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 3309]
|-
|815
|[[Менің атым Қожа (фильм)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11110]
|-
|816
|[[UNIX]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=UNIX 32]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=UNIX 284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=UNIX 651]
|-
|817
|[[Бүйі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 154]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 2080]
|-
|818
|[[Орда (музыкалық топ)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 954]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 3843]
|-
|819
|[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1002]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12355]
|-
|820
|[[Жезқазған]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 872]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 6196]
|-
|821
|[[Етістік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 15157]
|-
|822
|[[Зейнеп Ахметова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 220]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5782]
|-
|823
|[[Көкнәр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 768]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 4460]
|-
|824
|[[Мұса пайғамбар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 4386]
|-
|825
|[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 615]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 6416]
|-
|826
|[[Аят әл-Курси]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 3554]
|-
|827
|[[Қан мен тер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 1132]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12241]
|-
|828
|[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 829]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 7846]
|-
|829
|[[Маман Қалқабайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 526]
|-
|830
|[[15 сәуір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=15_%D1%81%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80 33]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=15_%D1%81%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80 269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=15_%D1%81%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80 764]
|-
|831
|[[Орталық Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 6406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 15265]
|-
|832
|[[Уикипедия:Авторлық құқықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 729]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1766]
|-
|833
|[[Саржомарт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 2774]
|-
|834
|[[Бейсенбілік (бағыштау)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%83%29 156]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%83%29 586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%83%29 3173]
|-
|835
|[[Ит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%82 425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%82 732]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%82 4742]
|-
|836
|[[Facebook]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Facebook 107]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Facebook 350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Facebook 4404]
|-
|837
|[[Сүйінбай Аронұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16086]
|-
|838
|[[Әт-Тәкуир сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 161]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 766]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8079]
|-
|839
|[[Тәтті шай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D1%88%D0%B0%D0%B9 130]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D1%88%D0%B0%D0%B9 471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D1%88%D0%B0%D0%B9 2062]
|-
|840
|[[Оралды секс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3088]
|-
|841
|[[Шынболат Ділдебайұлы Ділдебаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 461]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1220]
|-
|842
|[[Іштің қатуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 5897]
|-
|843
|[[Һ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%BA 159]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%BA 762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%BA 3091]
|-
|844
|[[Кесірткелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 182]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 4362]
|-
|845
|[[Жоңғар хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 794]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 7892]
|-
|846
|[[Тобыш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 159]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 2617]
|-
|847
|[[Жетісу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 1062]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 8993]
|-
|848
|[[Әбілқайыр хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 976]
|-
|849
|[[Ағаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 188]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 3044]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 7602]
|-
|850
|[[Орыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 623]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4102]
|-
|851
|[[Хан Тәңірі шыңы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 641]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 1106]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 5536]
|-
|852
|[[Аустралия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 798]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 9053]
|-
|853
|[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 147]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 6035]
|-
|854
|[[Қалқаман Айымғазыұлы Сарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 711]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 6932]
|-
|855
|[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 126]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 392]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 917]
|-
|856
|[[Мөңке би Тілеуұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2057]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8130]
|-
|857
|[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282023%29 180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282023%29 378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282023%29 1454]
|-
|858
|[[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5018]
|-
|859
|[[Орыс тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3281]
|-
|860
|[[4 ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=4_ 155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=4_ 366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=4_ 377]
|-
|861
|[[Орбұлақ шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1096]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15230]
|-
|862
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2484]
|-
|863
|[[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 931]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3633]
|-
|864
|[[Sulpak]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Sulpak 89]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Sulpak 373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Sulpak 2057]
|-
|865
|[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 193]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7010]
|-
|866
|[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 901]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 14802]
|-
|867
|[[Тоғыз-құмалақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 16840]
|-
|868
|[[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 785]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7061]
|-
|869
|[[Сайын Мұратбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 889]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12565]
|-
|870
|[[Еуропа өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 228]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6028]
|-
|871
|[[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 4301]
|-
|872
|[[Технология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1829]
|-
|873
|[[Алаш автономиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 775]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11847]
|-
|874
|[[Титаник]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA 272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA 422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA 2052]
|-
|875
|[[Диуани хикмет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 905]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 1319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 9772]
|-
|876
|[[Ермұхамед Мәулен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 2076]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 4006]
|-
|877
|[[2 ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=2_ 158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2_ 374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=2_ 384]
|-
|878
|[[Әл-Ихлас сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1130]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5408]
|-
|879
|[[Адыраспан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 170]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 3016]
|-
|880
|[[Баку]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83 62]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83 1186]
|-
|881
|[[Аша Матай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 132]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 448]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 1105]
|-
|882
|[[Шарын шатқалы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 9857]
|-
|883
|[[Ұйғырлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 678]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 5497]
|-
|884
|[[Бағаналы (ру)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 737]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 3070]
|-
|885
|[[Қазақстан кадастрлық нөмірлер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 204]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2256]
|-
|886
|[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 995]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10497]
|-
|887
|[[Қошқармүйіз (ою-өрнек)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 168]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 4046]
|-
|888
|[[Дүниежүзілік көшпенділер ойындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3322]
|-
|889
|[[Linkin Park]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Linkin_Park 10]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Linkin_Park 266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Linkin_Park 451]
|-
|890
|[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 836]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 8047]
|-
|891
|[[Сәбит Бексейітов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 8]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 295]
|-
|892
|[[Жаушы жіберу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 45]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 1416]
|-
|893
|[[Химия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 5312]
|-
|894
|[[Одиссея (фильм, 2026)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 96]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 575]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 693]
|-
|895
|[[Жайық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 9354]
|-
|896
|[[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 197]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 711]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 5587]
|-
|897
|[[Қызыл жебе (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 7342]
|-
|898
|[[Рамазан Өмірәліұлы Стамғазиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 202]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3532]
|-
|899
|[[Ұрыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1059]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7291]
|-
|900
|[[Ядро]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 2765]
|-
|901
|[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 886]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12082]
|-
|902
|[[Майқы би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 2274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 2694]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 8867]
|-
|903
|[[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 691]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14416]
|-
|904
|[[Керамика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 85]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1130]
|-
|905
|[[Ханзада Жумонг (телехикая)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 630]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7440]
|-
|906
|[[Сәкен Исмадиярұлы Бибосынов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 210]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1298]
|-
|907
|[[Алғи]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 172]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 2787]
|-
|908
|[[Әйел]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB 145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB 460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB 1914]
|-
|909
|[[Тоқтамыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6662]
|-
|910
|[[Қазақстан халқы тілдері күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1813]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1913]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2556]
|-
|911
|[[Адай шежіресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2000]
|-
|912
|[[Уикипедия:Таңдаулы мақалалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 612]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2046]
|-
|913
|[[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 106]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1969]
|-
|914
|[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7276]
|-
|915
|[[5 ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=5_ 168]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=5_ 353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=5_ 361]
|-
|916
|[[Қара жорға]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 101]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 2439]
|-
|917
|[[Нархоз университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 140]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 848]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1871]
|-
|918
|[[Бату хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 686]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6316]
|-
|919
|[[Божбан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 474]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 2958]
|-
|920
|[[Амур жолбарысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 83]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 545]
|-
|921
|[[Қазақ билері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 891]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11505]
|-
|922
|[[Есімдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 888]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 16892]
|-
|923
|[[Құдалық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 182]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 731]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 3396]
|-
|924
|[[Құлшығаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 3149]
|-
|925
|[[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 197]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 947]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3977]
|-
|926
|[[Әзілхан Нұршайықов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 188]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 5633]
|-
|927
|[[Тәуекел Мүслім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 182]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 596]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 3878]
|-
|928
|[[Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3118]
|-
|929
|[[Қасым Қайсенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16329]
|-
|930
|[[Абақ Керей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 190]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 963]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 3542]
|-
|931
|[[Дауысты дыбыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1030]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 13007]
|-
|932
|[[Шахмат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 7495]
|-
|933
|[[:Санат:Қазақ жазушылары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5339]
|-
|934
|[[Жетісай ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3501]
|-
|935
|[[Бейсен Абайұлы Құранбек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 759]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4745]
|-
|936
|[[Ұмай ана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 152]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 502]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3364]
|-
|937
|[[Qazaqstan (телеарна)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 910]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 6922]
|-
|938
|[[8 ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=8_ 158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=8_ 382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=8_ 389]
|-
|939
|[[Кердері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 811]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2827]
|-
|940
|[[Жыныстық акт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 186]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 2577]
|-
|941
|[[Есіл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 6249]
|-
|942
|[[Құйрық-бауыр (салт)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 171]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 5112]
|-
|943
|[[МедиаУики:Statistics-footer]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AStatistics-footer 2]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AStatistics-footer 193]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AStatistics-footer 199]
|-
|944
|[[Шуда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%83%D0%B4%D0%B0 72]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%83%D0%B4%D0%B0 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%83%D0%B4%D0%B0 450]
|-
|945
|[[Османлы сұлтандарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 148]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3504]
|-
|946
|[[Келес ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2660]
|-
|947
|[[Қазақ хандығының тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 192]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 883]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3160]
|-
|948
|[[Құрлық әскерлерінің әскери институты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 163]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 843]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 1885]
|-
|949
|[[Барақ батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 214]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2346]
|-
|950
|[[Нағашы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 1164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 5746]
|-
|951
|[[Қазақстан ұлттық футбол құрамасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 126]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 756]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1362]
|-
|952
|[[Керейіт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 5054]
|-
|953
|[[Полина Александровна Гурьева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0 200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0 227]
|-
|954
|[[Бас тарту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3669]
|-
|955
|[[Ерболат Беделхан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 1244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 1834]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 3968]
|-
|956
|[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 147]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 4390]
|-
|957
|[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 162]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 656]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7739]
|-
|958
|[[Иран]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 208]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 7929]
|-
|959
|[[Жоңғар шапқыншылығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 728]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1129]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 13034]
|-
|960
|[[Мастурбация]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 800]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 3853]
|-
|961
|[[Испания]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 859]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 6234]
|-
|962
|[[Ерболат Қасымұлы Тоғызақов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 52]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 723]
|-
|963
|[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 214]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 745]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 4002]
|-
|964
|[[Il’han Ihsan]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 173]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 2646]
|-
|965
|[[11 ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=11_ 152]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=11_ 347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=11_ 353]
|-
|966
|[[Қасқыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 8450]
|-
|967
|[[Сауд Арабиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 650]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5137]
|-
|968
|[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 204]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 755]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6425]
|-
|969
|[[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3991]
|-
|970
|[[МузАРТ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 951]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 3526]
|-
|971
|[[Ақтөбе өңірлік университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2242]
|-
|972
|[[Халықаралық ақпараттық технологиялар университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 97]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 936]
|-
|973
|[[Балағат сөз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 210]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 1435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 4342]
|-
|974
|[[Өлі-тірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 168]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 2725]
|-
|975
|[[Тынышбай Жаңабайұлы Рахимов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1904]
|-
|976
|[[Балқадиша әні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 1102]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 5174]
|-
|977
|[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 86]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 873]
|-
|978
|[[Дауыссыз дыбыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1089]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 12342]
|-
|979
|[[Мәңгілік бала бейне]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 16561]
|-
|980
|[[Барақ хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 925]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5754]
|-
|981
|[[Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 121]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1729]
|-
|982
|[[Сауран ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3919]
|-
|983
|[[Ттокпокки]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 8]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 621]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 696]
|-
|984
|[[Қайып хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 647]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5004]
|-
|985
|[[Ерен еңбегі үшін медалі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 3582]
|-
|986
|[[Барлас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 130]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 2648]
|-
|987
|[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 9845]
|-
|988
|[[Ләззат Мұратқызы Танысбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9 263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9 515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1455]
|-
|989
|[[Жылқы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 1000]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 9595]
|-
|990
|[[:Сурет:Page Frame Features on desktop.png]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 125]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 656]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 5258]
|-
|991
|[[Қазақ графикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 898]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 4438]
|-
|992
|[[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7157]
|-
|993
|[[Ақсүйек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 610]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 4530]
|-
|994
|[[Қатысушы талқылауы:Kasymov]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 54]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 1789]
|-
|995
|[[Серік Рахметоллаұлы Егізбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 165]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 908]
|-
|996
|[[Украина]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 615]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 3854]
|-
|997
|[[Қандала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 169]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 687]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 3199]
|-
|998
|[[Танымал қазақтардың тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1007]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7387]
|-
|999
|[[Нұх пайғамбар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 211]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 1384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 4966]
|-
|1000
|[[Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 135]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1847]
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}</text>
      <sha1>bzcdf0pbtwlm9nesqr4tyv1fw8sijwq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жоба:Инкубатор/Маттиас Манаси</title>
    <ns>102</ns>
    <id>777346</id>
    <revision>
      <id>3657961</id>
      <parentid>3599607</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T17:21:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>165</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:File:Matthias_Manasi_-_Deutscher_Dirigent_1.jpg|Matthias_Manasi_-_Deutscher_Dirigent_1.jpg]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:Túrelio|Túrelio]] [[commons:File:Matthias_Manasi_-_Deutscher_Dirigent_1.jpg|жойған]], себебі</comment>
      <origin>3657961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23068" sha1="cr0om9z6bkm2bppumxgvprih5zuny27" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;{{Музыкант
 |Есімі                = Маттиас Манаси
 |Шынайы есімі         = {{Lang-de|Matthias Manasi}}
 |Сурет                =
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = 
 |Туған кездегі есімі  = 
 |Толық аты            = 
 |Туған күні           = 26.12.2026
 |Туған жері           = [[Берлин]], [[Германия]]
 |Қайтыс болған күні   = 
 |Қайтыс болған жері   = 
 |Белсенділік жылдары  = 
 |Мемлекет             = {{Байрақ|Германия}}
 |Мамандықтары         = дирижёр
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = фортепиано, 
 |Жанрлары             = классикалық музыка
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = 
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = 
 |Commons              = Matthias Manasi
}}
'''Маттиас Манаси''' ({{lang-de|Matthias Manasi}}); [[26 желтоқсан]] [[1969 жыл|1969]], [[Берлин]]— неміс [[Дирижер|дирижері]] және пианисті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.opernglas.de/products/das-opernglas-ausgabe-01-2011-epaper |title=Matthias Manasi in: Opernglas, Ausgabe 1/2011, Seite 37 |lang=de |publisher=opernglas.de |last=Opernglas |first=|date=14 қаңтар 2011 |accessdate=2026-03-03}}&lt;/ref&gt; 2017 жылдан 2021 жылға дейін ол [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штатының]], Баффало қаласындағы «Никел Сити Опера» (Nickel City Opera) театрында музыкалық жетекші болды.&lt;ref name=&quot;Matthias Manasi&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ampoleagle.com/manasi-to-leave-the-nco-p15420-112.htm |title=Manasi to leave the NCO |lang=kk |publisher=ampoleagle.com |last=The Am-Pol Eagle|first= |date=2021-06-18 |accessdate=2026-03-14}}&lt;/ref&gt; 2000 жылдан 2013 жылға дейін ол «Orchestra Camerata Italianа» оркестрінің бас дирижері қызметін атқарды.&lt;ref name=&quot;Polish-Americans&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ampoleagle.com/polishamericans-philanthropy-in-wny-led-by-the-kosciuszko-foundation-p18384-124.htm |title=Polish-Americans philanthropy in WNY–led by the Kosciuszko Foundation |lang=en |publisher=ampoleagle.com|last=The Am-Pol Eagle |first=|date=24 шілде 2024 |accessdate=2026-03-13}}&lt;/ref&gt; 2020 жылдан 2024 жылға дейін ол Миландағы «I Solisti di Milano» оркестрінің бас дирижері болды.&lt;ref name=&quot;Polish-Americans&quot;/&gt;

==Өмірбаяны==
Маттиас Манаси [[Штутгарт]] музыка және орындаушылық өнер университетінде (Hochschule für Musik und Darstellende Kunst Stuttgart) Томас Унгардан оркестрлік дирижерлік және Анджей Ратусинскиден фортепиано мамандықтары бойынша білім алды. Сондай-ақ, ол Карлсруэ музыка университетінде (Hochshcule für Musik Karlsruhe) Кармен Пьяцциниден фортепиано мамандығын алды.&lt;ref name=&quot;Naxos&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.naxos.com/Bio/Person/Matthias_Manasi/167884 |title=Matthias Manasi - Biography|lang=de |publisher=Naxos |last=Naxos|first=|date=25 Тамыз 2017|accessdate=2026-02-24}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ ол дирижерлік бойынша Сильвен Камбрелен, Джанлуиджи Джельметти, Курт Мазур және Йорма Пануланың шеберлік сыныптарына қатысты.&lt;ref name=&quot;Die Tageszeitung&quot;&gt;{{Cite web|url=https://qazaqstan.tv/news/210968/ |title=„Schlag das Fagott nicht so...“ - Sylvain Cambreling leitete begeisternden Dirigierkurs 
|lang=de |publisher=Die Tageszeitung |last=Schalz-Laurenze |first=Ute |date=8 қаңтар 1999 |accessdate=2026-02-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://darik.bg/maestro-matias-manasi-ot-germania-dirizira |title=Маестро Матиас Манаси от Германия дирижира - Враца |lang=bg |publisher=Darik Radio |last=Костова |first=Анелия|date=2023-03-26 |accessdate=2026-02-17}}&lt;/ref&gt; Оның тәлімгерлері мен қолдаушыларының қатарында Фердинанд Лейтнер мен Карл Эстеррайхер бар.&lt;ref name=&quot;Moderna&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Radio Chișinău&quot;&gt;{{Cite web|url=https://radiochisinau.md/matthias-manasi-la-pupitrul-orchestrei-radio-in-repertoriu-brahms-mendelssohn-si-glinka---60260.html |title=Matthias Manasi, la pupitrul Orchestrei Radio. În repertoriu: Brahms, Mendelssohn și Glinka |lang=ro |publisher=Radio Chișinău |last=Төлегенқызы |first=Арай |date=2017-12-05 |accessdate=2026-03-11}}&lt;/ref&gt; Ол Хайниц Холлигердің, Мигель Анхель Гомес Мартинестің жəне Манфред Хонектің көмекшісі қызметін атқарды.&lt;ref name=&quot;Moderna&quot;&gt;{{Cite web|url=https://modernavratza.com/izvesten-nemski-dirigent-i-brilyantna-balgarska-pianistka-pristigat-vav-vraca-za-koncerta-na-16-ti-mart-v-meseca-na-klavishite_34442.html |title=Матиас Манаси е един от най-известните и иновативни диригенти на международната музикална сцена |lang=bg |publisher=modernavratza.com |last=Moderna TV |first= |date=2023-03-13 |accessdate=2026-03-10}}&lt;/ref&gt;
==Музыкалық мансабы==
Оқуын аяқтағаннан кейін, ол Киль опера театрында, ал кейін [[Олденбург (Төменгі Саксония)|Олденбург]] мемлекеттік театрында дирижер ([[Капельмейстер]]) болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Die Tageszeitung&quot;/&gt; Ол Берлиндегі Deutsche Oper,&lt;ref name=&quot;Polish-Americans&quot;/&gt; Staatstheater Kassel,&lt;ref name=&quot;Radio România Muzical&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.romania-muzical.ro/articol/orchestra-nationala-radio-concert-in-memoria-regelui-mihai-i-al-romaniei/1707631/17/1 |title=Orchestra Naţională Radio, concert în memoria Regelui Mihai I al României |lang=ro |publisher=Radio România Muzical |last=Radio România Muzical |first= |date=7 Желтоқсан 2017|accessdate=2026-03-11}}&lt;/ref&gt; Лейпциг операсы,&lt;ref name=&quot;OrchestraNationala&quot;&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20201128041812/https://www.orchestreradio.ro/?p=14056
|title=Orchestra Națională Radio, concert în memoria Regelui Mihai I al României |lang=ro |publisher=National Radio Orchestra of Romania |last=Vidu|first= Noemi|date=2017-12-08 |accessdate=2025-05-06}}&lt;/ref&gt;
[[Брауншвейг|Брауншвейгтегі]] Брауншвейг мемлекеттік театры,&lt;ref name=&quot;Radio România Muzical&quot;/&gt; [[Бремен]] театры және [[Һалле (Саксония-Анхальт, Германия)|Хальедегі]] опера театры сияқты көптеген неміс опера театрларында дирижерлік етті.&lt;ref name=&quot;Matthias Manasi&quot;/&gt; Сондай-ақ, ол Опавадағы Силезия мемлекеттік опера театрында,&lt;ref name=&quot;Naxos&quot;/&gt; [[Варшава|Варшавадағы]] Ұлттық театрда,&lt;ref name=&quot;Matthias Manasi&quot;/&gt; [[Познань|Познаньдағы]] Үлкен театрда,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radioromaniacultural.ro/sectiuni-articole/produs-de-radio-romania/orchestra-nationala-radio-concerteaza-in-memoria-majestatii-sale-regele-mihai-id9785.html |title=Radio România Cultural - Biografii Matthias Manasi |lang=ro |publisher=Radio România Cultural |last=Vidu |first=Noemi |date=2017-12-07 |accessdate=2026-3-06}}&lt;/ref&gt; [[Астана Опера|Астана операсында]],&lt;ref name=&quot;Kurmangazy&quot;&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20220406040247/http://www.conservatoire.edu.kz/kz/ |title=German musician visited Kurmangazy KNC|lang=en|publisher=[[Қазақ ұлттық консерваториясы]].|last=[[Қазақ ұлттық консерваториясы]]. |first= |date= 6 сәуір 2022 |accessdate=2026-03-07}}&lt;/ref&gt; жəне Клагенфурт қалалық театрында қонақ дирижёр болып қызметын атқарды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20250627155706/https://www.cs.cmu.edu/~ark/bio/modelvis/events/eventclass286.html |title=Event class: opera |lang=en |publisher=[[Карнеги Меллон Университеті]] |last=[[Карнеги Меллон Университеті]] |first=|date=16 Ақпан 2015 |accessdate=2026-03-18}}&lt;/ref&gt;

Қонақ дирижер ретінде, Маттиас Манаси SWR симфониялық оркестрімен,&lt;ref name=&quot;Polish-Americans&quot;/&gt; Мюнхен радиосының оркестрімен,&lt;ref name=&quot;Radio România Muzical&quot;/&gt; Төменгі Саксония мемлекеттік оркестрі Ганновер,&lt;ref name=&quot;OrchestraNationala&quot;/&gt; Чех филармониясымен,&lt;ref name=&quot;Polish-Americans&quot;/&gt; Хельсинки филармониялық оркестрімен,&lt;ref name=&quot;Polish-Americans&quot;/&gt; Румынияның Ұлттық радио оркестрімен,&lt;ref name=&quot;Radio România Actualități&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.romania-actualitati.ro/stiri/cultura/orchestra-nationala-radio-concert-in-memoria-regelui-mihai-i-al-romaniei-id104001.html |title=Orchestra Națională Radio, concert în memoria Regelui Mihai I al României |lang=ro |publisher=Radio România Actualități|last=Radio România Actualități|first= |date=2017-12-10 |accessdate=2025-12-28}}&lt;/ref&gt; Рим симфониялық оркестрімен,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.agoranews.it/matthias-manasi-dirige-rossini-e-non-solo.html |title=Matthias Manasi dirige Rossini. E non solo |lang=it |publisher=agoranews.com|last=Agoranews |first= |date=8 Мэрз 2014 |accessdate=2026-03-07}}&lt;/ref&gt; Сан-Ремо симфониялық оркестрімен,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sanremo.it/cosa-fare/eventi/beethoven-intimo-ed-eroico-della-sinfonica-sanremo/  |title=Il Beethoven intimo ed eroico della Sinfonica di Sanremo |lang=it |publisher=sanremo.it|last=Sanremo.it |first= |date=2017 жылғы 30 қараша|accessdate=2026 жылғы 3 наурыз}}&lt;/ref&gt; Плоешти филармониялық оркестрімен,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.romania-muzical.ro/stire/matthias-manasi-dirijeaza-orchestra-filarmonicii-din-ploieti/3784541/48/5|title=Matthias Manasi dirijează Orchestra Filarmonicii din Ploiești |lang=ro |publisher=Radio România Muzical|last=Tintea|first=Ioana|date=2024-04-18 |accessdate=2026-03-02}}&lt;/ref&gt; [[Қазақ мемлекеттік филармониясы|Қазақ мемлекеттік филармониясының симфониялық оркестрімен]],&lt;ref name=&quot;Kurmangazy&quot;/&gt; Клаудио Санторо атындағы Ұлттық театрдың симфониялық оркестрімен,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.maisbrasilia.com/cidades/brasilia-embaixada-turca-traz-famosa-pianista-ruyar-taner-ao-brasil-concerto-sera-conduzido-por-matthias-manasi/ |title=Brasília: Embaixada turca traz famosa pianista Rüyar Taner ao Brasil; concerto será conduzido por Matthias Manasi |lang=pt |publisher=maisbrasilia.com |last=Coutinho |first=Paula||date=2024-05-16 |accessdate=2026-03-11}}&lt;/ref&gt; Селангор симфониялық оркестрімен,&lt;ref name=&quot;Selangor&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.sso.org.my/past-concerts-events |title=New Year's Concert 2024 |lang=en |publisher=Selangor Symphony Orchestra |last=Selangor Symphony Orchestra |first= |date=1 қаңтар 2024 |accessdate=2026-03-13}}&lt;/ref&gt; Бейраш филармониялық оркестрімен,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20250120144654/https://www2.velocidadeonline.com/index.php?p=news&amp;cat=5.%27&amp;sub=44&amp;news=3321 |title=Harry Potter e a câmera dos segredos-Maestro Matthias Manasi vai dirigir a Orquestra Filarmonia das Beiras |lang=pt |publisher=velocidadeonline.com|last=Raposol|first=João |date=2018-01-30 |accessdate=2026-02-27}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ [[Вена|Веннадағы]] Музикферайн залында[[Вена]] Моцарт оркестрімен жұмыс істеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.musikverein.at/konzert/?id=000222d3 |title=Wiener Mozart Orchester - Matthias Manasi - Wolfgang Amadeus Mozart |lang=de |publisher=Musikverein |last=Musikverein |first=|date=24 Джуни 2013 |accessdate=2026-03-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://musikverein.at/konzert/?id=0002212f|title=Wiener Mozart Orchester - Matthias Manasi - Wolfgang Amadeus Mozart |lang=de |publisher=Musikverein |last=Musikverein|first=|date=26 Джуни 2013 |accessdate=2026-03-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://musikverein.at/konzert/?id=00022068  |title=Wiener Mozart Orchester - Matthias Manasi - Wolfgang Amadeus Mozart |lang=de |publisher=Musikverein |last=Musikverein |first=|date=29 Джуни 2013|accessdate=2026-03-14}}&lt;/ref&gt;

2000 жылы Манаси Orchestra Camerata Italiana оркестрінің бас дирижері болып тағайындалды.&lt;ref name=&quot;Naxos&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Polish-Americans&quot;/&gt; Ол 2012 жылы осы оркестрмен Козимо Миникоццидің «La Passione di Padre Pio da Pietrelcina» атты ораториясының əлемдік премьерасын өткізді және 2013 жылға дейін осы оркестрде қызмет етті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ntr24.tv/2012/06/14/rocca-dei-rettori-presentata-lopera-la-passione-di-padre-pio-da-pietrelcina-del-maestro-minicozzi/ |title=Rocca dei Rettori, presentata l'Opera &quot;La Passione di Padre Pio da Pietrelcina&quot; del Maestro Minicozzi |lang=it |publisher=ntr24.tv |last=NTR24 |first=|date=14 Джуни 2012|accessdate=2026-03-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gazzettabenevento.it/Sito2009/dettagliocomunicato.php?Id=46438 |title=Cosimo Minicozzi ha composto l'Oratorio per soli Coro ed Orchestra &quot;La Passione di padre Pio da Pietrelcina&quot; |lang=it |publisher=gazettabenevento.it |last=Gazzetta Benevento.it |first=|date=14 Джуни 2012|accessdate=2026-03-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.realtasannita.it/articoli/enti/concerto-del-maestro-matthias-manasi-a-pietrelcina-nbspnbsp.html |title=Concerto del Maestro Matthias Manasi a Pietrelcina|lang=it |publisher=realtasannita.it |last=Realità Sannita |first=|date=5 шілде 2012 |accessdate=2026-02-25}}&lt;/ref&gt; 2007–2010 жылдары ол Эрцгебирге филармониясының (Эдуард-фон-Винтерштейн-театры) дирижёрі болды.&lt;ref name=&quot;Radio România Muzical&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20110615144656/http://www.operone.de/stage/annaberg.html|title=Wintersteintheater: Künstlerisches Personal |lang=kk |publisher=Operone.de |last=Operone.de |first= |date=2007-12-07|accessdate=2026-03-08}}&lt;/ref&gt; 2010–2013 жылдары [[Монтевидео]] қаласындағы Халықаралық Пунта Классик фестивалінің музыкалық директоры қызметін атқарды.&lt;ref name=&quot;Liepāja Symphony Orchestra&quot;&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20170928194747/https://lso.lv/en/news/2016/piano-music-opens-the-international-stars-festival|title=Piano Music Opens The International Stars Festival |lang=de |publisher=Liepāja Symphony Orchestra |last=Liepāja Symphony Orchestra |first=|date=2 Мэрз 2016 |accessdate=2026-03-14}}&lt;/ref&gt; Содан кейін 2013–2016 жылдары аралығында, [[Вроцлав]] операсында бірінші дирижёр болып қызмет етті.&lt;ref name=&quot;Polish-Americans&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Radio Chișinău&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.comunidadeculturaearte.com/filme-concerto-de-harry-potter-em-portugal-a-3-de-fevereiro-2/|title=Filme concerto de Harry Potter em Portugal a 3 de Fevereiro|lang=pt |publisher=comunidadeculturaearte.com|last=Communidade Cultura e Arte |first= |date=2018-01-23 |accessdate=2026-02-18}}&lt;/ref&gt;

2017 жылы ол Майкл Чингтің орнына [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штатының]]
Буффало қаласындағы «Никель Сити Опера» театрының музыкалық жетекшісі әрі бас дирижері лауазымына тағайындалып, бұл қызметтен 2021 жылы кетті.&lt;ref name=&quot;Polish-Americans&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Matthias Manasi&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.morgenpost.de/kultur/article232952397/Ich-moechte-mich-wieder-auf-Europa-konzentrieren.html |title=Matthias Manasi: &quot;Will mich wieder auf Europa konzentrieren&quot; |lang=de |publisher=Berliner Morgenpost |last=Blech |first=Volker |date=3 Тамыз 2021 |accessdate=2026-03-14}}&lt;/ref&gt; 2020 жылдан 2024 жылға дейін ол [[Милан|Миландағы]] &quot;I Solisti di Milano&quot; оркестрінің бас дирижері болды.&lt;ref name=&quot;Polish-Americans&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Matthias Manasi&quot;/&gt;

Дирижер әрі пианист ретінде ол Лиепая симфониялық оркестрімен,&lt;ref name=&quot;Liepāja Symphony Orchestra&quot;/&gt; Риу-Гранди-ду-Норте симфониялық оркестрімен және Оңтүстік Аризона симфониялық оркестрімен бірге өнер көрсетті.&lt;ref name=&quot;saylandi&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.sympla.com.br/evento/iv-concerto-oficial-osrn-tercas-classicas-temporada-2019/556376|title=IV Concerto Oficial OSRN &quot;Terças Clássicas - Temporada 2019&quot; |lang=kk |publisher=sympla.com |last=Simpla|first=|date=2019-06-25 |accessdate=2026-03-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tucson.com/entertainment/music/saso-hosting-german-guest-conductor-for-beethoven-concert/article_1b102692-50ce-5e54-be0d-2bd294a7cf09.html |title=SASO hosting German guest conductor for Beethoven concert |lang=en |publisher=Tucson.com |last=Burch |first=Cathalena E. |date=14 Наурыз 2020 |accessdate=2026-02-19}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ ол ән сүйемелдеушісі ретінде [[Байройт (аудан)|Байройттағы]] Вахнфрид вилласында орналасқан [[Рихард Вагнер]] мұражайында және басқа да сахналарда өнер көрсетті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20110203043638/http://www.bayreuth.de:80/pressearchiv/5905/details_576.htm |title=Spanischer Liederabend zur Museumsnacht|lang=de |publisher=Stadt [[Байройт (аудан)|Байройт]] |last=Stadt [[Байройт (аудан)|Байройт]]|first=|date=4 Қараша 2009 |accessdate=2026-02-28}}&lt;/ref&gt;

==Дискография==
* [[Волфганг Амадей Моцарт]]: Симфониялары № 34–36, Slovak Sinfonietta – Hänssler Classic, 2023 (OCLC|1395955616)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://d-nb.info/1287815278/34 |title=Deutsche Nationalbibliografie |lang=de |publisher=German National Library |last=German National Library|first= |date=7 Сәуір 2023|accessdate=2026-02-27}}&lt;/ref&gt;
* [[Джоаккино Россини]]: клавесин солисті, «L'occasione fa il ladro» операсындағы клавесин солисі, Württembergische Philharmonie Reutlingen оркестрімен (OCLC|885062218)&lt;ref name=&quot;Naxos&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
{{Commons category|Маттиас Манаси}}
* [http://www.matthiasmanasi.com/ Ресми веб-сайт] (ағылшын және неміс тілдерінде)
* [https://tk-iam.de/project/matthias-manasi/ Торстен Керл – Халықаралық әртістерді басқару агенттігінің Маттиас Манасиге арналған парақшасы]
* [https://www.naxos.com/Bio/Person/Matthias_Manasi/167884 Маттиас Манаси] Naxos сайтында
* [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&amp;query=1285887832 Маттиас Манаси] Германия Ұлттық кітапханасында
* [https://www.allmusic.com/artist/matthias-manasi-mn0002989962 Маттиас Манаси] AllMusic сайтында
* [https://www.discogs.com/artist/11684102-Matthias-Manasi Маттиас Манаси] Discogs-та
* [https://www.orchestreradio.ro/?p=14056 өмірбаян] Румыния ұлттық радио оркестрінің веб-сайтындағы {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031201857/https://www.orchestreradio.ro/?p=14056 |date=2020 жылдың 31}}
* [https://www.radioromaniacultural.ro/sectiuni-articole/produs-de-radio-romania/orchestra-nationala-radio-concerteaza-in-memoria-majestatii-sale-regele-mihai-id9785.html Маттиас Манасидің өмірбаяны, Radio România Cultural веб-сайты] 
* [https://radiochisinau.md/matthias-manasi-la-pupitrul-orchestrei-radio-in-repertoriu-brahms-mendelssohn-si-glinka---60260.html Маттиас Манасидің өмірбаяны, Radio Chișinău веб-сайты] 
* [https://www.romania-muzical.ro/articol/orchestra-nationala-radio-concert-in-memoria-regelui-mihai-i-al-romaniei/1707631/17/1 Маттиас Манасидің өмірбаяны, Radio România Muzical веб-сайты] 
* [https://www.realtasannita.it/articoli/enti/concerto-del-maestro-matthias-manasi-a-pietrelcina-nbspnbsp.html Маэстро Маттиас Манасидің Пьетрелсинадағы концерті, Realtà Sannita, 5 шілде, 2012 ж]
* [https://www.morgenpost.de/kultur/article402375104/ich-moechte-mich-wieder-auf-europa-konzentrieren.html Matthias Manasi: &quot;Will mich wieder auf Europa konzentrieren&quot;, Berliner Morgenpost, 3. August 2021]
*[https://web.archive.org/web/20250426211442/https://digital.buffalospree.com/buffalospree/library/item/january_february_2024/4160054/ Former NCO Conductor Shines On, Buffalo Spree, 29 желтоқсан 2023]

[[Санат:Германияда туғандар]]
[[Санат:Германия музыканттары]]
[[Санат:Германия пианистері]]
[[Санат:Германия дирижерлері]]

{{DEFAULTSORT:Манаси, Маттиас}}</text>
      <sha1>cr0om9z6bkm2bppumxgvprih5zuny27</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Республикасы Құрлық әскерлері</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778131</id>
    <revision>
      <id>3658345</id>
      <parentid>3582581</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T11:08:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3658345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58277" sha1="h7uls4gald01kyb5v62yrrd7d3fd0ny" xml:space="preserve">{{Жауынгерлік құралым
 | Атауы               = Қазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Құрлық әскерлері
 | Шынайы атауы        = 
 | Сурет               = Нарукавный шеврон Сухопутных войск ВС РК - 1.jpg
 | Сурет ені           = 
 | Сурет атауы         = ҚР ҚК Құрлық әскерлерінің жеңге тағатын белгісі
 | Күндер              = [[9 сәуір]] [[1993 жыл|1993]]
 | Таратылды           = 
 | Елі                 = {{Байрақ|Қазақстан}}
 | Бағынышты           = Қазақстан Қорғаныс министрлігі
 | Кіреді              = [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қазақстан Қарулы Күштері]]
 | Түрі                = [[Құрлық әскерлері]]
 | Тармағы             = 
 | Рөлі                = Мемлекетті қорғау
 | Көлемі              = 20 000–25 000 (2024 жыл) – 47 000
 | Штаб-пәтері         = [[Астана]] қаласы, [[Жеңіс даңғылы (Астана)|Жеңіс даңғылы]], 44, Құрлық әскерлерінің Бас қолбасшысы басқармасы
 | Штаб-пәтерінің түрі = 
 | Лақап аты           = 
 | Сәруары             = 
 | Ұраны               = 
 | Реңкі               =
 | Маршы               = 
 | Бойтұмары           = 
 | Жабдығы             = 
 | Жабдық түрі         = 
 | Шайқастары          = 
 | Шайқас түрі         = 
 | Ізашары             =
 | Ізбасары            = 
 | Марапаттары         = 
 | Сайты               = 
 | ортаққордағы санаты =
&lt;!-- Басшылығы --&gt;
 | Командирі1           = генерал-майор&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rus.azattyq-ruhy.kz/news/116463-kuanyshbek-ushtaev-naznachen-glavnokomanduiushchim-sukhoputnymi-voiskami-kazakhstana |title=Куанышбек Уштаев назначен главнокомандующим Сухопутными войсками Казахстана |language=ru |work=azattyq-ruhy.kz |last=Ахметбеков |first=Асхат |date=2026-09-21 |accessdate=2026-09-21}}&lt;/ref&gt; [[Қуанышбек Өскенбайұлы Үштаев|Қуанышбек Үштаев]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimimen-kuanyshbek-oskenbayuly-ushtaev-kazakstan-respublikasy-karuly-kushteri-kurlyk-askerlerinin-bas-kolbasshysy-lauazymyna-tagayyndaldy-218535 |title=Мемлекет басшысының өкімімен Қуанышбек Өскенбайұлы Үштаев Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Құрлық әскерлерінің бас қолбасшысы лауазымына тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт]] |date=2026-09-21 |accessdate=2026-09-21}}&lt;/ref&gt;
 | Командир атағы1      = 
 | Командирі2           = 
 | Командир атағы2      = 
 | Командирі3           = 
 | Командир атағы3      = 
 | Командирі4           = 
 | Командир атағы4      = 
 | Командирі5           = 
 | Командир атағы5      = 
 | Командирі6           = 
 | Командир атағы6      = 
 | Командирі7           = 
 | Командир атағы7      = 
 | Командирі8           = 
 | Командир атағы8      = 
 | Командирі9           = 
 | Командир атағы9      = 
&lt;!-- Айрықшалау белгісі --&gt;
 | Айқындау белгісінің түрі = ҚР ҚК Құрлық әскерлерінің туы
 | Айқындау белгісі     = [[Сурет:Flag of Kazakhstan Army.svg|150px]]
 | Айқындау белгісінің түрі_2 =
 | Айқындау белгісі_2   =
 | Айқындау белгісінің түрі_3 =
 | Айқындау белгісі_3   =
 | Айқындау белгісінің түрі_4 =
 | Айқындау белгісі_4   =
 | Айқындау белгісінің түрі_5 =
 | Айқындау белгісі_5   =
 | Айқындау белгісінің түрі_6 =
 | Айқындау белгісі_6   =
}}
'''Қазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Құрлық әскерлері''' — Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің бір түрі. 1993 жылы 9 сәуірде құрылды.

== Кеңес мұрасы ==
[[Сурет:Знамя ГК СВ ВС РК.jpg|thumb|right|300px|Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Құрлық әскерлері Бас қолбасшысының жауынгерлік туы. Астана. 2025 жылғы 7 мамыр]]
1969 жылға дейін [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] аумағы әскери басқарма жоспарында [[Түркістан әскери округі|Түркістан әскери округіне]] (бұдан әрі — ТүрӘО)  кірді. Республикада салыстырмалы түрде аз әскер орналастырылды. Қиыр Шығыстағы Даман аралындағы және Қазақ КСР [[Талдықорған облысы|Талдықорған облысындағы]] [[Жалаңашкөл көлінің маңындағы шекаралық қақтығыс|Жалаңашкөл көліндегі]] шекаралық қақтығыстардан кейін КОКП ОК Саяси бюросы 1929-1945 жылдар аралығында болған, жауапкершілік аймағы ТүрӘО-не берілген [[Орта Азия әскери округі|Орта Азия әскери округін]] (ОӘО) қайта құру туралы шешім қабылдады. 1969 жылы 24 маусымда Қазақ КСР, Қырғыз КСР және Тәжік КСР аумақтарын қамтитын ОӘО құрылғаны жарияланды.

Сол күннен бастап жаңадан құрылған округте округтік жиынтықта құрамалар мен әскери бөлімшелер құрыла бастады. Қытай мен Кеңес Одағының жікке бөлінуі әскери басшылықты 1968 жылдың өзінде құрамалар мен бөлімшелерді [[Қытай|Қытай Халық Республикасымен]] шекараға ауыстыруға мәжбүр етті. Орта Азия әскери округінің құрлық күштерін 32-жалпыәскери армия және 17-армия корпусы құрды. 32-жалпыәскери армия 1968 жылы ТүрӘО 1-армия корпусының негізінде құрылып, Түрікмен КСР-інен Шығыс Қазақстанға қайта орналастырылды. Сондай-ақ 1968 жылы Солтүстік Кавказ әскери округінің құрамына кірген 68-мотоатқыштар дивизиясы Волгоград облысының Урюпинскі қаласынан Талдықорғанға ауыстырылды. 17-армия корпусының басқармасы Өзбек КСР-нің Самарқан қаласынан Қырғыз КСР-нің Фрунзе қаласына ауыстырылды. Орналасқан жерін ауыстыру кезінде корпустың құрамында Тәжік КСР-нің Душанбе қаласына ауыстырмаған 201-мотоатқыштар дивизиясы, Самарқандтан Қазақ КСР Жамбыл облысындағы Отар кентіне ауыстырылған 80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясы және Қырғыз КСР-нің Ош қаласындағы 860-жеке мотоатқыштар полкі (орналасқан жерін өзгертпеді) қалды. Орта Азия әскери округі құрылмас бұрын, 17-армия корпусының құрамына Қарағандыда орналасқан 203-мотоатқыштар дивизиясы да кірді, ол округ құрылғаннан кейін 32-жалпыәскери армияның қол астына өтті.

Тікелей Қазақ КСР-ның аумағында 374-мотоатқыштар полкінің негізінде 78-танк дивизиясының құрамынан 155-мотоатқыштар дивизиясы құрылды. Округ өскен сайын оның ішінде округтік жиынтықта жаңа әскери бөлімшелер, соның ішінде 1976 жылы 22-жеке арнайы мақсаттағы бригада және 1979 жылы 57-жеке десанттық-шабуыл бригадасы құрылып, екеуі де Қазақ КСР-інде орналасты.

Жалпы алғанда, 1980 жылдардың соңына қарай Қазақ КСР аумағында ОАӘО құрлық әскерлерінің келесі құрамалары мен әскери бөлімшелері орналастырылды (жауынгерлік және тылдық қолдау бөлімшелерін қоспағанда):
* [[4-жеке механикаландырылған бригадасы|155-мотоатқыштар дивизиясы]]{{efn|1989 жылы қысқартылып, 5203-әскери техниканы сақтау базасына біріктірілді.}} — Жаңа Ахмер кенті, Шығыс Қазақстан облысы;
* [[11-танк бригадасы|78-танк дивизиясы]] — Аягөз кенті, Семей облысы;
* [[9-жеке механикаландырылған бригадасы|68-мотоатқыштар дивизиясы]] — Сарыөзек кенті, Талдықорған облысы;
* [[7-жеке механикаландырылған бригадасы|203-мотоатқыштар дивизиясы]]{{efn|1989 жылы қысқартылып, 5204-әскери техниканы сақтау базасына біріктірілді}} — Қарағынды қаласы;
* [[80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясы]]{{efn|1987 жылы 80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясы құрлық әскерлерінің 210-гвардиялық округтік оқу орталығы болып қайта құрылды, бірақ ұйымдастырушылық құрылымы бойынша полктерден тұратын дивизия болып қалды.}} — Отар кенті, Жамбыл облысы;
* 57-жеке десанттық-шабуыл бригадасы — Ақтоғай кенті, Семей облысы;{{efn|1990 жылдың тамыз айына дейін барлық десанттық-шабуыл бригадалары Құрлық әскерлерінің құрамында болды}}
* 272-зениттік-зымыран бригадасы — Аягөз кенті, Семей облысы;
* 56-радиотехникалық бригада — Шымкент қ.;
* 44-зымыран бригадасы (тактикалық зымырандар) — Семей;
* 645-артиллериялық полк — Семей;
* 962-бірдүркін атқыш реактивті артиллерия полкі — Семей.

1989 жылы ОАӘО таратылып, оған кірген барлық әскерлер ТүрӘО құрамына енгізілді. Осыған байланысты, сондай-ақ КСРО-ның қарулы күштерін қысқарту саясатына байланысты Қазақ КСР-індегі екі мотоатқыштар дивизиясы (155-ші және 203-ші) қысқартылып, әскери техниканы сақтау базаларына (ӘТСБ) айналдырылды. Сондай-ақ, округтердің бірігуімен Қазақ КСР-нің [[Ақтоғай (Абай облысы)|Ақтоғай]] кентінде орналасқан 57-жеке десанттық-шабуылдау бригадасы Түрік КСР-нің Иолотан қаласында 56-жеке гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасының болуына байланысты ТүрӘО округтік жиынтығына артық болғандықтан таратылды. Округтердің бірігуімен 32-жалпыәскери армиясы өзінің сериялық нөмірін өзгертіп, 40-жалпыәскери армиясы болып аталды. Бұл нөмір бұрын Ауғанстаннан шығарылғаннан кейін таратылған 40-жалпыәскери армияға тиесілі болды.

1991 жылдың мамыр айында КСРО ыдырағанға дейін көп ұзамай [[35-гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасы|35-жеке гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасы]] Германиядағы Кеңес әскерлері тобынан Қазақ КСР-іне ауыстырылды, мақсаты 1979 жылы таратылған дивизия штабы Өзбек КСР-нің Ферғана қаласында орналасқан 105-гвардиялық әуе-шабуылдау дивизиясын қайта құру. Осы кезеңде бригада десанттық-шабуылдау бригадасынан әуе-шабуылдау бригадасына өзгертілді.

Осылайша, КСРО ыдыраған кезде Қазақ КСР аумағында құрлық әскерлерінен 4 мотоатқыштар дивизиясы (оның 2-уі кадрлық), 1 танк дивизиясы, 1 әуе-десант бригадасы, 1 зымыран бригадасы, 1 зениттік-зымыран бригадасы және 2 артиллериялық полк орналастырылды.

== Қазақстан Республикасы Құрлық әскерлерінің тарихы ==
=== Құрлық әскерлерін құру ===
[[Сурет:Нарукавный шеврон Сухопутных войск ВС РК - 2.jpg|thumb|left|250px|ҚР ҚК Құрлық әскерлерінің түздік киімге арналған жең шевроны.]]
[[Сурет:Нарукавный шеврон Ракетных войск и Артиллерии Казахстана.jpg|thumb|left|250px|Қазақстан Құрлық әскерлері Зымыран әскерлері мен артиллериясының жең шевроны]]

1992 жылы 7 мамырда Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері құрылды. Оларға бұрынғы Кеңес армиясының республика аумағында орналасқан барлық құрлық әскерлері де кірді.

1992 жылдың 1 қарашасында штаб-пәтері Семейде орналасқан 1-армия корпусы, сондай-ақ Шығыс Қазақстан, Семей, Қарағанды және Талдықорған облыстарында орналасқан 17 бөлімше мен құрамалар құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері 78-танк дивизиясы мен 68-мотоатқыштар дивизиясы болды. Генерал-лейтенант [[Фёдор Иванович Щербаков|Федор Щербаков]] корпус қолбасшысы болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =РгК &quot;Восток&quot; - четверть века боевой готовности|url =https://sarbaz.kz/ru/history/rgk-vostok---chetvert-veka-boevoy-gotovnosti-172991659/?sphrase_id=615089|publisher =www.sarbaz.kz|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023538/https://sarbaz.kz/ru/history/rgk-vostok---chetvert-veka-boevoy-gotovnosti-172991659/?sphrase_id=615089|archive-date =2019-01-15|url-status =dead}}&lt;/ref&gt;

1993 жылы 9 сәуірде Қазақстан Республикасының Президенті «Қазақстан Республикасы қорғанысы және Қарулы Күштері туралы» № 2108-XII Жарлыққа қол қойды. Осы жарлыққа сәйкес, Құрлық әскерлері 40-жалпыәскери армиясының негізінде құрылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Закон Республики Казахстан от 9 апреля 1993 года № 2108-XII «Об обороне и Вооруженных Силах Республики Казахстан» (первая версия)|url =http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=3001890&amp;doc_id2=1001891#pos=5;-296&amp;pos2=1;-353|publisher =www.online.zakon.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115075710/http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=3001890&amp;doc_id2=1001891#pos=5;-296&amp;pos2=1;-353|url-status =live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =История становления Вооруженных Сил Республики Казахстан|url =http://sarbaz.kz/ru/armed-forces-25-years.php?ELEMENT_ID=4770|publisher =www.sarbaz.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023423/http://sarbaz.kz/ru/armed-forces-25-years.php?ELEMENT_ID=4770|url-status =live}}&lt;/ref&gt;

=== Құрлық әскерлерін реформалау ===
[[Сурет:Боевое знамя 46-й мотострелковой бригады.jpg|thumb|left|250px|6-мотоатқыштар бригадасының жауынгерлік туы]]
[[Сурет:Боевое знамя 31-го танкового полка ВС РК.jpg|thumb|left|250px|31-танк полкінің жауынгерлік туы]]
[[Сурет:Боевое Знамя 6-й механизированной бригады ВС Казахстана.JPG|thumb|left|250px|6-механикаландырылған бригадасының жауынгерлік туы]]
[[Сурет:Боевое знамя 232-й исбр.jpg|thumb|left|250px|232-инженерлік-саперлық бригадасының жауынгерлік туы]]

1990 жылдары құрлық әскерлерінің алғашқы кезеңінде әскерлердің негізін дивизиялар құраған бұрынғы кеңестік құрылым сақталды.

1993 жылғы сәуірде 5203-әскери техниканы сақтау базасының (бұрынғы 155-мотоатқыштар дивизиясы) негізінде 511-мотоатқыштар полкі қайта құрылып, [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]]ндағы [[Қалбатау|Георгиевка]] ауылында орналасты.

1996 жылы сол кезде елдің астанасы [[Алматы]]да орналасқан 68-мотоатқыштар дивизиясының 385-мотоатқыштар полкі негізінде 46-мотоатқыштар бригадасы құрылды. Бұл жалпыәскери құрама Қазақстанның құрлық әскерлері тарихында құрылған алғашқы және келісімшарт бойынша әскери қызметшілермен жаппай жасақталған алғашқы бригада болды, бұл БАҚ-тың оны жиі 1-мотоатқыштар бригадасы деп атауына себеп болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://desantura.ru/articles/23/ |title=История создания Аэромобильных войск Республики Казахстан. — Десантура.ру - о десанте без границ |language=ru |accessdate=2013-01-11}} {{Wayback|url=https://www.webcitation.org/6DnlW5QPD?url=http://desantura.ru/articles/23/|date=2013-01-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|author=В.Пузанов; Э.Мерлинк; В.Хлюпин |accessdate=2019-01-14 |title =«Армия, ВПК и система ВТС: территория хаоса или опора стабильности? Часть 1-я. Начало военного строительства». 8 мая 2002 года |language=ru |url=http://www.nomad.su/?a=2-200205081022 |work=nomad.su}} {{Wayback|date=2018-12-15 |url=https://web.archive.org/web/20181215222604/http://nomad.su/?a=2-200205081022}}&lt;/ref&gt;

1997 жылы штаб-пәтері Алматыда орналасқан 2-армия корпусы құрылды, оның басқаруына Алматы, Жамбыл және Оңтүстік Қазақстан облыстарындағы барлық бөлімшелер мен құрамалар берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Тимур Аубакиров|access-date=2019-01-10|title=«Генерал-майор Геннадий Носоновский полвека верен танкам»|url=https://sarbaz.kz/ru/army/general-mayor-gennadiy-nosonovskiy-polveka-veren-tankam-16911510/?sphrase_id=1003676|publisher=www.sarbaz.kz|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110235011/https://sarbaz.kz/ru/army/general-mayor-gennadiy-nosonovskiy-polveka-veren-tankam-16911510/?sphrase_id=1003676|archive-date=2019-01-10|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

1997 жылдың 17 қарашасында 1997 жылдың 17 қарашасындағы № 3761 «ҚР Қарулы Күштерін реформалау жөніндегі одан әрі шаралар туралы» жарлығына сәйкес, Құрлық әскерлерін қамтитын ''Жалпы мақсаттағы Күштер'' құрылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Указ от 17 ноября 1997 года № 3761 «О дальнейших мерах по реформированию Вооруженных Сил Республики Казахстан»|url =http://adilet.zan.kz/rus/docs/U970003761_|publisher =www.adilet.zan.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023113/http://adilet.zan.kz/rus/docs/U970003761_|url-status =live}}&lt;/ref&gt;

1998 жылдың соңында 511-мотоатқыштар полкі 4-жеке мотоатқыштар бригадасы болып қайта құрылды. Кейіннен 4-механикаландырылған бригада болып өзгертіліп, 2004 жылы Өскемен маңындағы [[Жаңа Ахмер]] ауылына қайта орналастырылды.

1999 жылы кейбір дивизиялар мен полктар кеңестік сериялық нөмірлерін (азаюға қарай) өзгертіп, жаңа жауынгерлік тулар алды. Осылайша, 78-Невел танк дивизиясы атауы өзгертіліп, 3-Невел механикаландырылған дивизиясы болып қайта құрылды. Оның 181-танк полкі 31-танк полкі болып қалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =«Войсковая часть 10810 регионального командования «Восток» отметила День танкиста и 68-летие со дня образования части»|url =https://sarbaz.kz/ru/sarbaz/pdf/the-newspaper-sarbaz-no-37-september-15-2017/|publisher =www.sarbaz.kz|archive-url =https://web.archive.org/web/20171122035308/http://sarbaz.kz/ru/sarbaz/pdf/the-newspaper-sarbaz-no-37-september-15-2017/|archive-date =2017-11-22|url-status =dead}}&lt;/ref&gt;

2000 жылы [[Тараз]]да 210-гвардиялық оқу орталығының әскери бөлімшелері негізінде 5-мотоатқыштар бригадасы құрылып, кейінірек 5-механикаландырылған бригада болып өзгертілді. Бригаданың кейбір батальондары облыста орналасты: [[Меркі]] елді мекенінде — мотоатқыштар батальоны; [[Луговой]] елді мекенінде — мотоатқыш, танк және барлау батальондары.

2000 жылы 35-гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасының негізінде ҚР ҚК Ұтқыр күштері құрылып, 2003 жылы Құрлық әскерлерінің құрамындағы Аэроұтқыр әскерлер болып өзгертілді. Аэроұтқыр әскерлерінің санын ұлғайту үшін бірнеше мотоатқыш бөлімшелер десанттық-шабуылдау бригадаларына қайта құрылды. Осылайша, бұрын 68-мотоатқыштар дивизиясының құрамына кірген 517-мотоатқыштар полкі және 46-мотоатқыштар бригадасы (бұрынғы 385-мотоатқыштар полкі) тиісінше 37-ші және 38-десанттық-шабуылдау бригадаларына айналды. 2017 жылы Аэроұтқыр әскерлері Десанттық-шабуылдау күштері болып өзгертілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|author =Александр Мироглов|access-date =2019-01-14|title =Возвращение в десантуру|url =http://np.kz/last/22017-vozvraschenie-v-desanturu.html|publisher =www.np.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023056/http://np.kz/last/22017-vozvraschenie-v-desanturu.html|url-status =dead}}&lt;/ref&gt;

2002 жылдан бастап құрлық әскерлері бригадалық құрылымға көшті. Бұл дивизиялардың таратылуына және полктерге негізделген бригадалардың құрылуына әкелді. 2-жеке гвардиялық мотоатқыштар бригадасы (бұрынғы 80-гвардиялық мотоатқыштар дивизиясының 55-гвардиялық оқу мотоатқыштар полкі) құрылып, сол жылы Жамбыл облысындағы Отар елді мекенінен елдің батыстағы [[Атырау]] қаласына ауыстырылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Кто такой морской пехотинец в Казахстане?|url =http://sarbaz.kz/ru/army/kto-takoy-morskoy-pehotinets-v-kazahstane-162371708/|publisher =www.sarbaz.kz|archive-date =2017-10-10|archive-url =https://web.archive.org/web/20171010104736/http://sarbaz.kz/ru/army/kto-takoy-morskoy-pehotinets-v-kazahstane-162371708/|url-status =live}}&lt;/ref&gt; Сол жылы 2-жеке мотоатқыштар бригадасы (бұрынғы 203-мотоатқыштар дивизиясының бөлімшелері негізінде) құрылып, Астананың шетіне ауыстырылды. Ал келесі 2003 жылы, Аэроұтқыр әскерлеріне беріліп, 36-жеке десанттық-шабуылдау бригадасы болып қайта құрылды.

Сондай-ақ, 2002 жылы құрылымдық жағынан мотоатқыштар дивизиясы (бұрынғы 80-гвардиялық оқу дивизиясы) болып қалған 210-гвардиялық оқу орталығы таратылды. Гвардейское елді мекенінде орналасқан оқу орталығының полктері мен кадрлық құрамдары негізінде 3 бригада құрылды: 12-механикаландырылған бригада (бұрынғы 269-кадрлық мотоатқыштар дивизиясы), 54-гвардиялық артиллериялық бригада (бұрынғы 171-гвардиялық оқу артиллериялық полкі) және 23-инженерлі-саперлік бригада (бұрынғы округтік бағынысты инженерлік полк (ОАӘО штабы)).

2003 жылы 68-ші мотоатқыштар дивизиясы таратылып, үш бригада құрылды: 9-жеке механикаландырылған бригадасы, 43-танк бригадасы және 44-артиллерия бригадасы. Сол жылы 3-механикаландырылған дивизия (бұрынғы 78-танк дивизиясы) таратылды. Алайда, оның 31-танк полкі екі жылдан кейін, 2005 жылы 11-жеке механикаландырылған бригада болып қайта құрылды. Сол жылы 9-жеке механикаландырылған бригада негізінде жеке атты тау-егерь батальоны құрылып, көп ұзамай [[Бауыржан Момышұлы ауылы]]нда орналасқан 5-механикаландырылған бригаданың құрамында Жамбыл облысына қайта орналастырылды. 2013 жылы бұл құрам жеке тау-егерь полкіне кеңейтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Главное — манёвры|url =http://ztgzt.kz/actual/details/glavnoe-manyovry.html|publisher =www.ztgzt.kz|archive-date =2015-11-18|archive-url =https://web.archive.org/web/20151118074923/http://ztgzt.kz/actual/details/glavnoe-manyovry.html|url-status =dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Испытание горами|url =http://www.meta.kz/533887-ispytanie-gorami.html|publisher =www.meta.kz|archive-date =2015-11-18|archive-url =https://web.archive.org/web/20151118045249/http://www.meta.kz/533887-ispytanie-gorami.html|url-status =live}}&lt;/ref&gt;

Сондай-ақ, 2003 жылы Зымыран әскерлері мен артиллериясы Құрлық әскерлерінен қарулы күштердің бөлек тармағына шығарылды.

2004 жылы 2-жеке гвардиялық мотоатқыштар бригадасы 390-жеке гвардиялық жағалау қорғаныс бригадасы болып өзгертілді. 2009 жылы бригада Атыраудан [[Ақтау|Ақтауға]], Каспий теңізінің солтүстік жағалауынан шығыс жағалауына көшірілді. 2011 жылы бригада [[390-жеке гвардиялық теңіз жаяу әскерлері бригадасы|390-жеке гвардиялық теңіз жаяу әскер бригадасы]] болып өзгертілді.

2006 жылы 5204-әскери техниканы сақтау базасының (бұрынғы 203-мотоатқыштар бригадасы) негізінде 7-жеке механикаландырылған бригада құрылып, Қарағанды қаласының шетіндегі [[Доскей]] ауылында орналасты.&lt;ref&gt;{{Cite web|author = |access-date = 2019-01-14|title = Воинская часть на «Зеленой балке» будет нести боевое дежурство|url = http://www.nv.kz/2006/10/25/4417/|publisher = www.nv.kz|archive-url = https://web.archive.org/web/20160221105840/http://www.nv.kz/2006/10/25/4417/|archive-date = 2016-02-21|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

2009 жылы Зымыран әскерлері мен артиллериясы қарулы күштердің жеке тармағы ретінде таратылып, Құрлық әскерлерінің құрамындағы қарулы күштердің бір тармағы болып қалды.

2011 жылы Шымкент қаласында 6-механикаландырылған бригада құрылды. Ол 80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясының бұрынғы 66-оқу мотоатқыштар полкінің белгісін алып, бөлімше шартты таңбалауын сақтап қалды (әскери бөлімшенің нөмірін).&lt;ref&gt;{{Cite web|author = |access-date = 2019-01-14|title = Телеканал КТК: В Шымкенте сформирована специальная Шестая механизированная военная бригада. 23 января 2011 года|url = https://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/01/31/11298/|publisher = www.ktk.kz|archive-date = 2019-01-15|archive-url = https://web.archive.org/web/20190115024858/https://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/01/31/11298/|url-status = live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|author = |access-date = 2019-01-14|title = Назарбаев вручил боевое знамя шымкентской военной части|url = http://www.caravan.kz/news/nazarbaev-vruchil-boevoe-znamya-shymkentskojj-voennojj-chasti-302300/|publisher = www.caravan.kz|archive-date = 2016-10-13|archive-url = https://web.archive.org/web/20161013222033/http://www.caravan.kz/news/nazarbaev-vruchil-boevoe-znamya-shymkentskojj-voennojj-chasti-302300/|url-status = live}}&lt;/ref&gt; Бұл бригаданың бірнеше жеке мотоатқыштар батальоны облыста орналасты: біреуі [[Жібек жолы (Сарыағаш ауданы)|Жібек Жолы]] елді мекенінде, екіншісі [[Арыс]] қаласында.

2015 жылдың соңында еліміздің батысында екі бөлек мотоатқыштар батальоны құрылды: Ақтөбе қаласында және [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау облысындағы]] [[Бейнеу]] елді мекенінде.&lt;ref&gt;{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =В селе Бейнеу Мангистауской области сформирована новая войсковая часть|url =http://sarbaz.kz/ru/army/v-sele-beyneu-mangistauskoy-oblasti-sformirovana-novaya-voyskovaya-chast-foto-162641057/|publisher =www.sarbaz.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023245/http://sarbaz.kz/ru/army/v-sele-beyneu-mangistauskoy-oblasti-sformirovana-novaya-voyskovaya-chast-foto-162641057/|url-status =live}}&lt;/ref&gt;

2022 жылдың сәуірінде Қазақстан Президенті [[Қазақстан Республикасы десанттық-шабуылдаушы әскерлері|Десанттық-шабуылдау әскерлері]] Құрлық әскерлерінен шығарылып, оларға қарулы күштердің жеке тармағының мәртебесі берілетіні туралы жарлық шығарды. Десанттық-шабуылдау әскерлері Жоғарғы Бас қолбасшының резервтік күшіне айналды&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=kk|author=|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/news/details/585514?lang=kk|title=Қарулы күштердің Десанттық-шабуылдау әскерлеріне 23 жыл|website=gov.kz|access-date=2024-02-13|date=2023-07-06}}&lt;/ref&gt;.

=== Құрлық әскерлерінің аймақтық басқармаларын құру және реформалау ===
{{ПозКарта+|Қазақстан|width=1100|float=center|caption=&lt;center&gt;Қазақстанның Құрлық әскерлері&lt;/center&gt;|places= 
  {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=49 |lat_min=48 |lon_deg=73 |lon_min=07 |label=[[7-жеке механикаландырылған бригадасы|7-жмехбр]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;([[Қарағанды]] қ.)&lt;/small&gt;|position=right|background=#FCF5E3}}
  {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=49 |lat_min=46 |lon_deg=72 |lon_min=57 |label={{comment|армбп|Арнайы мақсаттағы барлау полкі}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;([[Ақтас (Саран қалалық әкімдігі)|Ақтас]] қ.)&lt;/small&gt;|position=left|background=#FCF5E3}}
  {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=46 |lat_min=01 |lon_deg=73 |lon_min=42 |label={{comment|401 забр|401-зеңбіректі артиллериялық бригада}}&lt;br&gt;{{comment|402 реабр|402-реактивті артиллериялық бригада}}&lt;br&gt;{{comment|403 тқабр|403-танкке қарсы артиллериялық бригада}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;([[Приозёрск]] қ.)&lt;/small&gt;|position=right|background=#FCF5E3}}
  {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=46 |lat_min=10 |lon_deg=80 |lon_min=56 |label=[[3-жеке гвардиялық механикаландырылған бригада|3 гв. жмехбр]]&lt;br&gt;{{comment|34 абр|34-артиллериялық бригада}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;([[Үшарал (қала)|Үшарал]] қ.)&lt;/small&gt;|position=right|background=#FCF5E3}}
  {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=49 |lat_min=57 |lon_deg=82 |lon_min=37 |label=[[4-жеке механикаландырылған бригада|4 жмехбр]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;([[Өскемен]] қ.)&lt;/small&gt;|position=right|background=#FCF5E3}}
  {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=50 |lat_min=24 |lon_deg=80 |lon_min=13 |label=[[8-жеке механикаландырылған бригада|8 жмехбр]]&lt;br&gt;{{comment|101 рбр|101-зымыран бригадасы}}&lt;br&gt;{{comment|102 реабр|102-реактивті артиллериялық бригада}}&lt;br&gt;{{comment|103 забр|103-зеңбіректі артиллериялық бригада}}&lt;br&gt;{{comment|жбп|жеке барлау полкі}}&lt;br&gt;{{comment|жббр|жеке байланыс бригадасы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;([[Семей]] қ.)&lt;/small&gt;|position=left|background=#FCF5E3}}
  {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=47 |lat_min=58 |lon_deg=80 |lon_min=26 |label=[[11-танк бригадасы|11 тбр]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;([[Аягөз]] қ.)&lt;/small&gt;|position=right|background=#FCF5E3}}
  {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=50 |lat_min=18 |lon_deg=57 |lon_min=10 |label={{comment|100 абр|100-артиллериялық бригада}}&lt;br&gt;{{comment|жмаб|жеке мотоатқыш батальоны}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;([[Ақтөбе]] қ.)&lt;/small&gt;|position=right|background=#FCF5E3}}
  {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=47 |lat_min=07 |lon_deg=51 |lon_min=53 |label={{comment|жбп|жеке барлау полкі}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;([[Атырау]] қ.)&lt;/small&gt;|position=right|background=#FCF5E3}}
  {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=45 |lat_min=19 |lon_deg=55 |lon_min=12 |label={{comment|жмаб|жеке мотоатқыш батальоны}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;([[Бейнеу]] қ.)&lt;/small&gt;|position=right|background=#FCF5E3}}
  {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=42 |lat_min=53 |lon_deg=71 |lon_min=22 |label={{s|[[5-тау атқыштар бригадасы|5 табр]],&amp;nbsp;{{comment|221 обрсв|221-жеке байланыс бригадасы}}&amp;nbsp;&lt;small&gt;([[Тараз]] қ.)&lt;/small&gt;}}|position=left|background=#FCF5E3}}
  {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=42 |lat_min=18 |lon_deg=69 |lon_min=36 |label=[[6-механикаландырылған бригадасы|6 мехбр]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;([[Шымкент]] қ.)&lt;/small&gt;|position=left|background=#FCF5E3}}
  {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=42 |lat_min=37 |lon_deg=70 |lon_min=45 |label={{s|{{comment|жатеп|жеке атты тау-егерь полкі}} &lt;small&gt;([[Бауыржан Момышұлы ауылы|Бауыржан Момышұлы]] а.)&lt;/small&gt;}}|position=left|background=#FCF5E3}}
  {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=43 |lat_min=33 |lon_deg=75 |lon_min=11 |label=[[12-механикаландырылған бригадасы|12 мехбр]]&lt;br&gt;{{comment|54 гв. абр|54-гвардиялық артиллерия бригадасы}}&lt;br&gt;{{comment|23 исбр|23-инженерлік-саперлық бригада}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;([[Гвардейский]] кенті)&lt;/small&gt;|position=left|background=#FCF5E3}}
  {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=44 |lat_min=21 |lon_deg=77 |lon_min=58 |label={{s|[[43-танк бригадасы|43 тбр]], {{comment|44 абр|44-артиллериялық бригада}}&amp;nbsp;&lt;small&gt;(г.&amp;nbsp;[[Сарыөзек (Жетісу облысы)|Сарыөзек]])&lt;/small&gt;}}|position=left|background=#FCF5E3}}
}}

2000 жылдың 6 шілдесінде Мемлекет басшысы «ҚР Қарулы Күштерінің құрылымы туралы» №417 Жарлық шығарды, оған сәйкес Жалпы мақсаттағы әскерлер таратылып, құрлықтағы әскерлерді басқару үшін ''әскери округтер'' құрылды:
* Орталық әскери округ — Ақмола, Қарағанды, Қостанай және Солтүстік Қазақстан облыстарының аумағында;
* Шығыс әскери округі — Шығыс Қазақстан және Павлодар облыстарының аумағында;
* Батыс әскери округі — Ақтөбе, Атырау, Батыс Қазақстан және Маңғыстау облыстарының аумағында;
* Оңтүстік әскери округі — Алматы, Жамбыл, Қызылорда және Оңтүстік Қазақстан облыстарының аумағын қамтиды.

Шығыс округінің басқармасы 1-армия корпусының басқармасы негізінде құрылды.

Оңтүстік округі басқармасы (03858 әскери бөлімі) [[Тараз]] қаласында 2000 жылдың 15 қыркүйегінде 2-армия корпусы басқармасы мен Жалпы мақсаттағы күштер басқармасының негізінде құрылды.

2002 жылдың 14 маусымында Қазақстан Республикасы Үкіметінің «ҚР Қарулы Күштері Құрлық әскерлері қолбасшысының басқармасы» мемлекеттік мекемесін құру туралы қаулысы шықты.

2003 жылдың 7 мамырында «ҚР Қарулы Күштерінің құрылымын одан әрі жетілдіру шаралары туралы» №1085 жарлығымен әскери округтер ''өңірлік қолбасшылықтар'' болып өзгертілді:
* «Астана» өңірлік қолбасшылығы — бұрынғы Орталық әскери округ. Штаб-пәтері Қарағанды қаласында орналасқан;
* «Шығыс» өңірлік қолбасшылығы — бұрынғы Шығыс әскери округі. Штаб-пәтері Семей қаласында орналасқан;
* «Батыс» өңірлік қолбасшылығы — бұрынғы Батыс әскери округі. Штаб-пәтері Атырау қаласында орналасқан;
* «Оңтүстік» өңірлік қолбасшылығы — бұрынғы Оңтүстік әскери округі. Штаб-пәтері Тараз қаласында орналасқан.

Құрлықтағы күштерді аймақтық басқарудың бұл үлгісі қазіргі уақытта күшінде.

2004 жылдың 12 қарашасында Қазақстан Республикасы Үкіметі «ҚР Қарулы Күштерінің құрылымын жетілдірудің кейбір мәселелері туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығын іске асыру шаралары туралы» №1189 қаулысын шығарды, оған сәйкес Құрлық әскерлері қолбасшысы қызметі және тиісінше Құрлық әскерлері қолбасшысы лауазымы жойылды.

Бес жылдан кейін құрлық әскерлерін орталықтандырылған басқаруды қайта құру туралы шешім қабылданды. 2009 жылдың 20 сәуірінде Қазақстан Республикасы Үкіметі «ҚР Қорғаныс министрлігінің «ҚР Қарулы Күштері Құрлық әскерлерінің Бас қолбасшысы басқармасы» мемлекеттік мекемесін құру туралы» №554 қаулысын шығарды. Құрлық әскерлерінің Бас қолбасшысы болып генерал-лейтенант [[Сәкен Әділханұлы Жасұзақов|Сәкен Жасұзақов]] тағайындалды.

== Құрлық әскерлерінің қолбасшылары ==
Құрлық әскерлерінің қолбасшысы лауазымы, сондай-ақ «Құрлық әскерлері қолбасшысының басқармасы» мемлекеттік мекемесі 2000 жылдың 6 шілдесі мен 2002 жылдың 14 маусымы аралығында және 2004 жылдың 12 қарашасы мен 2009 жылдың 1 сәуірі аралығында болған жоқ. Осы кезеңдерде Қазақстан Құрлық әскерлерінің өздерінің орталықтандырылған басқару органы болмады. Құрлық әскерлері, аймақтық қолбасшылықтарды қоспағанда, Қарулы Күштер Штаб басшылары комитетіне бағынды.

Құрлық әскерлерінің қолбасшысы:
* [[Фёдор Иванович Щербаков|Щербаков Федор Иванович]] — 1994 жылдың ақпаны – 1997 жылдың 17 қарашасы.

Жалпы мақсаттағы күштердің қолбасшысы:
* Щербаков Федор Иванович — 1997 жылдың 17 қарашасы – 2000 жылдың 6 шілдесі.

Құрлық әскерлерінің бас қолбасшысы:
* ? — 2002 жылдың 14 маусымы — 2003 жылдың 15 қыркүйегі;
* [[Нұрлан Айтманұлы Жоламанов|Жоламанов Нұрлан Айтманұлы]] — 2003 жылдың 15 қыркүйегі – 2004 жылдың 12 қарашасы;
* [[Сәкен Әділханұлы Жасұзақов|Жасұзақов Сәкен Әділханұлы]] — 2009 жылдың 1 сәуірі – 2010 жылдың 11 наурызы;
* [[Мұрат Жәлелұлы Майкеев|Майкеев Мұрат Жәлелұлы]] — 2010 жылдың 11 наурызы — 2016 жылдың 28 қыркүйегі;
* [[Мұрат Кәрібайұлы Бектанов|Бектанов Мұрат Кәрібайұлы]] — 2016 жылдың 28 қыркүйегі — 2019 жылдың 4 мамыры;
* [[Марат Рақымұлы Құсайынов|Құсайынов Марат Рақымұлы]] — 2019 жылдың 4 мамыры — 2020 жылдың 5 қарашасы;
* [[Талғат Мамыртайұлы Қойбақов|Қойбақов Талғат Мамыртайұлы]] — 2020 жылдың 5 қарашасы — 2023 жылдың 25 қыркүйегі;
* [[Асан Қуанышұлы Жүсіпов|Жүсіпов Асан Қуанышұлы]] — 2023 жылдың 25 қыркүйегі — 2024 жылдың 26 қарашасы;
* [[Мереке Мәтімұлы Көшекбаев|Көшекбаев Мереке Мәтімұлы]] — 2024 жылдың 26 қарашасынан бастап.

== Құрлық әскерлерінің оқу орындары ==
=== Кіші офицерлік құрамды даярлау ===
{{main|Құрлық әскерлерінің әскери институты}}
Құрлық әскерлері үшін офицерлерді дайындайтын әскери оқу орындарының ішінен Қазақстан Республикасы КСРО ыдырағаннан кейін [[Құрлық әскерлерінің әскери институты|Кеңес Одағының Маршалы И.С. Конев атындағы Алматы жоғары жалпыәскерлік қолбасшылық мектебін]] немесе қысқаша АЖЖҚМ мұра етті.

1970 жылы құрылған бұл оқу орны курсанттарды мотоатқыштар взводының қолбасшылары болу үшін 4 жылда дайындады, оны бітіргеннен кейін лейтенант шенін берді. Республикада басқа әскери оқу орындарының болмауына және құрлық әскерлерінің басқа түрлері (танкшілер, артиллерияшылар, саперлер және т.б.) үшін офицерлерді дайындау қажеттілігіне байланысты оқу орны 1990-жылдары оқытуды әртараптандырып, оннан астам басқа мамандықтар бойынша офицерлерді дайындай бастады.

Сондай-ақ, оқу орны құрлық әскерлерінің жоғары офицерлерінің біліктілігін арттыру курстарын өткізді, осыған байланысты 1997 жылы оның атауы ''Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Әскери академиясы'' болып өзгертілді. 2002 жылы Әскери академия былай бөлінді: жоғары офицерлерді даярлау үшін [[Щучинск]] қаласында Әскери академия құрылды, ал кіші офицерлерді даярлау үшін бұрынғы ''АЖЖҚМ'' орнында ''Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Алматы жоғары әскери мектебі'' құрылды. 2003 жылы ҚР ҚК Алматы жоғары әскери мектебі ''Құрлық әскерлерінің әскери институты'' болып өзгертілді. Қазіргі уақытта институт Құрлық әскерлері үшін 13 әскери-есептік мамандық бойынша мамандар дайындайды.

=== Аға офицерлік құрамын қайта даярлау ===
{{main|Ұлттық қорғаныс университеті}}
1997 жылдан 2002 жылға дейін құрлық әскерлерінің аға офицерлерінің біліктілігін арттыру (қайта даярлау) бұрынғы Алматы жоғары жалпыәскери қолбасшылық мектебінде жүргізілді, ол сол кезде Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Әскери академиясы деп аталды. 2002 жылы Әскери академия Ақмола облысының Щучинск қаласына көшірілді.

2014 жылы Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Әскери академиясы Щучинск қаласынан мемлекет астанасы Астанаға көшіріліп, [[Ұлттық қорғаныс университеті]] болып өзгертілді.

Құрлық әскерлерінің аға офицерлерін қайта даярлау үшін Ұлттық қорғаныс университетінде мамандандырылған кафедралар (жедел-тактикалық дайындық кафедрасы, әскерлерді және жалпыәскерлер штабының қызметін басқару, зымыран әскерлері мен артиллерия кафедрасы) және батальон қолбасшысынан бастап жоғары лауазымдарды иеленуге мүмкіндік беретін курстары бар біліктілікті арттыру кафедрасы (батальон қолбасшыларына арналған курстар, бригада штабының офицерлеріне арналған курстар, бригада қолбасшыларының орынбасарларына арналған курстар, Өңірлік қолбасшылықтардың штаб офицерлеріне арналған курстар) бар.

=== Сержанттық құрамды даярлау ===
{{main|Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Шоқан Уәлиханов атындағы Әскери колледжі}}
1996 жылы Қазақстан Қарулы Күштерінің басшылығы мерзімді әскери қызметшілерге сержант шендерін берудің кеңестік тәжірибесінен біртіндеп бас тартып, кәсіби сержанттар институтына жүйелі түрде көшу қажеттілігін түсінді. Осыған байланысты 1996 жылдың жазында Щучинск қаласында [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Шоқан Уәлиханов атындағы Әскери колледжі|Шоқан Уәлиханов атындағы Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Кадет корпусы]] құрылды. Оның міндеті Құрлық әскерлері үшін мотоатқыштар бөлімшесінің қолбасшылары мамандығы бойынша кәсіби сержанттарды даярлау болды. Оқу мерзімі — 1 жыл 10 ай болды.

=== Кіші мамандарды даярлау ===
Құрлық әскерлері үшін әскери-есептік мамандықтар бойынша қатардағы құрамның кіші мамандарын даярлау келесі оқу орталықтарында жүзеге асырылады:
* ''Қарасай батыр атындағы Құрлық әскерлерінің оқу орталығы'' (30212 әскери бөлімі) — Жамбыл облысының [[Гвардейский]] елді мекеніндегі 80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясының бұрынғы басқармасы негізінде құрылды.
* ''Құрлық әскерлерінің кіші мамандары мен резервтеріне арналған жауынгерлік дайындық орталығы'' (32356 әскери бөлімі) - Қарағанды ​​облысының Спасск елді мекенінде орналасқан. 2010 жылы бұрынғы 203-мотоатқыштар дивизиясының үлгілік жаттығу полигонының негізінде құрылған.

== Қаруландыру және әскери техникасы ==
Қазақстан Республикасының құрлық әскерлері танктермен, жаяу әскерлердің жауынгерлік машиналарымен, бронетранспортерлермен, әртүрлі сыйымдылықтағы және мақсаттағы артиллериямен, танкке қарсы зымыран жүйелерімен, зениттік зымыран жүйелерімен, басқару жүйелерімен және автоматты атыс қаруымен қаруланған. 2023 жылғы жағдай бойынша негізінен ресейлік және кеңестік дәуірдегі жабдықтармен қаруланған, ал Ресей қару-жарақтың жетекші жеткізушісі болып қала береді, осыған орай қарулы күштер соңғы жылдары Ресейден айтарлықтай көлемде жаңа және жаңғыртылған жабдықтар алды.

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан Құрлық әскерлері]]</text>
      <sha1>h7uls4gald01kyb5v62yrrd7d3fd0ny</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Trebizondian</title>
    <ns>3</ns>
    <id>780160</id>
    <revision>
      <id>3657876</id>
      <parentid>3593681</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:36:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>İmmortalance</username>
        <id>155505</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>İmmortalance [[Қатысушы талқылауы:İmamoğlu Rıza Nur]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Trebizondian]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/İmamoğlu Rıza Nur|İmamoğlu Rıza Nur]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Trebizondian|Trebizondian]]&quot;</comment>
      <origin>3593681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="217" sha1="dhsk60k1tibby7ukgvz250nscnkvwc3" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=İmamoğlu Rıza Nur}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 14:54, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05)</text>
      <sha1>dhsk60k1tibby7ukgvz250nscnkvwc3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Акрам Вали</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780767</id>
    <revision>
      <id>3658165</id>
      <parentid>3627874</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T04:41:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АРАЙЛЫМ</username>
        <id>184244</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3658165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4875" sha1="bln6ssgns0m178ku8etoowc8qdpzqmo" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}}

'''Акрам Вали''' (шын аты ''Акрам Мұхаррямұлы Валиев''; [[Башқұрт тілі|башқ]]. ''Әкрәм Вәли, Әкрәм Мөхәррәм улы Вәлиев''; [[1908 жыл|1908]] жылғы [[28 шілде]] [10 тамыз], Аблаево, Уфа губерниясы — [[1963 жыл|1963]] жылғы [[19 наурыз]], [[Үфі|Уфа]]) — кеңестік [[Башқұрттар|башқұрт]] [[Жазушы|жазушысы]], [[ақын]] және аудармашы. [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан соғысының]] қатысушысы.

== Өмірбаяны ==
Акрам Вали 1908 жылы 28 шілдеде Уфа губерниясының Белебей уезіне қарасты Аблаево ауылында (қазіргі [[Башқұртстан|Башқұртстан Республикасының]] Чекмагуш ауданы) дүниеге келген.

Аблаево ауылындағы мектепте білім алған. 1932 жылы Башқұрт мемлекеттік педагогикалық [[Институт|институтын]] бітірген. 1932–1934 жылдары [[Қызыл Армия]] қатарында қызмет еткен. Әскерден кейін Башқұрт кітап баспасында [[редактор]] болып жұмыс істеген. Сондай-ақ біраз уақыт Башқұртстан Жазушылар одағының жауапты хатшысы қызметін атқарған.

Ұлы Отан соғысы жылдарында неміс-фашист басқыншыларына қарсы шайқастарға қатысқан. Ерлігі мен батылдығы үшін [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] және медальдармен марапатталған. Соғыстан кейін Акрам Вали қайтадан &quot;Башқұрт кітап&quot; баспасында жұмысын жалғастырған.

1953–1955 жылдары «Әдәби Башҡортостан» журналының жауапты редакторы болған.

== Естелік ==
Акрам Вали тұрған Уфадағы үйге мемориалдық тақта орнатылған. Оның есімі Уфа қаласындағы және Аблаево ауылындағы көшелерге берілген. Мектеп мұражайы мен ауыл [[Кітапхана|кітапханасында]] жазушыға қатысты материалдар сақталып, құрметпен насихатталады.

== Марапаттары ==

* [[Қызыл Ту ордені]]&lt;ref&gt;«Халық ерлігі» электрондық құжаттар банкіндегі [https://podvignaroda.ru/?#id=26030508&amp;tab=navDetailManAward марапаттау парағы.]

&lt;/ref&gt;
* Медальдер

== Ескертпелер ==
&lt;references /&gt;

== Әдебиет ==
Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. ''Кеңестік Башқұртстан жазушылары. Биобиблиографиялық анықтамалық'' / Безендіруі А. Королевский. — Уфа: Башқұрт кітап баспасы, 1977. — 416 б. (орыс тілінде) (Қаралған күні: 11 шілде 2018).

''Башқұрт жерінің жазушылары. Анықтамалық'' / Құраст.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Кітап, 2006. — 496 б. (орыс тілінде) .

''Башқұрт жерінің жазушылары. Анықтамалық'' / (құраст.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Қайта өңделген және толықтырылған екінші басылым. — Уфа: Кітап, 2015. — 672 б. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-295-06338-1&lt;/nowiki&gt; (орыс тілінде).

== Сыртқы сілтемелер ==

* [http://rus.bashenc.ru/index.php/prosmotr/2-statya/11843-vali-akram-mukharryamovich Башқұрт энциклопедиясындағы мақала]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://encycl.bash-portal.ru/vali.htm «Башқұртстан: қысқаша энциклопедия»  мақала]{{Deadlink|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Санат:Башқұрт ақындары]]
[[Санат:Аудармашылар]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысы шайқастарының қатысушылары]]
[[Санат:10 тамызда туғандар]]
[[Санат:Ақындар]]
[[Санат:КСРО жазушылары]]</text>
      <sha1>bln6ssgns0m178ku8etoowc8qdpzqmo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Кешегі ең көп қаралған 1000 мақала</title>
    <ns>4</ns>
    <id>780876</id>
    <revision>
      <id>3657913</id>
      <parentid>3657401</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:00:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3657913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="291595" sha1="t7cczbjq8ot7lrr2usq9llrxzesmnet" xml:space="preserve">{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-09-19'''.

{| class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
! N
! Бет
! Қаралу саны
|-
| data-sort-value=&quot;1&quot; | 1
| [[Басты бет]]
| data-sort-value=&quot;934&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 934]
|-
| data-sort-value=&quot;2&quot; | 2
| [[Медғат Кәрімұлы Құлжанов]]
| data-sort-value=&quot;420&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 420]
|-
| data-sort-value=&quot;3&quot; | 3
| [[Арнайы:Іздеу]]
| data-sort-value=&quot;347&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 347]
|-
| data-sort-value=&quot;4&quot; | 4
| [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]]
| data-sort-value=&quot;338&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 338]
|-
| data-sort-value=&quot;5&quot; | 5
| [[КешYOU]]
| data-sort-value=&quot;180&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 180]
|-
| data-sort-value=&quot;6&quot; | 6
| [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]]
| data-sort-value=&quot;151&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 151]
|-
| data-sort-value=&quot;7&quot; | 7
| [[Абай Құнанбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;150&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 150]
|-
| data-sort-value=&quot;8&quot; | 8
| [[Жазғы Азия ойындары 2026]]
| data-sort-value=&quot;135&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 135]
|-
| data-sort-value=&quot;9&quot; | 9
| [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]]
| data-sort-value=&quot;133&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 133]
|-
| data-sort-value=&quot;10&quot; | 10
| [[Арал теңізі]]
| data-sort-value=&quot;131&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 131]
|-
| data-sort-value=&quot;11&quot; | 11
| [[Ахмет Байтұрсынұлы]]
| data-sort-value=&quot;115&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 115]
|-
| data-sort-value=&quot;12&quot; | 12
| [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]]
| data-sort-value=&quot;103&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 103]
|-
| data-sort-value=&quot;13&quot; | 13
| [[Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;101&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 101]
|-
| data-sort-value=&quot;14&quot; | 14
| [[Кенесары хан]]
| data-sort-value=&quot;94&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 94]
|-
| data-sort-value=&quot;15&quot; | 15
| [[Ерболат Беделхан]]
| data-sort-value=&quot;91&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 91]
|-
| data-sort-value=&quot;16&quot; | 16
| [[Қазақша жыл санау]]
| data-sort-value=&quot;84&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 84]
|-
| data-sort-value=&quot;17&quot; | 17
| [[Қазақ хандығы]]
| data-sort-value=&quot;82&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 82]
|-
| data-sort-value=&quot;18&quot; | 18
| [[Тұғыр батыр Кенжесұлы]]
| data-sort-value=&quot;81&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D2%93%D1%8B%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 81]
|-
| data-sort-value=&quot;19&quot; | 19
| [[Түрік қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;80&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 80]
|-
| data-sort-value=&quot;20&quot; | 20
| [[Қатысушы:Орел Карл/зертхана]]
| data-sort-value=&quot;75&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 75]
|-
| data-sort-value=&quot;21&quot; | 21
| [[Ғалым Қамашұлы Сүлейменов]]
| data-sort-value=&quot;74&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 74]
|-
| data-sort-value=&quot;22&quot; | 22
| [[Ыбырай Алтынсарин]]
| data-sort-value=&quot;73&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 73]
|-
| data-sort-value=&quot;23&quot; | 23
| [[Шыңғыс хан]]
| data-sort-value=&quot;71&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 71]
|-
| data-sort-value=&quot;24&quot; | 24
| [[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]]
| data-sort-value=&quot;69&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 69]
|-
| data-sort-value=&quot;25&quot; | 25
| [[Уикипедия:Форум]]
| data-sort-value=&quot;68&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 68]
|-
| data-sort-value=&quot;26&quot; | 26
| [[Қазақ рулары]]
| data-sort-value=&quot;67&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 67]
|-
| data-sort-value=&quot;27&quot; | 27
| [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]
| data-sort-value=&quot;65&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 65]
|-
| data-sort-value=&quot;28&quot; | 28
| [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
| data-sort-value=&quot;61&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 61]
|-
| data-sort-value=&quot;29&quot; | 29
| [[Қожа Ахмет Ясауи]]
| data-sort-value=&quot;61&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 61]
|-
| data-sort-value=&quot;30&quot; | 30
| [[Қазақстан қорықтарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;59&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 59]
|-
| data-sort-value=&quot;31&quot; | 31
| [[Ақсу-Жабағылы қорығы]]
| data-sort-value=&quot;59&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 59]
|-
| data-sort-value=&quot;32&quot; | 32
| [[Қабанбай батыр]]
| data-sort-value=&quot;58&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 58]
|-
| data-sort-value=&quot;33&quot; | 33
| [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]
| data-sort-value=&quot;57&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 57]
|-
| data-sort-value=&quot;34&quot; | 34
| [[Сақтар]]
| data-sort-value=&quot;56&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 56]
|-
| data-sort-value=&quot;35&quot; | 35
| [[Үйсін мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;55&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 55]
|-
| data-sort-value=&quot;36&quot; | 36
| [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]]
| data-sort-value=&quot;55&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 55]
|-
| data-sort-value=&quot;37&quot; | 37
| [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]]
| data-sort-value=&quot;54&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 54]
|-
| data-sort-value=&quot;38&quot; | 38
| [[Алматы]]
| data-sort-value=&quot;54&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 54]
|-
| data-sort-value=&quot;39&quot; | 39
| [[Мемлекет астаналары тізімі]]
| data-sort-value=&quot;53&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 53]
|-
| data-sort-value=&quot;40&quot; | 40
| [[Міржақып Дулатұлы]]
| data-sort-value=&quot;52&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 52]
|-
| data-sort-value=&quot;41&quot; | 41
| [[Әбу Насыр Әл-Фараби]]
| data-sort-value=&quot;52&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 52]
|-
| data-sort-value=&quot;42&quot; | 42
| [[Бауыржан Момышұлы]]
| data-sort-value=&quot;51&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 51]
|-
| data-sort-value=&quot;43&quot; | 43
| [[Шаһизада Әбдікәрімов]]
| data-sort-value=&quot;51&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 51]
|-
| data-sort-value=&quot;44&quot; | 44
| [[Семей полигоны]]
| data-sort-value=&quot;50&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 50]
|-
| data-sort-value=&quot;45&quot; | 45
| [[Қоңырат]]
| data-sort-value=&quot;50&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 50]
|-
| data-sort-value=&quot;46&quot; | 46
| [[Махамбет Өтемісұлы]]
| data-sort-value=&quot;50&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 50]
|-
| data-sort-value=&quot;47&quot; | 47
| [[Қазақ хандары]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 49]
|-
| data-sort-value=&quot;48&quot; | 48
| [[Аникщяй]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%89%D1%8F%D0%B9 49]
|-
| data-sort-value=&quot;49&quot; | 49
| [[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 48]
|-
| data-sort-value=&quot;50&quot; | 50
| [[Үлгі:Ресей империясының әкімшілік бірлігі]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 48]
|-
| data-sort-value=&quot;51&quot; | 51
| [[Ғұндар]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 48]
|-
| data-sort-value=&quot;52&quot; | 52
| [[Алматы қорығы]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 46]
|-
| data-sort-value=&quot;53&quot; | 53
| [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 46]
|-
| data-sort-value=&quot;54&quot; | 54
| [[Қарлұқ қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 44]
|-
| data-sort-value=&quot;55&quot; | 55
| [[Мұхаммед]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 44]
|-
| data-sort-value=&quot;56&quot; | 56
| [[Тас дәуірі]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 44]
|-
| data-sort-value=&quot;57&quot; | 57
| [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 44]
|-
| data-sort-value=&quot;58&quot; | 58
| [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 44]
|-
| data-sort-value=&quot;59&quot; | 59
| [[Қазақ тілі]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 43]
|-
| data-sort-value=&quot;60&quot; | 60
| [[Созақ]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 43]
|-
| data-sort-value=&quot;61&quot; | 61
| [[Наймандар]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 43]
|-
| data-sort-value=&quot;62&quot; | 62
| [[Өзбекәлі Жәнібеков]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 42]
|-
| data-sort-value=&quot;63&quot; | 63
| [[Ботай мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 42]
|-
| data-sort-value=&quot;64&quot; | 64
| [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 41]
|-
| data-sort-value=&quot;65&quot; | 65
| [[Батыс Түрік қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 41]
|-
| data-sort-value=&quot;66&quot; | 66
| [[Жасанды интеллект]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 40]
|-
| data-sort-value=&quot;67&quot; | 67
| [[Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 40]
|-
| data-sort-value=&quot;68&quot; | 68
| [[Алтын Орда]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 40]
|-
| data-sort-value=&quot;69&quot; | 69
| [[Мөңке би Тілеуұлы]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 40]
|-
| data-sort-value=&quot;70&quot; | 70
| [[Көксерек (әңгіме)]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 39]
|-
| data-sort-value=&quot;71&quot; | 71
| [[Жәнібек хан]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 39]
|-
| data-sort-value=&quot;72&quot; | 72
| [[Көңіл шай]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 39]
|-
| data-sort-value=&quot;73&quot; | 73
| [[Қазақстан тарихы]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 38]
|-
| data-sort-value=&quot;74&quot; | 74
| [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 38]
|-
| data-sort-value=&quot;75&quot; | 75
| [[Қазақ әліпбиі]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 38]
|-
| data-sort-value=&quot;76&quot; | 76
| [[Баланы қырқынан шығару]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 38]
|-
| data-sort-value=&quot;77&quot; | 77
| [[The Economist]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=The_Economist 38]
|-
| data-sort-value=&quot;78&quot; | 78
| [[Әлемнің жеті кереметі]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 38]
|-
| data-sort-value=&quot;79&quot; | 79
| [[Қорықтар]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 37]
|-
| data-sort-value=&quot;80&quot; | 80
| [[Санжар Керімбай]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 37]
|-
| data-sort-value=&quot;81&quot; | 81
| [[Абылай хан]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 36]
|-
| data-sort-value=&quot;82&quot; | 82
| [[Тәнеке Нұралы Дөсетұлы]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 36]
|-
| data-sort-value=&quot;83&quot; | 83
| [[Жылқы малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 35]
|-
| data-sort-value=&quot;84&quot; | 84
| [[Құмай тазы]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D0%B7%D1%8B 35]
|-
| data-sort-value=&quot;85&quot; | 85
| [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 35]
|-
| data-sort-value=&quot;86&quot; | 86
| [[Қыпшақтар]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 35]
|-
| data-sort-value=&quot;87&quot; | 87
| [[Қарахан мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 35]
|-
| data-sort-value=&quot;88&quot; | 88
| [[Жаныс]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 35]
|-
| data-sort-value=&quot;89&quot; | 89
| [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 35]
|-
| data-sort-value=&quot;90&quot; | 90
| [[Махаббат, қызық мол жылдар]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 34]
|-
| data-sort-value=&quot;91&quot; | 91
| [[Қасым хан]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 34]
|-
| data-sort-value=&quot;92&quot; | 92
| [[Қазақ батырлар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 34]
|-
| data-sort-value=&quot;93&quot; | 93
| [[Төреғали Төреəліұлы]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 34]
|-
| data-sort-value=&quot;94&quot; | 94
| [[Мүшел жас]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 34]
|-
| data-sort-value=&quot;95&quot; | 95
| [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 33]
|-
| data-sort-value=&quot;96&quot; | 96
| [[Қытай]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 33]
|-
| data-sort-value=&quot;97&quot; | 97
| [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 33]
|-
| data-sort-value=&quot;98&quot; | 98
| [[Әмір Темір]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 33]
|-
| data-sort-value=&quot;99&quot; | 99
| [[Матай (ру бірлестігі)]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 33]
|-
| data-sort-value=&quot;100&quot; | 100
| [[Табын]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 32]
|-
| data-sort-value=&quot;101&quot; | 101
| [[Оғыз мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 32]
|-
| data-sort-value=&quot;102&quot; | 102
| [[Диуани хикмет]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 32]
|-
| data-sort-value=&quot;103&quot; | 103
| [[Қазыбек би]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 32]
|-
| data-sort-value=&quot;104&quot; | 104
| [[Қорқыт ата]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 32]
|-
| data-sort-value=&quot;105&quot; | 105
| [[Баян Мақсатқызы Алагөзова]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 32]
|-
| data-sort-value=&quot;106&quot; | 106
| [[Қаңлылар]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 32]
|-
| data-sort-value=&quot;107&quot; | 107
| [[Қазақстан қалалары]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value=&quot;108&quot; | 108
| [[Кіші жүз]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 31]
|-
| data-sort-value=&quot;109&quot; | 109
| [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 31]
|-
| data-sort-value=&quot;110&quot; | 110
| [[Жасуша]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 31]
|-
| data-sort-value=&quot;111&quot; | 111
| [[Көне түркі жазбалары]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value=&quot;112&quot; | 112
| [[Күлгін жаңбыр]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D1%8B%D1%80 31]
|-
| data-sort-value=&quot;113&quot; | 113
| [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 30]
|-
| data-sort-value=&quot;114&quot; | 114
| [[Сиқым]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 30]
|-
| data-sort-value=&quot;115&quot; | 115
| [[ALEM (Ninety One)]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 30]
|-
| data-sort-value=&quot;116&quot; | 116
| [[Наурызым қорығы]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 30]
|-
| data-sort-value=&quot;117&quot; | 117
| [[Жүсіпбек Аймауытов]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 30]
|-
| data-sort-value=&quot;118&quot; | 118
| [[Түргеш қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 30]
|-
| data-sort-value=&quot;119&quot; | 119
| [[Шәмші Қалдаяқов]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 30]
|-
| data-sort-value=&quot;120&quot; | 120
| [[Нұржамал Пернебекқызы Үсенбаева]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%AE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 30]
|-
| data-sort-value=&quot;121&quot; | 121
| [[Арғын]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 30]
|-
| data-sort-value=&quot;122&quot; | 122
| [[Қола дәуірі]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 29]
|-
| data-sort-value=&quot;123&quot; | 123
| [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 29]
|-
| data-sort-value=&quot;124&quot; | 124
| [[Мезолит]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 29]
|-
| data-sort-value=&quot;125&quot; | 125
| [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 29]
|-
| data-sort-value=&quot;126&quot; | 126
| [[Талас шайқасы]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 29]
|-
| data-sort-value=&quot;127&quot; | 127
| [[Абай жолы (роман)]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 29]
|-
| data-sort-value=&quot;128&quot; | 128
| [[Қуандық Қыстықбаев]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 29]
|-
| data-sort-value=&quot;129&quot; | 129
| [[Табылды Досымов]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 29]
|-
| data-sort-value=&quot;130&quot; | 130
| [[Аңырақай шайқасы]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 29]
|-
| data-sort-value=&quot;131&quot; | 131
| [[Қазақтар]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 28]
|-
| data-sort-value=&quot;132&quot; | 132
| [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 28]
|-
| data-sort-value=&quot;133&quot; | 133
| [[Сұлтан Бейбарыс]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 28]
|-
| data-sort-value=&quot;134&quot; | 134
| [[Қазақстан жол белгілері]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 28]
|-
| data-sort-value=&quot;135&quot; | 135
| [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 28]
|-
| data-sort-value=&quot;136&quot; | 136
| [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27]
|-
| data-sort-value=&quot;137&quot; | 137
| [[Жошы хан]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 27]
|-
| data-sort-value=&quot;138&quot; | 138
| [[Күлтегін ескерткіші]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 27]
|-
| data-sort-value=&quot;139&quot; | 139
| [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;140&quot; | 140
| [[Әлімұлы]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;141&quot; | 141
| [[Райымбек батыр]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 27]
|-
| data-sort-value=&quot;142&quot; | 142
| [[Ұлы Жібек жолы]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;143&quot; | 143
| [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 27]
|-
| data-sort-value=&quot;144&quot; | 144
| [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;145&quot; | 145
| [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 27]
|-
| data-sort-value=&quot;146&quot; | 146
| [[Төле би]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 27]
|-
| data-sort-value=&quot;147&quot; | 147
| [[Жеті ата]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 26]
|-
| data-sort-value=&quot;148&quot; | 148
| [[Азия ойындары]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 26]
|-
| data-sort-value=&quot;149&quot; | 149
| [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 26]
|-
| data-sort-value=&quot;150&quot; | 150
| [[Жетіқарақшы]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 26]
|-
| data-sort-value=&quot;151&quot; | 151
| [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 26]
|-
| data-sort-value=&quot;152&quot; | 152
| [[Ауру]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%80%D1%83 26]
|-
| data-sort-value=&quot;153&quot; | 153
| [[Беріш]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 26]
|-
| data-sort-value=&quot;154&quot; | 154
| [[Орынбор губерниясы]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D1%80_%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 26]
|-
| data-sort-value=&quot;155&quot; | 155
| [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 26]
|-
| data-sort-value=&quot;156&quot; | 156
| [[АҚШ штаттарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 26]
|-
| data-sort-value=&quot;157&quot; | 157
| [[Албан руы]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 26]
|-
| data-sort-value=&quot;158&quot; | 158
| [[Жусан иісі (повесть)]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 26]
|-
| data-sort-value=&quot;159&quot; | 159
| [[Ұлы жүз]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 26]
|-
| data-sort-value=&quot;160&quot; | 160
| [[Қыз Жібек]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 25]
|-
| data-sort-value=&quot;161&quot; | 161
| [[Назира Бақаева]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 25]
|-
| data-sort-value=&quot;162&quot; | 162
| [[Керей хан]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 25]
|-
| data-sort-value=&quot;163&quot; | 163
| [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 25]
|-
| data-sort-value=&quot;164&quot; | 164
| [[Арыстанбаб]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 25]
|-
| data-sort-value=&quot;165&quot; | 165
| [[Мұхтар Шаханов]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 25]
|-
| data-sort-value=&quot;166&quot; | 166
| [[Химиялық элементтер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 25]
|-
| data-sort-value=&quot;167&quot; | 167
| [[Андроново мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 25]
|-
| data-sort-value=&quot;168&quot; | 168
| [[Алланың есімдері]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 25]
|-
| data-sort-value=&quot;169&quot; | 169
| [[Дулат]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 25]
|-
| data-sort-value=&quot;170&quot; | 170
| [[Мұрат Есжан]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D1%81%D0%B6%D0%B0%D0%BD 25]
|-
| data-sort-value=&quot;171&quot; | 171
| [[Ескелді би Жылгелдіұлы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B1%D0%B8_%D0%96%D1%8B%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;172&quot; | 172
| [[Оралхан Бөкей]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 24]
|-
| data-sort-value=&quot;173&quot; | 173
| [[Адай]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 24]
|-
| data-sort-value=&quot;174&quot; | 174
| [[Психология]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 24]
|-
| data-sort-value=&quot;175&quot; | 175
| [[Жеті жарғы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;176&quot; | 176
| [[Тұсаукесер]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 24]
|-
| data-sort-value=&quot;177&quot; | 177
| [[Барсакелмес қорығы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;178&quot; | 178
| [[Философия]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 24]
|-
| data-sort-value=&quot;179&quot; | 179
| [[Туыстық атаулары]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;180&quot; | 180
| [[Үлгі:Кітап]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 24]
|-
| data-sort-value=&quot;181&quot; | 181
| [[Әбіш Кекілбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;182&quot; | 182
| [[Құр]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80 24]
|-
| data-sort-value=&quot;183&quot; | 183
| [[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 23]
|-
| data-sort-value=&quot;184&quot; | 184
| [[Қырғызстан]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 23]
|-
| data-sort-value=&quot;185&quot; | 185
| [[Қазақстан мерекелері]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 23]
|-
| data-sort-value=&quot;186&quot; | 186
| [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 23]
|-
| data-sort-value=&quot;187&quot; | 187
| [[Қырғыз руы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;188&quot; | 188
| [[Шапырашты]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;189&quot; | 189
| [[Ірі банктер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D1%80%D1%96_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 23]
|-
| data-sort-value=&quot;190&quot; | 190
| [[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 23]
|-
| data-sort-value=&quot;191&quot; | 191
| [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 23]
|-
| data-sort-value=&quot;192&quot; | 192
| [[Көшпенділер (трилогия)]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 23]
|-
| data-sort-value=&quot;193&quot; | 193
| [[Мұстақым Біләлұлы Ықсанов]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%D0%91%D1%96%D0%BB%D3%99%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%AB%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 23]
|-
| data-sort-value=&quot;194&quot; | 194
| [[Қарақалпақстан]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 23]
|-
| data-sort-value=&quot;195&quot; | 195
| [[Ұлытау облысы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;196&quot; | 196
| [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 23]
|-
| data-sort-value=&quot;197&quot; | 197
| [[Шеркеш]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 22]
|-
| data-sort-value=&quot;198&quot; | 198
| [[Қазақстан аудандары]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;199&quot; | 199
| [[Sadraddin]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Sadraddin 22]
|-
| data-sort-value=&quot;200&quot; | 200
| [[Ресей]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 22]
|-
| data-sort-value=&quot;201&quot; | 201
| [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;202&quot; | 202
| [[:Сурет:Пиктограмма.png|Сурет:Пиктограмма.png]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D0%9F%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0.png 22]
|-
| data-sort-value=&quot;203&quot; | 203
| [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;204&quot; | 204
| [[Түркістан (қала)]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 22]
|-
| data-sort-value=&quot;205&quot; | 205
| [[Құрманғазы Сағырбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;206&quot; | 206
| [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA 22]
|-
| data-sort-value=&quot;207&quot; | 207
| [[Қабылиса (Қабан)]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B8%D1%81%D0%B0_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%29 22]
|-
| data-sort-value=&quot;208&quot; | 208
| [[Абай облысындағы өрт]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 22]
|-
| data-sort-value=&quot;209&quot; | 209
| [[Дауысты дыбыстар]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 22]
|-
| data-sort-value=&quot;210&quot; | 210
| [[Исатай Тайманұлы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;211&quot; | 211
| [[Зат есім]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 22]
|-
| data-sort-value=&quot;212&quot; | 212
| [[Желтоқсан көтерілісі]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;213&quot; | 213
| [[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 22]
|-
| data-sort-value=&quot;214&quot; | 214
| [[Қаратау қорығы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;215&quot; | 215
| [[Ескендір Зұлқарнайын]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 21]
|-
| data-sort-value=&quot;216&quot; | 216
| [[Хақназар хан]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21]
|-
| data-sort-value=&quot;217&quot; | 217
| [[Жыныстық қатынас]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 21]
|-
| data-sort-value=&quot;218&quot; | 218
| [[Ақпарат-коммуникация технологиясы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;219&quot; | 219
| [[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 21]
|-
| data-sort-value=&quot;220&quot; | 220
| [[Қазтуған Сүйінішұлы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;221&quot; | 221
| [[Қаракесек (Арғын)]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 21]
|-
| data-sort-value=&quot;222&quot; | 222
| [[Арыстан баб кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;223&quot; | 223
| [[Түркістан облысы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;224&quot; | 224
| [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;225&quot; | 225
| [[Q (журнал)]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Q_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 21]
|-
| data-sort-value=&quot;226&quot; | 226
| [[Сақиналар әміршісі (роман)]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 21]
|-
| data-sort-value=&quot;227&quot; | 227
| [[Мұстафа Шоқай]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 21]
|-
| data-sort-value=&quot;228&quot; | 228
| [[Жамбыл Жабайұлы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;229&quot; | 229
| [[Қимақ қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;230&quot; | 230
| [[Қаңлы (тайпа)]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 20]
|-
| data-sort-value=&quot;231&quot; | 231
| [[Америка Құрама Штаттары]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;232&quot; | 232
| [[Асқазан аурулары]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;233&quot; | 233
| [[Қорғалжын қорығы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;234&quot; | 234
| [[Әділет (партия)]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 20]
|-
| data-sort-value=&quot;235&quot; | 235
| [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 20]
|-
| data-sort-value=&quot;236&quot; | 236
| [[Алғашқы ұстаз (кітап)]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 20]
|-
| data-sort-value=&quot;237&quot; | 237
| [[Сұңғыла]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 20]
|-
| data-sort-value=&quot;238&quot; | 238
| [[Үстірт қорығы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;239&quot; | 239
| [[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 20]
|-
| data-sort-value=&quot;240&quot; | 240
| [[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;241&quot; | 241
| [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 20]
|-
| data-sort-value=&quot;242&quot; | 242
| [[Есекжем]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 20]
|-
| data-sort-value=&quot;243&quot; | 243
| [[Балпық би]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8 20]
|-
| data-sort-value=&quot;244&quot; | 244
| [[Төлеген Мұхамеджанұлы Мұхамеджанов]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 20]
|-
| data-sort-value=&quot;245&quot; | 245
| [[Салауат]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 20]
|-
| data-sort-value=&quot;246&quot; | 246
| [[Әнет Баба]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0 19]
|-
| data-sort-value=&quot;247&quot; | 247
| [[Майқы би]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 19]
|-
| data-sort-value=&quot;248&quot; | 248
| [[Шығыс Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;249&quot; | 249
| [[Шөмекей]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 19]
|-
| data-sort-value=&quot;250&quot; | 250
| [[Марқакөл қорығы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;251&quot; | 251
| [[Аристотель]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 19]
|-
| data-sort-value=&quot;252&quot; | 252
| [[Менің атым Қожа (хикаят)]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 19]
|-
| data-sort-value=&quot;253&quot; | 253
| [[Керей (тайпа)]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 19]
|-
| data-sort-value=&quot;254&quot; | 254
| [[Қарғын (роман)]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 19]
|-
| data-sort-value=&quot;255&quot; | 255
| [[Қожа]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 19]
|-
| data-sort-value=&quot;256&quot; | 256
| [[Қан мен тер]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 19]
|-
| data-sort-value=&quot;257&quot; | 257
| [[Астана]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 19]
|-
| data-sort-value=&quot;258&quot; | 258
| [[Шымкент]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 19]
|-
| data-sort-value=&quot;259&quot; | 259
| [[Танымал қазақтардың тізімі]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;260&quot; | 260
| [[Алшын]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;261&quot; | 261
| [[Баян-Өлгей аймағы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;262&quot; | 262
| [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;263&quot; | 263
| [[Алаш партиясы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;264&quot; | 264
| [[Ерке сылқым (күй)]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 19]
|-
| data-sort-value=&quot;265&quot; | 265
| [[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18]
|-
| data-sort-value=&quot;266&quot; | 266
| [[Көшпелiлер немесе дала өркениетi]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BBi%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%B5_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82i 18]
|-
| data-sort-value=&quot;267&quot; | 267
| [[Әйтеке би]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 18]
|-
| data-sort-value=&quot;268&quot; | 268
| [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;269&quot; | 269
| [[Ғұндар мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;270&quot; | 270
| [[Ақтөбе облысы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;271&quot; | 271
| [[Наурызбай батыр]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 18]
|-
| data-sort-value=&quot;272&quot; | 272
| [[Саясат]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 18]
|-
| data-sort-value=&quot;273&quot; | 273
| [[Уикипедия:Уикипедия туралы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;274&quot; | 274
| [[Ысты]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;275&quot; | 275
| [[Қазақстан банктерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;276&quot; | 276
| [[Айнұр Жұмабекқызы Тұрсынбаева]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 18]
|-
| data-sort-value=&quot;277&quot; | 277
| [[Моңғол империясы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;278&quot; | 278
| [[Шымыр]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 18]
|-
| data-sort-value=&quot;279&quot; | 279
| [[Өркениет]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 18]
|-
| data-sort-value=&quot;280&quot; | 280
| [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18]
|-
| data-sort-value=&quot;281&quot; | 281
| [[Байұлы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;282&quot; | 282
| [[Қорғансыздың күні (әңгіме)]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 18]
|-
| data-sort-value=&quot;283&quot; | 283
| [[Қосай]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9 18]
|-
| data-sort-value=&quot;284&quot; | 284
| [[Бөгенбай батыр]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 18]
|-
| data-sort-value=&quot;285&quot; | 285
| [[:Сурет:Olga Rypakova Memorial Van Damme 2010.jpg|Сурет:Olga Rypakova Memorial Van Damme 2010.jpg]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AOlga_Rypakova_Memorial_Van_Damme_2010.jpg 18]
|-
| data-sort-value=&quot;286&quot; | 286
| [[Бесшатыр]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%88%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 17]
|-
| data-sort-value=&quot;287&quot; | 287
| [[Әлеуметтану]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 17]
|-
| data-sort-value=&quot;288&quot; | 288
| [[Қазақ шежірелерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;289&quot; | 289
| [[Шығыс Түрік қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;290&quot; | 290
| [[Шанышқылы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;291&quot; | 291
| [[Ақ Орда (мемлекет)]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 17]
|-
| data-sort-value=&quot;292&quot; | 292
| [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value=&quot;293&quot; | 293
| [[Өзбекстан]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17]
|-
| data-sort-value=&quot;294&quot; | 294
| [[Қайрат Нұртас]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 17]
|-
| data-sort-value=&quot;295&quot; | 295
| [[Қабдеш Жұмаділов]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value=&quot;296&quot; | 296
| [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value=&quot;297&quot; | 297
| [[Бұқар жырау Қалқаманұлы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;298&quot; | 298
| [[Төлен Әбдік]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 17]
|-
| data-sort-value=&quot;299&quot; | 299
| [[Бақытсыз Жамал]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 17]
|-
| data-sort-value=&quot;300&quot; | 300
| [[Еуропа]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 17]
|-
| data-sort-value=&quot;301&quot; | 301
| [[Мардан Баймырзаұлы Сапарбаев]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value=&quot;302&quot; | 302
| [[Қыпшақ хандығы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;303&quot; | 303
| [[Өзін-өзі өлтіру]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 17]
|-
| data-sort-value=&quot;304&quot; | 304
| [[Марат Әбдіұлы Омаров]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value=&quot;305&quot; | 305
| [[Қарағанды облысы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;306&quot; | 306
| [[Spin (журнал)]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Spin_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 17]
|-
| data-sort-value=&quot;307&quot; | 307
| [[Тоқтамыс хан]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17]
|-
| data-sort-value=&quot;308&quot; | 308
| [[Палеолит]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 17]
|-
| data-sort-value=&quot;309&quot; | 309
| [[Батыс Алтай қорығы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;310&quot; | 310
| [[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17]
|-
| data-sort-value=&quot;311&quot; | 311
| [[Бейсен Абайұлы Құранбек]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 17]
|-
| data-sort-value=&quot;312&quot; | 312
| [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;313&quot; | 313
| [[Хасан Алпысбаев]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value=&quot;314&quot; | 314
| [[Олжас Омарұлы Сүлейменов]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value=&quot;315&quot; | 315
| [[Ислам]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 17]
|-
| data-sort-value=&quot;316&quot; | 316
| [[Нұрсұлтан мешіті]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;317&quot; | 317
| [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;318&quot; | 318
| [[Сүйінбай Аронұлы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;319&quot; | 319
| [[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;320&quot; | 320
| [[Лейпциг университеті]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%B9%D0%BF%D1%86%D0%B8%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;321&quot; | 321
| [[Көтен Тәуіп Байғотанұлы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;322&quot; | 322
| [[Ханзада Жумонг (телехикая)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;323&quot; | 323
| [[Күлтегін]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;324&quot; | 324
| [[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;325&quot; | 325
| [[Келінжан]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;326&quot; | 326
| [[Қуатамлонмұнай]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 16]
|-
| data-sort-value=&quot;327&quot; | 327
| [[Ғалым Көпесбайұлы Сүлейменов]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;328&quot; | 328
| [[Classic Rock]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Classic_Rock 16]
|-
| data-sort-value=&quot;329&quot; | 329
| [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;330&quot; | 330
| [[Мәдениет]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 16]
|-
| data-sort-value=&quot;331&quot; | 331
| [[Ұшқан ата]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0 16]
|-
| data-sort-value=&quot;332&quot; | 332
| [[Айқын Төлепберген]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;333&quot; | 333
| [[Төре]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 16]
|-
| data-sort-value=&quot;334&quot; | 334
| [[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;335&quot; | 335
| [[Кәмшат Жолдыбаева]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 16]
|-
| data-sort-value=&quot;336&quot; | 336
| [[Әл-Фатиха сүресі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;337&quot; | 337
| [[Ас қорыту жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;338&quot; | 338
| [[Орта жүз]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16]
|-
| data-sort-value=&quot;339&quot; | 339
| [[Өскемен]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;340&quot; | 340
| [[Жетіру]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 16]
|-
| data-sort-value=&quot;341&quot; | 341
| [[Несие]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D0%B8%D0%B5 16]
|-
| data-sort-value=&quot;342&quot; | 342
| [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;343&quot; | 343
| [[Еріншектер Елі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;344&quot; | 344
| [[Лаврентий Игнатьевич Таран]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B9_%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;345&quot; | 345
| [[Жаужүрек мың бала]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 16]
|-
| data-sort-value=&quot;346&quot; | 346
| [[Қаракерей]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 16]
|-
| data-sort-value=&quot;347&quot; | 347
| [[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;348&quot; | 348
| [[Орталық Азия]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 16]
|-
| data-sort-value=&quot;349&quot; | 349
| [[Таз руы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;350&quot; | 350
| [[Мажарстан]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;351&quot; | 351
| [[:Сурет:Female and male anus.jpg|Сурет:Female and male anus.jpg]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 16]
|-
| data-sort-value=&quot;352&quot; | 352
| [[Кемел Ақышұлы Ақышев]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;353&quot; | 353
| [[Жапония]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 16]
|-
| data-sort-value=&quot;354&quot; | 354
| [[Есет Көтібарұлы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;355&quot; | 355
| [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;356&quot; | 356
| [[I Сүлеймен]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;357&quot; | 357
| [[Рәбиға Сәтіғалиқызы Сыздық]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;358&quot; | 358
| [[Шығай хан]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;359&quot; | 359
| [[Қазақ газеті]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;360&quot; | 360
| [[Зу-Зу Күлпаш]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 15]
|-
| data-sort-value=&quot;361&quot; | 361
| [[Амангелді Нақыпұлы Сембин]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;362&quot; | 362
| [[Жалайыр]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 15]
|-
| data-sort-value=&quot;363&quot; | 363
| [[Ағылшын тілі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;364&quot; | 364
| [[Баланы шомылдыру]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D1%88%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 15]
|-
| data-sort-value=&quot;365&quot; | 365
| [[Фариза Оңғарсынова]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 15]
|-
| data-sort-value=&quot;366&quot; | 366
| [[Мейірім Төлегенұлы Нұрсұлтанов]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BC_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;367&quot; | 367
| [[Заттыбек Көпбосынұлы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;368&quot; | 368
| [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;369&quot; | 369
| [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;370&quot; | 370
| [[Малайсары батыр]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 15]
|-
| data-sort-value=&quot;371&quot; | 371
| [[Ыстанбұл]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D2%B1%D0%BB 15]
|-
| data-sort-value=&quot;372&quot; | 372
| [[Есімдік]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 15]
|-
| data-sort-value=&quot;373&quot; | 373
| [[Құлсары]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;374&quot; | 374
| [[Білге қаған]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;375&quot; | 375
| [[Қасым Аманжолов]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;376&quot; | 376
| [[BALA (Ninety One)]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=BALA_%28Ninety_One%29 15]
|-
| data-sort-value=&quot;377&quot; | 377
| [[Қазақ шежіресі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;378&quot; | 378
| [[Қазақ ұлттық университеті]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;379&quot; | 379
| [[Болат Оралұлы Ақшолақов]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;380&quot; | 380
| [[Адам эволюциясының негізгі кезеңдері]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;381&quot; | 381
| [[Қызылорда облысы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;382&quot; | 382
| [[Ұлы Отан соғысы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;383&quot; | 383
| [[Уикипедия:Анықтама]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 15]
|-
| data-sort-value=&quot;384&quot; | 384
| [[Отырар]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 15]
|-
| data-sort-value=&quot;385&quot; | 385
| [[Бұрындық хан]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;386&quot; | 386
| [[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 15]
|-
| data-sort-value=&quot;387&quot; | 387
| [[Қазақ ұлттық киімдері]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;388&quot; | 388
| [[Байбақты]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;389&quot; | 389
| [[Марат Мәдетұлы Оралғазин]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;390&quot; | 390
| [[Алатау Тамшыбұлақ Аткинсон]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;391&quot; | 391
| [[Оразмағанбет Тұрмағанбетұлы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;392&quot; | 392
| [[Жанатай батыр]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 15]
|-
| data-sort-value=&quot;393&quot; | 393
| [[Melody Maker]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Melody_Maker 14]
|-
| data-sort-value=&quot;394&quot; | 394
| [[Ғылым]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 14]
|-
| data-sort-value=&quot;395&quot; | 395
| [[Қарағанды]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;396&quot; | 396
| [[Ресей империясы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;397&quot; | 397
| [[Жылқы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;398&quot; | 398
| [[Қаһар]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 14]
|-
| data-sort-value=&quot;399&quot; | 399
| [[Сөз таптары]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;400&quot; | 400
| [[Едіге би Төлебайұлы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%B3%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;401&quot; | 401
| [[Домалақ ана]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value=&quot;402&quot; | 402
| [[Қарабура]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value=&quot;403&quot; | 403
| [[Дыбыс үндестігі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;404&quot; | 404
| [[Тоныкөк]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D0%BA%D3%A9%D0%BA 14]
|-
| data-sort-value=&quot;405&quot; | 405
| [[Конституция]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 14]
|-
| data-sort-value=&quot;406&quot; | 406
| [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;407&quot; | 407
| [[Есік Алтын адамы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;408&quot; | 408
| [[Жүсіп Баласағұни]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 14]
|-
| data-sort-value=&quot;409&quot; | 409
| [[Солтүстік Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;410&quot; | 410
| [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 14]
|-
| data-sort-value=&quot;411&quot; | 411
| [[Сіргелі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;412&quot; | 412
| [[Маңғыстау облысы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;413&quot; | 413
| [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;414&quot; | 414
| [[Жеті қазына]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value=&quot;415&quot; | 415
| [[Тәуекел хан]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;416&quot; | 416
| [[Қызыл кітап]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 14]
|-
| data-sort-value=&quot;417&quot; | 417
| [[Әнет би]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B8 14]
|-
| data-sort-value=&quot;418&quot; | 418
| [[Бәсентиін]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%96%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;419&quot; | 419
| [[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;420&quot; | 420
| [[Менің атым Қожа (фильм)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;421&quot; | 421
| [[Қазақстан Құрылтайы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;422&quot; | 422
| [[Тілашар тойы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;423&quot; | 423
| [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;424&quot; | 424
| [[Уикипедия:Telegram]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 14]
|-
| data-sort-value=&quot;425&quot; | 425
| [[Оғызнама]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value=&quot;426&quot; | 426
| [[Фонетика]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value=&quot;427&quot; | 427
| [[Жетісу облысы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;428&quot; | 428
| [[Қадыр Мырза Әлі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;429&quot; | 429
| [[Түйе малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;430&quot; | 430
| [[Надежда Давыдовна Тоқаева]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value=&quot;431&quot; | 431
| [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;432&quot; | 432
| [[Purple Rain (ән)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Purple_Rain_%28%D3%99%D0%BD%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;433&quot; | 433
| [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value=&quot;434&quot; | 434
| [[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;435&quot; | 435
| [[Ақбілек (роман)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;436&quot; | 436
| [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value=&quot;437&quot; | 437
| [[Республика күні (Қазақстан)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;438&quot; | 438
| [[Бозжыра шатқалы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;439&quot; | 439
| [[Ит]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%82 14]
|-
| data-sort-value=&quot;440&quot; | 440
| [[Сартай батыр Байжанұлы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;441&quot; | 441
| [[Неолит]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 14]
|-
| data-sort-value=&quot;442&quot; | 442
| [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value=&quot;443&quot; | 443
| [[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value=&quot;444&quot; | 444
| [[Абай облысы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;445&quot; | 445
| [[Ер Тарғын]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;446&quot; | 446
| [[Алматы облысы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;447&quot; | 447
| [[Думан Марат]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 14]
|-
| data-sort-value=&quot;448&quot; | 448
| [[Жайдарман]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;449&quot; | 449
| [[The A.V. Club]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=The_A.V._Club 14]
|-
| data-sort-value=&quot;450&quot; | 450
| [[Қ]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A 13]
|-
| data-sort-value=&quot;451&quot; | 451
| [[Ақан сері]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;452&quot; | 452
| [[Мөңке би Төлеұлы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;453&quot; | 453
| [[Руслан Бөлебай]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 13]
|-
| data-sort-value=&quot;454&quot; | 454
| [[Шақшақ Жәнібек батыр]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 13]
|-
| data-sort-value=&quot;455&quot; | 455
| [[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;456&quot; | 456
| [[Қазақстанда уран өндіру]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D1%83 13]
|-
| data-sort-value=&quot;457&quot; | 457
| [[Тоғыз-құмалақ]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;458&quot; | 458
| [[Қазақстанның экологиялық проблемалары]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;459&quot; | 459
| [[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары|Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;460&quot; | 460
| [[Маркетинг]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3 13]
|-
| data-sort-value=&quot;461&quot; | 461
| [[Тараз]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 13]
|-
| data-sort-value=&quot;462&quot; | 462
| [[Ілияс Жансүгіров]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;463&quot; | 463
| [[Тәуелдік жалғау]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 13]
|-
| data-sort-value=&quot;464&quot; | 464
| [[Қарауыл руы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;465&quot; | 465
| [[Аққулар ұйықтағанда]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;466&quot; | 466
| [[Мәңгілік бала бейне]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 13]
|-
| data-sort-value=&quot;467&quot; | 467
| [[Саят Қабылұлы Медеуов]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;468&quot; | 468
| [[Көңіл толқыны (күй)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;469&quot; | 469
| [[Минет]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 13]
|-
| data-sort-value=&quot;470&quot; | 470
| [[Түркия]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 13]
|-
| data-sort-value=&quot;471&quot; | 471
| [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;472&quot; | 472
| [[Француз төңкерісі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%83%D0%B7_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;473&quot; | 473
| [[Жағалбайлы (ру)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;474&quot; | 474
| [[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;475&quot; | 475
| [[Тобықты]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;476&quot; | 476
| [[Ақмола облысы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;477&quot; | 477
| [[Қазақстанның көне қалалары тізімі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;478&quot; | 478
| [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 13]
|-
| data-sort-value=&quot;479&quot; | 479
| [[Әл-Ихлас сүресі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;480&quot; | 480
| [[Бөкей Ордасы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;481&quot; | 481
| [[Ақтабан шұбырынды]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;482&quot; | 482
| [[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;483&quot; | 483
| [[Жаппас]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 13]
|-
| data-sort-value=&quot;484&quot; | 484
| [[Қазақ энциклопедиясы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;485&quot; | 485
| [[Қазақстандағы уран кені]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;486&quot; | 486
| [[Үндістандағы халқы миллионнан асатын қалалар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;487&quot; | 487
| [[Септік жалғау]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 13]
|-
| data-sort-value=&quot;488&quot; | 488
| [[Азия ойындарындағы Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;489&quot; | 489
| [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;490&quot; | 490
| [[Балқаш]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 13]
|-
| data-sort-value=&quot;491&quot; | 491
| [[Қазақстан халық кеңесі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;492&quot; | 492
| [[Орда (музыкалық топ)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;493&quot; | 493
| [[Жәнібек Әлімханұлы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;494&quot; | 494
| [[Қоқиқаздар]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 13]
|-
| data-sort-value=&quot;495&quot; | 495
| [[Ақуыз]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 13]
|-
| data-sort-value=&quot;496&quot; | 496
| [[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;497&quot; | 497
| [[Досымжан Қарпықұлы Таңатаров]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;498&quot; | 498
| [[Қазақтың боғауыз сөздері]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;499&quot; | 499
| [[Азаматтық құқық]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;500&quot; | 500
| [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;501&quot; | 501
| [[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;502&quot; | 502
| [[Сәрсен Аманжолұлы Аманжолов]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;503&quot; | 503
| [[Асан қайғы Сәбитұлы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;504&quot; | 504
| [[Ғани Мұратбаев]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;505&quot; | 505
| [[Руслан Тай]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 12]
|-
| data-sort-value=&quot;506&quot; | 506
| [[Камал Әбілқасымқызы Әлпейісова]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;507&quot; | 507
| [[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;508&quot; | 508
| [[Мұса пайғамбар]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;509&quot; | 509
| [[Сайлау Батыршаұлы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;510&quot; | 510
| [[Торғай облысы (Қазақстан)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;511&quot; | 511
| [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;512&quot; | 512
| [[Алаш Орда]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;513&quot; | 513
| [[Мұзды өлке]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5 12]
|-
| data-sort-value=&quot;514&quot; | 514
| [[Топонимика]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;515&quot; | 515
| [[Тағдыр (Қабдеш Жұмаділов)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;516&quot; | 516
| [[Шеруші]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%83%D1%88%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;517&quot; | 517
| [[Каспий теңізі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;518&quot; | 518
| [[АҚШ кинематографы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;519&quot; | 519
| [[Қазақстан темір жолы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;520&quot; | 520
| [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;521&quot; | 521
| [[Зар Заман ақындары]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;522&quot; | 522
| [[Тама]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;523&quot; | 523
| [[Соқырішек]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 12]
|-
| data-sort-value=&quot;524&quot; | 524
| [[Қазақ хандығының құрылуы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;525&quot; | 525
| [[Исатай-Махамбет көтерілісі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;526&quot; | 526
| [[Жануарлар]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;527&quot; | 527
| [[Ұрыс хан]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;528&quot; | 528
| [[Алматы әкімі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;529&quot; | 529
| [[ChatGPT]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ChatGPT 12]
|-
| data-sort-value=&quot;530&quot; | 530
| [[Қырғыздар]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;531&quot; | 531
| [[:Санат:ISBN сиқырлы сілтемелері қолданылған беттер|Санат:ISBN сиқырлы сілтемелері қолданылған беттер]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3AISBN_%D1%81%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;532&quot; | 532
| [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;533&quot; | 533
| [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12]
|-
| data-sort-value=&quot;534&quot; | 534
| [[Бәйтерек (монумент)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;535&quot; | 535
| [[Тәуке хан]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;536&quot; | 536
| [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;537&quot; | 537
| [[Ұлпан (роман)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;538&quot; | 538
| [[Жел энергетикасы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB_%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;539&quot; | 539
| [[Бату хан]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;540&quot; | 540
| [[Арал апаты]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;541&quot; | 541
| [[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 12]
|-
| data-sort-value=&quot;542&quot; | 542
| [[Қазақ (этноним)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;543&quot; | 543
| [[Сарматтар]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;544&quot; | 544
| [[Көптік жалғау]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 12]
|-
| data-sort-value=&quot;545&quot; | 545
| [[Құран]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;546&quot; | 546
| [[Моңғол шапқыншылығы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;547&quot; | 547
| [[Сібір хандығы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;548&quot; | 548
| [[Жар жағалаған жалғыз]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D1%8B%D0%B7 12]
|-
| data-sort-value=&quot;549&quot; | 549
| [[Бесін намазы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;550&quot; | 550
| [[Әбунасыр Пернеханұлы Серіков]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;551&quot; | 551
| [[Шерзат Болаттың өлімі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;552&quot; | 552
| [[Көшпенділер]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;553&quot; | 553
| [[Қазақстан Республикасының Қаржылық мониторинг агенттігі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;554&quot; | 554
| [[Жамбыл облысы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;555&quot; | 555
| [[Жетісу]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 12]
|-
| data-sort-value=&quot;556&quot; | 556
| [[Дулат Исабеков]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;557&quot; | 557
| [[Уикипедия:Қауым порталы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;558&quot; | 558
| [[Алып Ер Тоңа]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;559&quot; | 559
| [[Тұрар Рысқұлов]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;560&quot; | 560
| [[Кемел Тоқаев]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;561&quot; | 561
| [[Сөйлем мүшелері]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;562&quot; | 562
| [[Қазақстан көлдері]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;563&quot; | 563
| [[Ер Қосай Құдайкеұлы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;564&quot; | 564
| [[Көкнәр]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;565&quot; | 565
| [[Махмұд Қашқари]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 12]
|-
| data-sort-value=&quot;566&quot; | 566
| [[Нанғұдай]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD%D2%93%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9 12]
|-
| data-sort-value=&quot;567&quot; | 567
| [[Chicago Sun-Times]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Chicago_Sun-Times 12]
|-
| data-sort-value=&quot;568&quot; | 568
| [[Сұлу қаған]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;569&quot; | 569
| [[IFPI Greece]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=IFPI_Greece 12]
|-
| data-sort-value=&quot;570&quot; | 570
| [[Алакөл қорығы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;571&quot; | 571
| [[Есім хан]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;572&quot; | 572
| [[Qazaqstan (телеарна)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;573&quot; | 573
| [[Сапарғали Ысқақұлы Бегалин]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%AB%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;574&quot; | 574
| [[Қазақстан Республикасының ұлттық кітапханасы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;575&quot; | 575
| [[Төртқара]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;576&quot; | 576
| [[Корея Республикасы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;577&quot; | 577
| [[Олжас Абайұлы Бектенов]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;578&quot; | 578
| [[Алтын Орда хандарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;579&quot; | 579
| [[Мұхит]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 11]
|-
| data-sort-value=&quot;580&quot; | 580
| [[14]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=14 11]
|-
| data-sort-value=&quot;581&quot; | 581
| [[Құтадғу білік]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 11]
|-
| data-sort-value=&quot;582&quot; | 582
| [[Шылау]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 11]
|-
| data-sort-value=&quot;583&quot; | 583
| [[Бесік жыры]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;584&quot; | 584
| [[Батыс Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;585&quot; | 585
| [[Төлеңгіттер]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;586&quot; | 586
| [[Германия]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 11]
|-
| data-sort-value=&quot;587&quot; | 587
| [[Жұлдыз]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 11]
|-
| data-sort-value=&quot;588&quot; | 588
| [[Нағашы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;589&quot; | 589
| [[Тәтті шай]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D1%88%D0%B0%D0%B9 11]
|-
| data-sort-value=&quot;590&quot; | 590
| [[Байлар-Жандар]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;591&quot; | 591
| [[Азия]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 11]
|-
| data-sort-value=&quot;592&quot; | 592
| [[Шыңғыс хан әулеті]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;593&quot; | 593
| [[:Сурет:Page Frame Features on desktop.png|Сурет:Page Frame Features on desktop.png]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 11]
|-
| data-sort-value=&quot;594&quot; | 594
| [[Зарина Кармен]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;595&quot; | 595
| [[Ларингит]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D1%82 11]
|-
| data-sort-value=&quot;596&quot; | 596
| [[Ертіс]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 11]
|-
| data-sort-value=&quot;597&quot; | 597
| [[Мастопатия]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 11]
|-
| data-sort-value=&quot;598&quot; | 598
| [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;599&quot; | 599
| [[Әбілмансұр Әбунасырұлы Серіков]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;600&quot; | 600
| [[Синтаксис]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 11]
|-
| data-sort-value=&quot;601&quot; | 601
| [[Ескендір (поэма)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;602&quot; | 602
| [[Сәйден Жолдасбаев]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;603&quot; | 603
| [[Кодекс Куманикус]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81_%D0%9A%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%83%D1%81 11]
|-
| data-sort-value=&quot;604&quot; | 604
| [[Сәкен Сейфуллин]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;605&quot; | 605
| [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;606&quot; | 606
| [[Қарақат Түлкібайқызы Әбілдина]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;607&quot; | 607
| [[Талдықорған]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;608&quot; | 608
| [[Жиембет жырау]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 11]
|-
| data-sort-value=&quot;609&quot; | 609
| [[Барақ хан]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;610&quot; | 610
| [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;611&quot; | 611
| [[Қазақстан Республикасының заңдары]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;612&quot; | 612
| [[Кердері]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;613&quot; | 613
| [[Дермене (повесть)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;614&quot; | 614
| [[Фотографияның тарихы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;615&quot; | 615
| [[Қырғыз қағандығы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;616&quot; | 616
| [[Өт айдайтын дәрілер]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;617&quot; | 617
| [[Мотивация]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 11]
|-
| data-sort-value=&quot;618&quot; | 618
| [[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;619&quot; | 619
| [[Көңіл айту]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 11]
|-
| data-sort-value=&quot;620&quot; | 620
| [[Рафаэль Надаль]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%8D%D0%BB%D1%8C_%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8C 11]
|-
| data-sort-value=&quot;621&quot; | 621
| [[Жігіттер тобы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;622&quot; | 622
| [[Қара қаңлы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;623&quot; | 623
| [[Асық ойыны]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;624&quot; | 624
| [[Бесікке салу]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 11]
|-
| data-sort-value=&quot;625&quot; | 625
| [[Хәрри Поттер мен пәлсапа тас]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D3%99%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%9F%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D3%99%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BF%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%81 11]
|-
| data-sort-value=&quot;626&quot; | 626
| [[Роза Тәжібайқызы Бағланова]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;627&quot; | 627
| [[Қасым сұлтан]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;628&quot; | 628
| [[Елена Андреевна Рыбакина]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A0%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;629&quot; | 629
| [[Ер Қаптағай батыр]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;630&quot; | 630
| [[Барсакелмес]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81 11]
|-
| data-sort-value=&quot;631&quot; | 631
| [[Қобыланды батыр (жыр)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;632&quot; | 632
| [[Ясин сүресі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;633&quot; | 633
| [[Нәзір Төреқұлов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;634&quot; | 634
| [[Ер Төстік]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 11]
|-
| data-sort-value=&quot;635&quot; | 635
| [[1929-1931 жылдардағы шаруалар көтерілістері]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1929-1931_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;636&quot; | 636
| [[Қостанай облысы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;637&quot; | 637
| [[Үндістан]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;638&quot; | 638
| [[Қазақстан Республикасының Конституциясы (1995)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%281995%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;639&quot; | 639
| [[Песталоцци Иоганн Генрих]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%86%D1%86%D0%B8_%D0%98%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BD_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D1%80%D0%B8%D1%85 11]
|-
| data-sort-value=&quot;640&quot; | 640
| [[Табиғат]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 11]
|-
| data-sort-value=&quot;641&quot; | 641
| [[Қазақстан Құрылтайы төрағасы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;642&quot; | 642
| [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;643&quot; | 643
| [[Әлихан Асханұлы Смайылов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;644&quot; | 644
| [[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;645&quot; | 645
| [[Cashbox]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Cashbox 11]
|-
| data-sort-value=&quot;646&quot; | 646
| [[Қарақалпақ рулары]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;647&quot; | 647
| [[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;648&quot; | 648
| [[:Сурет:Жанқожа батыр.jpeg|Сурет:Жанқожа батыр.jpeg]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80.jpeg 11]
|-
| data-sort-value=&quot;649&quot; | 649
| [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;650&quot; | 650
| [[Kid A]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Kid_A 11]
|-
| data-sort-value=&quot;651&quot; | 651
| [[Әбдіғаппар Жанбосынұлы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%80_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;652&quot; | 652
| [[Физика]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;653&quot; | 653
| [[Компьютер]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;654&quot; | 654
| [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;655&quot; | 655
| [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;656&quot; | 656
| [[Қырғи қабақ соғысы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;657&quot; | 657
| [[Тарақты]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;658&quot; | 658
| [[Ұлттық саябақтар]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;659&quot; | 659
| [[Берел қорымы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;660&quot; | 660
| [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;661&quot; | 661
| [[Alternative Press]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Alternative_Press 11]
|-
| data-sort-value=&quot;662&quot; | 662
| [[Айша бибі кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;663&quot; | 663
| [[Сыпатай батыр]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;664&quot; | 664
| [[Ниязбек Әбдіғалиұлы Алдажаров]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;665&quot; | 665
| [[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;666&quot; | 666
| [[Етеккір]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;667&quot; | 667
| [[Еуразия ұлттық университеті]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;668&quot; | 668
| [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;669&quot; | 669
| [[Paramore (альбом)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Paramore_%28%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%BE%D0%BC%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;670&quot; | 670
| [[Мұнай құю кемесі (танкер)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%96_%28%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D1%80%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;671&quot; | 671
| [[Шалкиіз Тіленшіұлы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;672&quot; | 672
| [[Сәуле Мешітбайқызы Мешітбаева]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5_%D0%9C%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;673&quot; | 673
| [[Рақымжан Қошқарбаев]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;674&quot; | 674
| [[Диуани лұғат ат-түрк]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 10]
|-
| data-sort-value=&quot;675&quot; | 675
| [[:Санат:Қызылорда облысы аудандары|Санат:Қызылорда облысы аудандары]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;676&quot; | 676
| [[Суан]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;677&quot; | 677
| [[Мысық]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;678&quot; | 678
| [[Мамаш хан]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;679&quot; | 679
| [[Жақайым]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 10]
|-
| data-sort-value=&quot;680&quot; | 680
| [[Массагеттер]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;681&quot; | 681
| [[Құстар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;682&quot; | 682
| [[Қазақстан ұлттық футбол құрамасы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;683&quot; | 683
| [[Бейбіт Қорған]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;684&quot; | 684
| [[Реал Мадрид]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B8%D0%B4 10]
|-
| data-sort-value=&quot;685&quot; | 685
| [[Қазақстан тарихы (ғылым)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B_%28%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;686&quot; | 686
| [[Ғазиз Әбдібекұлы Байтасов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;687&quot; | 687
| [[АҚШ қалалары]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;688&quot; | 688
| [[Екпін]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;689&quot; | 689
| [[Ноғай Ордасы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;690&quot; | 690
| [[Ат әбзелдері]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82_%D3%99%D0%B1%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;691&quot; | 691
| [[Елгезек Әзбергенов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;692&quot; | 692
| [[Дарын республикалық ғылыми-практикалық орталығы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;693&quot; | 693
| [[Байғанин ауданы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;694&quot; | 694
| [[Шынболат Ділдебайұлы Ділдебаев]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;695&quot; | 695
| [[Эдуард Бернетт Тайлор]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%B4%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;696&quot; | 696
| [[Қарақытай мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;697&quot; | 697
| [[Дулат Бабатайұлы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;698&quot; | 698
| [[Моңғолия]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 10]
|-
| data-sort-value=&quot;699&quot; | 699
| [[Ежелгі Мысыр]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;700&quot; | 700
| [[Нұх пайғамбар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;701&quot; | 701
| [[Жұмекен Сабырұлы Нәжімеденов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;702&quot; | 702
| [[Қазақстан туы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;703&quot; | 703
| [[Алаша (ру)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;704&quot; | 704
| [[Макс Вебер]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81_%D0%92%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;705&quot; | 705
| [[Жай сан]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;706&quot; | 706
| [[Түйелер]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;707&quot; | 707
| [[Григорий Константинович Бабаян]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%8F%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;708&quot; | 708
| [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;709&quot; | 709
| [[Жарқанаттар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;710&quot; | 710
| [[Тар жол, тайғақ кешу]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%2C_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D1%88%D1%83 10]
|-
| data-sort-value=&quot;711&quot; | 711
| [[Жеуге жарамды және улы саңырауқұлақтар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;712&quot; | 712
| [[Балқадиша әні]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;713&quot; | 713
| [[Павлодар облысы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;714&quot; | 714
| [[Шегір би]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B3%D1%96%D1%80_%D0%B1%D0%B8 10]
|-
| data-sort-value=&quot;715&quot; | 715
| [[Едіге батыр]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%B3%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;716&quot; | 716
| [[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;717&quot; | 717
| [[Шығыс Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;718&quot; | 718
| [[Атырау облысы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;719&quot; | 719
| [[Ұлт-азаттық көтерілістер]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;720&quot; | 720
| [[Аутизм]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 10]
|-
| data-sort-value=&quot;721&quot; | 721
| [[Гүлсім Сейітжафарқызы Асфендиярова]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;722&quot; | 722
| [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;723&quot; | 723
| [[Батыс Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;724&quot; | 724
| [[Азия мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;725&quot; | 725
| [[Сегізаяқ (өлең)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;726&quot; | 726
| [[Тайланд]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 10]
|-
| data-sort-value=&quot;727&quot; | 727
| [[Сунақ]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;728&quot; | 728
| [[Үгедей хан]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;729&quot; | 729
| [[Үлгі:Апта күндері]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BF%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;730&quot; | 730
| [[Сын есім]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 10]
|-
| data-sort-value=&quot;731&quot; | 731
| [[Асхат Сергеевич Ниязов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;732&quot; | 732
| [[Шырақтың ерлігі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;733&quot; | 733
| [[Қазақстан географиясы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;734&quot; | 734
| [[Бөлтірік Әлменұлы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;735&quot; | 735
| [[Саңғыл]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB 10]
|-
| data-sort-value=&quot;736&quot; | 736
| [[:Санат:Қазақ ақындары|Санат:Қазақ ақындары]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;737&quot; | 737
| [[Қазақ жеріне исламның таралуы және оның тигізген әсері]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;738&quot; | 738
| [[Орбұлақ шайқасы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;739&quot; | 739
| [[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;740&quot; | 740
| [[Ұшқан ұя]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 10]
|-
| data-sort-value=&quot;741&quot; | 741
| [[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;742&quot; | 742
| [[Орал]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 10]
|-
| data-sort-value=&quot;743&quot; | 743
| [[Күн жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;744&quot; | 744
| [[Орынбор облысы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;745&quot; | 745
| [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;746&quot; | 746
| [[Жер]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;747&quot; | 747
| [[2022 жылғы Азия ойындарының медальдар кестесі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;748&quot; | 748
| [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 10]
|-
| data-sort-value=&quot;749&quot; | 749
| [[Солтүстік Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;750&quot; | 750
| [[Ибн Сина]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;751&quot; | 751
| [[Шарын шатқалы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;752&quot; | 752
| [[Шешендік өнер]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;753&quot; | 753
| [[Огюст Конт]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B3%D1%8E%D1%81%D1%82_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82 10]
|-
| data-sort-value=&quot;754&quot; | 754
| [[Ақтау]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 10]
|-
| data-sort-value=&quot;755&quot; | 755
| [[Дешті-қыпшақ мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%96-%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;756&quot; | 756
| [[Ерулік]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA 10]
|-
| data-sort-value=&quot;757&quot; | 757
| [[Он екі мүше]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BD_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5 10]
|-
| data-sort-value=&quot;758&quot; | 758
| [[Әлем елдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;759&quot; | 759
| [[Мөлдір Әуелбекова]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;760&quot; | 760
| [[Куннилингус]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 10]
|-
| data-sort-value=&quot;761&quot; | 761
| [[Әлемнің жаңа жеті кереметі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;762&quot; | 762
| [[Батырлар жыры]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;763&quot; | 763
| [[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;764&quot; | 764
| [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;765&quot; | 765
| [[Процессор]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;766&quot; | 766
| [[Қайтадан (фильм, 2025)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;767&quot; | 767
| [[Аналды секс]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 10]
|-
| data-sort-value=&quot;768&quot; | 768
| [[Сүтқоректілер]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;769&quot; | 769
| [[Бұлшық ет]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 10]
|-
| data-sort-value=&quot;770&quot; | 770
| [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;771&quot; | 771
| [[Мұхаммед Хайдар Дулати]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 9]
|-
| data-sort-value=&quot;772&quot; | 772
| [[Қорық]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;773&quot; | 773
| [[Жау тылындағы бала]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;774&quot; | 774
| [[Қайып хан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;775&quot; | 775
| [[Юсуф сүресі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;776&quot; | 776
| [[Асанбай Асқарұлы Асқаров]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;777&quot; | 777
| [[Мүктәрізділер]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D0%BA%D1%82%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;778&quot; | 778
| [[Қожаберген жырау]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 9]
|-
| data-sort-value=&quot;779&quot; | 779
| [[Бибігүл Нұрғалиқызы Нүсіпжанова]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B1%D1%96%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;780&quot; | 780
| [[Ілияс Омаров]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;781&quot; | 781
| [[Орфографиялық сөздік]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 9]
|-
| data-sort-value=&quot;782&quot; | 782
| [[Мемлекеттік думаға сайлау (2026)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%282026%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;783&quot; | 783
| [[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;784&quot; | 784
| [[Шиқан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;785&quot; | 785
| [[Кендрик Ламар]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D0%BA_%D0%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;786&quot; | 786
| [[Мақтаарал ауданы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;787&quot; | 787
| [[:Санат:Африка елдері|Санат:Африка елдері]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;788&quot; | 788
| [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;789&quot; | 789
| [[Бестас (ойын)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;790&quot; | 790
| [[Кенесары хан ұрпақтары]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;791&quot; | 791
| [[Ілияс Есенберлин]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;792&quot; | 792
| [[AM (альбом)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=AM_%28%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%BE%D0%BC%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;793&quot; | 793
| [[Дәстүр (фильм)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;794&quot; | 794
| [[Жіктік жалғау]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 9]
|-
| data-sort-value=&quot;795&quot; | 795
| [[Тоқаш Бокин]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D1%88_%D0%91%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;796&quot; | 796
| [[Асбест]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%82 9]
|-
| data-sort-value=&quot;797&quot; | 797
| [[Керейттер]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;798&quot; | 798
| [[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;799&quot; | 799
| [[Эстетика]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;800&quot; | 800
| [[Қабақ Айтұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;801&quot; | 801
| [[Қазақ тілінің батыс диалектісі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;802&quot; | 802
| [[Maxi Чай]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 9]
|-
| data-sort-value=&quot;803&quot; | 803
| [[Атырау]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 9]
|-
| data-sort-value=&quot;804&quot; | 804
| [[Уикипедия:Санаттар]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;805&quot; | 805
| [[Ағаш]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 9]
|-
| data-sort-value=&quot;806&quot; | 806
| [[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 9]
|-
| data-sort-value=&quot;807&quot; | 807
| [[Интернет]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 9]
|-
| data-sort-value=&quot;808&quot; | 808
| [[Су]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83 9]
|-
| data-sort-value=&quot;809&quot; | 809
| [[Ұлыбритания]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9]
|-
| data-sort-value=&quot;810&quot; | 810
| [[Жансая Мұратбекқызы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%8F_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;811&quot; | 811
| [[Амангелді ауданы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;812&quot; | 812
| [[Тобыш]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 9]
|-
| data-sort-value=&quot;813&quot; | 813
| [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;814&quot; | 814
| [[Антропология]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 9]
|-
| data-sort-value=&quot;815&quot; | 815
| [[Мақпал Исабекова]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;816&quot; | 816
| [[Ою-өрнек]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 9]
|-
| data-sort-value=&quot;817&quot; | 817
| [[Тоқтар Серіков]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;818&quot; | 818
| [[Бекет Мырзағұлұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;819&quot; | 819
| [[Едіге]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%B3%D0%B5 9]
|-
| data-sort-value=&quot;820&quot; | 820
| [[Маслоудың қажетсіну пирамидасы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;821&quot; | 821
| [[Үстеу]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 9]
|-
| data-sort-value=&quot;822&quot; | 822
| [[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;823&quot; | 823
| [[Латын тілі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;824&quot; | 824
| [[Әл-Хорезми]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A5%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BC%D0%B8 9]
|-
| data-sort-value=&quot;825&quot; | 825
| [[Мексика]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;826&quot; | 826
| [[Кітап]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 9]
|-
| data-sort-value=&quot;827&quot; | 827
| [[Энциклопедия]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 9]
|-
| data-sort-value=&quot;828&quot; | 828
| [[Қытай Халық Республикасының қалалары]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;829&quot; | 829
| [[Темірбек Қараұлы Жүргенов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;830&quot; | 830
| [[Саламат Шаншарұлы Дүйсенғалиев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;831&quot; | 831
| [[Қызылқұрт]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 9]
|-
| data-sort-value=&quot;832&quot; | 832
| [[Рәбия сұлтан бегім]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 9]
|-
| data-sort-value=&quot;833&quot; | 833
| [[Мемлекет]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 9]
|-
| data-sort-value=&quot;834&quot; | 834
| [[Эльвира Әбілхасымқызы Азимова]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;835&quot; | 835
| [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;836&quot; | 836
| [[Сан есім]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 9]
|-
| data-sort-value=&quot;837&quot; | 837
| [[1017 жыл]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1017_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 9]
|-
| data-sort-value=&quot;838&quot; | 838
| [[Тана]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;839&quot; | 839
| [[Диас Досқараев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%B0%D1%81_%D0%94%D0%BE%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;840&quot; | 840
| [[Аманжол Дүйсенбайұлы Әлтай]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 9]
|-
| data-sort-value=&quot;841&quot; | 841
| [[Саналы адам]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 9]
|-
| data-sort-value=&quot;842&quot; | 842
| [[Еуропа одағы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;843&quot; | 843
| [[Әбу Ханифа]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%84%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;844&quot; | 844
| [[Жазғы Азия ойындары 2022]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2022 9]
|-
| data-sort-value=&quot;845&quot; | 845
| [[Баба түкті Шашты Әзіз]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%B7 9]
|-
| data-sort-value=&quot;846&quot; | 846
| [[Қасым ханның қасқа жолы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;847&quot; | 847
| [[Сауд Арабиясы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;848&quot; | 848
| [[Ақ кеме (кітап)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;849&quot; | 849
| [[:Санат:Қазақстан таулары|Санат:Қазақстан таулары]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;850&quot; | 850
| [[Моңғол империясының билеушілерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;851&quot; | 851
| [[АҚШ президенттерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;852&quot; | 852
| [[Бүркіт]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 9]
|-
| data-sort-value=&quot;853&quot; | 853
| [[Құдалық]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;854&quot; | 854
| [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;855&quot; | 855
| [[Ақбөкен]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;856&quot; | 856
| [[Жәнібек хан (Алтын Орда)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;857&quot; | 857
| [[Қанат Әуесбайұлы Әуесбай]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D3%98%D1%83%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9 9]
|-
| data-sort-value=&quot;858&quot; | 858
| [[Мұнай]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 9]
|-
| data-sort-value=&quot;859&quot; | 859
| [[Ақтөбе]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 9]
|-
| data-sort-value=&quot;860&quot; | 860
| [[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;861&quot; | 861
| [[Солтүстік Корея]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F 9]
|-
| data-sort-value=&quot;862&quot; | 862
| [[Аз и Я]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7_%D0%B8_%D0%AF 9]
|-
| data-sort-value=&quot;863&quot; | 863
| [[Жетісай ауданы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;864&quot; | 864
| [[Бас сүйек]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 9]
|-
| data-sort-value=&quot;865&quot; | 865
| [[Осман империясы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;866&quot; | 866
| [[Өмірзақ Озғанбайұлы Озғанбаев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9E%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;867&quot; | 867
| [[Қант диабеті]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;868&quot; | 868
| [[Дос-Мұқасан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;869&quot; | 869
| [[Қасым-Жомарт Тоқаев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;870&quot; | 870
| [[Қаракесек (Әлімұлы)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;871&quot; | 871
| [[Қазақ есімдері]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;872&quot; | 872
| [[Құндылық]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;873&quot; | 873
| [[Қазақстан вице-президенті]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;874&quot; | 874
| [[Мата атаулары мен түрлері]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;875&quot; | 875
| [[Бокстан Азия чемпионаты 2026]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B_2026 9]
|-
| data-sort-value=&quot;876&quot; | 876
| [[Ерте темір дәуірі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;877&quot; | 877
| [[Бөкенбай Қараұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;878&quot; | 878
| [[Түлкібас ауданы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;879&quot; | 879
| [[Әдебиет теориясы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;880&quot; | 880
| [[Ежелгі грек философиясы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;881&quot; | 881
| [[Қапшағай таңбалы тасы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;882&quot; | 882
| [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;883&quot; | 883
| [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D0%B6%D0%B0%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;884&quot; | 884
| [[Қарқаралы ауданы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;885&quot; | 885
| [[Синовиалды буын]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;886&quot; | 886
| [[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;887&quot; | 887
| [[Франция қалаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;888&quot; | 888
| [[Сырдария]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 9]
|-
| data-sort-value=&quot;889&quot; | 889
| [[Петроглиф]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D1%84 9]
|-
| data-sort-value=&quot;890&quot; | 890
| [[Күнделік.кз]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 9]
|-
| data-sort-value=&quot;891&quot; | 891
| [[Revolution Radio]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Revolution_Radio 9]
|-
| data-sort-value=&quot;892&quot; | 892
| [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;893&quot; | 893
| [[Іш өту]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 9]
|-
| data-sort-value=&quot;894&quot; | 894
| [[Әбілқайыр хандығы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;895&quot; | 895
| [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;896&quot; | 896
| [[Рамазан Өмірәліұлы Стамғазиев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;897&quot; | 897
| [[Бұзаубас]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 9]
|-
| data-sort-value=&quot;898&quot; | 898
| [[Сақиналар әміршісі: Сақина бауырластығы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96%3A_%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;899&quot; | 899
| [[Одағай]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 9]
|-
| data-sort-value=&quot;900&quot; | 900
| [[Қазақстанның кен ресурстары]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;901&quot; | 901
| [[Дін]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;902&quot; | 902
| [[Смағұл Сәдуақасов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;903&quot; | 903
| [[Ферғана]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;904&quot; | 904
| [[Қызылорда]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;905&quot; | 905
| [[Мұзтау шыңы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 9]
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}</text>
      <sha1>t7cczbjq8ot7lrr2usq9llrxzesmnet</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Республикалық Бирма боксы федерациясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782628</id>
    <revision>
      <id>3657833</id>
      <parentid>3619462</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T13:47:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balaburgem</username>
        <id>11720</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Басшылық: */</comment>
      <origin>3657833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6791" sha1="ke2nmqi3ea1j0mg0zukgxzqaf9eily3" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

== '''Республикалық Бирма боксы федерациясы''' ==
[[Сурет:Федерация_логоипі.jpg|оңға|237x237 нүкте|жиекті|Республикалық Бирма боксы федерациясының логотипі]]
Республикалық Бирма боксы федерациясы – Қазақстанда Бирма боксын (Lethwei) дамытуға бағытталған спорттық ұйым. Федерация 2021 жылы 2 наурызда Астана қаласында құрылды. Мақсаты – Қазақстанда Бирма боксын дамыту және насихаттау, спортшылар дайындау, республикалық және халықаралық жарыстар ұйымдастыру.. Федерация халықаралық деңгейдегі “Әлемдік Бирма боксы Федерациясына” мүше.  (World Burmese Boxing Lethwei Federation – WBBLF)  

{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''Түрі'''
|қоғамдық бірлестік 
|-
|'''Орналасқан жері'''
|Астана, Қазақстан 
|-
|'''Саласы'''
|Бирма боксы
|-
|Сайты 
|
|}
[[Сурет:Күрестер.jpg|нобай|292x292 нүкте|Қазақстан чемпионаты 2025 жыл. Астана қаласы]]

=== Бирма боксы деген не? ===
Бирма боксы (ағылшынша Lethwei, летхвей)  –  Мьянмадан (бұрынғы Бирма) бастау алған ежелгі жекпе-жек түрі.  Бұл спортта қарсыластар қолғапсыз немесе жеңіл қорғаныспен жұдырықтасады. Сонымен қатар аяқ, тізе, шынтақ және баспен соққы жасауға рұқсат етіледі. Ол көп жағдайда тай боксына (муай-тай) ұқсайды, бірақ ережесінде шектеу әлдеқайда аз. 

==== Федерация тарихы ====
Федерация 2021 жылы ережесіз жекпе-жектен спорт шебері, спорт жанашыры Қайрат Мұқатовтың бастамасымен құрылды. 2026 жылға дейін Қазақстанның 12 өңірінде өз филиалын ашты: Жамбыл облысы, Астана қаласы, Қарағанды облысы, Шығыс Қазақстан облысы, Қостанай облысы, Павлодар облысы, Ақмола облысы, Алматы қаласы, Абай облысы, Маңғыстау облысы, Ақтөбе облысы, Алматы облысында бөлімдері бар. Өңірлік филиалдар жастар арасында спортты насихаттаумен,  халықаралық жарыстарға спортшылар дайындаумен және аймақтық клубтарды дамытумен айналысады.  

===== Жарыстар   =====
«Бирма боксы федерациясының ұйымдастырған негізгі жарыстары:

– 2023 жылы 17-19 қараша аралығында Қостанай қаласында Қазақстан Республикасының алғашқы чемпионаты өтті; 

– 2024 жылы 28-29 қыркүйекте Астана қаласында Қазақстан Республикасының алғашқы кубогі өтті; 

– 2025 жылы 31 қазан мен 1 қараша аралығында Астана қаласында Қазақстан Республикасы аумағында алғаш рет Азия чемпионаты өтті.  

== '''Басшылық:''' ==
[[Сурет:Басшы.jpg|оңға|356x356 нүкте]]
Президенті  – Қайрат Толбайұлы Мұқатов.

Вице-президенті  – Руслан Қанатұлы Теміржанов. 

=== Қазақстан Республикасы Бирма боксы федерациясының Құрметті Президенті. ===
Марат Рымтайұлы Избастин — спорт және қоғам қайраткері, Қазақстан Республикасы Бирма боксы федерациясының Құрметті Президенті. 

Жекпе-жек, спорттық менеджмент және халықаралық ынтымақтастық саласында көпжылдық тәжірибесі бар.

Марапаттары:

«Құрмет» ордені — қоғамдық қызметке және елдің дамуына қосқан елеулі үлесі үшін.

=== Алғашқы жеңімпаздар: ===
2025 жылы Астанада өткен Азия чемпионатында Қазақстандағы Бирма боксының алғашқы қарлығаштары өнер көрсетіп, үздіктер анықталды. 

=== Ересектер 19 жастан жоғары, салмақ бойынша:   ===
60 келі -Егинбай Ернур

63 келі -Шаметов Ерсін

67 келі -Кузкенов Аблай

71 келі -Жүнүс Данияр

75 келі -Қайыр Мадияр

81 келі -Дементьев Глеб 

86 келі-Естаев Акторе

91 келі-Тұрарбеков Нұрмағамбет

91 келіден жоғары -Калиев Руслан 

=== Жастар арасында 17-18 жас ===
54 келі-Турман Әзілхан 

57 келі-Аскаров Нұрхан

60 келі -Широкорадов Давид

63 келі-Ділмұрат Есбол

67 келі -Рыбак Георгий

71 келі -Бақболат Әліби

75 келі -Ажель Артур

81 келі -Дулатхан Ерсултан

86 келі -Булатов Каир

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Спортшылар күресі.jpg
Сурет:Күрестер.jpg
Сурет:Күрес.jpg
Сурет:Сұхбат беру.jpg
Сурет:Спортшылар жеңіс.jpg
Сурет:Тренермен кеңес.jpg
Сурет:Спортшылар сұхбат беруде.jpg
Сурет:Спортшылар.jpg
Сурет:Спортшы күресші.jpg
Сурет:Спортшы қыздар.jpg
Сурет:Спортшы жеңімпаз.jpg
Сурет:Басшылық.jpg
Сурет:Спортшы.jpg
Сурет:Дайындық.jpg
&lt;/gallery&gt;</text>
      <sha1>ke2nmqi3ea1j0mg0zukgxzqaf9eily3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657837</id>
      <parentid>3657833</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T13:51:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balaburgem</username>
        <id>11720</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Қазақстан Республикасы Бирма боксы федерациясының Құрметті Президенті. */</comment>
      <origin>3657837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6898" sha1="n7vx1g4k34an71u6ccllkx3zhne73ud" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

== '''Республикалық Бирма боксы федерациясы''' ==
[[Сурет:Федерация_логоипі.jpg|оңға|237x237 нүкте|жиекті|Республикалық Бирма боксы федерациясының логотипі]]
Республикалық Бирма боксы федерациясы – Қазақстанда Бирма боксын (Lethwei) дамытуға бағытталған спорттық ұйым. Федерация 2021 жылы 2 наурызда Астана қаласында құрылды. Мақсаты – Қазақстанда Бирма боксын дамыту және насихаттау, спортшылар дайындау, республикалық және халықаралық жарыстар ұйымдастыру.. Федерация халықаралық деңгейдегі “Әлемдік Бирма боксы Федерациясына” мүше.  (World Burmese Boxing Lethwei Federation – WBBLF)  

{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''Түрі'''
|қоғамдық бірлестік 
|-
|'''Орналасқан жері'''
|Астана, Қазақстан 
|-
|'''Саласы'''
|Бирма боксы
|-
|Сайты 
|
|}
[[Сурет:Күрестер.jpg|нобай|292x292 нүкте|Қазақстан чемпионаты 2025 жыл. Астана қаласы]]

=== Бирма боксы деген не? ===
Бирма боксы (ағылшынша Lethwei, летхвей)  –  Мьянмадан (бұрынғы Бирма) бастау алған ежелгі жекпе-жек түрі.  Бұл спортта қарсыластар қолғапсыз немесе жеңіл қорғаныспен жұдырықтасады. Сонымен қатар аяқ, тізе, шынтақ және баспен соққы жасауға рұқсат етіледі. Ол көп жағдайда тай боксына (муай-тай) ұқсайды, бірақ ережесінде шектеу әлдеқайда аз. 

==== Федерация тарихы ====
Федерация 2021 жылы ережесіз жекпе-жектен спорт шебері, спорт жанашыры Қайрат Мұқатовтың бастамасымен құрылды. 2026 жылға дейін Қазақстанның 12 өңірінде өз филиалын ашты: Жамбыл облысы, Астана қаласы, Қарағанды облысы, Шығыс Қазақстан облысы, Қостанай облысы, Павлодар облысы, Ақмола облысы, Алматы қаласы, Абай облысы, Маңғыстау облысы, Ақтөбе облысы, Алматы облысында бөлімдері бар. Өңірлік филиалдар жастар арасында спортты насихаттаумен,  халықаралық жарыстарға спортшылар дайындаумен және аймақтық клубтарды дамытумен айналысады.  

===== Жарыстар   =====
«Бирма боксы федерациясының ұйымдастырған негізгі жарыстары:

– 2023 жылы 17-19 қараша аралығында Қостанай қаласында Қазақстан Республикасының алғашқы чемпионаты өтті; 

– 2024 жылы 28-29 қыркүйекте Астана қаласында Қазақстан Республикасының алғашқы кубогі өтті; 

– 2025 жылы 31 қазан мен 1 қараша аралығында Астана қаласында Қазақстан Республикасы аумағында алғаш рет Азия чемпионаты өтті.  

== '''Басшылық:''' ==
[[Сурет:Басшы.jpg|оңға|356x356 нүкте]]
Президенті  – Қайрат Толбайұлы Мұқатов.

Вице-президенті  – Руслан Қанатұлы Теміржанов. 
[[Сурет:Марат Рымтайұлы.jpg|нобай|Марат Рымтайұлы Избастин]]

=== Қазақстан Республикасы Бирма боксы федерациясының Құрметті Президенті. ===
Марат Рымтайұлы Избастин — спорт және қоғам қайраткері, Қазақстан Республикасы Бирма боксы федерациясының Құрметті Президенті. 

Жекпе-жек, спорттық менеджмент және халықаралық ынтымақтастық саласында көпжылдық тәжірибесі бар.

Марапаттары:

«Құрмет» ордені — қоғамдық қызметке және елдің дамуына қосқан елеулі үлесі үшін.

=== Алғашқы жеңімпаздар: ===
2025 жылы Астанада өткен Азия чемпионатында Қазақстандағы Бирма боксының алғашқы қарлығаштары өнер көрсетіп, үздіктер анықталды. 

=== Ересектер 19 жастан жоғары, салмақ бойынша:   ===
60 келі -Егинбай Ернур

63 келі -Шаметов Ерсін

67 келі -Кузкенов Аблай

71 келі -Жүнүс Данияр

75 келі -Қайыр Мадияр

81 келі -Дементьев Глеб 

86 келі-Естаев Акторе

91 келі-Тұрарбеков Нұрмағамбет

91 келіден жоғары -Калиев Руслан 

=== Жастар арасында 17-18 жас ===
54 келі-Турман Әзілхан 

57 келі-Аскаров Нұрхан

60 келі -Широкорадов Давид

63 келі-Ділмұрат Есбол

67 келі -Рыбак Георгий

71 келі -Бақболат Әліби

75 келі -Ажель Артур

81 келі -Дулатхан Ерсултан

86 келі -Булатов Каир

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Спортшылар күресі.jpg
Сурет:Күрестер.jpg
Сурет:Күрес.jpg
Сурет:Сұхбат беру.jpg
Сурет:Спортшылар жеңіс.jpg
Сурет:Тренермен кеңес.jpg
Сурет:Спортшылар сұхбат беруде.jpg
Сурет:Спортшылар.jpg
Сурет:Спортшы күресші.jpg
Сурет:Спортшы қыздар.jpg
Сурет:Спортшы жеңімпаз.jpg
Сурет:Басшылық.jpg
Сурет:Спортшы.jpg
Сурет:Дайындық.jpg
&lt;/gallery&gt;</text>
      <sha1>n7vx1g4k34an71u6ccllkx3zhne73ud</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:PushkinVko</title>
    <ns>3</ns>
    <id>784657</id>
    <revision>
      <id>3658206</id>
      <parentid>3656512</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T05:48:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PushkinVko</username>
        <id>184261</id>
      </contributor>
      <comment>/* Үлгі қолдану */ Жауап беру</comment>
      <origin>3658206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1541" sha1="8dzrxc9ieu9xkdx4x5oy0a0bjm5gefw" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=PushkinVko}}

-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;Fани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 11:00, 2026 ж. тамыздың 7 (+05)

== Бөлімдер ==

Қайырлы күн! Мақаладағы бөлім атауларын жуан қаріппен белгілеудің қажеті жоқ, оларды әдеттегі бөлім тақырыбы ретінде қалдырған дұрыс. Алдағы уақытта осыны ескерсеңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 10:18, 2026 ж. тамыздың 11 (+05)

:Рахмет, ескеруіңізді назарға аламын [[Қатысушы:PushkinVko|PushkinVko]] ([[Қатысушы талқылауы:PushkinVko|талқылау]]) 13:21, 2026 ж. тамыздың 11 (+05)

== Үлгі қолдану ==
Тұлғалар жайлы мақала жазғанда Тұлға үлгісін қосып толтыруды ұмытпаңыз [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 09:22, 2026 ж. қыркүйектің 18 (+05)

:Жақсы, ескеремін [[Қатысушы:PushkinVko|PushkinVko]] ([[Қатысушы талқылауы:PushkinVko|талқылау]]) 10:48, 2026 ж. қыркүйектің 21 (+05)</text>
      <sha1>8dzrxc9ieu9xkdx4x5oy0a0bjm5gefw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Жадыра Абибуллаевна</title>
    <ns>3</ns>
    <id>785137</id>
    <revision>
      <id>3657884</id>
      <parentid>3655182</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:40:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мақала жазу */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3657884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1262" sha1="50qoig9x7nadfq86w8rilq7p7lg026j" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Жадыра Абибуллаевна}}

-- ''&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:03, 2026 ж. тамыздың 17 (+05)

:сәлеметсіздер ме, менің 4 мақаламды жойыпсыздар, себебін айтсаңыздар [[Қатысушы:Жадыра Абибуллаевна|Жадыра Абибуллаевна]] ([[Қатысушы талқылауы:Жадыра Абибуллаевна|талқылау]]) 09:22, 2026 ж. қыркүйектің 16 (+05)

== Мақала жазу ==
Сәлеметсіз бе, мақала жазғанда санат қоюды ұмытпаңыз. Дереккөздер санын да көбейтсеңіз. Және мақала ішіндегі сөздерге сілтеме жасау керек, абзалы көк түсті сілтемелер болғаны дұрыс. [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 19:40, 2026 ж. қыркүйектің 20 (+05)</text>
      <sha1>50qoig9x7nadfq86w8rilq7p7lg026j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658159</id>
      <parentid>3657884</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T04:14:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Жадыра Абибуллаевна</username>
        <id>184705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мақала жазу */ Жауап беру</comment>
      <origin>3658159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1531" sha1="6sz49owl0fnr0ifdrq3z4mwlb6nu00z" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Жадыра Абибуллаевна}}

-- ''&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:03, 2026 ж. тамыздың 17 (+05)

:сәлеметсіздер ме, менің 4 мақаламды жойыпсыздар, себебін айтсаңыздар [[Қатысушы:Жадыра Абибуллаевна|Жадыра Абибуллаевна]] ([[Қатысушы талқылауы:Жадыра Абибуллаевна|талқылау]]) 09:22, 2026 ж. қыркүйектің 16 (+05)

== Мақала жазу ==
Сәлеметсіз бе, мақала жазғанда санат қоюды ұмытпаңыз. Дереккөздер санын да көбейтсеңіз. Және мақала ішіндегі сөздерге сілтеме жасау керек, абзалы көк түсті сілтемелер болғаны дұрыс. [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 19:40, 2026 ж. қыркүйектің 20 (+05)

:жақсы, рақмет [[Қатысушы:Жадыра Абибуллаевна|Жадыра Абибуллаевна]] ([[Қатысушы талқылауы:Жадыра Абибуллаевна|талқылау]]) 09:14, 2026 ж. қыркүйектің 21 (+05)</text>
      <sha1>6sz49owl0fnr0ifdrq3z4mwlb6nu00z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:Жадыра Абибуллаевна</title>
    <ns>2</ns>
    <id>785749</id>
    <revision>
      <id>3658161</id>
      <parentid>3656804</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T04:17:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Жадыра Абибуллаевна</username>
        <id>184705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Менің мақалаларым */</comment>
      <origin>3658161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="309" sha1="czpi5k4q6g51hn6lyqgz0r22mnpxtz3" xml:space="preserve">== Менің мақалаларым ==
# [[Үсен Қарасайұлы]]
# [[Келі түбі]]
# [[Жарысқазан]]
#
# [[Оразкүл Асанғазиева]]
#
# [[Қошқар ата кесенесі (Шымкент)]])
# [[Ақшамшық]]
#[[Сүйіндіру және желек алу]]</text>
      <sha1>czpi5k4q6g51hn6lyqgz0r22mnpxtz3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658188</id>
      <parentid>3658161</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T05:12:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Жадыра Абибуллаевна</username>
        <id>184705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Менің мақалаларым */</comment>
      <origin>3658188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="340" sha1="516kl835i3k2eocmexzr54a5orrtrlo" xml:space="preserve">== Менің мақалаларым ==
# [[Үсен Қарасайұлы]]
# [[Келі түбі]]
# [[Жарысқазан]]
#
# [[Оразкүл Асанғазиева]]
#
# [[Қошқар ата кесенесі (Шымкент)]])
# [[Ақшамшық]]
#[[Сүйіндіру және желек алу]]
#[[Қазан шегелеу]]</text>
      <sha1>516kl835i3k2eocmexzr54a5orrtrlo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658189</id>
      <parentid>3658188</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T05:13:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Жадыра Абибуллаевна</username>
        <id>184705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Менің мақалаларым */</comment>
      <origin>3658189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="400" sha1="889adp6158lnocjisjr7m653b211h3j" xml:space="preserve">== Менің мақалаларым ==
# [[Үсен Қарасайұлы]]
# [[Келі түбі]]
# [[Жарысқазан]]
#
# [[Оразкүл Асанғазиева]]
#
# [[Қошқар ата кесенесі (Шымкент)]])
# [[Ақшамшық]]
#[[Сүйіндіру және желек алу]]
#[[Қазан шегелеу]]
#[[Металлургтар сарайы (Шымкент)]]</text>
      <sha1>889adp6158lnocjisjr7m653b211h3j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Транскреация</title>
    <ns>0</ns>
    <id>785865</id>
    <revision>
      <id>3658219</id>
      <parentid>3648088</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T06:23:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>1nter pares [[Қатысушы:Mtdi20/Транскреация]] бетін [[Қатысушы:Транскреация]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады)</comment>
      <origin>3648088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13355" sha1="ljqp0lj8leinxc64yw3acz0ozy0an2f" xml:space="preserve">'''Транскреация''' (ағылш. Transcreation) — «translation» (аударма) және «creation» (жасау, шығармашылық) сөздерінің бірігуінен қалыптасқан [[термин]]. Ол [[аударматану]] ғылымында бастапқы мәтіннің мақсатын, стилін, эмоциялық реңкін және мәдени контексін сақтай отырып, оны басқа тілге бейімдеу үдерісін сипаттау үшін қолданылады.&lt;ref&gt;Rodríguez, M. A., Fernández (2019). «Transcreación: Retórica cultural y traducción publicitaria. Castilla» // ''Estudios de Literatura''. № 10: 223–250. DOI: 10.24197/cel.10.2019.223-250. HDL: 10486/691786.&lt;/ref&gt; Сәтті жүзеге асырылған транскреация нәтижесінде аударылған [[мәтін]] [[түпнұсқа]] мәтінмен бірдей эмоциялық әсер қалдырып, мақсатты аудиторияға сол мағыналық астарды жеткізеді. Бұл ұғым локализациямен тығыз байланысты, өйткені екі тәсіл де мәтінді белгілі бір аудиторияның тілдік және мәдени ерекшеліктеріне бейімдеуді көздейді. Алайда транскреация аудармашының шығармашылық рөлін ерекше атап көрсетеді. Дәстүрлі [[аударма]] түрлерінен айырмашылығы, транскреация тек сөздерді ғана емес, сонымен қатар бейнелерді, бейнематериалдарды және басқа да мультимедиалық элементтерді мақсатты аудиторияның ерекшеліктеріне сәйкес қайта өңдеуді қамтуы мүмкін. Транскреация теориясы алғашында көркем аударма саласында қалыптасқанымен, XXI ғасырдың басынан бастап халықаралық [[маркетинг]] пен жарнамада кеңінен қолданыла бастады. Қазіргі таңда бұл тәсіл бейнеойындар мен мобильді қосымшаларды аудару үдерісінде де маңызды рөл атқарады. Транскреация тұжырымдамасы аудармашының дербес шығармашылық қызметіне негізделеді.&lt;ref&gt;Pedersen, Daniel (2019). «Managing Transcreation Projects: An Ethnographic Study» // ''Translation Practice in the Field: Current Research on Socio-Cognitive Processes''. John Benjamins. ISBN 978-90-272-6219-6.&lt;/ref&gt; Маркетинг саласында транскреациямен айналысатын мамандар көбінесе копирайтерлер, копиэдиторлар немесе транскреаторлар деп аталады.&lt;ref&gt;Roturier, Johann (2015). ''Localizing Apps: A Practical Guide for Translators and Translation Students''. Routledge. ISBN 978-1-317-62167-6.&lt;/ref&gt; 

«Транскреация» термині алғаш рет 1676 жылы неміс философы Готфрид Вильгельм Лейбництің еңбектерінде кездеседі. Бұл [[тәсіл]] бастапқы мәтіннің мазмұнын тұтас қабылдап, оны мақсатты тілде қайта құруға бағытталған. Транскреация барысында енгізілетін өзгерістердің өзіндік себептері, түрлері, деңгейлері және шектеулері болады.&lt;ref&gt;Pedersen, Daniel (2019). «Managing Transcreation Projects: An Ethnographic Study» // ''Translation Practice in the Field: Current Research on Socio-Cognitive Processes''. John Benjamins. ISBN 978-90-272-6219-6.&lt;/ref&gt;

== Жалпы мәлімет ==

Транскреация ұғымын ХХ ғасырдың ортасында Үндістан мен Бразилия аудармашылары ғылыми айналымға енгізді. 1964 жылы үнді ғалымы Пурушоттама Лал санскрит классикалық шығармаларының аудармасы туралы пікір білдіре отырып, аудармашының міндеті мәтінді [[өңдеу]],[[үйлестіру]] және қайта [[түрлендіру]] екенін атап өткен. Оның пікірінше, мұндай қызмет көбіне транскреация сипатында жүзеге асады.&lt;ref&gt;Hagan, Minako; Mangiron, Carmen (2013). ''Game Localization: Translating for the Global Digital Entertainment Industry''. John Benjamins. ISBN 978-90-272-7186-0.&lt;/ref&gt;

Бразилияда бұл термин [[ақын]] әрі [[аудармашы]] Харолду ди Кампустың еңбектерімен байланыстырылады. Ол транскреацияны қан құю үдерісімен салыстырып, түпнұсқа мәтіннің «өмірлік күшін» жаңа тілде қайта жаңғырту тәсілі ретінде сипаттаған.

Транскреация ұғымы Қытайда да кеңінен танылған. 2010 жылы қытайлық Modern Advertising Magazine журналы бұл терминді алғаш рет [[жарнама]] және [[дизайн]] саласына арналған мақаласында қарастырды.&lt;ref&gt;«Textappeal: The Advantage of Talents» // ''Modern Advertising''. Тамыз 2010. 20–21-бб.&lt;/ref&gt;

== Мақсаты ==

[[Жарнама]] берушілер жаңа нарықтарға шыққан сайын, тілдік және мәдени шекаралардан асып түсу қажеттілігі арта түседі. Жарнамалық мәтіннің дұрыс аударылуын қамтамасыз етумен қатар, [[мәдениет]], [[салт-дәстүр]], диалектілер, идиомалар, [[юмор]] және [[контекст]] сияқты факторлар да ескеріледі. Жергілікті мұраға, құндылықтарға, наным-сенімдер мен мәдениетке құрметсіздік танытудың кез келген белгісі тұтынушыларға кері әсер етуі мүмкін. Сондықтан халықаралық нарықта жұмыс істейтін компаниялар жарнама агенттіктері арқылы немесе транскреацияға маманданған компаниялардың көмегімен транскреацияны барған сайын кеңінен қолдануда.&lt;ref&gt;Polak, Elliot; Cuttita, Frank (2006 жылғы наурыз). «Global Marketing Disasters and Recoveries» // ''Admap''. № 470: 36–38-бб.&lt;/ref&gt;

Транскреатордың міндеттеріне [[аудитория]] мен [[хабарлама]] арасында эмоционалдық байланыс орнату және оның мәдени тұрғыдан барынша өзекті болуын қамтамасыз ету жатады.&lt;ref&gt;Kates, Steven M.; Goh, Charlene (2003). «Brand Morphing: Implications for Advertising Theory and Practice» // ''Journal of Advertising''. 32 (1): 59–68. DOI: 10.1080/00913367.2003.10639049. ISSN 0091-3367. JSTOR 4622150. S2CID 144167731.&lt;/ref&gt; Мәдени және тілдік шекаралардан өткен кезде көптеген факторлар өзгеруі мүмкін және оларды ескеру қажет. Оларға мәдени мұра, ортақ құндылықтар, қалыптасқан тәжірибелер, кең таралған әлеуметтік ишаралар және олардың қабылдануы, эмоцияларды білдіру тәсілдері, [[ым-ишара]], [[дене]] қимылы және [[бет]] әлпетінің өзгерістері жатады. Бұл факторлар өз кезегінде тұтынушылардың мінез-құлқына және жарнаманың [[мәтін]], дауыс ырғағы, юмор, көрініс орны, актерлерді таңдау және жалпы мәнер секілді элементтеріне реакциясына әсер етеді.

Транскреация веб-сайттың іздеу жүйелеріндегі оңтайландыру көрсеткіштеріне де оң әсер етуі мүмкін, өйткені іздеу жүйелері пайдаланушы тәжірибесі мен контент сапасына басымдық береді.&lt;ref&gt;Stein, Adriana (2021 жылғы 13 шілде). «Your Cheat Sheet to Google's 200 (Known) Ranking Factors» // ''blog.hubspot.com''. 2022 жылғы 10 тамызда қаралды.&lt;/ref&gt;

== Аудармамен байланысы == 

Классикалық тұрғыдан алғанда, XVII ғасырдан бері қалыптасқан жіктеу бойынша аударма үш тәсілге бөлінеді: [[метафраза]], яғни сөзбе-сөз аударма; парафраза, яғни ойды басқа сөздермен жеткізу; және [[имитация]].&lt;ref&gt;Hopkins, David (2014). «Dryden as Translator» // ''Oxford Handbooks Online''. DOI: 10.1093/oxfordhb/9780199935338.013.10. ISBN 978-0-19-993533-8.&lt;/ref&gt; Осы тұрғыдан алғанда, транскреация аудармадағы «имитация» немесе «бейімдеу» тәсілінің бір түрі болып саналады.&lt;ref&gt;St-Pierre, David (2016). «Theory and Practice: Translation in India» // ''Unity in Diversity: Current Trends in Translation Studies''. Routledge. ISBN 978-1-134-96042-2.&lt;/ref&gt; Сол сияқты еркін [[аударма]] мен сөзбе-сөз аударма арасындағы аралықты қарастырғанда, транскреация осы екі тәсілдің ішінде «еркін аудармаға» ең жақын орналасады.&lt;ref&gt;Gaballo, Viviana (2012). «Exploring the Boundaries of Transcreation in Specialized Translation» // ''ESP Across Cultures''.&lt;/ref&gt;

Алайда транскреацияны аударманың дербес түрі ретінде қарастырудың негізділігіне күмән келтірілген. Бұл термин жаңа [[бизнес]] мүмкіндіктерін іздейтін [[аударма]] делдалдары арасында кеңінен қолдау тапқанымен, кәсіби аудармашылар тарапынан оған едәуір дәрежеде күмәнмен қаралады.&lt;ref&gt;&lt;ref&gt;Gaballo, Viviana (2012). «Exploring the Boundaries of Transcreation in Specialized Translation» // ''ESP Across Cultures''. 9.&lt;/ref&gt;

== Коммерциялық қолданысы ==

XXI ғасырда кейбір аударма агенттіктері өздерін арнайы транскреация агенттіктері ретінде таныта бастады. Транскреация жергілікті маркетологтарға жаһандық жарнамалық хабарламаның негізгі мәнін сақтай отырып, оны өз нарығының ерекшеліктеріне бейімдеуге мүмкіндік береді. Осылайша, транскреациядан өткен жаһандық жарнамалық науқан жалпы әлемдік стратегияны сақтай отырып, икемдірек сипатқа ие болады.

Осыған сәйкес, транскреацияның кең таралуы халықаралық маркетингтік науқандардың өсуімен қатар жүрді. 1960 жылы халықаралық тапсырыстар АҚШ-тағы ең ірі он [[жарнама]] агенттігінің жалпы кірісінің 6 пайызын құрады. 1991 жылға қарай бұл көрсеткіш 60 пайызға дейін өсті және содан бері де артып келеді.&lt;ref&gt;Ducoffe, Robert; Grein, Andreas (1998). «Strategic Responses to Market Globalization Among Advertising Agencies» // ''International Journal of Advertising''. 17 (3): 301–319&lt;/ref&gt; Бұл үрдіс «жаһандық ойла, жергілікті әрекет ет» қағидатына сәйкес дамып отыр.&lt;ref&gt;Harris, Greg (1994). «International Advertising Standardization: What Do the Multinationals Actually Standardize?» // ''Journal of International Marketing''. 2 (4): 13–30. DOI: 10.1177/1069031X9400200402. ISSN 1069-031X. JSTOR 25048564. S2CID 158254531.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ljqp0lj8leinxc64yw3acz0ozy0an2f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658220</id>
      <parentid>3658219</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T06:23:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>1nter pares [[Қатысушы:Транскреация]] бетін [[Транскреация]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады)</comment>
      <origin>3648088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13355" sha1="ljqp0lj8leinxc64yw3acz0ozy0an2f" xml:space="preserve">'''Транскреация''' (ағылш. Transcreation) — «translation» (аударма) және «creation» (жасау, шығармашылық) сөздерінің бірігуінен қалыптасқан [[термин]]. Ол [[аударматану]] ғылымында бастапқы мәтіннің мақсатын, стилін, эмоциялық реңкін және мәдени контексін сақтай отырып, оны басқа тілге бейімдеу үдерісін сипаттау үшін қолданылады.&lt;ref&gt;Rodríguez, M. A., Fernández (2019). «Transcreación: Retórica cultural y traducción publicitaria. Castilla» // ''Estudios de Literatura''. № 10: 223–250. DOI: 10.24197/cel.10.2019.223-250. HDL: 10486/691786.&lt;/ref&gt; Сәтті жүзеге асырылған транскреация нәтижесінде аударылған [[мәтін]] [[түпнұсқа]] мәтінмен бірдей эмоциялық әсер қалдырып, мақсатты аудиторияға сол мағыналық астарды жеткізеді. Бұл ұғым локализациямен тығыз байланысты, өйткені екі тәсіл де мәтінді белгілі бір аудиторияның тілдік және мәдени ерекшеліктеріне бейімдеуді көздейді. Алайда транскреация аудармашының шығармашылық рөлін ерекше атап көрсетеді. Дәстүрлі [[аударма]] түрлерінен айырмашылығы, транскреация тек сөздерді ғана емес, сонымен қатар бейнелерді, бейнематериалдарды және басқа да мультимедиалық элементтерді мақсатты аудиторияның ерекшеліктеріне сәйкес қайта өңдеуді қамтуы мүмкін. Транскреация теориясы алғашында көркем аударма саласында қалыптасқанымен, XXI ғасырдың басынан бастап халықаралық [[маркетинг]] пен жарнамада кеңінен қолданыла бастады. Қазіргі таңда бұл тәсіл бейнеойындар мен мобильді қосымшаларды аудару үдерісінде де маңызды рөл атқарады. Транскреация тұжырымдамасы аудармашының дербес шығармашылық қызметіне негізделеді.&lt;ref&gt;Pedersen, Daniel (2019). «Managing Transcreation Projects: An Ethnographic Study» // ''Translation Practice in the Field: Current Research on Socio-Cognitive Processes''. John Benjamins. ISBN 978-90-272-6219-6.&lt;/ref&gt; Маркетинг саласында транскреациямен айналысатын мамандар көбінесе копирайтерлер, копиэдиторлар немесе транскреаторлар деп аталады.&lt;ref&gt;Roturier, Johann (2015). ''Localizing Apps: A Practical Guide for Translators and Translation Students''. Routledge. ISBN 978-1-317-62167-6.&lt;/ref&gt; 

«Транскреация» термині алғаш рет 1676 жылы неміс философы Готфрид Вильгельм Лейбництің еңбектерінде кездеседі. Бұл [[тәсіл]] бастапқы мәтіннің мазмұнын тұтас қабылдап, оны мақсатты тілде қайта құруға бағытталған. Транскреация барысында енгізілетін өзгерістердің өзіндік себептері, түрлері, деңгейлері және шектеулері болады.&lt;ref&gt;Pedersen, Daniel (2019). «Managing Transcreation Projects: An Ethnographic Study» // ''Translation Practice in the Field: Current Research on Socio-Cognitive Processes''. John Benjamins. ISBN 978-90-272-6219-6.&lt;/ref&gt;

== Жалпы мәлімет ==

Транскреация ұғымын ХХ ғасырдың ортасында Үндістан мен Бразилия аудармашылары ғылыми айналымға енгізді. 1964 жылы үнді ғалымы Пурушоттама Лал санскрит классикалық шығармаларының аудармасы туралы пікір білдіре отырып, аудармашының міндеті мәтінді [[өңдеу]],[[үйлестіру]] және қайта [[түрлендіру]] екенін атап өткен. Оның пікірінше, мұндай қызмет көбіне транскреация сипатында жүзеге асады.&lt;ref&gt;Hagan, Minako; Mangiron, Carmen (2013). ''Game Localization: Translating for the Global Digital Entertainment Industry''. John Benjamins. ISBN 978-90-272-7186-0.&lt;/ref&gt;

Бразилияда бұл термин [[ақын]] әрі [[аудармашы]] Харолду ди Кампустың еңбектерімен байланыстырылады. Ол транскреацияны қан құю үдерісімен салыстырып, түпнұсқа мәтіннің «өмірлік күшін» жаңа тілде қайта жаңғырту тәсілі ретінде сипаттаған.

Транскреация ұғымы Қытайда да кеңінен танылған. 2010 жылы қытайлық Modern Advertising Magazine журналы бұл терминді алғаш рет [[жарнама]] және [[дизайн]] саласына арналған мақаласында қарастырды.&lt;ref&gt;«Textappeal: The Advantage of Talents» // ''Modern Advertising''. Тамыз 2010. 20–21-бб.&lt;/ref&gt;

== Мақсаты ==

[[Жарнама]] берушілер жаңа нарықтарға шыққан сайын, тілдік және мәдени шекаралардан асып түсу қажеттілігі арта түседі. Жарнамалық мәтіннің дұрыс аударылуын қамтамасыз етумен қатар, [[мәдениет]], [[салт-дәстүр]], диалектілер, идиомалар, [[юмор]] және [[контекст]] сияқты факторлар да ескеріледі. Жергілікті мұраға, құндылықтарға, наным-сенімдер мен мәдениетке құрметсіздік танытудың кез келген белгісі тұтынушыларға кері әсер етуі мүмкін. Сондықтан халықаралық нарықта жұмыс істейтін компаниялар жарнама агенттіктері арқылы немесе транскреацияға маманданған компаниялардың көмегімен транскреацияны барған сайын кеңінен қолдануда.&lt;ref&gt;Polak, Elliot; Cuttita, Frank (2006 жылғы наурыз). «Global Marketing Disasters and Recoveries» // ''Admap''. № 470: 36–38-бб.&lt;/ref&gt;

Транскреатордың міндеттеріне [[аудитория]] мен [[хабарлама]] арасында эмоционалдық байланыс орнату және оның мәдени тұрғыдан барынша өзекті болуын қамтамасыз ету жатады.&lt;ref&gt;Kates, Steven M.; Goh, Charlene (2003). «Brand Morphing: Implications for Advertising Theory and Practice» // ''Journal of Advertising''. 32 (1): 59–68. DOI: 10.1080/00913367.2003.10639049. ISSN 0091-3367. JSTOR 4622150. S2CID 144167731.&lt;/ref&gt; Мәдени және тілдік шекаралардан өткен кезде көптеген факторлар өзгеруі мүмкін және оларды ескеру қажет. Оларға мәдени мұра, ортақ құндылықтар, қалыптасқан тәжірибелер, кең таралған әлеуметтік ишаралар және олардың қабылдануы, эмоцияларды білдіру тәсілдері, [[ым-ишара]], [[дене]] қимылы және [[бет]] әлпетінің өзгерістері жатады. Бұл факторлар өз кезегінде тұтынушылардың мінез-құлқына және жарнаманың [[мәтін]], дауыс ырғағы, юмор, көрініс орны, актерлерді таңдау және жалпы мәнер секілді элементтеріне реакциясына әсер етеді.

Транскреация веб-сайттың іздеу жүйелеріндегі оңтайландыру көрсеткіштеріне де оң әсер етуі мүмкін, өйткені іздеу жүйелері пайдаланушы тәжірибесі мен контент сапасына басымдық береді.&lt;ref&gt;Stein, Adriana (2021 жылғы 13 шілде). «Your Cheat Sheet to Google's 200 (Known) Ranking Factors» // ''blog.hubspot.com''. 2022 жылғы 10 тамызда қаралды.&lt;/ref&gt;

== Аудармамен байланысы == 

Классикалық тұрғыдан алғанда, XVII ғасырдан бері қалыптасқан жіктеу бойынша аударма үш тәсілге бөлінеді: [[метафраза]], яғни сөзбе-сөз аударма; парафраза, яғни ойды басқа сөздермен жеткізу; және [[имитация]].&lt;ref&gt;Hopkins, David (2014). «Dryden as Translator» // ''Oxford Handbooks Online''. DOI: 10.1093/oxfordhb/9780199935338.013.10. ISBN 978-0-19-993533-8.&lt;/ref&gt; Осы тұрғыдан алғанда, транскреация аудармадағы «имитация» немесе «бейімдеу» тәсілінің бір түрі болып саналады.&lt;ref&gt;St-Pierre, David (2016). «Theory and Practice: Translation in India» // ''Unity in Diversity: Current Trends in Translation Studies''. Routledge. ISBN 978-1-134-96042-2.&lt;/ref&gt; Сол сияқты еркін [[аударма]] мен сөзбе-сөз аударма арасындағы аралықты қарастырғанда, транскреация осы екі тәсілдің ішінде «еркін аудармаға» ең жақын орналасады.&lt;ref&gt;Gaballo, Viviana (2012). «Exploring the Boundaries of Transcreation in Specialized Translation» // ''ESP Across Cultures''.&lt;/ref&gt;

Алайда транскреацияны аударманың дербес түрі ретінде қарастырудың негізділігіне күмән келтірілген. Бұл термин жаңа [[бизнес]] мүмкіндіктерін іздейтін [[аударма]] делдалдары арасында кеңінен қолдау тапқанымен, кәсіби аудармашылар тарапынан оған едәуір дәрежеде күмәнмен қаралады.&lt;ref&gt;&lt;ref&gt;Gaballo, Viviana (2012). «Exploring the Boundaries of Transcreation in Specialized Translation» // ''ESP Across Cultures''. 9.&lt;/ref&gt;

== Коммерциялық қолданысы ==

XXI ғасырда кейбір аударма агенттіктері өздерін арнайы транскреация агенттіктері ретінде таныта бастады. Транскреация жергілікті маркетологтарға жаһандық жарнамалық хабарламаның негізгі мәнін сақтай отырып, оны өз нарығының ерекшеліктеріне бейімдеуге мүмкіндік береді. Осылайша, транскреациядан өткен жаһандық жарнамалық науқан жалпы әлемдік стратегияны сақтай отырып, икемдірек сипатқа ие болады.

Осыған сәйкес, транскреацияның кең таралуы халықаралық маркетингтік науқандардың өсуімен қатар жүрді. 1960 жылы халықаралық тапсырыстар АҚШ-тағы ең ірі он [[жарнама]] агенттігінің жалпы кірісінің 6 пайызын құрады. 1991 жылға қарай бұл көрсеткіш 60 пайызға дейін өсті және содан бері де артып келеді.&lt;ref&gt;Ducoffe, Robert; Grein, Andreas (1998). «Strategic Responses to Market Globalization Among Advertising Agencies» // ''International Journal of Advertising''. 17 (3): 301–319&lt;/ref&gt; Бұл үрдіс «жаһандық ойла, жергілікті әрекет ет» қағидатына сәйкес дамып отыр.&lt;ref&gt;Harris, Greg (1994). «International Advertising Standardization: What Do the Multinationals Actually Standardize?» // ''Journal of International Marketing''. 2 (4): 13–30. DOI: 10.1177/1069031X9400200402. ISSN 1069-031X. JSTOR 25048564. S2CID 158254531.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ljqp0lj8leinxc64yw3acz0ozy0an2f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658221</id>
      <parentid>3658220</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T06:24:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3658221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13353" sha1="s7vr3zlbrzhh8lc0cbjqpjlfxuwut0g" xml:space="preserve">'''Транскреация''' ({{lang-en|Transcreation) — «translation» (аударма) және «creation» (жасау, шығармашылық) сөздерінің бірігуінен қалыптасқан [[термин]]. Ол [[аударматану]] ғылымында бастапқы мәтіннің мақсатын, стилін, эмоциялық реңкін және мәдени контексін сақтай отырып, оны басқа тілге бейімдеу үдерісін сипаттау үшін қолданылады.&lt;ref&gt;Rodríguez, M. A., Fernández (2019). «Transcreación: Retórica cultural y traducción publicitaria. Castilla» // ''Estudios de Literatura''. № 10: 223–250. DOI: 10.24197/cel.10.2019.223-250. HDL: 10486/691786.&lt;/ref&gt; Сәтті жүзеге асырылған транскреация нәтижесінде аударылған [[мәтін]] [[түпнұсқа]] мәтінмен бірдей эмоциялық әсер қалдырып, мақсатты аудиторияға сол мағыналық астарды жеткізеді. Бұл ұғым локализациямен тығыз байланысты, өйткені екі тәсіл де мәтінді белгілі бір аудиторияның тілдік және мәдени ерекшеліктеріне бейімдеуді көздейді. Алайда транскреация аудармашының шығармашылық рөлін ерекше атап көрсетеді. Дәстүрлі [[аударма]] түрлерінен айырмашылығы, транскреация тек сөздерді ғана емес, сонымен қатар бейнелерді, бейнематериалдарды және басқа да мультимедиалық элементтерді мақсатты аудиторияның ерекшеліктеріне сәйкес қайта өңдеуді қамтуы мүмкін. Транскреация теориясы алғашында көркем аударма саласында қалыптасқанымен, XXI ғасырдың басынан бастап халықаралық [[маркетинг]] пен жарнамада кеңінен қолданыла бастады. Қазіргі таңда бұл тәсіл бейнеойындар мен мобильді қосымшаларды аудару үдерісінде де маңызды рөл атқарады. Транскреация тұжырымдамасы аудармашының дербес шығармашылық қызметіне негізделеді.&lt;ref&gt;Pedersen, Daniel (2019). «Managing Transcreation Projects: An Ethnographic Study» // ''Translation Practice in the Field: Current Research on Socio-Cognitive Processes''. John Benjamins. ISBN 978-90-272-6219-6.&lt;/ref&gt; Маркетинг саласында транскреациямен айналысатын мамандар көбінесе копирайтерлер, копиэдиторлар немесе транскреаторлар деп аталады.&lt;ref&gt;Roturier, Johann (2015). ''Localizing Apps: A Practical Guide for Translators and Translation Students''. Routledge. ISBN 978-1-317-62167-6.&lt;/ref&gt; 

«Транскреация» термині алғаш рет 1676 жылы неміс философы Готфрид Вильгельм Лейбництің еңбектерінде кездеседі. Бұл [[тәсіл]] бастапқы мәтіннің мазмұнын тұтас қабылдап, оны мақсатты тілде қайта құруға бағытталған. Транскреация барысында енгізілетін өзгерістердің өзіндік себептері, түрлері, деңгейлері және шектеулері болады.&lt;ref&gt;Pedersen, Daniel (2019). «Managing Transcreation Projects: An Ethnographic Study» // ''Translation Practice in the Field: Current Research on Socio-Cognitive Processes''. John Benjamins. ISBN 978-90-272-6219-6.&lt;/ref&gt;

== Жалпы мәлімет ==

Транскреация ұғымын ХХ ғасырдың ортасында Үндістан мен Бразилия аудармашылары ғылыми айналымға енгізді. 1964 жылы үнді ғалымы Пурушоттама Лал санскрит классикалық шығармаларының аудармасы туралы пікір білдіре отырып, аудармашының міндеті мәтінді [[өңдеу]],[[үйлестіру]] және қайта [[түрлендіру]] екенін атап өткен. Оның пікірінше, мұндай қызмет көбіне транскреация сипатында жүзеге асады.&lt;ref&gt;Hagan, Minako; Mangiron, Carmen (2013). ''Game Localization: Translating for the Global Digital Entertainment Industry''. John Benjamins. ISBN 978-90-272-7186-0.&lt;/ref&gt;

Бразилияда бұл термин [[ақын]] әрі [[аудармашы]] Харолду ди Кампустың еңбектерімен байланыстырылады. Ол транскреацияны қан құю үдерісімен салыстырып, түпнұсқа мәтіннің «өмірлік күшін» жаңа тілде қайта жаңғырту тәсілі ретінде сипаттаған.

Транскреация ұғымы Қытайда да кеңінен танылған. 2010 жылы қытайлық Modern Advertising Magazine журналы бұл терминді алғаш рет [[жарнама]] және [[дизайн]] саласына арналған мақаласында қарастырды.&lt;ref&gt;«Textappeal: The Advantage of Talents» // ''Modern Advertising''. Тамыз 2010. 20–21-бб.&lt;/ref&gt;

== Мақсаты ==

[[Жарнама]] берушілер жаңа нарықтарға шыққан сайын, тілдік және мәдени шекаралардан асып түсу қажеттілігі арта түседі. Жарнамалық мәтіннің дұрыс аударылуын қамтамасыз етумен қатар, [[мәдениет]], [[салт-дәстүр]], диалектілер, идиомалар, [[юмор]] және [[контекст]] сияқты факторлар да ескеріледі. Жергілікті мұраға, құндылықтарға, наным-сенімдер мен мәдениетке құрметсіздік танытудың кез келген белгісі тұтынушыларға кері әсер етуі мүмкін. Сондықтан халықаралық нарықта жұмыс істейтін компаниялар жарнама агенттіктері арқылы немесе транскреацияға маманданған компаниялардың көмегімен транскреацияны барған сайын кеңінен қолдануда.&lt;ref&gt;Polak, Elliot; Cuttita, Frank (2006 жылғы наурыз). «Global Marketing Disasters and Recoveries» // ''Admap''. № 470: 36–38-бб.&lt;/ref&gt;

Транскреатордың міндеттеріне [[аудитория]] мен [[хабарлама]] арасында эмоционалдық байланыс орнату және оның мәдени тұрғыдан барынша өзекті болуын қамтамасыз ету жатады.&lt;ref&gt;Kates, Steven M.; Goh, Charlene (2003). «Brand Morphing: Implications for Advertising Theory and Practice» // ''Journal of Advertising''. 32 (1): 59–68. DOI: 10.1080/00913367.2003.10639049. ISSN 0091-3367. JSTOR 4622150. S2CID 144167731.&lt;/ref&gt; Мәдени және тілдік шекаралардан өткен кезде көптеген факторлар өзгеруі мүмкін және оларды ескеру қажет. Оларға мәдени мұра, ортақ құндылықтар, қалыптасқан тәжірибелер, кең таралған әлеуметтік ишаралар және олардың қабылдануы, эмоцияларды білдіру тәсілдері, [[ым-ишара]], [[дене]] қимылы және [[бет]] әлпетінің өзгерістері жатады. Бұл факторлар өз кезегінде тұтынушылардың мінез-құлқына және жарнаманың [[мәтін]], дауыс ырғағы, юмор, көрініс орны, актерлерді таңдау және жалпы мәнер секілді элементтеріне реакциясына әсер етеді.

Транскреация веб-сайттың іздеу жүйелеріндегі оңтайландыру көрсеткіштеріне де оң әсер етуі мүмкін, өйткені іздеу жүйелері пайдаланушы тәжірибесі мен контент сапасына басымдық береді.&lt;ref&gt;Stein, Adriana (2021 жылғы 13 шілде). «Your Cheat Sheet to Google's 200 (Known) Ranking Factors» // ''blog.hubspot.com''. 2022 жылғы 10 тамызда қаралды.&lt;/ref&gt;

== Аудармамен байланысы == 

Классикалық тұрғыдан алғанда, XVII ғасырдан бері қалыптасқан жіктеу бойынша аударма үш тәсілге бөлінеді: [[метафраза]], яғни сөзбе-сөз аударма; парафраза, яғни ойды басқа сөздермен жеткізу; және [[имитация]].&lt;ref&gt;Hopkins, David (2014). «Dryden as Translator» // ''Oxford Handbooks Online''. DOI: 10.1093/oxfordhb/9780199935338.013.10. ISBN 978-0-19-993533-8.&lt;/ref&gt; Осы тұрғыдан алғанда, транскреация аудармадағы «имитация» немесе «бейімдеу» тәсілінің бір түрі болып саналады.&lt;ref&gt;St-Pierre, David (2016). «Theory and Practice: Translation in India» // ''Unity in Diversity: Current Trends in Translation Studies''. Routledge. ISBN 978-1-134-96042-2.&lt;/ref&gt; Сол сияқты еркін [[аударма]] мен сөзбе-сөз аударма арасындағы аралықты қарастырғанда, транскреация осы екі тәсілдің ішінде «еркін аудармаға» ең жақын орналасады.&lt;ref&gt;Gaballo, Viviana (2012). «Exploring the Boundaries of Transcreation in Specialized Translation» // ''ESP Across Cultures''.&lt;/ref&gt;

Алайда транскреацияны аударманың дербес түрі ретінде қарастырудың негізділігіне күмән келтірілген. Бұл термин жаңа [[бизнес]] мүмкіндіктерін іздейтін [[аударма]] делдалдары арасында кеңінен қолдау тапқанымен, кәсіби аудармашылар тарапынан оған едәуір дәрежеде күмәнмен қаралады.&lt;ref&gt;&lt;ref&gt;Gaballo, Viviana (2012). «Exploring the Boundaries of Transcreation in Specialized Translation» // ''ESP Across Cultures''. 9.&lt;/ref&gt;

== Коммерциялық қолданысы ==

XXI ғасырда кейбір аударма агенттіктері өздерін арнайы транскреация агенттіктері ретінде таныта бастады. Транскреация жергілікті маркетологтарға жаһандық жарнамалық хабарламаның негізгі мәнін сақтай отырып, оны өз нарығының ерекшеліктеріне бейімдеуге мүмкіндік береді. Осылайша, транскреациядан өткен жаһандық жарнамалық науқан жалпы әлемдік стратегияны сақтай отырып, икемдірек сипатқа ие болады.

Осыған сәйкес, транскреацияның кең таралуы халықаралық маркетингтік науқандардың өсуімен қатар жүрді. 1960 жылы халықаралық тапсырыстар АҚШ-тағы ең ірі он [[жарнама]] агенттігінің жалпы кірісінің 6 пайызын құрады. 1991 жылға қарай бұл көрсеткіш 60 пайызға дейін өсті және содан бері де артып келеді.&lt;ref&gt;Ducoffe, Robert; Grein, Andreas (1998). «Strategic Responses to Market Globalization Among Advertising Agencies» // ''International Journal of Advertising''. 17 (3): 301–319&lt;/ref&gt; Бұл үрдіс «жаһандық ойла, жергілікті әрекет ет» қағидатына сәйкес дамып отыр.&lt;ref&gt;Harris, Greg (1994). «International Advertising Standardization: What Do the Multinationals Actually Standardize?» // ''Journal of International Marketing''. 2 (4): 13–30. DOI: 10.1177/1069031X9400200402. ISSN 1069-031X. JSTOR 25048564. S2CID 158254531.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>s7vr3zlbrzhh8lc0cbjqpjlfxuwut0g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658222</id>
      <parentid>3658221</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T06:24:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3658222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13355" sha1="mqmpwhav8ffujw5j9dinkz1wjj4prdb" xml:space="preserve">'''Транскреация''' ({{lang-en|Transcreation}}) — «translation» (аударма) және «creation» (жасау, шығармашылық) сөздерінің бірігуінен қалыптасқан [[термин]]. Ол [[аударматану]] ғылымында бастапқы мәтіннің мақсатын, стилін, эмоциялық реңкін және мәдени контексін сақтай отырып, оны басқа тілге бейімдеу үдерісін сипаттау үшін қолданылады.&lt;ref&gt;Rodríguez, M. A., Fernández (2019). «Transcreación: Retórica cultural y traducción publicitaria. Castilla» // ''Estudios de Literatura''. № 10: 223–250. DOI: 10.24197/cel.10.2019.223-250. HDL: 10486/691786.&lt;/ref&gt; Сәтті жүзеге асырылған транскреация нәтижесінде аударылған [[мәтін]] [[түпнұсқа]] мәтінмен бірдей эмоциялық әсер қалдырып, мақсатты аудиторияға сол мағыналық астарды жеткізеді. Бұл ұғым локализациямен тығыз байланысты, өйткені екі тәсіл де мәтінді белгілі бір аудиторияның тілдік және мәдени ерекшеліктеріне бейімдеуді көздейді. Алайда транскреация аудармашының шығармашылық рөлін ерекше атап көрсетеді. Дәстүрлі [[аударма]] түрлерінен айырмашылығы, транскреация тек сөздерді ғана емес, сонымен қатар бейнелерді, бейнематериалдарды және басқа да мультимедиалық элементтерді мақсатты аудиторияның ерекшеліктеріне сәйкес қайта өңдеуді қамтуы мүмкін. Транскреация теориясы алғашында көркем аударма саласында қалыптасқанымен, XXI ғасырдың басынан бастап халықаралық [[маркетинг]] пен жарнамада кеңінен қолданыла бастады. Қазіргі таңда бұл тәсіл бейнеойындар мен мобильді қосымшаларды аудару үдерісінде де маңызды рөл атқарады. Транскреация тұжырымдамасы аудармашының дербес шығармашылық қызметіне негізделеді.&lt;ref&gt;Pedersen, Daniel (2019). «Managing Transcreation Projects: An Ethnographic Study» // ''Translation Practice in the Field: Current Research on Socio-Cognitive Processes''. John Benjamins. ISBN 978-90-272-6219-6.&lt;/ref&gt; Маркетинг саласында транскреациямен айналысатын мамандар көбінесе копирайтерлер, копиэдиторлар немесе транскреаторлар деп аталады.&lt;ref&gt;Roturier, Johann (2015). ''Localizing Apps: A Practical Guide for Translators and Translation Students''. Routledge. ISBN 978-1-317-62167-6.&lt;/ref&gt; 

«Транскреация» термині алғаш рет 1676 жылы неміс философы Готфрид Вильгельм Лейбництің еңбектерінде кездеседі. Бұл [[тәсіл]] бастапқы мәтіннің мазмұнын тұтас қабылдап, оны мақсатты тілде қайта құруға бағытталған. Транскреация барысында енгізілетін өзгерістердің өзіндік себептері, түрлері, деңгейлері және шектеулері болады.&lt;ref&gt;Pedersen, Daniel (2019). «Managing Transcreation Projects: An Ethnographic Study» // ''Translation Practice in the Field: Current Research on Socio-Cognitive Processes''. John Benjamins. ISBN 978-90-272-6219-6.&lt;/ref&gt;

== Жалпы мәлімет ==

Транскреация ұғымын ХХ ғасырдың ортасында Үндістан мен Бразилия аудармашылары ғылыми айналымға енгізді. 1964 жылы үнді ғалымы Пурушоттама Лал санскрит классикалық шығармаларының аудармасы туралы пікір білдіре отырып, аудармашының міндеті мәтінді [[өңдеу]],[[үйлестіру]] және қайта [[түрлендіру]] екенін атап өткен. Оның пікірінше, мұндай қызмет көбіне транскреация сипатында жүзеге асады.&lt;ref&gt;Hagan, Minako; Mangiron, Carmen (2013). ''Game Localization: Translating for the Global Digital Entertainment Industry''. John Benjamins. ISBN 978-90-272-7186-0.&lt;/ref&gt;

Бразилияда бұл термин [[ақын]] әрі [[аудармашы]] Харолду ди Кампустың еңбектерімен байланыстырылады. Ол транскреацияны қан құю үдерісімен салыстырып, түпнұсқа мәтіннің «өмірлік күшін» жаңа тілде қайта жаңғырту тәсілі ретінде сипаттаған.

Транскреация ұғымы Қытайда да кеңінен танылған. 2010 жылы қытайлық Modern Advertising Magazine журналы бұл терминді алғаш рет [[жарнама]] және [[дизайн]] саласына арналған мақаласында қарастырды.&lt;ref&gt;«Textappeal: The Advantage of Talents» // ''Modern Advertising''. Тамыз 2010. 20–21-бб.&lt;/ref&gt;

== Мақсаты ==

[[Жарнама]] берушілер жаңа нарықтарға шыққан сайын, тілдік және мәдени шекаралардан асып түсу қажеттілігі арта түседі. Жарнамалық мәтіннің дұрыс аударылуын қамтамасыз етумен қатар, [[мәдениет]], [[салт-дәстүр]], диалектілер, идиомалар, [[юмор]] және [[контекст]] сияқты факторлар да ескеріледі. Жергілікті мұраға, құндылықтарға, наным-сенімдер мен мәдениетке құрметсіздік танытудың кез келген белгісі тұтынушыларға кері әсер етуі мүмкін. Сондықтан халықаралық нарықта жұмыс істейтін компаниялар жарнама агенттіктері арқылы немесе транскреацияға маманданған компаниялардың көмегімен транскреацияны барған сайын кеңінен қолдануда.&lt;ref&gt;Polak, Elliot; Cuttita, Frank (2006 жылғы наурыз). «Global Marketing Disasters and Recoveries» // ''Admap''. № 470: 36–38-бб.&lt;/ref&gt;

Транскреатордың міндеттеріне [[аудитория]] мен [[хабарлама]] арасында эмоционалдық байланыс орнату және оның мәдени тұрғыдан барынша өзекті болуын қамтамасыз ету жатады.&lt;ref&gt;Kates, Steven M.; Goh, Charlene (2003). «Brand Morphing: Implications for Advertising Theory and Practice» // ''Journal of Advertising''. 32 (1): 59–68. DOI: 10.1080/00913367.2003.10639049. ISSN 0091-3367. JSTOR 4622150. S2CID 144167731.&lt;/ref&gt; Мәдени және тілдік шекаралардан өткен кезде көптеген факторлар өзгеруі мүмкін және оларды ескеру қажет. Оларға мәдени мұра, ортақ құндылықтар, қалыптасқан тәжірибелер, кең таралған әлеуметтік ишаралар және олардың қабылдануы, эмоцияларды білдіру тәсілдері, [[ым-ишара]], [[дене]] қимылы және [[бет]] әлпетінің өзгерістері жатады. Бұл факторлар өз кезегінде тұтынушылардың мінез-құлқына және жарнаманың [[мәтін]], дауыс ырғағы, юмор, көрініс орны, актерлерді таңдау және жалпы мәнер секілді элементтеріне реакциясына әсер етеді.

Транскреация веб-сайттың іздеу жүйелеріндегі оңтайландыру көрсеткіштеріне де оң әсер етуі мүмкін, өйткені іздеу жүйелері пайдаланушы тәжірибесі мен контент сапасына басымдық береді.&lt;ref&gt;Stein, Adriana (2021 жылғы 13 шілде). «Your Cheat Sheet to Google's 200 (Known) Ranking Factors» // ''blog.hubspot.com''. 2022 жылғы 10 тамызда қаралды.&lt;/ref&gt;

== Аудармамен байланысы == 

Классикалық тұрғыдан алғанда, XVII ғасырдан бері қалыптасқан жіктеу бойынша аударма үш тәсілге бөлінеді: [[метафраза]], яғни сөзбе-сөз аударма; парафраза, яғни ойды басқа сөздермен жеткізу; және [[имитация]].&lt;ref&gt;Hopkins, David (2014). «Dryden as Translator» // ''Oxford Handbooks Online''. DOI: 10.1093/oxfordhb/9780199935338.013.10. ISBN 978-0-19-993533-8.&lt;/ref&gt; Осы тұрғыдан алғанда, транскреация аудармадағы «имитация» немесе «бейімдеу» тәсілінің бір түрі болып саналады.&lt;ref&gt;St-Pierre, David (2016). «Theory and Practice: Translation in India» // ''Unity in Diversity: Current Trends in Translation Studies''. Routledge. ISBN 978-1-134-96042-2.&lt;/ref&gt; Сол сияқты еркін [[аударма]] мен сөзбе-сөз аударма арасындағы аралықты қарастырғанда, транскреация осы екі тәсілдің ішінде «еркін аудармаға» ең жақын орналасады.&lt;ref&gt;Gaballo, Viviana (2012). «Exploring the Boundaries of Transcreation in Specialized Translation» // ''ESP Across Cultures''.&lt;/ref&gt;

Алайда транскреацияны аударманың дербес түрі ретінде қарастырудың негізділігіне күмән келтірілген. Бұл термин жаңа [[бизнес]] мүмкіндіктерін іздейтін [[аударма]] делдалдары арасында кеңінен қолдау тапқанымен, кәсіби аудармашылар тарапынан оған едәуір дәрежеде күмәнмен қаралады.&lt;ref&gt;&lt;ref&gt;Gaballo, Viviana (2012). «Exploring the Boundaries of Transcreation in Specialized Translation» // ''ESP Across Cultures''. 9.&lt;/ref&gt;

== Коммерциялық қолданысы ==

XXI ғасырда кейбір аударма агенттіктері өздерін арнайы транскреация агенттіктері ретінде таныта бастады. Транскреация жергілікті маркетологтарға жаһандық жарнамалық хабарламаның негізгі мәнін сақтай отырып, оны өз нарығының ерекшеліктеріне бейімдеуге мүмкіндік береді. Осылайша, транскреациядан өткен жаһандық жарнамалық науқан жалпы әлемдік стратегияны сақтай отырып, икемдірек сипатқа ие болады.

Осыған сәйкес, транскреацияның кең таралуы халықаралық маркетингтік науқандардың өсуімен қатар жүрді. 1960 жылы халықаралық тапсырыстар АҚШ-тағы ең ірі он [[жарнама]] агенттігінің жалпы кірісінің 6 пайызын құрады. 1991 жылға қарай бұл көрсеткіш 60 пайызға дейін өсті және содан бері де артып келеді.&lt;ref&gt;Ducoffe, Robert; Grein, Andreas (1998). «Strategic Responses to Market Globalization Among Advertising Agencies» // ''International Journal of Advertising''. 17 (3): 301–319&lt;/ref&gt; Бұл үрдіс «жаһандық ойла, жергілікті әрекет ет» қағидатына сәйкес дамып отыр.&lt;ref&gt;Harris, Greg (1994). «International Advertising Standardization: What Do the Multinationals Actually Standardize?» // ''Journal of International Marketing''. 2 (4): 13–30. DOI: 10.1177/1069031X9400200402. ISSN 1069-031X. JSTOR 25048564. S2CID 158254531.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>mqmpwhav8ffujw5j9dinkz1wjj4prdb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ultratop</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786000</id>
    <revision>
      <id>3658045</id>
      <parentid>3657748</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:37:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3658045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4583" sha1="9d5f09lf7wppu5s17yyrltpp9el6gho" xml:space="preserve">{{Ұйым
 |атауы                 = Ultratop
 |альтернативті         = 
 |background_color      = 
 |атау түсі             = 
 |логотип               = Ultratop-logo-2022.png
 |логотип ені           = 
 |анықтама              = хит-парадтар 
 |карта1                = 
 |карта1 ені            = 
 |аңыз1                 = 
 |карта2                = 
 |карта2 ені            = 
 |аңыз2                 = 
 |мүшелік               = 
 |орталық типі          = 
 |орталық               = 
 |орналасқан жері       = {{байрақ|Бельгия}}
 |шыққан елі            = 
 |тип                   = [[бейкоммерциялық ұйым]]
 |тілдер                = 
 |тіл                   = [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[Француз тілі|француз]]
 |басшы мансабы1        = 
 |басшы есімі1          = 
 |басшы мансабы2        = 
 |басшы есімі2          = 
 |басшы мансабы10       = 
 |басшы есімі10         = 
 |негізін салушы1       = 
 |құрылу оқиғалары1     = 
 |құрылу мерзімі1       = 1995
 |негізін салушы2       = 
 |құрылу оқиғалары2     = 
 |құрылу мерзімі2       = 
 |негізін салушы6       = 
 |құрылу оқиғалары6     = 
 |құрылу мерзімі6       = 
 |ыдырау оқиғалары      = 
 |ыдырау уақыты         = 
 |түсініктемелер1       = 
 |түсініктемелер2       = 
 |мекен-жай             = 
 |сайт                  = {{URL|http://ultratop.be/nl/}}
 |ортаққор              = 
}}
'''Ultratop''' — [[Бельгия]]дағы ресми хит-парадтарды жасап, жариялайтын ұйым. Ultratop — 1995 жылы Халықаралық фонографиялық индустрия федерациясының Бельгиядағы мүше ұйымы — Бельгия ойын-сауық қауымдастығының (BEA) бастамасымен құрылған [[бейкоммерциялық ұйым]].&lt;ref&gt;[http://www.ifpi.org/content/section_links/local_associations.html &quot;LINKS – Local record industry associations&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090629034339/http://www.ifpi.org/content/section_links/local_associations.html |date=29 June 2009 }}. IFPI. Retrieved 2010-05-31.&lt;/ref&gt; Мұнда бір мезгілде екі параллель чарт жиынтығы шығарылады және жарияланады: біреуі негізінен голландия тілді [[Фландрия]] аймағының атынан болса, екіншісі елдің негізінен француз тілді [[Валлония]] аймағына арналған.

== Ultratop чарттары ==
Ultratop ұйымы шығаратын музыкалық чарттар аймақтық-тілдік шекаралар бойынша бөлінген. Бұл — Бельгиядағы мәдени айырмашылықтармен негізделген ерекше бөлініс. Мәселен, негізінен [[Нидерланд тілі|голланд тілі]]нде сөйлейтін [[Фландрия]] аймағында ондағы музыкалық белсенділікті өлшейтін өз чарттар жиынтығы болса, негізінен [[француз тілі]]нде сөйлейтін [[Валлония]] аймағында сол провинцилардағы танымалдылықты өлшейтін басқа жиынтық бар.

Бұл чарттар Бельгияның бірнеше радиостанцияларында, сондай-ақ Фландриядағы TMF және Валлониядағы Plug RTL телеарналарында көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;ultratop&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ultratop.be/fr/ultratop_en.asp|title=Ultratop Belgian Charts|work=Ultratop.be|publisher=ULTRATOP &amp; Hung Medien / hitparade.ch|access-date=2010-05-31|archive-date=31 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131031091222/http://www.ultratop.be/fr/ultratop_en.asp|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Музыкалық чарттар}}

[[Санат:Бельгия музыкалық чарттары]]</text>
      <sha1>9d5f09lf7wppu5s17yyrltpp9el6gho</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Syndicat National de l’Édition Phonographique</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786039</id>
    <revision>
      <id>3658047</id>
      <parentid>3657751</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:38:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3658047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3552" sha1="he28xugnazj7nta142e5yq31zm1spfj" xml:space="preserve">{{Ұйым
|атауы                = Syndicat National de l’Édition Phonographique
|альтернативті        = SNEP
|background_color     =
|атау түсі            =
|логотип              =
|логотип ені          =
|анықтама             = Францияның музыкалық индустриясын қорғайтын ұйым
|карта1               =
|карта1 ені           =
|аңыз1                =
|карта2               =
|карта2 ені           =
|аңыз2                =
|мүшелік              =
|орталық типі         =
|орталық              =
|орналасқан жері      = {{Ту|Франция}} [[Нейи-сюр-Сен]]
|шыққан елі           = 
|тип                  = [[бейкоммерциялық ұйым]]
|тілдер               =
|тіл                  = [[Француз тілі|француз]]
|басшы мансабы1       = Бас директор (CEO)
|басшы есімі1         = Александр Бижо 
|басшы мансабы2       = Президент
|басшы есімі2         = Оливье Нусс 
|негізін салушы1      = Альбер Бернар
|құрылу оқиғалары1    =
|құрылу мерзімі1      = 1922
|негізін салушы2      =
|құрылу оқиғалары2    =
|құрылу мерзімі2      =
|ыдырау оқиғалары     =
|ыдырау уақыты        =
|түсініктемелер1      =
|түсініктемелер2      =
|мекен-жай            =
|сайт                = {{URL|https://www.snepmusique.com}}
|ортаққор             =
}}
'''Syndicat national de l’édition phonographique''' (қысқ. '''SNEP'''; фр. — «Ұлттық дыбыс жазу синдикаты») — [[Франция]]ның дыбыс жазу индустриясындағы сабақтас және [[авторлық құқық]]тарды қорғаумен айналысатын ұйым. Бұрын SNICOP&lt;ref name=&quot;MuzHit&quot;&gt;{{cite web|url=https://muzhit.com/?p=384|title=The French charts are celebrating their 33rd anniversary. Or is it their 56th?|publisher=muzhit.com|date=4 August 2017|access-date=23 March 2019|archive-date=26 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211126115124/https://muzhit.com/?p=384|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; аббревиатурасымен белгілі болған ұйым 1922 жылы құрылған және оның 48 мүше компаниясы бар.

Ұйым қызметіне музыкалық туындыларды трансляциялағаны және орындағаны үшін алымдар жинау, авторлық құқық бұзушылықтарды (соның ішінде аудиоқарақшылықты) анықтау, музыкалық туындыларды сертификаттау — музыкалық релиздерге гауһар, платина, алтын және күміс диск мәртебесін беру, сондай-ақ Францияның музыкалық хит-парадтарын құрастыру кіреді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Музыкалық туындыларды сертификаттау}}
{{Музыкалық чарттар}}

[[Санат:Франция музыкалық чарттары]]
[[Санат:Музыкалық индустрия қауымдастықтары]]</text>
      <sha1>he28xugnazj7nta142e5yq31zm1spfj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>GfK Entertainment charts</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786077</id>
    <revision>
      <id>3658051</id>
      <parentid>3657752</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:39:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3658051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6452" sha1="ns9cn5jzqeyay6wct2navvvr6c73yj3" xml:space="preserve">{{Ұйым
| атауы              = GfK Entertainment
| альтернативті      =
| background_color   =
| атау түсі          =
| логотип            =
| логотип ені        = 
| анықтама           = Нарықты зерттеу және медиа мониторинг қызметі
| карта1             =
| карта1 ені         =
| аңыз1              =
| карта2             =
| карта2 ені         =
| аңыз2              =
| мүшелік            =
| орталық типі       =
| орталық            =
| орналасқан жері    = {{байрақ|Германия}} [[Баден-Баден]]
| шыққан елі         = Германия
| тип                = [[Жауапкершілігі шектеулі серіктестік]] (GmbH)
| тілдер             =
| тіл                = [[Неміс тілі|неміс]]
| басшы мансабы1     = Басшылар
| басшы есімі1       = Матиaс Гилөт, Вольфганг Вандерс&lt;ref name=&quot;GfK Entertainment&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gfk-entertainment.com/impressum-mainmenu-39.html |title=Impressum |publisher=GfK Entertainment GmbH |language=de |access-date=3 July 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707143651/http://www.gfk-entertainment.com/impressum-mainmenu-39.html |archive-date=7 July 2014 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;
| басшы мансабы2     =
| басшы есімі2       =
| негізін салушы1    =
| құрылу оқиғалары1  = Компанияның құрылуы
| құрылу мерзімі1    = 1991 жыл 24 қаңтар
| негізін салушы2    =
| құрылу оқиғалары2  =
| құрылу мерзімі2    =
| ыдырау оқиғалары    =
| ыдырау уақыты      =
| түсініктемелер1    = Германия ресми музыкалық чарттарын (Offizielle Deutsche Charts) құрастырушы
| түсініктемелер2    =
| мекен-жай          =
| сайт               = {{URL|https://www.gfk.com}}
| ортаққор           =
}}
'''GfK Entertainment чарттары''' — [[Германия]] аумағындағы музыкалық өнімдер, үй видеолары және бейнеойындар индустриясының ресми көрсеткіштері болып табылады. Аталмыш рейтингтерді [[Bundesverband Musikindustrie]] (Германия музыкалық индустриясының федералды ассоциациясы) тапсырысы бойынша GfK компаниясының еншілес құрылымы — GfK Entertainment (бұрынғы атаулары Media Control және Media Control GfK International) жинақтайды және жария етеді. Бұл ұйым апта сайынғы Top 100 синглдер мен альбомдар тізімін, сондай-ақ жинақтар, джаз, академиялық музыка, хип-хоп, би музыкасы, комедиялық жанрлар және бейнеклиптер сынды сан алуан бағыттар бойынша арнайы чарт форматтарын тұрақты түрде ұсынып отырады.&lt;ref name=&quot;Musikindustrie_Systembeschreibung&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.musikindustrie.de/fileadmin/bvmi/upload/02_Markt-Bestseller/Offizielle_Charts/Dokumente-zum-Download/bvmi-offizielle-deutsche-charts-systembeschreibung-4.4..pdf |title=Systembeschreibung der offiziellen Charts |trans-title=System Description of the Official Charts |publisher={{Lang|de|[[Bundesverband Musikindustrie]]|italic=no}} |language=de |date=11 January 2017 |df=dmy }}&lt;/ref&gt; 2014 жылдың наурызында Media Control AG ұйымының сотқа шағымдануынан кейін Media Control GfK International атауын өзгертуге мәжбүр болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.media-control.de/media-control-gfk-darf-namen-nicht-mehr-benutzen.html |title=GfK Entertainment: GfK darf Namen nicht mehr benutzen |trans-title=GfK Entertainment: GfK must no longer use name |language=de |publisher=Media Control GmbH |access-date= 3 July 2014}}&lt;/ref&gt;

Чарт мәліметтерін көпшілікке тарату ісімен әртүрлі медиаресурстар, атап айтқанда [[MTV]] музыкалық телеарнасы және ресми Швейцария чарттарының веб-платформасы белсенді түрде айналысады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.viva.tv/charts|title=VIVA: Charts|publisher=[[Viva (TV station)|VIVA]]|language=de|access-date=11 January 2017|archive-date=1 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501133126/http://www.viva.tv/charts|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.germancharts.de/|title=germancharts.com|publisher=hitparade.ch|language=de|access-date=11 January 2017}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ бұл көрсеткіштерді жұртшылыққа ұсынатын субъектілердің қатарына MusicLoad пен Mix 1 кіреді — бұлар GfK Entertainment тарапынан шығарылатын чарттардың басым бөлігін апта сайын жариялап тұратын интернет-қауымдастықтар болып табылады. Бұдан бөлек, GfK Entertainment чарттарға қатысты өзекті жаңалықтарды жариялайтын және негізгі рейтингтерге тікелей қолжетімділікті қамтамасыз ететін арнайы веб-сайтының жұмысын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.musicload.de/web/charts|title=Musicload|publisher=musicload.de|language=de|access-date=11 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110231251/https://www.musicload.de/web/charts|archive-date=10 November 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mix1.de/charts/singlecharts.htm|title=Mix 1|publisher=mix1.de|language=de|access-date=11 January 2017}}&lt;/ref&gt; 
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Музыкалық чарттар}}

[[Санат:Германия музыкалық чарттары]]</text>
      <sha1>ns9cn5jzqeyay6wct2navvvr6c73yj3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Federazione Industria Musicale Italiana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786087</id>
    <revision>
      <id>3658061</id>
      <parentid>3657756</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:42:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3658061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6104" sha1="59g5q6sn0lind1r7laj4ldebcp9e0f9" xml:space="preserve">{{Ұйым
|атауы              = Federazione Industria Musicale Italiana
|альтернативті        = Federation of the Italian Music Industry (FIMI)
|background_color      =
|атау түсі            =
|логотип             = Logo FIMI.svg
|логотип ені          = 200px
|анықтама            = Италия музыка индустриясының федерациясы
|карта1              =
|карта1 ені           =
|аңыз1               =
|карта2              =
|карта2 ені           =
|аңыз2               =
|мүшелік             =
|орталық типі         =
|орталық             =
|орналасқан жері      = {{байрақ|Италия}} [[Милан]]
|шыққан елі          = Италия
|тип                 = [[Коммерциялық емес ұйым|салалық қауымдастық]]
|тілдер              =
|тіл                 = [[Итальян тілі|итальян]]
|басшы мансабы1       = Төраға 
|басшы есімі1         = Энцо Мацца 
|басшы мансабы2       =
|басшы есімі2         =
|негізін салушы1      =
|құрылу оқиғалары1    = Құрылуы
|құрылу мерзімі1      = 1992 жыл
|негізін салушы2      =
|құрылу оқиғалары2    =
|құрылу мерзімі2      =
|ыдырау оқиғалары     =
|ыдырау уақыты        =
|түсініктемелер1      =
|түсініктемелер2      =
|мекен-жай            =
|сайт                = {{URL|https://www.fimi.it/}}
|ортаққор            =
}}
'''Federazione Industria Musicale Italiana (FIMI)''' немесе '''Италия музыка индустриясының федерациясы''' — [[Италия]]дағы дыбыс жазу индустриясының барлық дерлік аспектілерін қадағалайтын шатырлы ұйым. Бұл ұйым 1992 жылы, ірі корпоративті лейблдер бұрыннан бар '''Associazione dei Fonografici Italiani''' (AFI) қатарынан шыққан кезде құрылған.&lt;ref&gt;{{Cite web | url = http://archiviostorico.corriere.it/1992/ottobre/25/Sanremo_gia_una_stonatura_co_0_9210257836.shtml | work= [[Corriere della Sera]] | language = it | author = Mario Luzzatto Fegiz | date = 25 October 1992 | title = Sanremo '93, già una stonatura}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rockol2002&quot;&gt;{{Cite web | url = http://www.rockol.it/news-49125/Inchiesta-classifiche-Rockol--la-parola-a-Enzo-Mazza-%28FIMI%29 | publisher = rockol.it | access-date =17 August 2011 | title = Inchiesta classifiche Rockol: la parola a Enzo Mazza (FIMI) | language = it | date = 26 November 2002}}&lt;/ref&gt; Кейінгі жылдары қалған итальяндық дыбыс жазу студияларының көбісі де AFI-ді тастап, жаңа ұйымға қосылды.&lt;ref name=&quot;Rockol2002&quot;/&gt; 2011 жылғы деректер бойынша, FIMI музыкалық бизнес саласында жұмыс істейтін 2500 компанияның мүддесін қорғайды.&lt;ref name=&quot;FIMI&quot;/&gt;

FIMI [[Халықаралық фонографиялық индустрия федерациясы]]ның (IFPI) және итальяндық жұмыс берушілер федерациясы — Confindustria-ның мүшесі болып табылады.&lt;ref name=&quot;FIMI&quot;&gt;{{Cite web | url = http://www.fimi.it/profilo.php | publisher = Federation of the Italian Music Industry | access-date = 17 August 2011 | title = FIMI – Profilo | language = it | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20110810170223/http://www.fimi.it/profilo.php | archive-date = 10 August 2011}}&lt;/ref&gt; Оның басты мақсаты — итальяндық дыбыс жазу индустриясының мүдделерін қорғау.&lt;ref name=&quot;FIMI&quot;/&gt;

1995 жылдың наурыз айынан бастап Италия музыка индустриясының федерациясы Италияның ресми альбомдар чартын ұсына бастады. 1997 жылдың қаңтарында FIMI сонымен қатар итальяндық ресми синглдер чартының да таратушысына айналды. Италиядағы [[CD-ROM|CD]]-синглдер сатылымының төмендеуіне байланысты, 2008 жылдың 1 қаңтарында FIMI физикалық синглдер чартын заңды интернет және мобильді жүктеулерге негізделген цифрлық жүктеулер чартымен алмастырды.&lt;ref name=Billboard&gt;{{cite magazine |url=http://www.billboard.biz/bbbiz/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1003696014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110521192500/http://www.billboard.biz/bbbiz/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1003696014 |url-status=dead |archive-date=21 May 2011 |title=Italy's Singles Chart Goes Digital |access-date=11 February 2008 |last=Worden |first=Mark |date=14 January 2008 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}&lt;/ref&gt;

2011 жылдың шілдесінде Энцо Мацца ресми түрде FIMI төрағасы болып бекітілді.&lt;ref&gt;{{Cite web | url = http://www.rockol.it/news-273865/FIMI-nella-continuit%C3%A0,-Enzo-Mazza-riconfermato-presidente- | publisher = Rockol.it | access-date =17 August 2011 | title = FIMI nella continuità, Enzo Mazza riconfermato presidente | date = 29 July 2011 | language = it}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Музыкалық туындыларды сертификаттау}}
{{Музыкалық чарттар}}

[[Санат:Италия музыкалық чарттары]]
[[Санат:Музыкалық индустрия қауымдастықтары]]</text>
      <sha1>59g5q6sn0lind1r7laj4ldebcp9e0f9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Billboard чарттары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>786143</id>
    <revision>
      <id>3658293</id>
      <parentid>3649843</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:33:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3658293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="160" sha1="jxygupaxdske1nlyw2o4izyetplee5z" xml:space="preserve">{{catmain}}

[[Санат:АҚШ музыкалық чарттары]]
[[Санат:Billboard журналының тізімдері]]
[[Санат:Billboard]]</text>
      <sha1>jxygupaxdske1nlyw2o4izyetplee5z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яна Борисовна Абдеева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786150</id>
    <revision>
      <id>3658034</id>
      <parentid>3656575</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:33:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3658034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10849" sha1="p8ttqspvamdqloa0xacy98eikc7lmeb" xml:space="preserve">{{Жазушы
 | Есімі                = Яна Борисовна Абдеева
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = Abdeeva Iana.jpg
 | Ені                  = 
 | Суреттің аты         = прозаик, ақын, публицист
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Лақап аты            = 
 | Туған күні           = 24.09.1966
 | Туған жері           = [[Өскемен]] қаласы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Азаматтығы           = {{Қазақстан}}
 | Ұлты                 = 
 | Білімі               = 
* Өскемен құрылыс-жол институты (1988)
* Шығыс Қазақстан гуманитарлық институты (2004)
* Орталық Азия университеті (2006)
 | Мансабы              = [[Проза]]ик, [[ақын]], публицист, өз шығармаларының иллюстраторы, кітапханашы
 | Шығармашылық жылдары = [[1992 жыл]]дан бастап
 | Бағыты               = Ғылыми фантастика, публицистика
 | Жанры                = Поэзия, проза, фантастика
 | Шығармалардың тілі   = 
 | Дебюті               = 
 | Марапаттары          = 
 | Сыйлықтары           = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Яна Борисовна Абдеева''' ([[1966 жыл]], [[24 қыркүйек]]) – [[проза]]ик, [[ақын]], публицист, өз шығармаларының иллюстраторы.

== Өмірбаяны ==
[[1966 жыл]]ы [[24 қыркүйек]]те [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Өскемен]] қаласында дүниеге келген. [[Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті|Өскемен құрылыс-жол институты]]н (қазіргі Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті) «Қалалық құрылыс» мамандығы бойынша (1988) үздік дипломмен, Шығыс Қазақстан гуманитарлық институтын «Психология» мамандығы бойынша (2004), Орталық Азия университетін «Кітапхана ісі» мамандығы бойынша (2006) тәмамдаған.

Қазіргі уақытта А. С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасында қызмет етеді.

== Шығармашылық жолы ==
1992 жылы Қазақстандағы ғылыми фантастика әуесқойларының жалғыз қауымдастығын құруға бастамашы болды. Облыстық, өңірлік («Ақ Ертіс-Иртыш», «Мәдениет жаршысы – Вестник культуры», «Рудный Алтай», «Устинка плюс», «Наше дело», «7 дней», «Кедр», «Алтай изумрудный»), сондай-ақ республикалық («Кітапхана әлемі», «Нива», «KITAP PATSHALGY.QZ») және шетелдік («Цветная металлургия» (Мәскеу), «Тера Фантастика» (Варна, Болгария), «Культура. Искусство. Литература» (Варна, Болгария), «Шалтай-Болтай» (Волгоград), «Фанданго» (Симферополь, Қырым) бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланып келеді.

2021 жылы «Буквица» интернет-энциклопедиясына автордың «Нива» журналында жарияланған шығармалары енгізілді. «Фантастика мұрағаты» порталында «Күн шеңбері» шығармасының Барнаулда қайта басылып шыққан нұсқасы библиографияға енгізілді. 2021 жылғы наурызда Дүниежүзілік поэзия күніне арналған Халықаралық онлайн-марафонға қатысты. Марафонға Ресей, Франция, Германия, Грузия, Украина және Сербия өкілдері қатысты.

2021 жылы 14 қыркүйекте Я. Б. Абдееваға 2021 жылғы 7 шілдедегі №19245 авторлық құқық туралы куәлік берілді. Куәлік «Записки из будущего. Истории из жизни медвежат-путешественников» атты фантастикалық повесіне берілген. Бұл шығарма 2022 жылы балалар мен жасөспірімдерге арналған үздік әдеби шығармаға арналған Ы. Алтынсарин атындағы республикалық байқау қорытындысы бойынша Шорт-листке енді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url= https://yvision.kz/post/short-list-resp-konkursa-im-i-altynsarina-na-luchshee-literaturnoe-proizvedenie-dlya-detey-i-podrost-971514|title= Ы. Алтынсарин атындағы республикалық конкурстың шорт парағы|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt; 

2005–2008 жылдары және 2011–2012 жылдары республикалық «Книголюб» кітап шолу басылымында фантастика мен фантастикатану мәселелеріне арналған «Әлемдер тоғысы» («Перекресток миров») айдарын жүргізді.

2024 жылы Кемерово қаласында «Фантастикалық еңбектің қаһарманы» («Герой фантастического труда») медалімен марапатталды. 2015 және 2016 жылдары Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігінің «Кітапхана ісінің үздігі» медалімен марапатталған.

2002 және 2003 жылдары Қазақстаннан халықаралық «Аэлита» фантастика фестиваліне (Екатеринбург) қатысқан жалғыз өкіл болды. 2024 жылы Сібірдегі ең көне «Контакт» фантастика әуесқойлары клубының халықаралық отырысына (Новокузнецк) және «НовоКон» фантастика фестиваліне (Геленджик) қатысты. 2026 жылы Қырымда өткен «Фанданго» XIX Қырым фантаст-жазушылар конвентіне («КрымКон») қатысты.

2023 және 2024 жылдары Кемерово қаласында өткен Дүниежүзілік фантастика күні – ВсеДеФана іс-шарасының қатысушысы болды.

Я. Б. Абдееваның шығармалары Қазақстан тәуелсіздігінің 30 жылдығына және республикадағы ең көне қоғамдық әдеби бірлестіктердің бірі – «Звено Алтая»-ның 100 жылдығына орай жарық көрген жерлес жазушылар шығармаларының 30 томдық жинағына енгізілді.

2007 жылдан бері «Звено Алтая» өңірлік әдеби бірлестігінің мүшесі. «Солнечный круг: писатели Восточного Казахстана - детям» және «Парсек Мечты» бірлескен авторлық жобаларына қатысушы.

[[А.С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасы]]ның қызметкері, «Перекресток Миров» фантастика әуесқойлары клубының төрайымы.

2026 жылы Я. Абдееваның «Байки и были Усть-Каменогорска» атты фантастикалық әңгімелер топтамасы «Звено Алтая» әдеби бірлестігінің 105 жылдығына арналған облыстық «Литературный круг» әдеби шығармашылық байқауының қорытындысы бойынша «Ерекше көзқарасы үшін» құрмет грамотасымен марапатталды.

Ал. ақын Лариса Ивановна Мартынованың мерейтойына арналған «Время живет в тебе» мақаласы «Публицистика/өлкетану» номинациясында екінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/898-.html|title= Абдеева Я. Б.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Шығармалары ==
* Абдеева, Я. Записки из будущего / Я. Абдеева. - Усть-Каменогорск, 2011. - 128 с.  
* Абдеева, Я. SKAZZZO4KA / Я. Абдеева. - Усть-Каменогорск, 2011. - 120 c.  
* Абдеева, Я. Выбери себе Вселенную / Я. Абдеева. - Усть-Каменогорск, 2011. - 168 с.
* Абдеева, Я. Записки из будущего. Истории из жизни медвежат-путешественников. - Усть-Каменогорск:BIOS, 2020. – 102 с. – (В соавторстве с М. А. Абдеевым).
* Абдеева, Я. «С гармонией вселенной»: стихи // Васильковое поле Натальи Матвеевой. – Усть-Каменогорск: ТОО «ВКПК АРГО», 2021. – С.4-5.
* Абдеева, Я. Из жизни океаноидов / Я. Абдеева. - Новосибирск : Автограф, 2024. - 136 с.
* Абдеева, Я. Записки из будущего: истории из жизни медвежат-путешественников / Я. Абдеева. – Симферополь : ИД СеЖеГа, 2026. – 150 с.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>p8ttqspvamdqloa0xacy98eikc7lmeb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658037</id>
      <parentid>3658034</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:35:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>+[[Санат:Ақындар]]; +[[Санат:Қазақстан ақындары]] ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3658037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10931" sha1="5c7fy238y3n8uuws0n8eyj77ia5zvwg" xml:space="preserve">{{Жазушы
 | Есімі                = Яна Борисовна Абдеева
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = Abdeeva Iana.jpg
 | Ені                  = 
 | Суреттің аты         = прозаик, ақын, публицист
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Лақап аты            = 
 | Туған күні           = 24.09.1966
 | Туған жері           = [[Өскемен]] қаласы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Азаматтығы           = {{Қазақстан}}
 | Ұлты                 = 
 | Білімі               = 
* Өскемен құрылыс-жол институты (1988)
* Шығыс Қазақстан гуманитарлық институты (2004)
* Орталық Азия университеті (2006)
 | Мансабы              = [[Проза]]ик, [[ақын]], публицист, өз шығармаларының иллюстраторы, кітапханашы
 | Шығармашылық жылдары = [[1992 жыл]]дан бастап
 | Бағыты               = Ғылыми фантастика, публицистика
 | Жанры                = Поэзия, проза, фантастика
 | Шығармалардың тілі   = 
 | Дебюті               = 
 | Марапаттары          = 
 | Сыйлықтары           = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Яна Борисовна Абдеева''' ([[1966 жыл]], [[24 қыркүйек]]) – [[проза]]ик, [[ақын]], публицист, өз шығармаларының иллюстраторы.

== Өмірбаяны ==
[[1966 жыл]]ы [[24 қыркүйек]]те [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Өскемен]] қаласында дүниеге келген. [[Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті|Өскемен құрылыс-жол институты]]н (қазіргі Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті) «Қалалық құрылыс» мамандығы бойынша (1988) үздік дипломмен, Шығыс Қазақстан гуманитарлық институтын «Психология» мамандығы бойынша (2004), Орталық Азия университетін «Кітапхана ісі» мамандығы бойынша (2006) тәмамдаған.

Қазіргі уақытта А. С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасында қызмет етеді.

== Шығармашылық жолы ==
1992 жылы Қазақстандағы ғылыми фантастика әуесқойларының жалғыз қауымдастығын құруға бастамашы болды. Облыстық, өңірлік («Ақ Ертіс-Иртыш», «Мәдениет жаршысы – Вестник культуры», «Рудный Алтай», «Устинка плюс», «Наше дело», «7 дней», «Кедр», «Алтай изумрудный»), сондай-ақ республикалық («Кітапхана әлемі», «Нива», «KITAP PATSHALGY.QZ») және шетелдік («Цветная металлургия» (Мәскеу), «Тера Фантастика» (Варна, Болгария), «Культура. Искусство. Литература» (Варна, Болгария), «Шалтай-Болтай» (Волгоград), «Фанданго» (Симферополь, Қырым) бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланып келеді.

2021 жылы «Буквица» интернет-энциклопедиясына автордың «Нива» журналында жарияланған шығармалары енгізілді. «Фантастика мұрағаты» порталында «Күн шеңбері» шығармасының Барнаулда қайта басылып шыққан нұсқасы библиографияға енгізілді. 2021 жылғы наурызда Дүниежүзілік поэзия күніне арналған Халықаралық онлайн-марафонға қатысты. Марафонға Ресей, Франция, Германия, Грузия, Украина және Сербия өкілдері қатысты.

2021 жылы 14 қыркүйекте Я. Б. Абдееваға 2021 жылғы 7 шілдедегі №19245 авторлық құқық туралы куәлік берілді. Куәлік «Записки из будущего. Истории из жизни медвежат-путешественников» атты фантастикалық повесіне берілген. Бұл шығарма 2022 жылы балалар мен жасөспірімдерге арналған үздік әдеби шығармаға арналған Ы. Алтынсарин атындағы республикалық байқау қорытындысы бойынша Шорт-листке енді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url= https://yvision.kz/post/short-list-resp-konkursa-im-i-altynsarina-na-luchshee-literaturnoe-proizvedenie-dlya-detey-i-podrost-971514|title= Ы. Алтынсарин атындағы республикалық конкурстың шорт парағы|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt; 

2005–2008 жылдары және 2011–2012 жылдары республикалық «Книголюб» кітап шолу басылымында фантастика мен фантастикатану мәселелеріне арналған «Әлемдер тоғысы» («Перекресток миров») айдарын жүргізді.

2024 жылы Кемерово қаласында «Фантастикалық еңбектің қаһарманы» («Герой фантастического труда») медалімен марапатталды. 2015 және 2016 жылдары Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігінің «Кітапхана ісінің үздігі» медалімен марапатталған.

2002 және 2003 жылдары Қазақстаннан халықаралық «Аэлита» фантастика фестиваліне (Екатеринбург) қатысқан жалғыз өкіл болды. 2024 жылы Сібірдегі ең көне «Контакт» фантастика әуесқойлары клубының халықаралық отырысына (Новокузнецк) және «НовоКон» фантастика фестиваліне (Геленджик) қатысты. 2026 жылы Қырымда өткен «Фанданго» XIX Қырым фантаст-жазушылар конвентіне («КрымКон») қатысты.

2023 және 2024 жылдары Кемерово қаласында өткен Дүниежүзілік фантастика күні – ВсеДеФана іс-шарасының қатысушысы болды.

Я. Б. Абдееваның шығармалары Қазақстан тәуелсіздігінің 30 жылдығына және республикадағы ең көне қоғамдық әдеби бірлестіктердің бірі – «Звено Алтая»-ның 100 жылдығына орай жарық көрген жерлес жазушылар шығармаларының 30 томдық жинағына енгізілді.

2007 жылдан бері «Звено Алтая» өңірлік әдеби бірлестігінің мүшесі. «Солнечный круг: писатели Восточного Казахстана - детям» және «Парсек Мечты» бірлескен авторлық жобаларына қатысушы.

[[А.С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасы]]ның қызметкері, «Перекресток Миров» фантастика әуесқойлары клубының төрайымы.

2026 жылы Я. Абдееваның «Байки и были Усть-Каменогорска» атты фантастикалық әңгімелер топтамасы «Звено Алтая» әдеби бірлестігінің 105 жылдығына арналған облыстық «Литературный круг» әдеби шығармашылық байқауының қорытындысы бойынша «Ерекше көзқарасы үшін» құрмет грамотасымен марапатталды.

Ал. ақын Лариса Ивановна Мартынованың мерейтойына арналған «Время живет в тебе» мақаласы «Публицистика/өлкетану» номинациясында екінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/898-.html|title= Абдеева Я. Б.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Шығармалары ==
* Абдеева, Я. Записки из будущего / Я. Абдеева. - Усть-Каменогорск, 2011. - 128 с.  
* Абдеева, Я. SKAZZZO4KA / Я. Абдеева. - Усть-Каменогорск, 2011. - 120 c.  
* Абдеева, Я. Выбери себе Вселенную / Я. Абдеева. - Усть-Каменогорск, 2011. - 168 с.
* Абдеева, Я. Записки из будущего. Истории из жизни медвежат-путешественников. - Усть-Каменогорск:BIOS, 2020. – 102 с. – (В соавторстве с М. А. Абдеевым).
* Абдеева, Я. «С гармонией вселенной»: стихи // Васильковое поле Натальи Матвеевой. – Усть-Каменогорск: ТОО «ВКПК АРГО», 2021. – С.4-5.
* Абдеева, Я. Из жизни океаноидов / Я. Абдеева. - Новосибирск : Автограф, 2024. - 136 с.
* Абдеева, Я. Записки из будущего: истории из жизни медвежат-путешественников / Я. Абдеева. – Симферополь : ИД СеЖеГа, 2026. – 150 с.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ақындар]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]</text>
      <sha1>5c7fy238y3n8uuws0n8eyj77ia5zvwg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мұрат Құрмантайұлы Әміренов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786152</id>
    <revision>
      <id>3657929</id>
      <parentid>3649915</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:11:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3657929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4568" sha1="t0e65umpilcjt3ne9q6uvvc26wphhfu" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Мұрат Құрмантайұлы Әміренов''' (1939-2025 жж.) – жазушы, журналист, Қазақстанның Журналистер одағының мүшесі.

== Өмірбаяны ==
1939 жылы 16 қарашада [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Ұлан ауданы]] Тегісшіл ауылында дүниеге келді. 1957 жылы Өскемен қаласындағы Жамбыл атындағы орта мектепті бітірді. Еңбек жолын 1957-1961 жылдар арасында Ұлан аудандық мәдениет бөлімінде жүргізуші болып бастады. 1961 жылы Алматы қаласындағы КазГУ-дың филология факультетіне оқуға түсті. Екінші курстан әскери борышын өтеуге Ташкент қаласына аттанды. 1965 жылы әскери борышын өтеп болған соң Алматыдағы оқуын қайта жалғастырды.

== Қызметтік жолы ==
1969 жылдан Мұрат Құрмантайұлының журналистік қызметі Шығыс Қазақстан облыстық «Коммунизм туы» (қазіргі «Дидар») газетінен басталды. 2006 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін осы газетте қызмет етті. Қазақстан журналистер Одағының мүшесі. Ұзақ жылдардағы еңбегі бағаланып, Қазақ ССР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Құрмет Грамотасымен, «1941-45 жылдардағы Ұлы Отан соғысы Жеңісінің 20 жылдық» мерекелік медалімен, «Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 20 жыл», «Еңбек ардагері» медальдарымен марапатталған. Қазақстан Республикасының «Мәдениет қайраткері». Қазақстан журналистикасына қосқан қомақты үлесі мен сіңірген еңбегі үшін «Қазақстанның Құрметті журналисі» атағын алған. «Ұлан ауданына сіңірген ерекше еңбегі үшін» төсбелгісінің иесі. Есімі басқа да танымал адамдармен қатар Шығыс Қазақстан энциклопедиясына кірген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url= https://didargazeti.kz/ua-yt-sh-rk-n-shap-an-attay-esken-zheldey/|title= Уақыт шіркін, шапқан аттай, ескен желдей…|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;

1978 жылы Мұрат Құрмантайұлы Мәскеу қаласында өткен экономика тақырыбында жазатын Бүкілодақтық журналистер слетіне қатысқан. Екі мәрте Қазақстан журналистер одағы сьезіне делегат болды. Шығысқазақстандық делегаттар қатарында «Ана тілі», (қазіргі«Қазақ тілі») халықаралық қоғамының бірінші Құрылтайына қатысты.

Зейнеткерлікке шыққаннан бері шығармашылықпен айналысуда. «Жүрек сыры», «Адамдар. Жылдар. Тағдырлар», «Өмір өрнектері» кітаптарының авторы. Ұлан ауданының 80 жылдық мерейтойына орай шығарылған «Ұлан есімі – ұлағат бесігі» атты энциклопедиясын, Ұлы Отан соғысының 70 жылдығына орай шығарылған «Все для фронта! Все для Победы!» и «Сильные духом!» жинақтарын құрастырушылардың бірі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/1605-.html|title= Әміренов М.Қ.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt; 
Қаламгер 2025 жылдың 9 қыркүйегінде 86-ға қараған шағында өмірден озды.</text>
      <sha1>t0e65umpilcjt3ne9q6uvvc26wphhfu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657931</id>
      <parentid>3657929</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:12:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қызметтік жолы */</comment>
      <origin>3657931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4624" sha1="kalzqnuwh8rr7at510o6d8f1kpf2n93" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Мұрат Құрмантайұлы Әміренов''' (1939-2025 жж.) – жазушы, журналист, Қазақстанның Журналистер одағының мүшесі.

== Өмірбаяны ==
1939 жылы 16 қарашада [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Ұлан ауданы]] Тегісшіл ауылында дүниеге келді. 1957 жылы Өскемен қаласындағы Жамбыл атындағы орта мектепті бітірді. Еңбек жолын 1957-1961 жылдар арасында Ұлан аудандық мәдениет бөлімінде жүргізуші болып бастады. 1961 жылы Алматы қаласындағы КазГУ-дың филология факультетіне оқуға түсті. Екінші курстан әскери борышын өтеуге Ташкент қаласына аттанды. 1965 жылы әскери борышын өтеп болған соң Алматыдағы оқуын қайта жалғастырды.

== Қызметтік жолы ==
1969 жылдан Мұрат Құрмантайұлының журналистік қызметі Шығыс Қазақстан облыстық «Коммунизм туы» (қазіргі «Дидар») газетінен басталды. 2006 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін осы газетте қызмет етті. Қазақстан журналистер Одағының мүшесі. Ұзақ жылдардағы еңбегі бағаланып, Қазақ ССР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Құрмет Грамотасымен, «1941-45 жылдардағы Ұлы Отан соғысы Жеңісінің 20 жылдық» мерекелік медалімен, «Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 20 жыл», «Еңбек ардагері» медальдарымен марапатталған. Қазақстан Республикасының «Мәдениет қайраткері». Қазақстан журналистикасына қосқан қомақты үлесі мен сіңірген еңбегі үшін «Қазақстанның Құрметті журналисі» атағын алған. «Ұлан ауданына сіңірген ерекше еңбегі үшін» төсбелгісінің иесі. Есімі басқа да танымал адамдармен қатар Шығыс Қазақстан энциклопедиясына кірген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url= https://didargazeti.kz/ua-yt-sh-rk-n-shap-an-attay-esken-zheldey/|title= Уақыт шіркін, шапқан аттай, ескен желдей…|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;

1978 жылы Мұрат Құрмантайұлы Мәскеу қаласында өткен экономика тақырыбында жазатын Бүкілодақтық журналистер слетіне қатысқан. Екі мәрте Қазақстан журналистер одағы сьезіне делегат болды. Шығысқазақстандық делегаттар қатарында «Ана тілі», (қазіргі«Қазақ тілі») халықаралық қоғамының бірінші Құрылтайына қатысты.

Зейнеткерлікке шыққаннан бері шығармашылықпен айналысуда. «Жүрек сыры», «Адамдар. Жылдар. Тағдырлар», «Өмір өрнектері» кітаптарының авторы. Ұлан ауданының 80 жылдық мерейтойына орай шығарылған «Ұлан есімі – ұлағат бесігі» атты энциклопедиясын, Ұлы Отан соғысының 70 жылдығына орай шығарылған «Все для фронта! Все для Победы!» и «Сильные духом!» жинақтарын құрастырушылардың бірі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/1605-.html|title= Әміренов М.Қ.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt; 
Қаламгер 2025 жылдың 9 қыркүйегінде 86-ға қараған шағында өмірден озды.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>kalzqnuwh8rr7at510o6d8f1kpf2n93</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ильдар Равильевич Ибрагимов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786272</id>
    <revision>
      <id>3658029</id>
      <parentid>3656557</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:32:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3658029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21217" sha1="2lksld0l0gux02d88ul2hmakhu6lxol" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Ильдар Равильевич Ибрагимов
 |Шынайы есімі          = 
 |Суреті              = 
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 20.11.1970
 |Туған жері          = [[Алматы]], Қазақ КСР, {{КСРО}}
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{Қазақстан}}
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = Физика, инженерлік конструкторлық, әскери-техникалық машина жасау, жылу энергетикасы, авиация, радиотехника, мұнай-химия технологиялары, өнеркәсіптік экология
 |Жұмыс орны          = Қорғаныс бейіндегі ғылыми-зерттеу мекемелері, «Модуль» ерекше конструкторлық бюросы, «ОКБ Модуль А» ЖШС, «АРГО» ғылыми-технологиялық орталығы
 |Ғылыми дәрежесі     = 
 |Ғылыми атағы        = Инженер-конструктор, өнертапқыш
 |Альма-матер         = Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (ҚазМУ, 1992 жыл)
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = Отын-энергетика кешені, қозғалтқыш жасау, байланыс жүйелері мен қорғаныс өнеркәсібіне арналған инженерлік-техникалық шешімдердің, баллистикалық және зымыран технологиялары саласындағы халықаралық патенттердің авторы
 |Марапаттары         = «Шапағат» өнертапқыштық саласындағы республикалық форумның дипломанты (2006)
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Ильдар Равильевич Ибрагимов''' ([[1970 жыл]]ы [[20 қараша]], [[Алматы]] қаласында туған, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — физик, инженер-конструктор және өнертапқыш. Әскери-техникалық машина жасау, жылу энергетикасы, авиация, радиотехника, мұнай-химия технологиялары және өнеркәсіптік экология салаларындағы ұлттық және халықаралық патенттер сериясының авторы. «Шапағат» өнертапқыштық саласындағы республикалық форумның дипломанты (2006).

== Өмірбаяны ==
[[1970 жыл]]ы [[20 қараша]]да [[Алматы]] қаласында туған. 1992 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетін (ҚазМУ)]] «Физика» мамандығы бойынша бітірген&lt;ref name=&quot;Karavan_99&quot;&gt;Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября.&lt;/ref&gt;. Университетті тәмамдағаннан кейін қорғаныс бейніндегі ғылыми-зерттеу мекемелерінде жұмыс істеді&lt;ref name=&quot;Karavan_99&quot; /&gt;.

Әр жылдары «Модуль» ерекше конструкторлық бюросының (соның ішінде «ОКБ Модуль А» ЖШС құрылымдық бөлімшелері) бас конструкторы және «АРГО» ғылыми-технологиялық орталығының бас конструкторы лауазымдарын атқарды&lt;ref name=&quot;Karavan_99&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Rosslau_2007_doc&quot;&gt;Protokoll über Vergleichsuntersuchung. Moped mit Motor, weiterbearbeitet nach Ibragimov-Methode im Vergleich mit Standardmotor // Noble Products International GmbH / Wissenschaftlich-technologisches Zentrum &quot;ARGO&quot;, Rosslau, 20.08.2007.&lt;/ref&gt;. Оның жетекшілігімен отын-энергетика кешені, қозғалтқыш жасау, байланыс жүйелері және қорғаныс өнеркәсібі үшін қолданбалы инженерлік-техникалық шешімдерді әзірлеу жұмыстары жүргізілді.

== Өнертапқыштық қызметі және патенттері ==
Ильдар Ибрагимов Қазақстанның Ұлттық зияткерлік меншік институтында (Қазпатент), Ресей Федерациясының Зияткерлік меншік жөніндегі федералдық қызметінде (Роспатент), сондай-ақ Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымында (WIPO) PCT халықаралық жүйесі бойынша тіркелген бірқатар негізгі ғылыми-техникалық әзірлемелердің авторы болып табылады.

=== Баллистика, әскери машина жасау және зымыран жасау ===
Қорғаныс, қару-жарақ және зымыран технологиялары саласында Ибрагимов баллистикалық, эргономикалық және динамикалық көрсеткіштерді өзгертуге бағытталған конструкторлық шешімдерді ұсынды:
* '''Ирек ұңғы құрылымы''' (WO 1997/045690 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960576 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр / AU3192697A патенті). Әдіс снарядтың немесе оқтың бастапқы жылдамдығын өзгерту үшін ұңғы каналының арнайы ойық геометриясын пайдалануды көздейді. Бұл техникалық шешім кейіннен шетелдік қорғаныс патенттерінде (атап айтқанда, Американың ұңғыма шығаратын F.J. Feddersen, Inc. компаниясының 2011—2016 жылдардағы патенттерінде) сілтеме ретінде қолданылды&lt;ref name=&quot;WIPO_barrel&quot;&gt;Международная публикация № WO/1997/045690 (Конструкция нарезного ствола) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.&lt;/ref&gt;.
* '''Атыс қаруына арналған шапшаң қынап''' (WO 1997/045691 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960577 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр)&lt;ref name=&quot;WIPO_holster&quot;&gt;Международная публикация № WO/1997/045691 (Etui d'arme a feu / Holster for shooting weapon) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.&lt;/ref&gt;. Құрылғы серіппелі итергішпен және бекіткіш құлыппен жабдықталған қатты корпустан тұрады. Ол қаруды жылдам суырып алу уақытын қысқарту үшін әзірленген және құқық қорғау органдары мен қауіпсіздік қызметтерінде қолдануға бағытталған.
* '''Реактивті снаряд''' (WO 1999/046498 халықаралық өтінімі)&lt;ref name=&quot;WIPO_rocket&quot;&gt;Международная публикация № WO/1999/046498 (Реактивный снаряд) // Международная база данных WIPO Patentscope.&lt;/ref&gt;. Әзірлеме снарядтың атмосфераның тығыз қабаттарындағы аэродинамикалық және баллистикалық параметрлерін реттеуге бағытталған.

«Модуль» конструкторлық бюросының әскери өнімдері Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Әскери академиясының материалдық-техниқалық базасында полигондық сынақтардан өтті. «№001 Өтінімді алдын ала сынау хаттамасына» сәйкес, сынақтар Қорғаныс министрлігінің Әскери-ғылыми орталығының (ӘҒО) басшылығымен (ӘҒО бастығы, проф., полковник П. А. Ермекбаев; бастықтың ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары, полковник А. У. Аджанов; аға ғылыми қызметкер, полковник М. Е. Шлейко)&lt;ref name=&quot;Protocol_001&quot;&gt;Протокол №001 предварительных испытаний устройства, запатентованного в системе РСТ за №PCT/KZ97/00001 // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».&lt;/ref&gt; бірлесіп жүргізілді. Сынақ барысында Prochrono II (АҚШ) өлшеу құралы оқтың орташа бастапқы жылдамдығының 754 м/с-тан 2527,75 м/с-қа дейін артқанын тіркеді&lt;ref name=&quot;Protocol_001&quot; /&gt;. 1999 жылы бұл сынақтардың барысы республикалық баспасөз беттерінде кеңінен талқыланды&lt;ref name=&quot;Karavan_99&quot; /&gt;.

=== Жылу энергетикасы, термодинамика және қозғалтқыш жасау ===
Энергетика, жылу техникасы және аэроғарыштық жүйелер саласында келесі құрылғылар жобаланды:
* '''Ибрагимовтың жылу бөлгіш элементі''' (WO 1997/045594 халықаралық өтінімі)&lt;ref name=&quot;WIPO_element&quot;&gt;Международная публикация № WO/1997/045594 (Тепловыделяющий элемент Ибрагимова) // Международная база данных WIPO Patentscope.&lt;/ref&gt;. Құрылғы сұйық және газ тәріздес ортаны жылыту жүйелеріне арналған.
* '''Кумулятивтік жану камерасы''' (WO 1999/030014 халықаралық өтінімі)&lt;ref name=&quot;WIPO_combustion_chamber&quot;&gt;Международная публикация № WO/1999/030014 (Кумулятивная камера сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.&lt;/ref&gt; және '''Кумулятивтік жану әдісі''' (WO 1999/030015 халықаралық өтінімі)&lt;ref name=&quot;WIPO_combustion_method&quot;&gt;Международная публикация № WO/1999/030015 (Способ кумулятивного сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.&lt;/ref&gt;. Бұл шешім поршеньді іштен жану қозғалтқыштарының (ІЖҚ) ПӘК-ін (пайдалы әрекет коэффициенті) арттыру мақсатында жасалған.
* '''Ирек реактивті шүмек (сопло)''' (WO 1999/046499 халықаралық өтінімі)&lt;ref name=&quot;WIPO_nozzle&quot;&gt;Международная публикация № WO/1999/046499 (Нарезное реактивное сопло) // Международная база данных WIPO Patentscope.&lt;/ref&gt;. Жұмыс принципі газ ағынын иірімдеу арқылы меншікті тарту күшін арттыруға негізделген.

Алғашқы сынақтар 1999 жылы 28 тамызда Алматы қаласында 10 см³ кіші кубатуралы қозғалтқышта өткізіліп, айналу жиілігінің 9850 айн/мин-ға дейін өскенін көрсетті&lt;ref name=&quot;Almaty_protocol_1999&quot;&gt;Протокол проведенных испытаний форм камер сгорания для двухтактного двигателя от 28 августа 1999 года // Архив Научно-исследовательских документов ОКБ «Модуль».&lt;/ref&gt;. Ал 2002 жылы Д8 қозғалтқышында өткен ішкі сынақтар ПӘК-тің 1,64 есе артқанын растады&lt;ref name=&quot;Local_Protocol_2002&quot;&gt;Протокол испытаний двухтактного двигателя тип Д8 от 13 декабря 2002 года // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».&lt;/ref&gt;. 

Кейіннен бұл технология Еуропада тәуелсіз халықаралық верификациядан өтті. Прага қаласындағы Чехия Көлік министрлігі жанындағы Моторлы көліктерді зерттеу институтының ресми есептеріне сәйкес (Technical Report No. 50055-2003, UVMV / TÜV Süddeutschland Holding AG), 2003 жылы маусымда өткен стендтік сынақтар қозғалтқыштың пайдалы қуатының 19,3 %-ға артқанын, отын шығынының 23,4 %-ға азайғанын және жалпы қозғалтқыш тиімділігінің (ПӘК) 30,8 %-ға өскенін құжатты түрде тіркеді&lt;ref name=&quot;TUV_Report_2003&quot;&gt;Technical Report No. 50055-2003. Comparative tests of two-stroke gasoline engine D 8 // Motor Vehicle Research Institute Ltd. (UVMV) / TÜV Süddeutschland Holding AG. — Prague, June 25, 2003.&lt;/ref&gt;. Сондай-ақ, 2007 жылы Рослау қаласында (Германия) Noble Products International GmbH инженерлерімен бірлесіп Simson S51 мопед қозғалтқышында жүргізілген сынақтар жалпы тиімділіктің 2,06–2,18 есе артқанын дәлелдеді&lt;ref name=&quot;Rosslau_2007_doc&quot; /&gt;.

=== Өнеркәсіптік экология ===
Соңғы жылдары конструктор экологиялық күн тәртібіне, атап айтқанда, жылу электр орталықтары (ЖЭО) мен ірі өнеркәсіптік кәсіпорындардағы улы өнеркәсіптік және түтін шығарындыларын тазартуға арналған жоғары тиімді сүзу жүйелерін жобалау мен енгізуге баса назар аударуда.
=== Мұнай химиясы, радиофизика және резонанстық технологиялар ===
Ибрагимов байланыс пен радиотехника саласында антеналар мен айналы антенналарға халықаралық өтінімдер ұсынды&lt;ref name=&quot;WIPO_antenna&quot;&gt;Международная публикация № WO/1997/045688 (Антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WIPO_mirror_antenna&quot;&gt;Международная публикация № WO/1997/045689 (Зеркальная антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.&lt;/ref&gt;. Мұнай-химия инжинирингінде көмірсутек орталарын термиялық емес деструкциялау және термохимиялық қайта өңдеу әдістерін әзірледі&lt;ref name=&quot;Rospatent_destruction&quot;&gt;Патент Российской Федерации № RU 2169622 (Способ нетермической деструкции углеводородных сред) // База данных WIPO Patentscope / Роспатент.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WIPO_thermochem&quot;&gt;Международная публикация № WO/2004/009734 (Способ и установка для термохимической переработки углеводородного сырья) // Международная база данных WIPO Patentscope.&lt;/ref&gt;. 

Бұл техникалық шешімдер ғылыми әдебиеттерде «Ибрагимов технологиясы» (молекулалық-резонанстық немесе құрылымдық-резонанстық энергия беру әдісі) деп сипатталған&lt;ref name=&quot;Stoicev_paper&quot;&gt;Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии (Meridian Ingineresc), Технический университет Молдовы, 2009, № 4. — С. 15–21.&lt;/ref&gt;. Әдіс қатаң белгіленген резонанстық жиіліктерде төмен қарқынды электромагниттік тербелістердің көмегімен көмірсутек орталарындағы және биообъектілердегі молекулааралық және ішкі молекулалық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға негізделген&lt;ref name=&quot;Stoicev_paper&quot; /&gt;.

2002 жылдың маусымында және 2003 жылдың маусымында тәуелсіз аккредиттелген «ЦЭСН Стандартойл» және «ЦЭСН Аналит» мұнай және мұнай өнімдерін сараптау орталықтарында электромагниттік резонанс әдісінің амбарлық және товарлық мұнай үлгілеріне әсері бойынша зертханалық сынақтар өткізілді. Сынақ хаттамалары (атап айтқанда, № 870, 871, 873, 797, 798, 838) мұнайдың кинематикалық тұтқырлығын термиялық әсерсіз орташа есеппен 20 %-ға төмендету, хлорлы тұздардың концентрациясы мен бос күкірттің жаппай үлесін азайту бойынша нәтижелерді ресми түрде растады&lt;ref name=&quot;Analit_protocols&quot;&gt;Протоколы лабораторных испытаний № 870, 871, 873 (ЦЭСН &quot;Стандартойл&quot;, 2002) и № 797, 798, 838 (ЦЭСН &quot;Аналит&quot;, 2003) // Архивы ТОО &quot;ОКБ Модуль А&quot; / ATS Group.&lt;/ref&gt;.

=== Өнеркәсіптік экология ===
Өнеркәсіпорындар мен ЖЭО-лардағы түтін шығарындыларын тазартуға арналған сүзу жүйелерін жобалауға баса назар аударуда.

== Марапаттары ==
* Қазақстан Әділет министрлігінің «Шапағат» форумының дипломанты (2006 жыл)&lt;ref name=&quot;Shapagat_official&quot;&gt;Ибрагимов Ильдар Равильевич — Дипломанты Шапағат «За вклад в инновационное развитие Казахстана» (2006) // Официальный портал Республиканского форума «ШАПАҒАТ» / Казпатент.&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября. https://www.neweurasia.info/archive/1999/ka_press/09_10_Neoc0051.html
* Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Meridian Ingineresc. — Кишинёв: Технический университет Молдовы, 2009. — № 4. — С. 15–21. — ISSN 1683-853X. https://utm.md/meridian/2009/MI_4_2009/19_Stoicev_P_Rezonansnye.pdf

[[Санат:ҚазҰУ түлектері]]
[[Санат:Шапағат конкурсының лауреаттары]]</text>
      <sha1>2lksld0l0gux02d88ul2hmakhu6lxol</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658031</id>
      <parentid>3658029</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:33:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>− 2 санат; + 4 санат ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3658031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21286" sha1="dbcoqo4dt5byrx22vw72xdrga3eqjae" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Ильдар Равильевич Ибрагимов
 |Шынайы есімі          = 
 |Суреті              = 
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 20.11.1970
 |Туған жері          = [[Алматы]], Қазақ КСР, {{КСРО}}
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{Қазақстан}}
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = Физика, инженерлік конструкторлық, әскери-техникалық машина жасау, жылу энергетикасы, авиация, радиотехника, мұнай-химия технологиялары, өнеркәсіптік экология
 |Жұмыс орны          = Қорғаныс бейіндегі ғылыми-зерттеу мекемелері, «Модуль» ерекше конструкторлық бюросы, «ОКБ Модуль А» ЖШС, «АРГО» ғылыми-технологиялық орталығы
 |Ғылыми дәрежесі     = 
 |Ғылыми атағы        = Инженер-конструктор, өнертапқыш
 |Альма-матер         = Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (ҚазМУ, 1992 жыл)
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = Отын-энергетика кешені, қозғалтқыш жасау, байланыс жүйелері мен қорғаныс өнеркәсібіне арналған инженерлік-техникалық шешімдердің, баллистикалық және зымыран технологиялары саласындағы халықаралық патенттердің авторы
 |Марапаттары         = «Шапағат» өнертапқыштық саласындағы республикалық форумның дипломанты (2006)
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Ильдар Равильевич Ибрагимов''' ([[1970 жыл]]ы [[20 қараша]], [[Алматы]] қаласында туған, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — физик, инженер-конструктор және өнертапқыш. Әскери-техникалық машина жасау, жылу энергетикасы, авиация, радиотехника, мұнай-химия технологиялары және өнеркәсіптік экология салаларындағы ұлттық және халықаралық патенттер сериясының авторы. «Шапағат» өнертапқыштық саласындағы республикалық форумның дипломанты (2006).

== Өмірбаяны ==
[[1970 жыл]]ы [[20 қараша]]да [[Алматы]] қаласында туған. 1992 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетін (ҚазМУ)]] «Физика» мамандығы бойынша бітірген&lt;ref name=&quot;Karavan_99&quot;&gt;Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября.&lt;/ref&gt;. Университетті тәмамдағаннан кейін қорғаныс бейніндегі ғылыми-зерттеу мекемелерінде жұмыс істеді&lt;ref name=&quot;Karavan_99&quot; /&gt;.

Әр жылдары «Модуль» ерекше конструкторлық бюросының (соның ішінде «ОКБ Модуль А» ЖШС құрылымдық бөлімшелері) бас конструкторы және «АРГО» ғылыми-технологиялық орталығының бас конструкторы лауазымдарын атқарды&lt;ref name=&quot;Karavan_99&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Rosslau_2007_doc&quot;&gt;Protokoll über Vergleichsuntersuchung. Moped mit Motor, weiterbearbeitet nach Ibragimov-Methode im Vergleich mit Standardmotor // Noble Products International GmbH / Wissenschaftlich-technologisches Zentrum &quot;ARGO&quot;, Rosslau, 20.08.2007.&lt;/ref&gt;. Оның жетекшілігімен отын-энергетика кешені, қозғалтқыш жасау, байланыс жүйелері және қорғаныс өнеркәсібі үшін қолданбалы инженерлік-техникалық шешімдерді әзірлеу жұмыстары жүргізілді.

== Өнертапқыштық қызметі және патенттері ==
Ильдар Ибрагимов Қазақстанның Ұлттық зияткерлік меншік институтында (Қазпатент), Ресей Федерациясының Зияткерлік меншік жөніндегі федералдық қызметінде (Роспатент), сондай-ақ Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымында (WIPO) PCT халықаралық жүйесі бойынша тіркелген бірқатар негізгі ғылыми-техникалық әзірлемелердің авторы болып табылады.

=== Баллистика, әскери машина жасау және зымыран жасау ===
Қорғаныс, қару-жарақ және зымыран технологиялары саласында Ибрагимов баллистикалық, эргономикалық және динамикалық көрсеткіштерді өзгертуге бағытталған конструкторлық шешімдерді ұсынды:
* '''Ирек ұңғы құрылымы''' (WO 1997/045690 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960576 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр / AU3192697A патенті). Әдіс снарядтың немесе оқтың бастапқы жылдамдығын өзгерту үшін ұңғы каналының арнайы ойық геометриясын пайдалануды көздейді. Бұл техникалық шешім кейіннен шетелдік қорғаныс патенттерінде (атап айтқанда, Американың ұңғыма шығаратын F.J. Feddersen, Inc. компаниясының 2011—2016 жылдардағы патенттерінде) сілтеме ретінде қолданылды&lt;ref name=&quot;WIPO_barrel&quot;&gt;Международная публикация № WO/1997/045690 (Конструкция нарезного ствола) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.&lt;/ref&gt;.
* '''Атыс қаруына арналған шапшаң қынап''' (WO 1997/045691 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960577 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр)&lt;ref name=&quot;WIPO_holster&quot;&gt;Международная публикация № WO/1997/045691 (Etui d'arme a feu / Holster for shooting weapon) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.&lt;/ref&gt;. Құрылғы серіппелі итергішпен және бекіткіш құлыппен жабдықталған қатты корпустан тұрады. Ол қаруды жылдам суырып алу уақытын қысқарту үшін әзірленген және құқық қорғау органдары мен қауіпсіздік қызметтерінде қолдануға бағытталған.
* '''Реактивті снаряд''' (WO 1999/046498 халықаралық өтінімі)&lt;ref name=&quot;WIPO_rocket&quot;&gt;Международная публикация № WO/1999/046498 (Реактивный снаряд) // Международная база данных WIPO Patentscope.&lt;/ref&gt;. Әзірлеме снарядтың атмосфераның тығыз қабаттарындағы аэродинамикалық және баллистикалық параметрлерін реттеуге бағытталған.

«Модуль» конструкторлық бюросының әскери өнімдері Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Әскери академиясының материалдық-техниқалық базасында полигондық сынақтардан өтті. «№001 Өтінімді алдын ала сынау хаттамасына» сәйкес, сынақтар Қорғаныс министрлігінің Әскери-ғылыми орталығының (ӘҒО) басшылығымен (ӘҒО бастығы, проф., полковник П. А. Ермекбаев; бастықтың ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары, полковник А. У. Аджанов; аға ғылыми қызметкер, полковник М. Е. Шлейко)&lt;ref name=&quot;Protocol_001&quot;&gt;Протокол №001 предварительных испытаний устройства, запатентованного в системе РСТ за №PCT/KZ97/00001 // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».&lt;/ref&gt; бірлесіп жүргізілді. Сынақ барысында Prochrono II (АҚШ) өлшеу құралы оқтың орташа бастапқы жылдамдығының 754 м/с-тан 2527,75 м/с-қа дейін артқанын тіркеді&lt;ref name=&quot;Protocol_001&quot; /&gt;. 1999 жылы бұл сынақтардың барысы республикалық баспасөз беттерінде кеңінен талқыланды&lt;ref name=&quot;Karavan_99&quot; /&gt;.

=== Жылу энергетикасы, термодинамика және қозғалтқыш жасау ===
Энергетика, жылу техникасы және аэроғарыштық жүйелер саласында келесі құрылғылар жобаланды:
* '''Ибрагимовтың жылу бөлгіш элементі''' (WO 1997/045594 халықаралық өтінімі)&lt;ref name=&quot;WIPO_element&quot;&gt;Международная публикация № WO/1997/045594 (Тепловыделяющий элемент Ибрагимова) // Международная база данных WIPO Patentscope.&lt;/ref&gt;. Құрылғы сұйық және газ тәріздес ортаны жылыту жүйелеріне арналған.
* '''Кумулятивтік жану камерасы''' (WO 1999/030014 халықаралық өтінімі)&lt;ref name=&quot;WIPO_combustion_chamber&quot;&gt;Международная публикация № WO/1999/030014 (Кумулятивная камера сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.&lt;/ref&gt; және '''Кумулятивтік жану әдісі''' (WO 1999/030015 халықаралық өтінімі)&lt;ref name=&quot;WIPO_combustion_method&quot;&gt;Международная публикация № WO/1999/030015 (Способ кумулятивного сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.&lt;/ref&gt;. Бұл шешім поршеньді іштен жану қозғалтқыштарының (ІЖҚ) ПӘК-ін (пайдалы әрекет коэффициенті) арттыру мақсатында жасалған.
* '''Ирек реактивті шүмек (сопло)''' (WO 1999/046499 халықаралық өтінімі)&lt;ref name=&quot;WIPO_nozzle&quot;&gt;Международная публикация № WO/1999/046499 (Нарезное реактивное сопло) // Международная база данных WIPO Patentscope.&lt;/ref&gt;. Жұмыс принципі газ ағынын иірімдеу арқылы меншікті тарту күшін арттыруға негізделген.

Алғашқы сынақтар 1999 жылы 28 тамызда Алматы қаласында 10 см³ кіші кубатуралы қозғалтқышта өткізіліп, айналу жиілігінің 9850 айн/мин-ға дейін өскенін көрсетті&lt;ref name=&quot;Almaty_protocol_1999&quot;&gt;Протокол проведенных испытаний форм камер сгорания для двухтактного двигателя от 28 августа 1999 года // Архив Научно-исследовательских документов ОКБ «Модуль».&lt;/ref&gt;. Ал 2002 жылы Д8 қозғалтқышында өткен ішкі сынақтар ПӘК-тің 1,64 есе артқанын растады&lt;ref name=&quot;Local_Protocol_2002&quot;&gt;Протокол испытаний двухтактного двигателя тип Д8 от 13 декабря 2002 года // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».&lt;/ref&gt;. 

Кейіннен бұл технология Еуропада тәуелсіз халықаралық верификациядан өтті. Прага қаласындағы Чехия Көлік министрлігі жанындағы Моторлы көліктерді зерттеу институтының ресми есептеріне сәйкес (Technical Report No. 50055-2003, UVMV / TÜV Süddeutschland Holding AG), 2003 жылы маусымда өткен стендтік сынақтар қозғалтқыштың пайдалы қуатының 19,3 %-ға артқанын, отын шығынының 23,4 %-ға азайғанын және жалпы қозғалтқыш тиімділігінің (ПӘК) 30,8 %-ға өскенін құжатты түрде тіркеді&lt;ref name=&quot;TUV_Report_2003&quot;&gt;Technical Report No. 50055-2003. Comparative tests of two-stroke gasoline engine D 8 // Motor Vehicle Research Institute Ltd. (UVMV) / TÜV Süddeutschland Holding AG. — Prague, June 25, 2003.&lt;/ref&gt;. Сондай-ақ, 2007 жылы Рослау қаласында (Германия) Noble Products International GmbH инженерлерімен бірлесіп Simson S51 мопед қозғалтқышында жүргізілген сынақтар жалпы тиімділіктің 2,06–2,18 есе артқанын дәлелдеді&lt;ref name=&quot;Rosslau_2007_doc&quot; /&gt;.

=== Өнеркәсіптік экология ===
Соңғы жылдары конструктор экологиялық күн тәртібіне, атап айтқанда, жылу электр орталықтары (ЖЭО) мен ірі өнеркәсіптік кәсіпорындардағы улы өнеркәсіптік және түтін шығарындыларын тазартуға арналған жоғары тиімді сүзу жүйелерін жобалау мен енгізуге баса назар аударуда.
=== Мұнай химиясы, радиофизика және резонанстық технологиялар ===
Ибрагимов байланыс пен радиотехника саласында антеналар мен айналы антенналарға халықаралық өтінімдер ұсынды&lt;ref name=&quot;WIPO_antenna&quot;&gt;Международная публикация № WO/1997/045688 (Антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WIPO_mirror_antenna&quot;&gt;Международная публикация № WO/1997/045689 (Зеркальная антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.&lt;/ref&gt;. Мұнай-химия инжинирингінде көмірсутек орталарын термиялық емес деструкциялау және термохимиялық қайта өңдеу әдістерін әзірледі&lt;ref name=&quot;Rospatent_destruction&quot;&gt;Патент Российской Федерации № RU 2169622 (Способ нетермической деструкции углеводородных сред) // База данных WIPO Patentscope / Роспатент.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WIPO_thermochem&quot;&gt;Международная публикация № WO/2004/009734 (Способ и установка для термохимической переработки углеводородного сырья) // Международная база данных WIPO Patentscope.&lt;/ref&gt;. 

Бұл техникалық шешімдер ғылыми әдебиеттерде «Ибрагимов технологиясы» (молекулалық-резонанстық немесе құрылымдық-резонанстық энергия беру әдісі) деп сипатталған&lt;ref name=&quot;Stoicev_paper&quot;&gt;Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии (Meridian Ingineresc), Технический университет Молдовы, 2009, № 4. — С. 15–21.&lt;/ref&gt;. Әдіс қатаң белгіленген резонанстық жиіліктерде төмен қарқынды электромагниттік тербелістердің көмегімен көмірсутек орталарындағы және биообъектілердегі молекулааралық және ішкі молекулалық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға негізделген&lt;ref name=&quot;Stoicev_paper&quot; /&gt;.

2002 жылдың маусымында және 2003 жылдың маусымында тәуелсіз аккредиттелген «ЦЭСН Стандартойл» және «ЦЭСН Аналит» мұнай және мұнай өнімдерін сараптау орталықтарында электромагниттік резонанс әдісінің амбарлық және товарлық мұнай үлгілеріне әсері бойынша зертханалық сынақтар өткізілді. Сынақ хаттамалары (атап айтқанда, № 870, 871, 873, 797, 798, 838) мұнайдың кинематикалық тұтқырлығын термиялық әсерсіз орташа есеппен 20 %-ға төмендету, хлорлы тұздардың концентрациясы мен бос күкірттің жаппай үлесін азайту бойынша нәтижелерді ресми түрде растады&lt;ref name=&quot;Analit_protocols&quot;&gt;Протоколы лабораторных испытаний № 870, 871, 873 (ЦЭСН &quot;Стандартойл&quot;, 2002) и № 797, 798, 838 (ЦЭСН &quot;Аналит&quot;, 2003) // Архивы ТОО &quot;ОКБ Модуль А&quot; / ATS Group.&lt;/ref&gt;.

=== Өнеркәсіптік экология ===
Өнеркәсіпорындар мен ЖЭО-лардағы түтін шығарындыларын тазартуға арналған сүзу жүйелерін жобалауға баса назар аударуда.

== Марапаттары ==
* Қазақстан Әділет министрлігінің «Шапағат» форумының дипломанты (2006 жыл)&lt;ref name=&quot;Shapagat_official&quot;&gt;Ибрагимов Ильдар Равильевич — Дипломанты Шапағат «За вклад в инновационное развитие Казахстана» (2006) // Официальный портал Республиканского форума «ШАПАҒАТ» / Казпатент.&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября. https://www.neweurasia.info/archive/1999/ka_press/09_10_Neoc0051.html
* Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Meridian Ingineresc. — Кишинёв: Технический университет Молдовы, 2009. — № 4. — С. 15–21. — ISSN 1683-853X. https://utm.md/meridian/2009/MI_4_2009/19_Stoicev_P_Rezonansnye.pdf

[[Санат:Физиктер]]
[[Санат:Қазақстан физиктері]]
[[Санат:Өнертапқыштар]]
[[Санат:Қазақстан өнертапқыштары]]</text>
      <sha1>dbcoqo4dt5byrx22vw72xdrga3eqjae</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абаш Кәкенов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786362</id>
    <revision>
      <id>3658010</id>
      <parentid>3656520</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:27:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3658010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5228" sha1="fy1xobo351ezj0r7gmv4zsw93gv5fb8" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Абаш Кәкенов
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 28.07.1956
 |Туған жері            = Жаңа ауыл ауылы, {{туғанжері|Тарбағатай ауданы|Тарбағатай ауданында}}, [[Шығыс Қазақстан облысы]]
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{KAZ}}
 |Ұлты                  = қазақ
 |Мансабы               = Ақын, термеші, киномеханик
 |Белсенді жылдары      = 1988 жылдан бастап
 |Білімі                = Қарағанды училищесі («Киномеханик» мамандығы, 1981)
 |Мамандығы             = Киномеханик, ақын
 |Не үшін белгілі       = Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қайраткері, халықаралық және республикалық айтыстардың жеңімпазы, «Қазақстан Жастар одағы» сыйлығының лауреаты
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Кәкен
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = [[Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері]], Абай атындағы облыс әкімі сыйлығының лауреаты, «Қазақстан Жастар одағы» сыйлығының лауреаты, Тарбағатай ауданының «Құрметті азаматы»
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Абаш Кәкенов''' – [[ақын]], Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қайраткері.

== Өмірбаяны ==
Абаш Кәкенов – 1956 жылы 28 шілдеде [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Тарбағатай ауданы]] Жаңа ауыл ауылында дүниеге келген.

1974 жылы орта мектепті аяқтап, сол мектепте еңбек жолын бастаған.

1981 жылы Қарағанды училищесінде «Киномеханик» мамандығында білім алады.

1982 жылы Тарбағатай ауданы, Жаңа ауыл ауылында Мәдениет үйінде киномеханик болып қызмет атқарған.

1988 жылдан импровизатор ақындық дарынымен танылып, айтыстарға қатыса бастайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url= https://didargazeti.kz/abash-kkenov-aytysker-ayn-bryn-bz-aytysty-zhldesne-asy-berse-de-riza-bolatynbyz/|title= Кенжеханұлы М. Абаш КӘКЕНОВ, айтыскер ақын|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Шығармашылық жолы ==
Абаш Кәкенов – көрнекті ақын, термеші, халықаралық, республикалық, өңірлік, облыстық айтыстардың бірнеше мәрте жеңімпазы. «Музыка өнері» номинациясы бойынша Абай атындағы облыс әкімі сыйлығының және «Қазақстан Жастар одағы» сыйлығының лауреаты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/1995-.html|title= Кәкенов А.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;  

Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қайраткері. Тарбағатай ауданының Құрметті азаматы.

== Мақалалары ==
* Кәкенов А. &quot;Америка арман ба еді?!&quot; [Мәтін] : [Атланта сапарынан оралған ақын...әңгіме.Әңгімелескен У.Тоқпатаев] / Кәкенов А. // Дидар. - 1996. - 20 тамыз.- Б.4
* Кәкенов, Абаш. Бір бойына сыйдырған сегіз өнер [Мәтін] / А. Кәкенов // Тарбағатай. - 2009. - 28 қараша.- Б.3.
* Кәкенов , Абаш. Жәкеңнің домбырасы киелі дүниеме айналды... [Мәтін] : [Айтыскер ақын Абаш Кәкенов туралы] / А. Кәкенов  ; сұхбат. М. Иманғали  // Дидар. - 2011. - 14 ақпан.- Б.5.
* Кәкенов А. Біз білмейтін Берия [Мәтін] / Кәкенов А. // Түркістан . - 2011. - 28 шілде (№ 30). – Б.10.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>fy1xobo351ezj0r7gmv4zsw93gv5fb8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658011</id>
      <parentid>3658010</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:27:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ақындар|Ақындар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3658011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5259" sha1="g2mxdulhnh68p15abhoruvgocvub2iz" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Абаш Кәкенов
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 28.07.1956
 |Туған жері            = Жаңа ауыл ауылы, {{туғанжері|Тарбағатай ауданы|Тарбағатай ауданында}}, [[Шығыс Қазақстан облысы]]
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{KAZ}}
 |Ұлты                  = қазақ
 |Мансабы               = Ақын, термеші, киномеханик
 |Белсенді жылдары      = 1988 жылдан бастап
 |Білімі                = Қарағанды училищесі («Киномеханик» мамандығы, 1981)
 |Мамандығы             = Киномеханик, ақын
 |Не үшін белгілі       = Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қайраткері, халықаралық және республикалық айтыстардың жеңімпазы, «Қазақстан Жастар одағы» сыйлығының лауреаты
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Кәкен
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = [[Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері]], Абай атындағы облыс әкімі сыйлығының лауреаты, «Қазақстан Жастар одағы» сыйлығының лауреаты, Тарбағатай ауданының «Құрметті азаматы»
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Абаш Кәкенов''' – [[ақын]], Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қайраткері.

== Өмірбаяны ==
Абаш Кәкенов – 1956 жылы 28 шілдеде [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Тарбағатай ауданы]] Жаңа ауыл ауылында дүниеге келген.

1974 жылы орта мектепті аяқтап, сол мектепте еңбек жолын бастаған.

1981 жылы Қарағанды училищесінде «Киномеханик» мамандығында білім алады.

1982 жылы Тарбағатай ауданы, Жаңа ауыл ауылында Мәдениет үйінде киномеханик болып қызмет атқарған.

1988 жылдан импровизатор ақындық дарынымен танылып, айтыстарға қатыса бастайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url= https://didargazeti.kz/abash-kkenov-aytysker-ayn-bryn-bz-aytysty-zhldesne-asy-berse-de-riza-bolatynbyz/|title= Кенжеханұлы М. Абаш КӘКЕНОВ, айтыскер ақын|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Шығармашылық жолы ==
Абаш Кәкенов – көрнекті ақын, термеші, халықаралық, республикалық, өңірлік, облыстық айтыстардың бірнеше мәрте жеңімпазы. «Музыка өнері» номинациясы бойынша Абай атындағы облыс әкімі сыйлығының және «Қазақстан Жастар одағы» сыйлығының лауреаты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/1995-.html|title= Кәкенов А.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;  

Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қайраткері. Тарбағатай ауданының Құрметті азаматы.

== Мақалалары ==
* Кәкенов А. &quot;Америка арман ба еді?!&quot; [Мәтін] : [Атланта сапарынан оралған ақын...әңгіме.Әңгімелескен У.Тоқпатаев] / Кәкенов А. // Дидар. - 1996. - 20 тамыз.- Б.4
* Кәкенов, Абаш. Бір бойына сыйдырған сегіз өнер [Мәтін] / А. Кәкенов // Тарбағатай. - 2009. - 28 қараша.- Б.3.
* Кәкенов , Абаш. Жәкеңнің домбырасы киелі дүниеме айналды... [Мәтін] : [Айтыскер ақын Абаш Кәкенов туралы] / А. Кәкенов  ; сұхбат. М. Иманғали  // Дидар. - 2011. - 14 ақпан.- Б.5.
* Кәкенов А. Біз білмейтін Берия [Мәтін] / Кәкенов А. // Түркістан . - 2011. - 28 шілде (№ 30). – Б.10.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ақындар]]</text>
      <sha1>g2mxdulhnh68p15abhoruvgocvub2iz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658012</id>
      <parentid>3658011</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:28:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан ақындары|Қазақстан ақындары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3658012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5310" sha1="piyj151pkovqyoitb2x8h1knc9on8er" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Абаш Кәкенов
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 28.07.1956
 |Туған жері            = Жаңа ауыл ауылы, {{туғанжері|Тарбағатай ауданы|Тарбағатай ауданында}}, [[Шығыс Қазақстан облысы]]
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{KAZ}}
 |Ұлты                  = қазақ
 |Мансабы               = Ақын, термеші, киномеханик
 |Белсенді жылдары      = 1988 жылдан бастап
 |Білімі                = Қарағанды училищесі («Киномеханик» мамандығы, 1981)
 |Мамандығы             = Киномеханик, ақын
 |Не үшін белгілі       = Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қайраткері, халықаралық және республикалық айтыстардың жеңімпазы, «Қазақстан Жастар одағы» сыйлығының лауреаты
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Кәкен
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = [[Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері]], Абай атындағы облыс әкімі сыйлығының лауреаты, «Қазақстан Жастар одағы» сыйлығының лауреаты, Тарбағатай ауданының «Құрметті азаматы»
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Абаш Кәкенов''' – [[ақын]], Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қайраткері.

== Өмірбаяны ==
Абаш Кәкенов – 1956 жылы 28 шілдеде [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Тарбағатай ауданы]] Жаңа ауыл ауылында дүниеге келген.

1974 жылы орта мектепті аяқтап, сол мектепте еңбек жолын бастаған.

1981 жылы Қарағанды училищесінде «Киномеханик» мамандығында білім алады.

1982 жылы Тарбағатай ауданы, Жаңа ауыл ауылында Мәдениет үйінде киномеханик болып қызмет атқарған.

1988 жылдан импровизатор ақындық дарынымен танылып, айтыстарға қатыса бастайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url= https://didargazeti.kz/abash-kkenov-aytysker-ayn-bryn-bz-aytysty-zhldesne-asy-berse-de-riza-bolatynbyz/|title= Кенжеханұлы М. Абаш КӘКЕНОВ, айтыскер ақын|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Шығармашылық жолы ==
Абаш Кәкенов – көрнекті ақын, термеші, халықаралық, республикалық, өңірлік, облыстық айтыстардың бірнеше мәрте жеңімпазы. «Музыка өнері» номинациясы бойынша Абай атындағы облыс әкімі сыйлығының және «Қазақстан Жастар одағы» сыйлығының лауреаты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/1995-.html|title= Кәкенов А.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;  

Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қайраткері. Тарбағатай ауданының Құрметті азаматы.

== Мақалалары ==
* Кәкенов А. &quot;Америка арман ба еді?!&quot; [Мәтін] : [Атланта сапарынан оралған ақын...әңгіме.Әңгімелескен У.Тоқпатаев] / Кәкенов А. // Дидар. - 1996. - 20 тамыз.- Б.4
* Кәкенов, Абаш. Бір бойына сыйдырған сегіз өнер [Мәтін] / А. Кәкенов // Тарбағатай. - 2009. - 28 қараша.- Б.3.
* Кәкенов , Абаш. Жәкеңнің домбырасы киелі дүниеме айналды... [Мәтін] : [Айтыскер ақын Абаш Кәкенов туралы] / А. Кәкенов  ; сұхбат. М. Иманғали  // Дидар. - 2011. - 14 ақпан.- Б.5.
* Кәкенов А. Біз білмейтін Берия [Мәтін] / Кәкенов А. // Түркістан . - 2011. - 28 шілде (№ 30). – Б.10.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ақындар]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]</text>
      <sha1>piyj151pkovqyoitb2x8h1knc9on8er</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айнаш Қасым</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786363</id>
    <revision>
      <id>3658013</id>
      <parentid>3656538</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:28:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3658013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5307" sha1="42kr8oppxwmzik8bqbt2c1u7izyfq0m" xml:space="preserve">{{Жазушы
 | Есімі                = Айнаш Қасым
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Ені                  = 
 | Суреттің аты         = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Лақап аты            = 
 | Туған күні           = 8.03.1974
 | Туған жері           = Бастаушы ауылы, Самар ауданы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Азаматтығы           = {{Қазақстан}}
 | Ұлты                 = [[қазақтар|қазақ]]
 | Білімі               = Әл-Фараби атындағы [[Қазақ ұлттық университеті]] (1996)
 | Мансабы              = Шығыстанушы-филолог, әдебиеттанушы, парсы тілінің аудармашысы, қаламгер, филология ғылымдарының кандидаты
 | Шығармашылық жылдары = [[1998 жыл]]дан бастап
 | Бағыты               = Шығыстану, парсы әдебиеті, қазақ-парсы әдеби байланыстары
 | Жанры                = Монография, аударма, ғылыми және публицистикалық мақалалар
 | Шығармалардың тілі   = [[қазақ тілі]], [[парсы тілі]], [[орыс тілі]]
 | Дебюті               = 
 | Марапаттары          = 
 | Сыйлықтары           = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Айнаш Қасым''' – шығыстанушы-филолог, әдебиеттанушы, [[парсы тілі]]нің аудармашысы, қаламгер, филология ғылымдарының кандидаты, [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі.

== Өмірбаяны ==

1974 жылы 8 наурызда [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Самар ауданы]]ның Бастаушы ауылында дүниеге келген.
1991 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеттің Шығыстану факультетінің “Парсы филологиясы” мамандығына оқуға түсіп, 1996 жылы үздік бітірді.
Еңбек жолын 1998 жылы Абылай хан атындағы Әлем тілдері және Халықаралық қатынастар университетінің Таяу Шығыс елдері кафедрасында парсы тілінің оқытушысы болып бастады.
2009 жылы Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында «Абай поэзиясындағы шығыстық сарындар» атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады.

== Қызметтік жолы ==
2011-2020 ж.ж. – [[Иран]]ның астанасы [[Тегеран]]дағы Иран Телерадио бірлестігі шетелдік қызмет торабындағы Қазақ радиосының редакторы қызметін атқарды.

== Шығармашылығы ==
«Абай және парсы әдебиеті» атты монография мен «Зүмірет» кітабының авторы.
Жаңа кезеңде [[парсы тілі]]нен тікелей қазақ тіліне аудармаға жол ашып, жиырма кітап аударды. Соның ішінде балалар мен жасөспірімдерге арналған Фәрид-ед-дин Әттардың «Әулиелер шежіресін», Мұхаммед ибн Жәрир Тәбәридің «Тәбәри тарихын», Мохсен Һеджридің «Жарық жұлдыз» шығармасын, сондай-ақ, Ахмад Хатамидің «Иранның қазіргі дәуір әдебиеті» атты кітаптарын тәржімалады.
Иранның жаңа дәуір әдебиетіндегі (1921-2011 ж.ж.) көрнекті жазушылардың әртүрлі тақырыпты қамтыған он төрт көркем шығармасын қазақ тіліне аударып, «Іңкәрлік» атты жинақ шығарды.
Оралхан Бөкейдің «Бес тиын» және «Қасқыр ұлыған түнде» әңгімелері мен А.С.Пушкиннің «Барышня-крестьянка» повесін парсы тіліне аударды.
Қазақ-парсы әдеби байланыстары, Қазақстан мен Иран туралы қазақ, парсы және орыс тілдерінде ғылыми-танымдық және публицистикалық жетпістен астам мақала жазды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/2389-.html|title= Қасым А.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>42kr8oppxwmzik8bqbt2c1u7izyfq0m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658014</id>
      <parentid>3658013</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:28:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Әдебиеттанушылар|Әдебиеттанушылар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3658014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5356" sha1="16hpzxy1tka13ckjdvrqry5inmpoekw" xml:space="preserve">{{Жазушы
 | Есімі                = Айнаш Қасым
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Ені                  = 
 | Суреттің аты         = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Лақап аты            = 
 | Туған күні           = 8.03.1974
 | Туған жері           = Бастаушы ауылы, Самар ауданы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Азаматтығы           = {{Қазақстан}}
 | Ұлты                 = [[қазақтар|қазақ]]
 | Білімі               = Әл-Фараби атындағы [[Қазақ ұлттық университеті]] (1996)
 | Мансабы              = Шығыстанушы-филолог, әдебиеттанушы, парсы тілінің аудармашысы, қаламгер, филология ғылымдарының кандидаты
 | Шығармашылық жылдары = [[1998 жыл]]дан бастап
 | Бағыты               = Шығыстану, парсы әдебиеті, қазақ-парсы әдеби байланыстары
 | Жанры                = Монография, аударма, ғылыми және публицистикалық мақалалар
 | Шығармалардың тілі   = [[қазақ тілі]], [[парсы тілі]], [[орыс тілі]]
 | Дебюті               = 
 | Марапаттары          = 
 | Сыйлықтары           = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Айнаш Қасым''' – шығыстанушы-филолог, әдебиеттанушы, [[парсы тілі]]нің аудармашысы, қаламгер, филология ғылымдарының кандидаты, [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі.

== Өмірбаяны ==

1974 жылы 8 наурызда [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Самар ауданы]]ның Бастаушы ауылында дүниеге келген.
1991 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеттің Шығыстану факультетінің “Парсы филологиясы” мамандығына оқуға түсіп, 1996 жылы үздік бітірді.
Еңбек жолын 1998 жылы Абылай хан атындағы Әлем тілдері және Халықаралық қатынастар университетінің Таяу Шығыс елдері кафедрасында парсы тілінің оқытушысы болып бастады.
2009 жылы Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында «Абай поэзиясындағы шығыстық сарындар» атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады.

== Қызметтік жолы ==
2011-2020 ж.ж. – [[Иран]]ның астанасы [[Тегеран]]дағы Иран Телерадио бірлестігі шетелдік қызмет торабындағы Қазақ радиосының редакторы қызметін атқарды.

== Шығармашылығы ==
«Абай және парсы әдебиеті» атты монография мен «Зүмірет» кітабының авторы.
Жаңа кезеңде [[парсы тілі]]нен тікелей қазақ тіліне аудармаға жол ашып, жиырма кітап аударды. Соның ішінде балалар мен жасөспірімдерге арналған Фәрид-ед-дин Әттардың «Әулиелер шежіресін», Мұхаммед ибн Жәрир Тәбәридің «Тәбәри тарихын», Мохсен Һеджридің «Жарық жұлдыз» шығармасын, сондай-ақ, Ахмад Хатамидің «Иранның қазіргі дәуір әдебиеті» атты кітаптарын тәржімалады.
Иранның жаңа дәуір әдебиетіндегі (1921-2011 ж.ж.) көрнекті жазушылардың әртүрлі тақырыпты қамтыған он төрт көркем шығармасын қазақ тіліне аударып, «Іңкәрлік» атты жинақ шығарды.
Оралхан Бөкейдің «Бес тиын» және «Қасқыр ұлыған түнде» әңгімелері мен А.С.Пушкиннің «Барышня-крестьянка» повесін парсы тіліне аударды.
Қазақ-парсы әдеби байланыстары, Қазақстан мен Иран туралы қазақ, парсы және орыс тілдерінде ғылыми-танымдық және публицистикалық жетпістен астам мақала жазды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/2389-.html|title= Қасым А.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әдебиеттанушылар]]</text>
      <sha1>16hpzxy1tka13ckjdvrqry5inmpoekw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658015</id>
      <parentid>3658014</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:29:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан әдебиеттанушылары|Қазақстан әдебиеттанушылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3658015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5425" sha1="n6559e7oasef0tr0d8vdleixms4jt46" xml:space="preserve">{{Жазушы
 | Есімі                = Айнаш Қасым
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Ені                  = 
 | Суреттің аты         = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Лақап аты            = 
 | Туған күні           = 8.03.1974
 | Туған жері           = Бастаушы ауылы, Самар ауданы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Азаматтығы           = {{Қазақстан}}
 | Ұлты                 = [[қазақтар|қазақ]]
 | Білімі               = Әл-Фараби атындағы [[Қазақ ұлттық университеті]] (1996)
 | Мансабы              = Шығыстанушы-филолог, әдебиеттанушы, парсы тілінің аудармашысы, қаламгер, филология ғылымдарының кандидаты
 | Шығармашылық жылдары = [[1998 жыл]]дан бастап
 | Бағыты               = Шығыстану, парсы әдебиеті, қазақ-парсы әдеби байланыстары
 | Жанры                = Монография, аударма, ғылыми және публицистикалық мақалалар
 | Шығармалардың тілі   = [[қазақ тілі]], [[парсы тілі]], [[орыс тілі]]
 | Дебюті               = 
 | Марапаттары          = 
 | Сыйлықтары           = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Айнаш Қасым''' – шығыстанушы-филолог, әдебиеттанушы, [[парсы тілі]]нің аудармашысы, қаламгер, филология ғылымдарының кандидаты, [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі.

== Өмірбаяны ==

1974 жылы 8 наурызда [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Самар ауданы]]ның Бастаушы ауылында дүниеге келген.
1991 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеттің Шығыстану факультетінің “Парсы филологиясы” мамандығына оқуға түсіп, 1996 жылы үздік бітірді.
Еңбек жолын 1998 жылы Абылай хан атындағы Әлем тілдері және Халықаралық қатынастар университетінің Таяу Шығыс елдері кафедрасында парсы тілінің оқытушысы болып бастады.
2009 жылы Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында «Абай поэзиясындағы шығыстық сарындар» атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады.

== Қызметтік жолы ==
2011-2020 ж.ж. – [[Иран]]ның астанасы [[Тегеран]]дағы Иран Телерадио бірлестігі шетелдік қызмет торабындағы Қазақ радиосының редакторы қызметін атқарды.

== Шығармашылығы ==
«Абай және парсы әдебиеті» атты монография мен «Зүмірет» кітабының авторы.
Жаңа кезеңде [[парсы тілі]]нен тікелей қазақ тіліне аудармаға жол ашып, жиырма кітап аударды. Соның ішінде балалар мен жасөспірімдерге арналған Фәрид-ед-дин Әттардың «Әулиелер шежіресін», Мұхаммед ибн Жәрир Тәбәридің «Тәбәри тарихын», Мохсен Һеджридің «Жарық жұлдыз» шығармасын, сондай-ақ, Ахмад Хатамидің «Иранның қазіргі дәуір әдебиеті» атты кітаптарын тәржімалады.
Иранның жаңа дәуір әдебиетіндегі (1921-2011 ж.ж.) көрнекті жазушылардың әртүрлі тақырыпты қамтыған он төрт көркем шығармасын қазақ тіліне аударып, «Іңкәрлік» атты жинақ шығарды.
Оралхан Бөкейдің «Бес тиын» және «Қасқыр ұлыған түнде» әңгімелері мен А.С.Пушкиннің «Барышня-крестьянка» повесін парсы тіліне аударды.
Қазақ-парсы әдеби байланыстары, Қазақстан мен Иран туралы қазақ, парсы және орыс тілдерінде ғылыми-танымдық және публицистикалық жетпістен астам мақала жазды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/2389-.html|title= Қасым А.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әдебиеттанушылар]]
[[Санат:Қазақстан әдебиеттанушылары]]</text>
      <sha1>n6559e7oasef0tr0d8vdleixms4jt46</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658017</id>
      <parentid>3658015</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:29:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Аудармашылар|Аудармашылар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3658017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5465" sha1="e6uxhoivxeyu5lyur5cmcdwo0ozjjih" xml:space="preserve">{{Жазушы
 | Есімі                = Айнаш Қасым
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Ені                  = 
 | Суреттің аты         = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Лақап аты            = 
 | Туған күні           = 8.03.1974
 | Туған жері           = Бастаушы ауылы, Самар ауданы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Азаматтығы           = {{Қазақстан}}
 | Ұлты                 = [[қазақтар|қазақ]]
 | Білімі               = Әл-Фараби атындағы [[Қазақ ұлттық университеті]] (1996)
 | Мансабы              = Шығыстанушы-филолог, әдебиеттанушы, парсы тілінің аудармашысы, қаламгер, филология ғылымдарының кандидаты
 | Шығармашылық жылдары = [[1998 жыл]]дан бастап
 | Бағыты               = Шығыстану, парсы әдебиеті, қазақ-парсы әдеби байланыстары
 | Жанры                = Монография, аударма, ғылыми және публицистикалық мақалалар
 | Шығармалардың тілі   = [[қазақ тілі]], [[парсы тілі]], [[орыс тілі]]
 | Дебюті               = 
 | Марапаттары          = 
 | Сыйлықтары           = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Айнаш Қасым''' – шығыстанушы-филолог, әдебиеттанушы, [[парсы тілі]]нің аудармашысы, қаламгер, филология ғылымдарының кандидаты, [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі.

== Өмірбаяны ==

1974 жылы 8 наурызда [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Самар ауданы]]ның Бастаушы ауылында дүниеге келген.
1991 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеттің Шығыстану факультетінің “Парсы филологиясы” мамандығына оқуға түсіп, 1996 жылы үздік бітірді.
Еңбек жолын 1998 жылы Абылай хан атындағы Әлем тілдері және Халықаралық қатынастар университетінің Таяу Шығыс елдері кафедрасында парсы тілінің оқытушысы болып бастады.
2009 жылы Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында «Абай поэзиясындағы шығыстық сарындар» атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады.

== Қызметтік жолы ==
2011-2020 ж.ж. – [[Иран]]ның астанасы [[Тегеран]]дағы Иран Телерадио бірлестігі шетелдік қызмет торабындағы Қазақ радиосының редакторы қызметін атқарды.

== Шығармашылығы ==
«Абай және парсы әдебиеті» атты монография мен «Зүмірет» кітабының авторы.
Жаңа кезеңде [[парсы тілі]]нен тікелей қазақ тіліне аудармаға жол ашып, жиырма кітап аударды. Соның ішінде балалар мен жасөспірімдерге арналған Фәрид-ед-дин Әттардың «Әулиелер шежіресін», Мұхаммед ибн Жәрир Тәбәридің «Тәбәри тарихын», Мохсен Һеджридің «Жарық жұлдыз» шығармасын, сондай-ақ, Ахмад Хатамидің «Иранның қазіргі дәуір әдебиеті» атты кітаптарын тәржімалады.
Иранның жаңа дәуір әдебиетіндегі (1921-2011 ж.ж.) көрнекті жазушылардың әртүрлі тақырыпты қамтыған он төрт көркем шығармасын қазақ тіліне аударып, «Іңкәрлік» атты жинақ шығарды.
Оралхан Бөкейдің «Бес тиын» және «Қасқыр ұлыған түнде» әңгімелері мен А.С.Пушкиннің «Барышня-крестьянка» повесін парсы тіліне аударды.
Қазақ-парсы әдеби байланыстары, Қазақстан мен Иран туралы қазақ, парсы және орыс тілдерінде ғылыми-танымдық және публицистикалық жетпістен астам мақала жазды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/2389-.html|title= Қасым А.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әдебиеттанушылар]]
[[Санат:Қазақстан әдебиеттанушылары]]
[[Санат:Аудармашылар]]</text>
      <sha1>e6uxhoivxeyu5lyur5cmcdwo0ozjjih</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658019</id>
      <parentid>3658017</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:29:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан аудармашылары|Қазақстан аудармашылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3658019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5526" sha1="e6vxnh5kn97b5je7x8bfnd4nz27338j" xml:space="preserve">{{Жазушы
 | Есімі                = Айнаш Қасым
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Ені                  = 
 | Суреттің аты         = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Лақап аты            = 
 | Туған күні           = 8.03.1974
 | Туған жері           = Бастаушы ауылы, Самар ауданы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Азаматтығы           = {{Қазақстан}}
 | Ұлты                 = [[қазақтар|қазақ]]
 | Білімі               = Әл-Фараби атындағы [[Қазақ ұлттық университеті]] (1996)
 | Мансабы              = Шығыстанушы-филолог, әдебиеттанушы, парсы тілінің аудармашысы, қаламгер, филология ғылымдарының кандидаты
 | Шығармашылық жылдары = [[1998 жыл]]дан бастап
 | Бағыты               = Шығыстану, парсы әдебиеті, қазақ-парсы әдеби байланыстары
 | Жанры                = Монография, аударма, ғылыми және публицистикалық мақалалар
 | Шығармалардың тілі   = [[қазақ тілі]], [[парсы тілі]], [[орыс тілі]]
 | Дебюті               = 
 | Марапаттары          = 
 | Сыйлықтары           = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Айнаш Қасым''' – шығыстанушы-филолог, әдебиеттанушы, [[парсы тілі]]нің аудармашысы, қаламгер, филология ғылымдарының кандидаты, [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі.

== Өмірбаяны ==

1974 жылы 8 наурызда [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Самар ауданы]]ның Бастаушы ауылында дүниеге келген.
1991 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеттің Шығыстану факультетінің “Парсы филологиясы” мамандығына оқуға түсіп, 1996 жылы үздік бітірді.
Еңбек жолын 1998 жылы Абылай хан атындағы Әлем тілдері және Халықаралық қатынастар университетінің Таяу Шығыс елдері кафедрасында парсы тілінің оқытушысы болып бастады.
2009 жылы Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында «Абай поэзиясындағы шығыстық сарындар» атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады.

== Қызметтік жолы ==
2011-2020 ж.ж. – [[Иран]]ның астанасы [[Тегеран]]дағы Иран Телерадио бірлестігі шетелдік қызмет торабындағы Қазақ радиосының редакторы қызметін атқарды.

== Шығармашылығы ==
«Абай және парсы әдебиеті» атты монография мен «Зүмірет» кітабының авторы.
Жаңа кезеңде [[парсы тілі]]нен тікелей қазақ тіліне аудармаға жол ашып, жиырма кітап аударды. Соның ішінде балалар мен жасөспірімдерге арналған Фәрид-ед-дин Әттардың «Әулиелер шежіресін», Мұхаммед ибн Жәрир Тәбәридің «Тәбәри тарихын», Мохсен Һеджридің «Жарық жұлдыз» шығармасын, сондай-ақ, Ахмад Хатамидің «Иранның қазіргі дәуір әдебиеті» атты кітаптарын тәржімалады.
Иранның жаңа дәуір әдебиетіндегі (1921-2011 ж.ж.) көрнекті жазушылардың әртүрлі тақырыпты қамтыған он төрт көркем шығармасын қазақ тіліне аударып, «Іңкәрлік» атты жинақ шығарды.
Оралхан Бөкейдің «Бес тиын» және «Қасқыр ұлыған түнде» әңгімелері мен А.С.Пушкиннің «Барышня-крестьянка» повесін парсы тіліне аударды.
Қазақ-парсы әдеби байланыстары, Қазақстан мен Иран туралы қазақ, парсы және орыс тілдерінде ғылыми-танымдық және публицистикалық жетпістен астам мақала жазды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/2389-.html|title= Қасым А.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әдебиеттанушылар]]
[[Санат:Қазақстан әдебиеттанушылары]]
[[Санат:Аудармашылар]]
[[Санат:Қазақстан аудармашылары]]</text>
      <sha1>e6vxnh5kn97b5je7x8bfnd4nz27338j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658020</id>
      <parentid>3658019</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:29:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Филологтар|Филологтар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3658020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5562" sha1="lc4t56ykqbhua3bufx5lnw68c75kecv" xml:space="preserve">{{Жазушы
 | Есімі                = Айнаш Қасым
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Ені                  = 
 | Суреттің аты         = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Лақап аты            = 
 | Туған күні           = 8.03.1974
 | Туған жері           = Бастаушы ауылы, Самар ауданы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Азаматтығы           = {{Қазақстан}}
 | Ұлты                 = [[қазақтар|қазақ]]
 | Білімі               = Әл-Фараби атындағы [[Қазақ ұлттық университеті]] (1996)
 | Мансабы              = Шығыстанушы-филолог, әдебиеттанушы, парсы тілінің аудармашысы, қаламгер, филология ғылымдарының кандидаты
 | Шығармашылық жылдары = [[1998 жыл]]дан бастап
 | Бағыты               = Шығыстану, парсы әдебиеті, қазақ-парсы әдеби байланыстары
 | Жанры                = Монография, аударма, ғылыми және публицистикалық мақалалар
 | Шығармалардың тілі   = [[қазақ тілі]], [[парсы тілі]], [[орыс тілі]]
 | Дебюті               = 
 | Марапаттары          = 
 | Сыйлықтары           = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Айнаш Қасым''' – шығыстанушы-филолог, әдебиеттанушы, [[парсы тілі]]нің аудармашысы, қаламгер, филология ғылымдарының кандидаты, [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі.

== Өмірбаяны ==

1974 жылы 8 наурызда [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Самар ауданы]]ның Бастаушы ауылында дүниеге келген.
1991 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеттің Шығыстану факультетінің “Парсы филологиясы” мамандығына оқуға түсіп, 1996 жылы үздік бітірді.
Еңбек жолын 1998 жылы Абылай хан атындағы Әлем тілдері және Халықаралық қатынастар университетінің Таяу Шығыс елдері кафедрасында парсы тілінің оқытушысы болып бастады.
2009 жылы Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында «Абай поэзиясындағы шығыстық сарындар» атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады.

== Қызметтік жолы ==
2011-2020 ж.ж. – [[Иран]]ның астанасы [[Тегеран]]дағы Иран Телерадио бірлестігі шетелдік қызмет торабындағы Қазақ радиосының редакторы қызметін атқарды.

== Шығармашылығы ==
«Абай және парсы әдебиеті» атты монография мен «Зүмірет» кітабының авторы.
Жаңа кезеңде [[парсы тілі]]нен тікелей қазақ тіліне аудармаға жол ашып, жиырма кітап аударды. Соның ішінде балалар мен жасөспірімдерге арналған Фәрид-ед-дин Әттардың «Әулиелер шежіресін», Мұхаммед ибн Жәрир Тәбәридің «Тәбәри тарихын», Мохсен Һеджридің «Жарық жұлдыз» шығармасын, сондай-ақ, Ахмад Хатамидің «Иранның қазіргі дәуір әдебиеті» атты кітаптарын тәржімалады.
Иранның жаңа дәуір әдебиетіндегі (1921-2011 ж.ж.) көрнекті жазушылардың әртүрлі тақырыпты қамтыған он төрт көркем шығармасын қазақ тіліне аударып, «Іңкәрлік» атты жинақ шығарды.
Оралхан Бөкейдің «Бес тиын» және «Қасқыр ұлыған түнде» әңгімелері мен А.С.Пушкиннің «Барышня-крестьянка» повесін парсы тіліне аударды.
Қазақ-парсы әдеби байланыстары, Қазақстан мен Иран туралы қазақ, парсы және орыс тілдерінде ғылыми-танымдық және публицистикалық жетпістен астам мақала жазды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/2389-.html|title= Қасым А.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әдебиеттанушылар]]
[[Санат:Қазақстан әдебиеттанушылары]]
[[Санат:Аудармашылар]]
[[Санат:Қазақстан аудармашылары]]
[[Санат:Филологтар]]</text>
      <sha1>lc4t56ykqbhua3bufx5lnw68c75kecv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658022</id>
      <parentid>3658020</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:30:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан филологтары|Қазақстан филологтары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3658022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5619" sha1="740d4rqfi6av2jt504ewgo0bfpn6lgh" xml:space="preserve">{{Жазушы
 | Есімі                = Айнаш Қасым
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Ені                  = 
 | Суреттің аты         = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Лақап аты            = 
 | Туған күні           = 8.03.1974
 | Туған жері           = Бастаушы ауылы, Самар ауданы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Азаматтығы           = {{Қазақстан}}
 | Ұлты                 = [[қазақтар|қазақ]]
 | Білімі               = Әл-Фараби атындағы [[Қазақ ұлттық университеті]] (1996)
 | Мансабы              = Шығыстанушы-филолог, әдебиеттанушы, парсы тілінің аудармашысы, қаламгер, филология ғылымдарының кандидаты
 | Шығармашылық жылдары = [[1998 жыл]]дан бастап
 | Бағыты               = Шығыстану, парсы әдебиеті, қазақ-парсы әдеби байланыстары
 | Жанры                = Монография, аударма, ғылыми және публицистикалық мақалалар
 | Шығармалардың тілі   = [[қазақ тілі]], [[парсы тілі]], [[орыс тілі]]
 | Дебюті               = 
 | Марапаттары          = 
 | Сыйлықтары           = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Айнаш Қасым''' – шығыстанушы-филолог, әдебиеттанушы, [[парсы тілі]]нің аудармашысы, қаламгер, филология ғылымдарының кандидаты, [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі.

== Өмірбаяны ==

1974 жылы 8 наурызда [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Самар ауданы]]ның Бастаушы ауылында дүниеге келген.
1991 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеттің Шығыстану факультетінің “Парсы филологиясы” мамандығына оқуға түсіп, 1996 жылы үздік бітірді.
Еңбек жолын 1998 жылы Абылай хан атындағы Әлем тілдері және Халықаралық қатынастар университетінің Таяу Шығыс елдері кафедрасында парсы тілінің оқытушысы болып бастады.
2009 жылы Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында «Абай поэзиясындағы шығыстық сарындар» атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады.

== Қызметтік жолы ==
2011-2020 ж.ж. – [[Иран]]ның астанасы [[Тегеран]]дағы Иран Телерадио бірлестігі шетелдік қызмет торабындағы Қазақ радиосының редакторы қызметін атқарды.

== Шығармашылығы ==
«Абай және парсы әдебиеті» атты монография мен «Зүмірет» кітабының авторы.
Жаңа кезеңде [[парсы тілі]]нен тікелей қазақ тіліне аудармаға жол ашып, жиырма кітап аударды. Соның ішінде балалар мен жасөспірімдерге арналған Фәрид-ед-дин Әттардың «Әулиелер шежіресін», Мұхаммед ибн Жәрир Тәбәридің «Тәбәри тарихын», Мохсен Һеджридің «Жарық жұлдыз» шығармасын, сондай-ақ, Ахмад Хатамидің «Иранның қазіргі дәуір әдебиеті» атты кітаптарын тәржімалады.
Иранның жаңа дәуір әдебиетіндегі (1921-2011 ж.ж.) көрнекті жазушылардың әртүрлі тақырыпты қамтыған он төрт көркем шығармасын қазақ тіліне аударып, «Іңкәрлік» атты жинақ шығарды.
Оралхан Бөкейдің «Бес тиын» және «Қасқыр ұлыған түнде» әңгімелері мен А.С.Пушкиннің «Барышня-крестьянка» повесін парсы тіліне аударды.
Қазақ-парсы әдеби байланыстары, Қазақстан мен Иран туралы қазақ, парсы және орыс тілдерінде ғылыми-танымдық және публицистикалық жетпістен астам мақала жазды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/2389-.html|title= Қасым А.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әдебиеттанушылар]]
[[Санат:Қазақстан әдебиеттанушылары]]
[[Санат:Аудармашылар]]
[[Санат:Қазақстан аудармашылары]]
[[Санат:Филологтар]]
[[Санат:Қазақстан филологтары]]</text>
      <sha1>740d4rqfi6av2jt504ewgo0bfpn6lgh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658023</id>
      <parentid>3658022</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:30:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Шығыстанушылар|Шығыстанушылар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3658023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5663" sha1="4dpvrnh2a5zqjjfcytvre8yk2osixzk" xml:space="preserve">{{Жазушы
 | Есімі                = Айнаш Қасым
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Ені                  = 
 | Суреттің аты         = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Лақап аты            = 
 | Туған күні           = 8.03.1974
 | Туған жері           = Бастаушы ауылы, Самар ауданы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Азаматтығы           = {{Қазақстан}}
 | Ұлты                 = [[қазақтар|қазақ]]
 | Білімі               = Әл-Фараби атындағы [[Қазақ ұлттық университеті]] (1996)
 | Мансабы              = Шығыстанушы-филолог, әдебиеттанушы, парсы тілінің аудармашысы, қаламгер, филология ғылымдарының кандидаты
 | Шығармашылық жылдары = [[1998 жыл]]дан бастап
 | Бағыты               = Шығыстану, парсы әдебиеті, қазақ-парсы әдеби байланыстары
 | Жанры                = Монография, аударма, ғылыми және публицистикалық мақалалар
 | Шығармалардың тілі   = [[қазақ тілі]], [[парсы тілі]], [[орыс тілі]]
 | Дебюті               = 
 | Марапаттары          = 
 | Сыйлықтары           = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Айнаш Қасым''' – шығыстанушы-филолог, әдебиеттанушы, [[парсы тілі]]нің аудармашысы, қаламгер, филология ғылымдарының кандидаты, [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі.

== Өмірбаяны ==

1974 жылы 8 наурызда [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Самар ауданы]]ның Бастаушы ауылында дүниеге келген.
1991 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеттің Шығыстану факультетінің “Парсы филологиясы” мамандығына оқуға түсіп, 1996 жылы үздік бітірді.
Еңбек жолын 1998 жылы Абылай хан атындағы Әлем тілдері және Халықаралық қатынастар университетінің Таяу Шығыс елдері кафедрасында парсы тілінің оқытушысы болып бастады.
2009 жылы Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында «Абай поэзиясындағы шығыстық сарындар» атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады.

== Қызметтік жолы ==
2011-2020 ж.ж. – [[Иран]]ның астанасы [[Тегеран]]дағы Иран Телерадио бірлестігі шетелдік қызмет торабындағы Қазақ радиосының редакторы қызметін атқарды.

== Шығармашылығы ==
«Абай және парсы әдебиеті» атты монография мен «Зүмірет» кітабының авторы.
Жаңа кезеңде [[парсы тілі]]нен тікелей қазақ тіліне аудармаға жол ашып, жиырма кітап аударды. Соның ішінде балалар мен жасөспірімдерге арналған Фәрид-ед-дин Әттардың «Әулиелер шежіресін», Мұхаммед ибн Жәрир Тәбәридің «Тәбәри тарихын», Мохсен Һеджридің «Жарық жұлдыз» шығармасын, сондай-ақ, Ахмад Хатамидің «Иранның қазіргі дәуір әдебиеті» атты кітаптарын тәржімалады.
Иранның жаңа дәуір әдебиетіндегі (1921-2011 ж.ж.) көрнекті жазушылардың әртүрлі тақырыпты қамтыған он төрт көркем шығармасын қазақ тіліне аударып, «Іңкәрлік» атты жинақ шығарды.
Оралхан Бөкейдің «Бес тиын» және «Қасқыр ұлыған түнде» әңгімелері мен А.С.Пушкиннің «Барышня-крестьянка» повесін парсы тіліне аударды.
Қазақ-парсы әдеби байланыстары, Қазақстан мен Иран туралы қазақ, парсы және орыс тілдерінде ғылыми-танымдық және публицистикалық жетпістен астам мақала жазды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/2389-.html|title= Қасым А.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әдебиеттанушылар]]
[[Санат:Қазақстан әдебиеттанушылары]]
[[Санат:Аудармашылар]]
[[Санат:Қазақстан аудармашылары]]
[[Санат:Филологтар]]
[[Санат:Қазақстан филологтары]]
[[Санат:Шығыстанушылар]]</text>
      <sha1>4dpvrnh2a5zqjjfcytvre8yk2osixzk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658025</id>
      <parentid>3658023</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:30:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан шығыстанушылары|Қазақстан шығыстанушылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3658025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5728" sha1="rqbjgcqvjveylw9yghvdab1uofb66ju" xml:space="preserve">{{Жазушы
 | Есімі                = Айнаш Қасым
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Ені                  = 
 | Суреттің аты         = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Лақап аты            = 
 | Туған күні           = 8.03.1974
 | Туған жері           = Бастаушы ауылы, Самар ауданы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Азаматтығы           = {{Қазақстан}}
 | Ұлты                 = [[қазақтар|қазақ]]
 | Білімі               = Әл-Фараби атындағы [[Қазақ ұлттық университеті]] (1996)
 | Мансабы              = Шығыстанушы-филолог, әдебиеттанушы, парсы тілінің аудармашысы, қаламгер, филология ғылымдарының кандидаты
 | Шығармашылық жылдары = [[1998 жыл]]дан бастап
 | Бағыты               = Шығыстану, парсы әдебиеті, қазақ-парсы әдеби байланыстары
 | Жанры                = Монография, аударма, ғылыми және публицистикалық мақалалар
 | Шығармалардың тілі   = [[қазақ тілі]], [[парсы тілі]], [[орыс тілі]]
 | Дебюті               = 
 | Марапаттары          = 
 | Сыйлықтары           = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Айнаш Қасым''' – шығыстанушы-филолог, әдебиеттанушы, [[парсы тілі]]нің аудармашысы, қаламгер, филология ғылымдарының кандидаты, [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі.

== Өмірбаяны ==

1974 жылы 8 наурызда [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Самар ауданы]]ның Бастаушы ауылында дүниеге келген.
1991 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеттің Шығыстану факультетінің “Парсы филологиясы” мамандығына оқуға түсіп, 1996 жылы үздік бітірді.
Еңбек жолын 1998 жылы Абылай хан атындағы Әлем тілдері және Халықаралық қатынастар университетінің Таяу Шығыс елдері кафедрасында парсы тілінің оқытушысы болып бастады.
2009 жылы Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында «Абай поэзиясындағы шығыстық сарындар» атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады.

== Қызметтік жолы ==
2011-2020 ж.ж. – [[Иран]]ның астанасы [[Тегеран]]дағы Иран Телерадио бірлестігі шетелдік қызмет торабындағы Қазақ радиосының редакторы қызметін атқарды.

== Шығармашылығы ==
«Абай және парсы әдебиеті» атты монография мен «Зүмірет» кітабының авторы.
Жаңа кезеңде [[парсы тілі]]нен тікелей қазақ тіліне аудармаға жол ашып, жиырма кітап аударды. Соның ішінде балалар мен жасөспірімдерге арналған Фәрид-ед-дин Әттардың «Әулиелер шежіресін», Мұхаммед ибн Жәрир Тәбәридің «Тәбәри тарихын», Мохсен Һеджридің «Жарық жұлдыз» шығармасын, сондай-ақ, Ахмад Хатамидің «Иранның қазіргі дәуір әдебиеті» атты кітаптарын тәржімалады.
Иранның жаңа дәуір әдебиетіндегі (1921-2011 ж.ж.) көрнекті жазушылардың әртүрлі тақырыпты қамтыған он төрт көркем шығармасын қазақ тіліне аударып, «Іңкәрлік» атты жинақ шығарды.
Оралхан Бөкейдің «Бес тиын» және «Қасқыр ұлыған түнде» әңгімелері мен А.С.Пушкиннің «Барышня-крестьянка» повесін парсы тіліне аударды.
Қазақ-парсы әдеби байланыстары, Қазақстан мен Иран туралы қазақ, парсы және орыс тілдерінде ғылыми-танымдық және публицистикалық жетпістен астам мақала жазды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/2389-.html|title= Қасым А.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әдебиеттанушылар]]
[[Санат:Қазақстан әдебиеттанушылары]]
[[Санат:Аудармашылар]]
[[Санат:Қазақстан аудармашылары]]
[[Санат:Филологтар]]
[[Санат:Қазақстан филологтары]]
[[Санат:Шығыстанушылар]]
[[Санат:Қазақстан шығыстанушылары]]</text>
      <sha1>rqbjgcqvjveylw9yghvdab1uofb66ju</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оралбек Махамбетұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786364</id>
    <revision>
      <id>3658026</id>
      <parentid>3656546</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:31:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3658026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4928" sha1="0z737gefe67u9t3tfdno3ighp43acx5" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
 |толық есімі           = Оралбек Маханбетұлы
 |шынайы есімі          = 
 |суреті                = 
 |сурет тақырыбы        = 
 |туған күні            = 9.05.1925
 |туған жері            = Абай ауданы, Семей облысы
 |қайтыс болған күні    = 2017 
 |қайтыс болған жері    = 
 |лақап аты             = 
 |бүркеніш аты          = 
 |мемлекет              = {{КСРО}}
 |шыққан тегі           = 
 |діні                  = 
 |әкесі                 = Маханбет
 |анасы                 = 
 |жұбайы                = 
 |балалары              = 7 бала
 |туыстары              = 17 немере, 4 шөбере
 |қызмет еткен жылдары  = 1943—1949 жылдары
 |атағы                 = Аға сержант
 |білімі                = Кіші командирлер даярлайтын 6 айлық курс (Самарқан қаласы, 3 ай оқыған)
 |әскер түрі            = Жаяу әскер
 |басқарды              = 
 |әскери бөлімі         = 1-ші Украина майданы, 3-ші гвардиялық армия, 81-ші дивизия, 410-шы полк; кейін Австрияның Баден қаласындағы атты әскер полкі
 |шайқасы               = [[Ұлы Отан соғысы]]: Украинаны азат ету, Чехословакияны (Прага) азат ету

 |марапаттары           = [[II дәрежелі Отан соғысы ордені]], [[«Ерлігі үшін» медалі (КСРО)|«Ерлігі үшін» медалі]], «Ұлы Жеңістің 30, 40, 50, 60 жылдығы» медальдары, «Астананың 10 discharges|«Астананың 10 жылдығы» медалі]], «Еңбек ардагері» медалі
 |байланысы             = 
 |отставкада            = 1949 жылдан бастап
 |қолтаңбасы            = 
 |Commons               = 
}}
'''Оралбек Маханбетұлы''' — [[Ұлы Отан соғысы]]ның ардагері, аға сержант, [[Украина]]ны азат етушілердің бірі.

== Өмірбаяны ==
Бұрыңғы [[Семей]] облысы, [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]]нда 1925 жылы 9 мамырда қарапайым шаруа отбасында дүниеге келген. 
1943 жылы наурызда небәрі 18 жастағы балаң жігіт әскер қатарына шақырылады. Самарқан қаласында кіші командирлер даярлайтын 6 айлық курсқа қабылданып 3 айда аяқтап аға сержант атағын алып 1943 жылы соғысқа аттанады. І Украина майданы 3 гвардиялық армияның 81 дивизиясының 410 полкінде соғысып [[Украина]] жерін азат етуге қатысады. Ұлы Жеңісті [[Чехословакия|Чеославакия]] жерінде Прагада 1945 жылы 9 мамырда қарсы алады. Соғыста бір рет ауыр жараланады, сұрапыл соғыстан қалған ескерткіш снаряд жарықшағы өмірінің соңына дейін денесінде серік болды. 

Соғыстағы ерлігі үшін Украйнаны Чехославакияны азат еткені үшін, «Ерлігі үшін» медальдарымен ІІ дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталды. Ұлы Жеңістің 30, 40, 50, 60 жылдығы, Астананың 10 жылдығы «Еңбек ардагері» медальдарымен марапатталды.

Жеңістен кейін Австрияның Баден қаласында атты әскер полкында 1949 жылға дейін өзінің әскери борышын өтеді.
1949 жылы елге қайтып бейбіт еңбекке араласты. Жеті бала тәрбиелеп, 17 немер, 4 шөбере сүйген бақытты қария.
2017 жылы өмірден озды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
# Елі–ерлерін ұмытпайды. Ұлы Отан соғысына қатысқан Абайлықтар туралы естелік кітап. Құрастырушылар: Ж.Жүнісжанұлы, Ә.Мырзақым. –Семей, 2015. –336 бет.

[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]</text>
      <sha1>0z737gefe67u9t3tfdno3ighp43acx5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алдажар Қосаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786388</id>
    <revision>
      <id>3657918</id>
      <parentid>3652870</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:06:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3657918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10130" sha1="2oi5lfu86flgpko9j3ml6jbkv1ppin2" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Мемлекет қайраткері
 |аты = Алдажар Қосаев
 |туған_жері = 
 |қайтыс_болған_жері = 
 |азаматтығы = 
 |қызметі = қоғам және шаруашылық жұмыстарына қатысушы
 |жұмыс_жылдары = 1920-жылдар
}}

{{Тұлға
 |Есімі                 = Алдажар Қосаев
 |Шынайы есімі          = Алдажар Қосаев
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = Алдажар Қосаев
 |Туған күні            = 
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{КСРО}}
 |Ұлты                  = қазақ
 |Мансабы               = Қоғамдық-саяси және шаруашылық қайраткері
 |Белсенді жылдары      = XX ғасырдың алғашқы жартысы (1920—1930 жылдар)
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = Ақсуат өңірінде алғашқы Кеңес өкіметін, ұжымдастыру мен колхоз құрылысын ұйымдастырушылардың бірі, 1926 жылы құрылған «Қосшы» одағының тұңғыш төрағасы
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Қосай
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 1920 жылдары ауылдық жерлерде басқару жүйесін қалыптастыруға және жер қатынастарын реттеуге белсене қатысқан
 |Commons               = 
}}

'''Алдажар Қосаев''' — ХХ ғасырдың алғашқы жартысында Ақсуат өңірінің қоғамдық-саяси және шаруашылық өміріне араласқан азамат. 1926 жылы Ақсуат өңірінде құрылған «Қосшы» одағының төрағасы болып тағайындалған. Ұйымға жерді бөліске салу жұмыстарын жүргізу міндеті жүктелген.&lt;ref name=&quot;Altynbayev145&quot;&gt;Алтынбаев Қ., Жұмахан Е. ''Ақсуат: тарихи-деректі басылым''. — Алматы: «Ер-Дәулет», 1998. — 145-б.&lt;/ref&gt;

Кейінгі тарихи зерттеулерде Алдажар Қосаев Ақсуат өңірінде алғашқы Кеңес өкіметін ұйымдастыруға, ұжымдастыру мен колхоз құрылысын жүргізуге, жергілікті партия ұйымдарын құрып, нығайтуға атсалысқан азаматтардың қатарында аталады.&lt;ref name=&quot;Muratkazin2024&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Мұратқазин
 |first1=М.
 |last2=Кариева
 |first2=Т.
 |title=Ақсуат аймағының тарихы мен даму барысы
 |journal=Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы. Тарих және саяси-әлеуметтік ғылымдар сериясы
 |year=2024
 |issue=3 (82)
 |pages=101–109
 |doi=10.51889/2959-6017.2024.82.3.010
}}&lt;/ref&gt;

== Қоғамдық қызметі ==

Алдажар Қосаевтың қоғамдық қызметі Ақсуат өңіріндегі кеңестік биліктің алғашқы кезеңімен байланысты. 1920-жылдары ауылдық жерлерде басқару жүйесін қалыптастырумен қатар жер қатынастарын реттеу және шаруаларды қоғамдық ұйымдарға біріктіру жұмыстары жүргізілді.

Қалихан Алтынбаев пен Ерғали Жұмаханның ''«Ақсуат»'' тарихи-деректі басылымында 1926 жылы құрылған «Қосшы» одағы туралы мәлімет беріледі. Авторлардың жазуынша, алғаш жерді бөліске салу міндеті негізінен осы одаққа жүктелген. 1926 жылы құрылған ұйымның төрағалығына Алдажар Қосаев, хатшылығына Әбілмәжін Аманқұлов тағайындалған.&lt;ref name=&quot;Altynbayev145&quot;/&gt;

Сол деректе ауданның құрылуына байланысты «Қосшы» ұйымдарының саны 21-ге, мүшелерінің саны 1497 адамға жеткені көрсетілген.&lt;ref name=&quot;Altynbayev145&quot;/&gt;

== 1926 жылғы жер бөлісі ==

1926 жыл Алдажар Қосаевтың қоғамдық қызметіндегі маңызды кезеңдердің бірі болды. ''«Ақсуат»'' тарихи-деректі басылымының 145-бетінде алғаш жерді бөліске салу міндеті негізінен «Қосшы» одағына жүктелгені жазылған. Осы одақ 1926 жылы құрылып, оның төрағасы болып Алдажар Қосаев тағайындалған.&lt;ref name=&quot;Altynbayev145&quot;/&gt;

Бұл дерек Алдажар Қосаевтың сол кезеңде жергілікті деңгейдегі қоғамдық-шаруашылық жұмыстарға басшылық жасағанын көрсетеді.

== Кеңестік кезеңдегі қызметі ==

Ақсуат өңірінде 1920-жылдардың соңы мен 1930-жылдары кеңестік басқару жүйесі қалыптасты. 1928 жылы өңірде 16 ауылдық округ болғаны және олардың орталығы Ақсуат ауылы болғаны туралы кейінгі тарихи зерттеулерде көрсетіледі. 1935 жылғы 9 қаңтарда Ақсуат ауданы Шығыс Қазақстан облысының құрамында Көкпекті және Ақсуат аудандарының бөліктерінен қайта құрылды.&lt;ref name=&quot;Muratkazin2024&quot;/&gt;

Осы тарихи кезеңді қарастырған М. Мұратқазин мен Т. Кариеваның зерттеуінде Алдажар Қосаев Ақсуат өңіріндегі алғашқы Кеңес өкіметін ұйымдастыруға, ұжымдастыру мен колхоз құрылысын жүргізуге және партия ұйымдарын құрып, нығайтуға қатысқан жергілікті азаматтардың қатарында көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;Muratkazin2024&quot;/&gt;

Зерттеуде Алдажар Қосаевпен бірге М. Күденов, Кенесары Бақин, Ж. Сәрсенов, Қарибай Танашев, А. Нұразханов, Кәрім Егізбаев, М. Өтемісов, Әбілмәжін Аманқұлов және басқа да Ақсуат өңірінің азаматтары аталады.&lt;ref name=&quot;Muratkazin2024&quot;/&gt;

== Тарихи маңызы ==

Алдажар Қосаевтың қызметі Ақсуат өңірінің дәстүрлі ауылдық қоғамнан кеңестік әкімшілік және шаруашылық жүйеге өту кезеңімен байланысты.

Оның 1926 жылы «Қосшы» одағының төрағасы болып тағайындалуы және осы ұйымға алғаш жерді бөліске салу міндетінің жүктелуі — оның жергілікті қоғамдық-шаруашылық жұмыстарға қатысқанын дәлелдейтін деректердің бірі.&lt;ref name=&quot;Altynbayev145&quot;/&gt;

Кейінгі ғылыми зерттеулерде оның есімінің ұжымдастыру, колхоз құрылысын ұйымдастыру және партия ұйымдарын нығайту жұмыстарына қатысқан азаматтардың қатарында аталуы Алдажар Қосаевтың Ақсуат өңірінің ерте кеңестік тарихындағы орнын айқындай түседі.&lt;ref name=&quot;Muratkazin2024&quot;/&gt;

== Өмірбаяндық деректер ==

Алдажар Қосаевтың туған жылы, туған жері, білімі, отбасы және қайтыс болған жылы туралы нақты деректер қазіргі қолжетімді материалдарда анықталмаған. Бұл мәліметтерді архив құжаттары мен өлкетану материалдары арқылы қосымша зерттеу қажет.

== Дереккөздер ==

{{reflist}}

== Әдебиет ==

* Алтынбаев Қ., Жұмахан Е. ''Ақсуат: тарихи-деректі басылым''. — Алматы: «Ер-Дәулет», 1998. — 145-б.
* Мұратқазин М. М., Кариева Т. А. «Ақсуат аймағының тарихы мен даму барысы» // ''Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы. Тарих және саяси-әлеуметтік ғылымдар сериясы''. — 2024. — № 3 (82). — 101–109 бб. — DOI: 10.51889/2959-6017.2024.82.3.010.</text>
      <sha1>2oi5lfu86flgpko9j3ml6jbkv1ppin2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657919</id>
      <parentid>3657918</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:06:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3657919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9634" sha1="24sf68pntnpsy19vjqgece2d2t7mgp8" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Алдажар Қосаев
 |Шынайы есімі          = Алдажар Қосаев
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = Алдажар Қосаев
 |Туған күні            = 
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{КСРО}}
 |Ұлты                  = қазақ
 |Мансабы               = Қоғамдық-саяси және шаруашылық қайраткері
 |Белсенді жылдары      = XX ғасырдың алғашқы жартысы (1920—1930 жылдар)
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = Ақсуат өңірінде алғашқы Кеңес өкіметін, ұжымдастыру мен колхоз құрылысын ұйымдастырушылардың бірі, 1926 жылы құрылған «Қосшы» одағының тұңғыш төрағасы
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Қосай
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 1920 жылдары ауылдық жерлерде басқару жүйесін қалыптастыруға және жер қатынастарын реттеуге белсене қатысқан
 |Commons               = 
}}

'''Алдажар Қосаев''' — ХХ ғасырдың алғашқы жартысында Ақсуат өңірінің қоғамдық-саяси және шаруашылық өміріне араласқан азамат. 1926 жылы Ақсуат өңірінде құрылған «Қосшы» одағының төрағасы болып тағайындалған. Ұйымға жерді бөліске салу жұмыстарын жүргізу міндеті жүктелген.&lt;ref name=&quot;Altynbayev145&quot;&gt;Алтынбаев Қ., Жұмахан Е. ''Ақсуат: тарихи-деректі басылым''. — Алматы: «Ер-Дәулет», 1998. — 145-б.&lt;/ref&gt;

Кейінгі тарихи зерттеулерде Алдажар Қосаев Ақсуат өңірінде алғашқы Кеңес өкіметін ұйымдастыруға, ұжымдастыру мен колхоз құрылысын жүргізуге, жергілікті партия ұйымдарын құрып, нығайтуға атсалысқан азаматтардың қатарында аталады.&lt;ref name=&quot;Muratkazin2024&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Мұратқазин
 |first1=М.
 |last2=Кариева
 |first2=Т.
 |title=Ақсуат аймағының тарихы мен даму барысы
 |journal=Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы. Тарих және саяси-әлеуметтік ғылымдар сериясы
 |year=2024
 |issue=3 (82)
 |pages=101–109
 |doi=10.51889/2959-6017.2024.82.3.010
}}&lt;/ref&gt;

== Қоғамдық қызметі ==

Алдажар Қосаевтың қоғамдық қызметі Ақсуат өңіріндегі кеңестік биліктің алғашқы кезеңімен байланысты. 1920-жылдары ауылдық жерлерде басқару жүйесін қалыптастырумен қатар жер қатынастарын реттеу және шаруаларды қоғамдық ұйымдарға біріктіру жұмыстары жүргізілді.

Қалихан Алтынбаев пен Ерғали Жұмаханның ''«Ақсуат»'' тарихи-деректі басылымында 1926 жылы құрылған «Қосшы» одағы туралы мәлімет беріледі. Авторлардың жазуынша, алғаш жерді бөліске салу міндеті негізінен осы одаққа жүктелген. 1926 жылы құрылған ұйымның төрағалығына Алдажар Қосаев, хатшылығына Әбілмәжін Аманқұлов тағайындалған.&lt;ref name=&quot;Altynbayev145&quot;/&gt;

Сол деректе ауданның құрылуына байланысты «Қосшы» ұйымдарының саны 21-ге, мүшелерінің саны 1497 адамға жеткені көрсетілген.&lt;ref name=&quot;Altynbayev145&quot;/&gt;

== 1926 жылғы жер бөлісі ==

1926 жыл Алдажар Қосаевтың қоғамдық қызметіндегі маңызды кезеңдердің бірі болды. ''«Ақсуат»'' тарихи-деректі басылымының 145-бетінде алғаш жерді бөліске салу міндеті негізінен «Қосшы» одағына жүктелгені жазылған. Осы одақ 1926 жылы құрылып, оның төрағасы болып Алдажар Қосаев тағайындалған.&lt;ref name=&quot;Altynbayev145&quot;/&gt;

Бұл дерек Алдажар Қосаевтың сол кезеңде жергілікті деңгейдегі қоғамдық-шаруашылық жұмыстарға басшылық жасағанын көрсетеді.

== Кеңестік кезеңдегі қызметі ==

Ақсуат өңірінде 1920-жылдардың соңы мен 1930-жылдары кеңестік басқару жүйесі қалыптасты. 1928 жылы өңірде 16 ауылдық округ болғаны және олардың орталығы Ақсуат ауылы болғаны туралы кейінгі тарихи зерттеулерде көрсетіледі. 1935 жылғы 9 қаңтарда Ақсуат ауданы Шығыс Қазақстан облысының құрамында Көкпекті және Ақсуат аудандарының бөліктерінен қайта құрылды.&lt;ref name=&quot;Muratkazin2024&quot;/&gt;

Осы тарихи кезеңді қарастырған М. Мұратқазин мен Т. Кариеваның зерттеуінде Алдажар Қосаев Ақсуат өңіріндегі алғашқы Кеңес өкіметін ұйымдастыруға, ұжымдастыру мен колхоз құрылысын жүргізуге және партия ұйымдарын құрып, нығайтуға қатысқан жергілікті азаматтардың қатарында көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;Muratkazin2024&quot;/&gt;

Зерттеуде Алдажар Қосаевпен бірге М. Күденов, Кенесары Бақин, Ж. Сәрсенов, Қарибай Танашев, А. Нұразханов, Кәрім Егізбаев, М. Өтемісов, Әбілмәжін Аманқұлов және басқа да Ақсуат өңірінің азаматтары аталады.&lt;ref name=&quot;Muratkazin2024&quot;/&gt;

== Тарихи маңызы ==

Алдажар Қосаевтың қызметі Ақсуат өңірінің дәстүрлі ауылдық қоғамнан кеңестік әкімшілік және шаруашылық жүйеге өту кезеңімен байланысты.

Оның 1926 жылы «Қосшы» одағының төрағасы болып тағайындалуы және осы ұйымға алғаш жерді бөліске салу міндетінің жүктелуі — оның жергілікті қоғамдық-шаруашылық жұмыстарға қатысқанын дәлелдейтін деректердің бірі.&lt;ref name=&quot;Altynbayev145&quot;/&gt;

Кейінгі ғылыми зерттеулерде оның есімінің ұжымдастыру, колхоз құрылысын ұйымдастыру және партия ұйымдарын нығайту жұмыстарына қатысқан азаматтардың қатарында аталуы Алдажар Қосаевтың Ақсуат өңірінің ерте кеңестік тарихындағы орнын айқындай түседі.&lt;ref name=&quot;Muratkazin2024&quot;/&gt;

== Өмірбаяндық деректер ==

Алдажар Қосаевтың туған жылы, туған жері, білімі, отбасы және қайтыс болған жылы туралы нақты деректер қазіргі қолжетімді материалдарда анықталмаған. Бұл мәліметтерді архив құжаттары мен өлкетану материалдары арқылы қосымша зерттеу қажет.

== Дереккөздер ==

{{reflist}}

== Әдебиет ==

* Алтынбаев Қ., Жұмахан Е. ''Ақсуат: тарихи-деректі басылым''. — Алматы: «Ер-Дәулет», 1998. — 145-б.
* Мұратқазин М. М., Кариева Т. А. «Ақсуат аймағының тарихы мен даму барысы» // ''Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы. Тарих және саяси-әлеуметтік ғылымдар сериясы''. — 2024. — № 3 (82). — 101–109 бб. — DOI: 10.51889/2959-6017.2024.82.3.010.</text>
      <sha1>24sf68pntnpsy19vjqgece2d2t7mgp8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657921</id>
      <parentid>3657919</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:07:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3657921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9667" sha1="dr1judpolwvcvscq13l9gck32vabo22" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Алдажар Қосаев
 |Шынайы есімі          = Алдажар Қосаев
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = Алдажар Қосаев
 |Туған күні            = 
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{КСРО}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = Қоғамдық-саяси және шаруашылық қайраткері
 |Белсенді жылдары      = [[XX ғасыр]]дың алғашқы жартысы (1920—1930 жылдар)
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = Ақсуат өңірінде алғашқы Кеңес өкіметін, ұжымдастыру мен колхоз құрылысын ұйымдастырушылардың бірі, 1926 жылы құрылған «Қосшы» одағының тұңғыш төрағасы
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Қосай
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 1920 жылдары ауылдық жерлерде басқару жүйесін қалыптастыруға және жер қатынастарын реттеуге белсене қатысқан
 |Commons               = 
}}

'''Алдажар Қосаев''' — [[ХХ ғасыр]]дың алғашқы жартысында [[Ақсуат]] өңірінің қоғамдық-саяси және шаруашылық өміріне араласқан азамат. 1926 жылы Ақсуат өңірінде құрылған «Қосшы» одағының төрағасы болып тағайындалған. Ұйымға жерді бөліске салу жұмыстарын жүргізу міндеті жүктелген.&lt;ref name=&quot;Altynbayev145&quot;&gt;Алтынбаев Қ., Жұмахан Е. ''Ақсуат: тарихи-деректі басылым''. — Алматы: «Ер-Дәулет», 1998. — 145-б.&lt;/ref&gt;

Кейінгі тарихи зерттеулерде Алдажар Қосаев Ақсуат өңірінде алғашқы Кеңес өкіметін ұйымдастыруға, ұжымдастыру мен колхоз құрылысын жүргізуге, жергілікті партия ұйымдарын құрып, нығайтуға атсалысқан азаматтардың қатарында аталады.&lt;ref name=&quot;Muratkazin2024&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Мұратқазин
 |first1=М.
 |last2=Кариева
 |first2=Т.
 |title=Ақсуат аймағының тарихы мен даму барысы
 |journal=Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы. Тарих және саяси-әлеуметтік ғылымдар сериясы
 |year=2024
 |issue=3 (82)
 |pages=101–109
 |doi=10.51889/2959-6017.2024.82.3.010
}}&lt;/ref&gt;

== Қоғамдық қызметі ==

Алдажар Қосаевтың қоғамдық қызметі Ақсуат өңіріндегі кеңестік биліктің алғашқы кезеңімен байланысты. 1920-жылдары ауылдық жерлерде басқару жүйесін қалыптастырумен қатар жер қатынастарын реттеу және шаруаларды қоғамдық ұйымдарға біріктіру жұмыстары жүргізілді.

Қалихан Алтынбаев пен Ерғали Жұмаханның ''«Ақсуат»'' тарихи-деректі басылымында 1926 жылы құрылған «Қосшы» одағы туралы мәлімет беріледі. Авторлардың жазуынша, алғаш жерді бөліске салу міндеті негізінен осы одаққа жүктелген. 1926 жылы құрылған ұйымның төрағалығына Алдажар Қосаев, хатшылығына Әбілмәжін Аманқұлов тағайындалған.&lt;ref name=&quot;Altynbayev145&quot;/&gt;

Сол деректе ауданның құрылуына байланысты «Қосшы» ұйымдарының саны 21-ге, мүшелерінің саны 1497 адамға жеткені көрсетілген.&lt;ref name=&quot;Altynbayev145&quot;/&gt;

== 1926 жылғы жер бөлісі ==

1926 жыл Алдажар Қосаевтың қоғамдық қызметіндегі маңызды кезеңдердің бірі болды. ''«Ақсуат»'' тарихи-деректі басылымының 145-бетінде алғаш жерді бөліске салу міндеті негізінен «Қосшы» одағына жүктелгені жазылған. Осы одақ 1926 жылы құрылып, оның төрағасы болып Алдажар Қосаев тағайындалған.&lt;ref name=&quot;Altynbayev145&quot;/&gt;

Бұл дерек Алдажар Қосаевтың сол кезеңде жергілікті деңгейдегі қоғамдық-шаруашылық жұмыстарға басшылық жасағанын көрсетеді.

== Кеңестік кезеңдегі қызметі ==

Ақсуат өңірінде 1920-жылдардың соңы мен 1930-жылдары кеңестік басқару жүйесі қалыптасты. 1928 жылы өңірде 16 ауылдық округ болғаны және олардың орталығы Ақсуат ауылы болғаны туралы кейінгі тарихи зерттеулерде көрсетіледі. 1935 жылғы 9 қаңтарда Ақсуат ауданы Шығыс Қазақстан облысының құрамында Көкпекті және Ақсуат аудандарының бөліктерінен қайта құрылды.&lt;ref name=&quot;Muratkazin2024&quot;/&gt;

Осы тарихи кезеңді қарастырған М. Мұратқазин мен Т. Кариеваның зерттеуінде Алдажар Қосаев Ақсуат өңіріндегі алғашқы Кеңес өкіметін ұйымдастыруға, ұжымдастыру мен колхоз құрылысын жүргізуге және партия ұйымдарын құрып, нығайтуға қатысқан жергілікті азаматтардың қатарында көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;Muratkazin2024&quot;/&gt;

Зерттеуде Алдажар Қосаевпен бірге М. Күденов, Кенесары Бақин, Ж. Сәрсенов, Қарибай Танашев, А. Нұразханов, Кәрім Егізбаев, М. Өтемісов, Әбілмәжін Аманқұлов және басқа да Ақсуат өңірінің азаматтары аталады.&lt;ref name=&quot;Muratkazin2024&quot;/&gt;

== Тарихи маңызы ==

Алдажар Қосаевтың қызметі Ақсуат өңірінің дәстүрлі ауылдық қоғамнан кеңестік әкімшілік және шаруашылық жүйеге өту кезеңімен байланысты.

Оның 1926 жылы «Қосшы» одағының төрағасы болып тағайындалуы және осы ұйымға алғаш жерді бөліске салу міндетінің жүктелуі — оның жергілікті қоғамдық-шаруашылық жұмыстарға қатысқанын дәлелдейтін деректердің бірі.&lt;ref name=&quot;Altynbayev145&quot;/&gt;

Кейінгі ғылыми зерттеулерде оның есімінің ұжымдастыру, колхоз құрылысын ұйымдастыру және партия ұйымдарын нығайту жұмыстарына қатысқан азаматтардың қатарында аталуы Алдажар Қосаевтың Ақсуат өңірінің ерте кеңестік тарихындағы орнын айқындай түседі.&lt;ref name=&quot;Muratkazin2024&quot;/&gt;

== Өмірбаяндық деректер ==

Алдажар Қосаевтың туған жылы, туған жері, білімі, отбасы және қайтыс болған жылы туралы нақты деректер қазіргі қолжетімді материалдарда анықталмаған. Бұл мәліметтерді архив құжаттары мен өлкетану материалдары арқылы қосымша зерттеу қажет.

== Дереккөздер ==

{{reflist}}

== Әдебиет ==

* Алтынбаев Қ., Жұмахан Е. ''Ақсуат: тарихи-деректі басылым''. — Алматы: «Ер-Дәулет», 1998. — 145-б.
* Мұратқазин М. М., Кариева Т. А. «Ақсуат аймағының тарихы мен даму барысы» // ''Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы. Тарих және саяси-әлеуметтік ғылымдар сериясы''. — 2024. — № 3 (82). — 101–109 бб. — DOI: 10.51889/2959-6017.2024.82.3.010.</text>
      <sha1>dr1judpolwvcvscq13l9gck32vabo22</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657928</id>
      <parentid>3657921</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:09:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3657928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9704" sha1="idwtcqbf6t9simoye1ve61sb8lp48gw" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Алдажар Қосаев
 |Шынайы есімі          = Алдажар Қосаев
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = Алдажар Қосаев
 |Туған күні            = 
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{КСРО}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = Қоғамдық-саяси және шаруашылық қайраткері
 |Белсенді жылдары      = [[XX ғасыр]]дың алғашқы жартысы (1920—1930 жылдар)
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = Ақсуат өңірінде алғашқы Кеңес өкіметін, ұжымдастыру мен колхоз құрылысын ұйымдастырушылардың бірі, 1926 жылы құрылған «Қосшы» одағының тұңғыш төрағасы
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Қосай
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 1920 жылдары ауылдық жерлерде басқару жүйесін қалыптастыруға және жер қатынастарын реттеуге белсене қатысқан
 |Commons               = 
}}

'''Алдажар Қосаев''' — [[ХХ ғасыр]]дың алғашқы жартысында [[Ақсуат (Абай облысы)|Ақсуат]] өңірінің қоғамдық-саяси және шаруашылық өміріне араласқан азамат. 1926 жылы Ақсуат өңірінде құрылған «Қосшы» одағының төрағасы болып тағайындалған. Ұйымға жерді бөліске салу жұмыстарын жүргізу міндеті жүктелген.&lt;ref name=&quot;Altynbayev145&quot;&gt;Алтынбаев Қ., Жұмахан Е. ''Ақсуат: тарихи-деректі басылым''. — Алматы: «Ер-Дәулет», 1998. — 145-б.&lt;/ref&gt;

Кейінгі тарихи зерттеулерде Алдажар Қосаев Ақсуат өңірінде алғашқы Кеңес өкіметін ұйымдастыруға, ұжымдастыру мен колхоз құрылысын жүргізуге, жергілікті партия ұйымдарын құрып, нығайтуға атсалысқан азаматтардың қатарында аталады.&lt;ref name=&quot;Muratkazin2024&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Мұратқазин
 |first1=М.
 |last2=Кариева
 |first2=Т.
 |title=Ақсуат аймағының тарихы мен даму барысы
 |journal=Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы. Тарих және саяси-әлеуметтік ғылымдар сериясы
 |year=2024
 |issue=3 (82)
 |pages=101–109
 |doi=10.51889/2959-6017.2024.82.3.010
}}&lt;/ref&gt;

== Қоғамдық қызметі ==

Алдажар Қосаевтың қоғамдық қызметі Ақсуат өңіріндегі кеңестік биліктің алғашқы кезеңімен байланысты. 1920-жылдары ауылдық жерлерде басқару жүйесін қалыптастырумен қатар жер қатынастарын реттеу және шаруаларды қоғамдық ұйымдарға біріктіру жұмыстары жүргізілді.

Қалихан Алтынбаев пен Ерғали Жұмаханның ''«Ақсуат»'' тарихи-деректі басылымында 1926 жылы құрылған «Қосшы» одағы туралы мәлімет беріледі. Авторлардың жазуынша, алғаш жерді бөліске салу міндеті негізінен осы одаққа жүктелген. 1926 жылы құрылған ұйымның төрағалығына Алдажар Қосаев, хатшылығына Әбілмәжін Аманқұлов тағайындалған.&lt;ref name=&quot;Altynbayev145&quot;/&gt;

Сол деректе ауданның құрылуына байланысты «Қосшы» ұйымдарының саны 21-ге, мүшелерінің саны 1497 адамға жеткені көрсетілген.&lt;ref name=&quot;Altynbayev145&quot;/&gt;

== 1926 жылғы жер бөлісі ==

1926 жыл Алдажар Қосаевтың қоғамдық қызметіндегі маңызды кезеңдердің бірі болды. ''«Ақсуат»'' тарихи-деректі басылымының 145-бетінде алғаш жерді бөліске салу міндеті негізінен «Қосшы» одағына жүктелгені жазылған. Осы одақ 1926 жылы құрылып, оның төрағасы болып Алдажар Қосаев тағайындалған.&lt;ref name=&quot;Altynbayev145&quot;/&gt;

Бұл дерек Алдажар Қосаевтың сол кезеңде жергілікті деңгейдегі қоғамдық-шаруашылық жұмыстарға басшылық жасағанын көрсетеді.

== Кеңестік кезеңдегі қызметі ==

Ақсуат өңірінде 1920-жылдардың соңы мен 1930-жылдары кеңестік басқару жүйесі қалыптасты. 1928 жылы өңірде 16 ауылдық округ болғаны және олардың орталығы Ақсуат ауылы болғаны туралы кейінгі тарихи зерттеулерде көрсетіледі. 1935 жылғы 9 қаңтарда Ақсуат ауданы Шығыс Қазақстан облысының құрамында Көкпекті және Ақсуат аудандарының бөліктерінен қайта құрылды.&lt;ref name=&quot;Muratkazin2024&quot;/&gt;

Осы тарихи кезеңді қарастырған М. Мұратқазин мен Т. Кариеваның зерттеуінде Алдажар Қосаев Ақсуат өңіріндегі алғашқы Кеңес өкіметін ұйымдастыруға, ұжымдастыру мен колхоз құрылысын жүргізуге және партия ұйымдарын құрып, нығайтуға қатысқан жергілікті азаматтардың қатарында көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;Muratkazin2024&quot;/&gt;

Зерттеуде Алдажар Қосаевпен бірге М. Күденов, Кенесары Бақин, Ж. Сәрсенов, Қарибай Танашев, А. Нұразханов, Кәрім Егізбаев, М. Өтемісов, Әбілмәжін Аманқұлов және басқа да Ақсуат өңірінің азаматтары аталады.&lt;ref name=&quot;Muratkazin2024&quot;/&gt;

== Тарихи маңызы ==

Алдажар Қосаевтың қызметі Ақсуат өңірінің дәстүрлі ауылдық қоғамнан кеңестік әкімшілік және шаруашылық жүйеге өту кезеңімен байланысты.

Оның 1926 жылы «Қосшы» одағының төрағасы болып тағайындалуы және осы ұйымға алғаш жерді бөліске салу міндетінің жүктелуі — оның жергілікті қоғамдық-шаруашылық жұмыстарға қатысқанын дәлелдейтін деректердің бірі.&lt;ref name=&quot;Altynbayev145&quot;/&gt;

Кейінгі ғылыми зерттеулерде оның есімінің ұжымдастыру, колхоз құрылысын ұйымдастыру және партия ұйымдарын нығайту жұмыстарына қатысқан азаматтардың қатарында аталуы Алдажар Қосаевтың Ақсуат өңірінің ерте кеңестік тарихындағы орнын айқындай түседі.&lt;ref name=&quot;Muratkazin2024&quot;/&gt;

== Өмірбаяндық деректер ==

Алдажар Қосаевтың туған жылы, туған жері, білімі, отбасы және қайтыс болған жылы туралы нақты деректер қазіргі қолжетімді материалдарда анықталмаған. Бұл мәліметтерді архив құжаттары мен өлкетану материалдары арқылы қосымша зерттеу қажет.

== Дереккөздер ==

{{reflist}}

== Әдебиет ==

* Алтынбаев Қ., Жұмахан Е. ''Ақсуат: тарихи-деректі басылым''. — Алматы: «Ер-Дәулет», 1998. — 145-б.
* Мұратқазин М. М., Кариева Т. А. «Ақсуат аймағының тарихы мен даму барысы» // ''Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы. Тарих және саяси-әлеуметтік ғылымдар сериясы''. — 2024. — № 3 (82). — 101–109 бб. — DOI: 10.51889/2959-6017.2024.82.3.010.</text>
      <sha1>idwtcqbf6t9simoye1ve61sb8lp48gw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658048</id>
      <parentid>3657928</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:38:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3658048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9682" sha1="rpaf8rt3i5a1hf6rkrgj0x8mfqnvlps" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Алдажар Қосаев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = Алдажар Қосаев
 |Туған күні            = 
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{КСРО}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = Қоғамдық-саяси және шаруашылық қайраткері
 |Белсенді жылдары      = [[XX ғасыр]]дың алғашқы жартысы (1920—1930 жылдар)
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = Ақсуат өңірінде алғашқы Кеңес өкіметін, ұжымдастыру мен колхоз құрылысын ұйымдастырушылардың бірі, 1926 жылы құрылған «Қосшы» одағының тұңғыш төрағасы
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Қосай
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 1920 жылдары ауылдық жерлерде басқару жүйесін қалыптастыруға және жер қатынастарын реттеуге белсене қатысқан
 |Commons               = 
}}
'''Алдажар Қосаев''' — [[XX ғасыр]]дың алғашқы жартысында [[Ақсуат (Абай облысы)|Ақсуат]] өңірінің қоғамдық-саяси және шаруашылық өміріне араласқан азамат. 1926 жылы Ақсуат өңірінде құрылған «Қосшы» одағының төрағасы болып тағайындалған. Ұйымға жерді бөліске салу жұмыстарын жүргізу міндеті жүктелген.&lt;ref name=&quot;Altynbayev145&quot;&gt;Алтынбаев Қ., Жұмахан Е. ''Ақсуат: тарихи-деректі басылым''. — Алматы: «Ер-Дәулет», 1998. — 145-б.&lt;/ref&gt;

Кейінгі тарихи зерттеулерде Алдажар Қосаев Ақсуат өңірінде алғашқы Кеңес өкіметін ұйымдастыруға, ұжымдастыру мен колхоз құрылысын жүргізуге, жергілікті партия ұйымдарын құрып, нығайтуға атсалысқан азаматтардың қатарында аталады.&lt;ref name=&quot;Muratkazin2024&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Мұратқазин
 |first1=М.
 |last2=Кариева
 |first2=Т.
 |title=Ақсуат аймағының тарихы мен даму барысы
 |journal=Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы. Тарих және саяси-әлеуметтік ғылымдар сериясы
 |year=2024
 |issue=3 (82)
 |pages=101–109
 |doi=10.51889/2959-6017.2024.82.3.010
}}&lt;/ref&gt;

== Қоғамдық қызметі ==
Алдажар Қосаевтың қоғамдық қызметі Ақсуат өңіріндегі кеңестік биліктің алғашқы кезеңімен байланысты. 1920-жылдары ауылдық жерлерде басқару жүйесін қалыптастырумен қатар жер қатынастарын реттеу және шаруаларды қоғамдық ұйымдарға біріктіру жұмыстары жүргізілді.

Қалихан Алтынбаев пен Ерғали Жұмаханның ''«Ақсуат»'' тарихи-деректі басылымында 1926 жылы құрылған «Қосшы» одағы туралы мәлімет беріледі. Авторлардың жазуынша, алғаш жерді бөліске салу міндеті негізінен осы одаққа жүктелген. 1926 жылы құрылған ұйымның төрағалығына Алдажар Қосаев, хатшылығына Әбілмәжін Аманқұлов тағайындалған.&lt;ref name=&quot;Altynbayev145&quot;/&gt;

Сол деректе ауданның құрылуына байланысты «Қосшы» ұйымдарының саны 21-ге, мүшелерінің саны 1497 адамға жеткені көрсетілген.&lt;ref name=&quot;Altynbayev145&quot;/&gt;

== 1926 жылғы жер бөлісі ==
1926 жыл Алдажар Қосаевтың қоғамдық қызметіндегі маңызды кезеңдердің бірі болды. ''«Ақсуат»'' тарихи-деректі басылымының 145-бетінде алғаш жерді бөліске салу міндеті негізінен «Қосшы» одағына жүктелгені жазылған. Осы одақ 1926 жылы құрылып, оның төрағасы болып Алдажар Қосаев тағайындалған.&lt;ref name=&quot;Altynbayev145&quot;/&gt;

Бұл дерек Алдажар Қосаевтың сол кезеңде жергілікті деңгейдегі қоғамдық-шаруашылық жұмыстарға басшылық жасағанын көрсетеді.

== Кеңестік кезеңдегі қызметі ==
Ақсуат өңірінде 1920-жылдардың соңы мен 1930-жылдары кеңестік басқару жүйесі қалыптасты. 1928 жылы өңірде 16 ауылдық округ болғаны және олардың орталығы Ақсуат ауылы болғаны туралы кейінгі тарихи зерттеулерде көрсетіледі. 1935 жылғы 9 қаңтарда Ақсуат ауданы Шығыс Қазақстан облысының құрамында Көкпекті және Ақсуат аудандарының бөліктерінен қайта құрылды.&lt;ref name=&quot;Muratkazin2024&quot;/&gt;

Осы тарихи кезеңді қарастырған М. Мұратқазин мен Т. Кариеваның зерттеуінде Алдажар Қосаев Ақсуат өңіріндегі алғашқы Кеңес өкіметін ұйымдастыруға, ұжымдастыру мен колхоз құрылысын жүргізуге және партия ұйымдарын құрып, нығайтуға қатысқан жергілікті азаматтардың қатарында көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;Muratkazin2024&quot;/&gt;

Зерттеуде Алдажар Қосаевпен бірге М. Күденов, Кенесары Бақин, Ж. Сәрсенов, Қарибай Танашев, А. Нұразханов, Кәрім Егізбаев, М. Өтемісов, Әбілмәжін Аманқұлов және басқа да Ақсуат өңірінің азаматтары аталады.&lt;ref name=&quot;Muratkazin2024&quot;/&gt;

== Тарихи маңызы ==
Алдажар Қосаевтың қызметі Ақсуат өңірінің дәстүрлі ауылдық қоғамнан кеңестік әкімшілік және шаруашылық жүйеге өту кезеңімен байланысты.

Оның 1926 жылы «Қосшы» одағының төрағасы болып тағайындалуы және осы ұйымға алғаш жерді бөліске салу міндетінің жүктелуі — оның жергілікті қоғамдық-шаруашылық жұмыстарға қатысқанын дәлелдейтін деректердің бірі.&lt;ref name=&quot;Altynbayev145&quot;/&gt;

Кейінгі ғылыми зерттеулерде оның есімінің ұжымдастыру, колхоз құрылысын ұйымдастыру және партия ұйымдарын нығайту жұмыстарына қатысқан азаматтардың қатарында аталуы Алдажар Қосаевтың Ақсуат өңірінің ерте кеңестік тарихындағы орнын айқындай түседі.&lt;ref name=&quot;Muratkazin2024&quot;/&gt;

== Өмірбаяндық деректер ==
Алдажар Қосаевтың туған жылы, туған жері, білімі, отбасы және қайтыс болған жылы туралы нақты деректер қазіргі қолжетімді материалдарда анықталмаған. Бұл мәліметтерді архив құжаттары мен өлкетану материалдары арқылы қосымша зерттеу қажет.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* Алтынбаев Қ., Жұмахан Е. ''Ақсуат: тарихи-деректі басылым''. — Алматы: «Ер-Дәулет», 1998. — 145-б.
* Мұратқазин М. М., Кариева Т. А. «Ақсуат аймағының тарихы мен даму барысы» // ''Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы. Тарих және саяси-әлеуметтік ғылымдар сериясы''. — 2024. — № 3 (82). — 101–109 бб. — DOI: 10.51889/2959-6017.2024.82.3.010.</text>
      <sha1>rpaf8rt3i5a1hf6rkrgj0x8mfqnvlps</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кәрім Нұрбайұлы Нұрбаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786397</id>
    <revision>
      <id>3658003</id>
      <parentid>3656511</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:25:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3658003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16235" sha1="izk14pudpsyyifi6bs0qifpzaoimcne" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Кәрім Нұрбайұлы Нұрбаев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 15.04.1915
 |Туған жері            = Қызылкесік ауылы, {{туғанжері|Ақсуат ауданы|Ақсуат ауданында}}, Семей облысы
 |Қайтыс болған күні    = 6.02.1971
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{КСРО}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = Кеңестік партия және мемлекеттік қайраткер, мұғалім, мектеп директоры
 |Белсенді жылдары      = 1930—1971 жылдары
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = Мұғалім, партиялық қызметкер
 |Не үшін белгілі       = Ақсуат, Абай және Шұбартау аудандарында партиялық және кеңестік басшылық қызметтер атқарған, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне үш рет депутат болған, Семей қаласының құрметті азаматы
 |Партиясы              = Кеңес Одағының Коммунистік партиясы (КОКП)
 |Әкесі                 = Нұрбай
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = Семей қаласының құрметті азаматы
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = Ұлы Отан соғысына қатысушы
 |Commons               = 
}}
'''Кәрім Нұрбайұлы Нұрбаев''' ([[15 сәуір]] [[1915 жыл]], Қызылкесік ауылы, Ақсуат ауданы, Семей облысы — [[6 ақпан]] [[1971 жыл]]) — кеңестік партия және мемлекеттік қызметкер, Ұлы Отан соғысына қатысушы. Ақсуат, Абай және Шұбартау аудандарында партиялық және кеңестік басшылық қызметтер атқарған. [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]не үш рет депутат болып сайланған. [[Семей]] қаласының құрметті азаматы болған.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Нұрбаев Кәрім (1915–1971)
 |url=https://semeylib.kz/
 |publisher=Семей қаласының орталықтандырылған кітапхана жүйесі
 |access-date=2026-09-10
}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Кәрім Нұрбайұлы Нұрбаев [[1915 жыл]]ы Семей облысының Ақсуат ауданындағы Қызылкесік ауылында дүниеге келген. Еңбек жолын жас кезінен ауыл шаруашылығындағы қарапайым еңбекпен бастаған. Кенжеш Нұрбаевтың ''«Ел ардағы»'' кітабында оның он бес жасынан бастап қатардағы колхозшы болғаны көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;Elargy34&quot;&gt;Нұрбаев Кенжеш. ''Ел ардағы''. — 2005. — 34-б.&lt;/ref&gt;

1933 жылдан бастап мұғалім болып қызмет атқарды. Кейін мектеп директоры болып жұмыс істеді. ''Егемен Қазақстан'' газетінде жарияланған материалда Кәрім Нұрбаевтың Ақсуаттағы қазақ орта мектебінің алғашқы директорларының бірі болғаны, 1938–1939 оқу жылында мектеп директоры қызметін атқарғаны көрсетілген.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=К.Нұрбаев атындағы қазақ орта мектебіне – 90 жыл
 |url=https://egemen.kz/article/169920-knur%C2%AD%C2%ADbaev-atyndaghy-qazaq-orta-mek%C2%ADtebine-%E2%80%93-90-dgyl
 |website=Егемен Қазақстан
 |date=2018-06-06
 |access-date=2026-09-10
}}&lt;/ref&gt;

1939 жылы [[Кеңес Одағының Коммунистік партиясы|Кеңес Одағының Коммунистік партиясына]] мүшелікке қабылданды.&lt;ref name=&quot;Elargy34&quot;/&gt;

== Әскери қызметі ==
1939–1942 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери қызмет атқарды. Ұлы Отан соғысы кезінде [[Ленинград қоршауы|Ленинградты қорғау]] ұрыстарына қатысты. Ашық өмірбаяндық деректерде оның 60-полк құрамында рота командирінің саяси орынбасары болғаны және ауыр жарақат салдарынан әскерден босатылғаны көрсетіледі.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Нурбаев, Карим Нурбаевич
 |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Нурбаев%2C_Карим_Нурбаевич
 |access-date=2026-09-10
}}&lt;/ref&gt;

Соғыс жылдарында көрсеткен қызметі үшін кейін II дәрежелі Отан соғысы орденімен және әскери медальдармен марапатталды.

== Партиялық және мемлекеттік қызметі ==
Соғыстан кейін Кәрім Нұрбаев Ақсуат ауданындағы партиялық және кеңестік қызметтерге араласты.

1943 жылы Ақсуат аудандық партия комитетінің үгіт және насихат бөлімінің меңгерушісі болды. Кейін Ақсуат аудандық жер бөлімінің бастығы қызметін атқарды.&lt;ref name=&quot;Elargy34&quot;/&gt;

Одан кейін Абай аудандық еңбекшілер депутаттары Кеңесі атқару комитетінің төрағасы болып қызмет етті.

1954 жылы [[Шұбартау ауданы|Шұбартау]] аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы болып сайланды. 1961 жылдан 1969 жылы зейнетке шыққанға дейін [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай аудандық]] партия комитетінің бірінші хатшысы қызметін атқарды.&lt;ref name=&quot;Elargy34&quot;/&gt;

''Қазақ әдебиеті'' газетінде жарияланған естелік мақалада Кәрім Нұрбаевтың Шұбартау және Абай аудандық партия комитеттерінің бірінші хатшысы қызметтерінде жалпы 15 жыл еңбек еткені жазылған.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ер есімін елі ұмытпайды
 |url=https://qazaqadebieti.kz/1702/er-esimin-eli-mytpajdy
 |website=Қазақ әдебиеті
 |access-date=2026-09-10
}}&lt;/ref&gt;

== Абай ауданындағы қызметі ==
Кәрім Нұрбаев Абай ауданын басқарған жылдары ауданның әлеуметтік, мәдени және білім беру мәселелеріне назар аударды.

Оның қызметі кезінде Абай ауданындағы мәдени-ағарту жұмыстарының дамуына көңіл бөлінді. ''Қазақ әдебиеті'' газетінде жарияланған естеліктерде оның ауыл жастарының жоғары білім алуына жағдай жасау мәселесіне назар аударғаны, соның ішінде Абай, Шұбартау және Ақсуат аудандарынан шыққан жастардың медициналық жоғары оқу орындарында білім алуына көмек көрсеткені баяндалады.&lt;ref name=&quot;QazaqAdebieti&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ер есімін елі ұмытпайды
 |url=https://qazaqadebieti.kz/1702/er-esimin-eli-mytpajdy
 |website=Қазақ әдебиеті
 |access-date=2026-09-10
}}&lt;/ref&gt;

Кейінгі естелік және тарихи материалдарда оның Абай ауданындағы қызметі кезінде ауданның әлеуметтік-экономикалық дамуына, мектептер мен мәдениет мекемелерінің жұмысына көңіл бөлгені айтылады.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Абай ауылы алған асулар
 |publisher=Қазақстан Республикасының Ұлттық академиялық кітапханасы
 |year=2025
}}&lt;/ref&gt;

Кәрім Нұрбаевтың есімі [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәкәрім Құдайбердіұлының]] мұрасын зерттеу және оның есімін халыққа қайтару мәселесімен де байланыстырылады. ''Егемен Қазақстан'' газетінде жарияланған Арғынбек Ахметбекұлының естелігінде Кәрім Нұрбаевтың Шәкәрімге қатысты мәселені облыстық және республикалық басшылық алдына қойғаны және осы мәселеге байланысты комиссия жұмысының ұйымдастырылғаны баяндалады.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Арғынбек Ахметбекұлы: «Ахат ағам әкесін ақтауға бүкіл өмірін арнады»
 |url=https://www.lat.egemen.kz/article/186683-arghynbek-akhmetbekuly-akhat-agham-akesin-aqtaugha-bukil-omirin-arnady
 |website=Егемен Қазақстан
 |access-date=2026-09-10
}}&lt;/ref&gt;

== Депутаттық қызметі ==
Кәрім Нұрбаев [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]нің депутаттығына үш рет сайланған. Сонымен қатар облыстық партия комитетінің мүшесі және еңбекшілер депутаттары облыстық Кеңесінің депутаты болды.&lt;ref name=&quot;Elargy44&quot;&gt;Нұрбаев Кенжеш. ''Ел ардағы''. — 2005. — 44-б.&lt;/ref&gt;

Оның депутаттық қызметі аудандық және облыстық деңгейдегі қоғамдық мәселелерді шешуге қатысуымен ұштасты.

== Марапаттары ==
Кәрім Нұрбаевтың партиялық, мемлекеттік және әскери қызметі бірқатар мемлекеттік наградалармен бағаланған. Олардың қатарында:
* II дәрежелі [[Отан соғысы ордені]];
* [[Еңбек Қызыл Туы ордені]];
* екі [[«Құрмет белгісі» ордені]];
* [[«Ленинградты қорғағаны үшін» медалі]];
* [[«Германияны жеңгені үшін» медалі]];
* бірқатар мерейтойлық медальдар.

Марапаттары туралы мәліметтер Кәрім Нұрбаевтың өмірбаянына арналған жарияланымдарда келтіріледі.&lt;ref name=&quot;Elargy44&quot;/&gt;

== Қайтыс болуы ==
Кәрім Нұрбайұлы Нұрбаев 1971 жылғы 6 ақпанда ұзаққа созылған ауыр науқастан кейін қайтыс болды. Өмірінің соңғы кезеңінде облыстық мемлекеттік архивті басқарған және дербес зейнеткер болған.&lt;ref name=&quot;Elargy34&quot;/&gt;

== Есімін сақтау ==
Кәрім Нұрбаевтың есімі туған өңірінде сақталған.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2001 жылғы 24 шілдедегі №1000 қаулысымен Шығыс Қазақстан облысы Ақсуат ауданындағы орта мектепке Кәрім Нұрбаевтың есімі берілді. Кейін бұл білім беру ұйымы Кәрім Нұрбаев атындағы орта мектеп ретінде белгілі болды.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Кәрім Нұрбаев атындағы орта мектеп
 |url=https://semeytany.kz/11737/oblys-ekimi-nurlan-uranhaev
 |website=Семей таңы
 |date=2022-07-01
 |access-date=2026-09-10
}}&lt;/ref&gt;

2015 жылы Кәрім Нұрбаевтың туғанына 100 жыл толуына байланысты Ақсуаттағы мектепте оның құрметіне ескерткіш орнатылғаны туралы дерек бар.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Нурбаев Карим Нурбаевич
 |url=https://sunmuseum.ru/stati/35976-nurbaev-karim-nurbaevich.html
 |access-date=2026-09-10
}}&lt;/ref&gt;

2017 жылы Семей қаласында Кәрім Нұрбаев тұрған үйге ескерткіш тақта орнатылған. Іс-шара барысында оның ел алдындағы қызметі аталып өтті.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Семейде қоғам қайраткері Кәрім Нұрбайұлы Нұрбаев тұрған үйге ескерткіш тақта орнатылды
 |url=https://semeitv.kz/kz/news/6641
 |website=SEMEI телеарнасы
 |date=2017
 |access-date=2026-09-10
}}&lt;/ref&gt;

Ақсуаттағы Кәрім Нұрбаев атындағы мектеп қазіргі уақытта да жұмыс істейді. 2022 жылы мектептің «Ауыл – Ел бесігі» мемлекеттік бағдарламасы аясында күрделі жөндеуден өткені туралы ''Семей таңы'' хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Облыс әкімі Нұрлан Ұранхаев Ақсауат ауылындағы Кәрім Нұрбаев мектебінде
 |url=https://semeytany.kz/11737/oblys-ekimi-nurlan-uranhaev
 |website=Семей таңы
 |date=2022-07-01
 |access-date=2026-09-10
}}&lt;/ref&gt;

Кәрім Нұрбаевтың есімі Семей қаласының құрметті азаматтары қатарында да көрсетіледі.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Семей қаласының құрметті азаматтары (Н–Р)
 |url=https://semeylib.kz/
 |publisher=Семей қаласының орталықтандырылған кітапхана жүйесі
 |access-date=2026-09-10
}}&lt;/ref&gt;

== Отбасы ==
Кәрім Нұрбаевтың жұбайы — Гүлжазира. Отбасында бірнеше бала тәрбиеленген. Ұрпақтары арасында ғылым, білім және мемлекеттік қызмет салаларында еңбек еткен азаматтар бар.&lt;ref name=&quot;QazaqAdebieti&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиеттер ==
* Нұрбаев Кенжеш. ''Ел ардағы''. — 2005. — 34, 44-бб.
* Файзуллаұлы Әлібек. ''Кәрім Нұрбаев''. — Алматы: «Білім», 2007. — 240 б.
* «Ер есімін елі ұмытпайды» // ''Қазақ әдебиеті''.
* «К.Нұрбаев атындағы қазақ орта мектебіне – 90 жыл» // ''Егемен Қазақстан''. — 2018.
* «Елі үшін туған ардақты ер» // ''Семей таңы''. — 2011.
* ''Абай ауылы алған асулар''.</text>
      <sha1>izk14pudpsyyifi6bs0qifpzaoimcne</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658007</id>
      <parentid>3658003</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:26:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>+[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]; +[[Санат:Семейдің құрметті азаматтары]] ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3658007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16381" sha1="llfv0fhessbx3yobvpoaab5dfisncr0" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Кәрім Нұрбайұлы Нұрбаев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 15.04.1915
 |Туған жері            = Қызылкесік ауылы, {{туғанжері|Ақсуат ауданы|Ақсуат ауданында}}, Семей облысы
 |Қайтыс болған күні    = 6.02.1971
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{КСРО}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = Кеңестік партия және мемлекеттік қайраткер, мұғалім, мектеп директоры
 |Белсенді жылдары      = 1930—1971 жылдары
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = Мұғалім, партиялық қызметкер
 |Не үшін белгілі       = Ақсуат, Абай және Шұбартау аудандарында партиялық және кеңестік басшылық қызметтер атқарған, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне үш рет депутат болған, Семей қаласының құрметті азаматы
 |Партиясы              = Кеңес Одағының Коммунистік партиясы (КОКП)
 |Әкесі                 = Нұрбай
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = Семей қаласының құрметті азаматы
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = Ұлы Отан соғысына қатысушы
 |Commons               = 
}}
'''Кәрім Нұрбайұлы Нұрбаев''' ([[15 сәуір]] [[1915 жыл]], Қызылкесік ауылы, Ақсуат ауданы, Семей облысы — [[6 ақпан]] [[1971 жыл]]) — кеңестік партия және мемлекеттік қызметкер, Ұлы Отан соғысына қатысушы. Ақсуат, Абай және Шұбартау аудандарында партиялық және кеңестік басшылық қызметтер атқарған. [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]не үш рет депутат болып сайланған. [[Семей]] қаласының құрметті азаматы болған.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Нұрбаев Кәрім (1915–1971)
 |url=https://semeylib.kz/
 |publisher=Семей қаласының орталықтандырылған кітапхана жүйесі
 |access-date=2026-09-10
}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Кәрім Нұрбайұлы Нұрбаев [[1915 жыл]]ы Семей облысының Ақсуат ауданындағы Қызылкесік ауылында дүниеге келген. Еңбек жолын жас кезінен ауыл шаруашылығындағы қарапайым еңбекпен бастаған. Кенжеш Нұрбаевтың ''«Ел ардағы»'' кітабында оның он бес жасынан бастап қатардағы колхозшы болғаны көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;Elargy34&quot;&gt;Нұрбаев Кенжеш. ''Ел ардағы''. — 2005. — 34-б.&lt;/ref&gt;

1933 жылдан бастап мұғалім болып қызмет атқарды. Кейін мектеп директоры болып жұмыс істеді. ''Егемен Қазақстан'' газетінде жарияланған материалда Кәрім Нұрбаевтың Ақсуаттағы қазақ орта мектебінің алғашқы директорларының бірі болғаны, 1938–1939 оқу жылында мектеп директоры қызметін атқарғаны көрсетілген.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=К.Нұрбаев атындағы қазақ орта мектебіне – 90 жыл
 |url=https://egemen.kz/article/169920-knur%C2%AD%C2%ADbaev-atyndaghy-qazaq-orta-mek%C2%ADtebine-%E2%80%93-90-dgyl
 |website=Егемен Қазақстан
 |date=2018-06-06
 |access-date=2026-09-10
}}&lt;/ref&gt;

1939 жылы [[Кеңес Одағының Коммунистік партиясы|Кеңес Одағының Коммунистік партиясына]] мүшелікке қабылданды.&lt;ref name=&quot;Elargy34&quot;/&gt;

== Әскери қызметі ==
1939–1942 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери қызмет атқарды. Ұлы Отан соғысы кезінде [[Ленинград қоршауы|Ленинградты қорғау]] ұрыстарына қатысты. Ашық өмірбаяндық деректерде оның 60-полк құрамында рота командирінің саяси орынбасары болғаны және ауыр жарақат салдарынан әскерден босатылғаны көрсетіледі.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Нурбаев, Карим Нурбаевич
 |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Нурбаев%2C_Карим_Нурбаевич
 |access-date=2026-09-10
}}&lt;/ref&gt;

Соғыс жылдарында көрсеткен қызметі үшін кейін II дәрежелі Отан соғысы орденімен және әскери медальдармен марапатталды.

== Партиялық және мемлекеттік қызметі ==
Соғыстан кейін Кәрім Нұрбаев Ақсуат ауданындағы партиялық және кеңестік қызметтерге араласты.

1943 жылы Ақсуат аудандық партия комитетінің үгіт және насихат бөлімінің меңгерушісі болды. Кейін Ақсуат аудандық жер бөлімінің бастығы қызметін атқарды.&lt;ref name=&quot;Elargy34&quot;/&gt;

Одан кейін Абай аудандық еңбекшілер депутаттары Кеңесі атқару комитетінің төрағасы болып қызмет етті.

1954 жылы [[Шұбартау ауданы|Шұбартау]] аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы болып сайланды. 1961 жылдан 1969 жылы зейнетке шыққанға дейін [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай аудандық]] партия комитетінің бірінші хатшысы қызметін атқарды.&lt;ref name=&quot;Elargy34&quot;/&gt;

''Қазақ әдебиеті'' газетінде жарияланған естелік мақалада Кәрім Нұрбаевтың Шұбартау және Абай аудандық партия комитеттерінің бірінші хатшысы қызметтерінде жалпы 15 жыл еңбек еткені жазылған.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ер есімін елі ұмытпайды
 |url=https://qazaqadebieti.kz/1702/er-esimin-eli-mytpajdy
 |website=Қазақ әдебиеті
 |access-date=2026-09-10
}}&lt;/ref&gt;

== Абай ауданындағы қызметі ==
Кәрім Нұрбаев Абай ауданын басқарған жылдары ауданның әлеуметтік, мәдени және білім беру мәселелеріне назар аударды.

Оның қызметі кезінде Абай ауданындағы мәдени-ағарту жұмыстарының дамуына көңіл бөлінді. ''Қазақ әдебиеті'' газетінде жарияланған естеліктерде оның ауыл жастарының жоғары білім алуына жағдай жасау мәселесіне назар аударғаны, соның ішінде Абай, Шұбартау және Ақсуат аудандарынан шыққан жастардың медициналық жоғары оқу орындарында білім алуына көмек көрсеткені баяндалады.&lt;ref name=&quot;QazaqAdebieti&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ер есімін елі ұмытпайды
 |url=https://qazaqadebieti.kz/1702/er-esimin-eli-mytpajdy
 |website=Қазақ әдебиеті
 |access-date=2026-09-10
}}&lt;/ref&gt;

Кейінгі естелік және тарихи материалдарда оның Абай ауданындағы қызметі кезінде ауданның әлеуметтік-экономикалық дамуына, мектептер мен мәдениет мекемелерінің жұмысына көңіл бөлгені айтылады.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Абай ауылы алған асулар
 |publisher=Қазақстан Республикасының Ұлттық академиялық кітапханасы
 |year=2025
}}&lt;/ref&gt;

Кәрім Нұрбаевтың есімі [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәкәрім Құдайбердіұлының]] мұрасын зерттеу және оның есімін халыққа қайтару мәселесімен де байланыстырылады. ''Егемен Қазақстан'' газетінде жарияланған Арғынбек Ахметбекұлының естелігінде Кәрім Нұрбаевтың Шәкәрімге қатысты мәселені облыстық және республикалық басшылық алдына қойғаны және осы мәселеге байланысты комиссия жұмысының ұйымдастырылғаны баяндалады.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Арғынбек Ахметбекұлы: «Ахат ағам әкесін ақтауға бүкіл өмірін арнады»
 |url=https://www.lat.egemen.kz/article/186683-arghynbek-akhmetbekuly-akhat-agham-akesin-aqtaugha-bukil-omirin-arnady
 |website=Егемен Қазақстан
 |access-date=2026-09-10
}}&lt;/ref&gt;

== Депутаттық қызметі ==
Кәрім Нұрбаев [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]нің депутаттығына үш рет сайланған. Сонымен қатар облыстық партия комитетінің мүшесі және еңбекшілер депутаттары облыстық Кеңесінің депутаты болды.&lt;ref name=&quot;Elargy44&quot;&gt;Нұрбаев Кенжеш. ''Ел ардағы''. — 2005. — 44-б.&lt;/ref&gt;

Оның депутаттық қызметі аудандық және облыстық деңгейдегі қоғамдық мәселелерді шешуге қатысуымен ұштасты.

== Марапаттары ==
Кәрім Нұрбаевтың партиялық, мемлекеттік және әскери қызметі бірқатар мемлекеттік наградалармен бағаланған. Олардың қатарында:
* II дәрежелі [[Отан соғысы ордені]];
* [[Еңбек Қызыл Туы ордені]];
* екі [[«Құрмет белгісі» ордені]];
* [[«Ленинградты қорғағаны үшін» медалі]];
* [[«Германияны жеңгені үшін» медалі]];
* бірқатар мерейтойлық медальдар.

Марапаттары туралы мәліметтер Кәрім Нұрбаевтың өмірбаянына арналған жарияланымдарда келтіріледі.&lt;ref name=&quot;Elargy44&quot;/&gt;

== Қайтыс болуы ==
Кәрім Нұрбайұлы Нұрбаев 1971 жылғы 6 ақпанда ұзаққа созылған ауыр науқастан кейін қайтыс болды. Өмірінің соңғы кезеңінде облыстық мемлекеттік архивті басқарған және дербес зейнеткер болған.&lt;ref name=&quot;Elargy34&quot;/&gt;

== Есімін сақтау ==
Кәрім Нұрбаевтың есімі туған өңірінде сақталған.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2001 жылғы 24 шілдедегі №1000 қаулысымен Шығыс Қазақстан облысы Ақсуат ауданындағы орта мектепке Кәрім Нұрбаевтың есімі берілді. Кейін бұл білім беру ұйымы Кәрім Нұрбаев атындағы орта мектеп ретінде белгілі болды.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Кәрім Нұрбаев атындағы орта мектеп
 |url=https://semeytany.kz/11737/oblys-ekimi-nurlan-uranhaev
 |website=Семей таңы
 |date=2022-07-01
 |access-date=2026-09-10
}}&lt;/ref&gt;

2015 жылы Кәрім Нұрбаевтың туғанына 100 жыл толуына байланысты Ақсуаттағы мектепте оның құрметіне ескерткіш орнатылғаны туралы дерек бар.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Нурбаев Карим Нурбаевич
 |url=https://sunmuseum.ru/stati/35976-nurbaev-karim-nurbaevich.html
 |access-date=2026-09-10
}}&lt;/ref&gt;

2017 жылы Семей қаласында Кәрім Нұрбаев тұрған үйге ескерткіш тақта орнатылған. Іс-шара барысында оның ел алдындағы қызметі аталып өтті.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Семейде қоғам қайраткері Кәрім Нұрбайұлы Нұрбаев тұрған үйге ескерткіш тақта орнатылды
 |url=https://semeitv.kz/kz/news/6641
 |website=SEMEI телеарнасы
 |date=2017
 |access-date=2026-09-10
}}&lt;/ref&gt;

Ақсуаттағы Кәрім Нұрбаев атындағы мектеп қазіргі уақытта да жұмыс істейді. 2022 жылы мектептің «Ауыл – Ел бесігі» мемлекеттік бағдарламасы аясында күрделі жөндеуден өткені туралы ''Семей таңы'' хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Облыс әкімі Нұрлан Ұранхаев Ақсауат ауылындағы Кәрім Нұрбаев мектебінде
 |url=https://semeytany.kz/11737/oblys-ekimi-nurlan-uranhaev
 |website=Семей таңы
 |date=2022-07-01
 |access-date=2026-09-10
}}&lt;/ref&gt;

Кәрім Нұрбаевтың есімі Семей қаласының құрметті азаматтары қатарында да көрсетіледі.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Семей қаласының құрметті азаматтары (Н–Р)
 |url=https://semeylib.kz/
 |publisher=Семей қаласының орталықтандырылған кітапхана жүйесі
 |access-date=2026-09-10
}}&lt;/ref&gt;

== Отбасы ==
Кәрім Нұрбаевтың жұбайы — Гүлжазира. Отбасында бірнеше бала тәрбиеленген. Ұрпақтары арасында ғылым, білім және мемлекеттік қызмет салаларында еңбек еткен азаматтар бар.&lt;ref name=&quot;QazaqAdebieti&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиеттер ==
* Нұрбаев Кенжеш. ''Ел ардағы''. — 2005. — 34, 44-бб.
* Файзуллаұлы Әлібек. ''Кәрім Нұрбаев''. — Алматы: «Білім», 2007. — 240 б.
* «Ер есімін елі ұмытпайды» // ''Қазақ әдебиеті''.
* «К.Нұрбаев атындағы қазақ орта мектебіне – 90 жыл» // ''Егемен Қазақстан''. — 2018.
* «Елі үшін туған ардақты ер» // ''Семей таңы''. — 2011.
* ''Абай ауылы алған асулар''.

[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
[[Санат:Семейдің құрметті азаматтары]]</text>
      <sha1>llfv0fhessbx3yobvpoaab5dfisncr0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786432</id>
    <revision>
      <id>3658021</id>
      <parentid>3657706</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:29:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3658021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15791" sha1="j9crpfeni5l092lrc77assl4gwodqa7" xml:space="preserve">{{Ұйым
  |атауы              = Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы
  |альтернативті        = Recording Industry Association of America (RIAA)
  |background_color      = 
  |атау түсі            = 
  |логотип             = RIAA logo colored.svg
  |логотип ені         = 150px
  |анықтама            = Музыка индустриясының салалық ұйымы
  |карта1              = 
  |карта1 ені          = 
  |аңыз1               = 
  |карта2              = 
  |карта2 ені          = 
  |аңыз2               = 
  |мүшелік             = 
  |орталық типі         = штаб-пәтер
  |орталық             = [[Вашингтон]]
  |орналасқан жері      = {{байрақ|АҚШ}} [[АҚШ]]
  |тип                 = лицензиялау, роялти және техникалық стандарттар
  |тілдер              = 
  |тіл                 = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
  |басшы мансабы1        = Төраға және бас атқарушы директор (CEO)
  |басшы есімі1        = [[Митч Глейзер]] 
  |басшы мансабы2        = 
  |басшы есімі2        = 
  |негізін салушы1      = 
  |құрылу оқиғалары1    = құрылуы
  |құрылу мерзімі1      = 1952 жыл
  |негізін салушы2      = 
  |құрылу оқиғалары2    = 
  |құрылу мерзімі2      = 
  |ыдырау оқиғалары     = 
  |ыдырау уақыты        = 
  |түсініктемелер1     = 
  |түсініктемелер2     = 
  |мекен-жай           = 
  |сайт               = {{URL|https://riaa.com}}
  |ортаққор            = Recording Industry Association of America
}}
'''Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы'''  ({{lang-en|Recording Industry Association of America}}, '''RIAA''') — АҚШ-тың дыбыс жазу индустриясының мүддесін қорғайтын салалық ұйым. Оның мүешелері қатарына АҚШ аумағында заңды түрде сатылатын барлық жазылған музыканың шамамен 85 пайызын «жасайтын, шығаратын және/немесе тарататын» ірі дыбыс жазу лейблы мен дистрибьюторлар кіреді.&lt;ref name=&quot;RiaaAboutUs&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.riaa.com/aboutus.php |title=Who We Are |publisher=RIAA |access-date=September 10, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151112133432/http://www.riaa.com/aboutus.php |archive-date=November 12, 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; RIAA штаб-пәтері [[Вашингтон]] қаласында орналасқан.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.riaa.com/privacy.php Privacy Policy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924161408/http://www.riaa.com/privacy.php |date=September 24, 2015 }}.&quot; Recording Industry Association of America. Retrieved on September 13, 2011. &quot;RIAA, 1025 F Street NW, 10th Floor, Washington, D.C. 20004.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[https://www.riaa.com/aboutus.php?content_selector=about-who-we-are-riaa RIAA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151231113459/http://www.riaa.com/aboutus.php?content_selector=about-who-we-are-riaa |date=December 31, 2015 }}.&quot; Recording Industry Association of America. Retrieved on September 13, 2011. &quot;We are located at 1025 F ST N.W., 10th Floor, Washington, D.C. 20004.&quot;&lt;/ref&gt;

RIAA 1952 жылы құрылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.riaa.com/newsitem.php?id=7B0D4A07-0D23-A750-0BE1-22882C5C2F13 |title= RIAA Celebrates 50 Years Of Gold Records |publisher=RIAA News Room |date=2008-08-11 |access-date=2010-07-17 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080818201810/http://www.riaa.com/newsitem.php?id=7B0D4A07-0D23-A750-0BE1-22882C5C2F13 |archive-date=August 18, 2008 }}&lt;/ref&gt; Оның бастапқы миссиясы дыбыс жазу авторлық құқығы мен бұған қатысты мәселелерді реттеу, кәсіподақтармен бірлесіп жұмыс істеу, сондай-ақ дыбыс жазу индустриясы мен мемлекеттік ережелерге қатысты зерттеулер жүргізу болды. 

RIAA өз қазіргі миссиясына [[зияткерлік меншік]] құқықтары мен әртістердің Бірінші түзетумен қорғалатын құқықтарын қорғауды, музыка индустриясы туралы зерттеулер жүргізуді, сондай-ақ мүдделерді қорғау мақсатында тиісті заңдар, ережелер мен саясаттарға мониторинг жасап, оларды талдауды кіргізеді.&lt;ref name=&quot;RiaaAboutUs&quot; /&gt;

2001–2020 жылдар аралығында RIAA Америка Құрама Штаттарындағы лоббистік қызметке жыл сайын 2,4 миллион мен 6,5 миллион доллар аралығында қаржы жұмсады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.opensecrets.org/lobby/clientsum.php?id=D000000581 |publisher=[[OpenSecrets]] |work=Lobbying Spending Database |title=Recording Industry Assn of America: Summary |access-date=February 23, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116053911/https://www.opensecrets.org/lobby/clientsum.php?id=D000000581 |archive-date=November 16, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Ұйым 2025 жылы, атап айтқанда [[жасанды интеллект]]тің қарқын алуына байланысты өздерінің [[Лоббизм|лоббист]]ік жұмыстарын едәуір күшейтті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lyte |first=Alex |date=2025-06-20 |title=RIAA Ramps Up Lobbying to $2.5M in Q1 2025, Targets AI and Copyright Protection |url=http://legis1.com/news/riaa-ramps-up-lobbying-to-2-5m-in-q1-2025-targets-ai-and-copyright-protection/ |access-date=2025-08-01 |website=Legis1 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Leibfreid |first=Megan |date=2025-03-20 |title=RIAA Leads Music Community in AI Filing – US Creative Leadership Paves the Way for Innovation |url=https://www.riaa.com/icymi-riaa-leads-music-community-in-ai-filing-us-creative-leadership-paves-the-way-for-innovation/ |access-date=2025-08-01 |website=RIAA |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Сондай-ақ RIAA дыбыс жазу туындыларын ұжымдық басқару ісіне қатысады және Америка Құрама Штаттарында алтын және платина альбомдар мен синглдерді [[Музыкалық туындыларды сертификаттау|сертификаттау]]ға жауапты. Бұл жүйе жаһандық музыка индустриясында өз түрі бойынша алғашқылардың бірі болып, бүкіл әлемдегі музыкалық жазбаларды сертификаттаудың басты стандартын қалыптастырды.

== Сатылымды сертификаттау ==
{{Негізгі мақала|RIAA сертификаттауы}}

RIAA көп көлемде сатылатын альбомдарға арналған марапаттау бағдарламасын басқарады. Бұл марапат 1958 жылы іске қосылды;&lt;ref name=&quot;riaa history&quot;&gt;{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20070701162808/http://www.riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=historyx |archive-date=July 1, 2007 |url=https://www.riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=historyx |title=History Of The Awards |work=RIAA.com}}&lt;/ref&gt; бастапқыда алтын сингл алу үшін бір миллион дана сатылуы қажет болса, алтын альбом көтерме бағамен (каталогтық бағаның шамамен үштен бірі) 1 миллион долларлық сатылымды білдірді. 1975 жылы алтын альбомдар үшін қосымша талап ретінде 500 000 дананың сатылуы енгізілді. Дыбыс жазу сатылымының өсімін көрсете отырып, 1976 жылы бір миллион дана сата алатын альбомдар үшін платина марапаты қосылды, ал синглдер екі миллион дана сатылған жағдайда бұл атаққа ие болды. Мультиплатина марапаты 1984 жылы енгізіліп, альбомдар мен синглдердің бірнеше платина деңгейіне жеткенін білдірді. 1989 жылы синглдердің сатылымы төмендеуіне байланысты олардың шекті көрсеткіштері алтын үшін 500 000-ға, ал платина үшін 1 000 000-ға дейін төмендетілді. 1992 жылы RIAA көп дискілі жиынтықтардағы әрбір дискіні сертификаттау кезінде жеке бірлік ретінде есептей бастады. Музыка сатылымының әрі қарайғы өсімін ескере отырып, 1999 жылы он миллион дана сатылған альбомдар немесе синглдер үшін гауһар (Diamond) марапаты тағайындалды. Критерийлердегі осындай өзгерістерге байланысты нақты марапатқа сәйкес келетін сатылым деңгейі оның қай уақытта берілгеніне тікелей байланысты болады.

=== «Цифрлық» синглдерді сертификаттау ===
2004 жылы RIAA «цифрлық» жазбалар деп аталатын санат үшін, яғни негізінен «желі арқылы алушыға жеткізілетін жазбаларды» (мысалы, [[iTunes Store]] арқылы сатылатындар) білдіретін сертификаттау тармағын қосты. Бұл ретте CD, DAT немесе MiniDisc сияқты басқа да анық цифрлық тасымалдағыштар бұл санатқа кірмеді. 2006 жылы осы сертификаттау бағытына «цифрлық рингтондар» да енгізілді. 2013 жылдан бастап [[Spotify]], [[Napster]], [[YouTube]] және соған ұқсас аудио мен видео стриминг қызметтеріндегі тыңдалымдар да сертификаттау кезінде есепке алына бастады. Бұл ретте 100 тыңдалым 1 жүктеуге теңестірілетін формула қолданылды; осылайша, синглдерге берілетін RIAA сертификаты бұдан былай нақты сатылым көлемін ғана көрсетпейді. 2016 жылғы жағдай бойынша бұл жазбаларды сертификаттау критерийлері төмендегідей болды:

Цифрлық марапаттар:
* Алтын: 500 000 бірлік
* Платина: 1 000 000 бірлік
* Мультиплатина: 2 000 000 бірлік (одан әр қарай әрбір 1 000 000 сайын артады)
* Гауһар: 10 000 000 бірлік

Бірліктер келесідей анықталады:
# Тұрақты цифрлық жүктеу 1 бірлік болып есептеледі
# Сұраныс бойынша тыңдалатын 150 аудио немесе видео стриминг 1 бірлікке теңестіріледі

===Альбомдарды сертификаттау===
2016 жылдың ақпанында RIAA альбом деңгейіндегі марапаттарды сертификаттау критерийлерін жаңартып, стриминг пен трек сатылымдарын [[альбомға баламалы бірлік]] (album-equivalent unit) формуласы арқылы біріктірді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.riaa.com/riaa-debuts-album-award-streams/ |title=RIAA Debuts Album Award with Streams |work=RIAA |date=1 February 2016 |access-date=September 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202081752/http://www.riaa.com/riaa-debuts-album-award-streams/ |archive-date=February 2, 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* Алтын: 500 000 бірлік
* Платина: 1 000 000 бірлік
* Мультиплатина: 2 000 000 бірлік (одан әр қарай әрбір 1 000 000 сайын артады)
* Гауһар: 10 000 000 бірлік

Сертификаттау мақсатында әрбір бірлік төмендегілердің бірі бола алады:&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.riaa.com/wp-content/uploads/2017/06/ALBUM-AWARD-RIAA-AND-GRF-CERTIFICATION-AUDIT-REQUIREMENTS.pdf |title=RIAA AND GR&amp;F Certification Audit Requirements |work=RIAA |access-date=September 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180222165949/http://www.riaa.com/wp-content/uploads/2017/06/ALBUM-AWARD-RIAA-AND-GRF-CERTIFICATION-AUDIT-REQUIREMENTS.pdf |archive-date=February 22, 2018 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
# Цифрлық альбомның немесе физикалық альбомның сатылымы
# Альбомнан 10 тректің жүктелуі
# Альбомнан сұраныс бойынша тыңдалған немесе қаралым жасалған 1 500 аудио немесе видео стриминг

===Ұзын форматындағы бейнежазбаларды сертификаттау===
Альбомдар, цифрлық альбомдар мен синглдермен қатар, музыкалық шығарылымдардың «ұзын форматындағы бейнежазба» (video longform) деп аталатын бөлек санаттары да бар. Бұл шығарылым форматына DVD және VHS форматындағы бейнежазбалар кіреді. Сонымен қатар, кейбір концерттік және жинақ альбомдар да осы санатқа есептеледі. Сертификаттау критерийлері басқа стильдерден өзгешелеу келеді.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/bbcom/riaa/video.jsp |title=Billboard.com Latest Video Longform Certifications |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |access-date=2008-05-14 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519083529/http://www.billboard.com/bbcom/riaa/video.jsp |archive-date=May 19, 2008 |df=mdy-all }} Retrieved on May 14, 2008&lt;/ref&gt;
* Алтын: 50 000 дана
* Платина: 100 000 дана
* Мультиплатина: 200 000 дана

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Музыкалық туындыларды сертификаттау}}

[[Санат:1952 жылы құрылған компаниялар]]
[[Санат:АҚШ ұйымдары]]
[[Санат:Музыкалық индустрия қауымдастықтары]]</text>
      <sha1>j9crpfeni5l092lrc77assl4gwodqa7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазан шегелеу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786555</id>
    <revision>
      <id>3657845</id>
      <parentid>3656377</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:20:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ескертпелер */</comment>
      <origin>3657845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4072" sha1="jjk6sn2lcduzi5vwoniyvyctvmnptmj" xml:space="preserve">{{Біріктірілсін|Қазан шегелеу}}
{{жедел жойылсын|дубликат[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:09, 2026 ж. қыркүйектің 17 (+05)}}
{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}

'''Қазан шегелеу''' — қазақ халқының дәстүрлі салттарының бірі. Ол жақын адамдардың, әзіл-қалжыңы жарасқан таныстардың бір-бірінің үйіне арнайы барып, дастарқан басында бас қосуымен байланысты.&lt;ref name=&quot;dastur&quot;&gt;{{cite book|title=Дәстүрім – асыл қазынам|publisher=Нұрлы әлем|year=2018|page=121}}&lt;/ref&gt;

== Дәстүрдің орындалуы ==
Қазан шегелеу кезінде жақсы таныс, сыйлас адамдар бір үйге алдын ала ескертпей немесе арнайы келісімсіз барып, «қазан шегелегелі келдік» деп әзілмен хабарлаған. Үй иесі де осы әзілге әзілмен жауап беріп, келген қонақтарға қонақасы берген. Осыған байланысты «қазан шегелеу» қонақ бола келуді білдіретін дәстүр ретінде түсіндірілген.&lt;ref name=&quot;kaznu&quot;&gt;{{cite web|title=Қазақтың салт-дәстүрлері|url=https://elibrary.kaznu.kz/wp-content/uploads/2021/09/2-%D2%9Baza%D2%9Bty%D2%A3-salt-d%D3%99st%D2%AFrleri.pdf|website=ҚазҰУ электронды кітапханасы|access-date=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;

Дәстүр барысында үй иесі келген адамдарды қонақжайлықпен қарсы алып, барымен дастарқан жайған. Кейбір сипаттамаларда мұндай басқосуда ән айтылып, домбыра тартылып, әңгіме-дүкен құрылғаны айтылады.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Қазақтың ұмытылған дәстүрлері: Қазан шегелеу|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/qazaqtyn-umytylgan-dasturleri-qazan-segeleu-360324/|website=Tengrinews.kz|date=2018-12-26|access-date=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;

== Әлеуметтік мәні ==
Қазан шегелеу жақын адамдардың өзара араласуын, сыйластық пен достық қарым-қатынасты нығайтатын дәстүр ретінде сипатталады. Этнографиялық түсіндірмелерде оның құрбы-құрдастар, тамырлар, абысын-ажын және басқа да сыйлас адамдар арасында орындалғаны көрсетіледі. Дәстүрдің негізінде қонақжайлық, өзара құрмет және жақын адамдардың бас қосуы жатыр.&lt;ref&gt;{{cite web|title=«Қазан шегелеу» қандай салт?|url=https://ruh.kz/qazan-shegeleu-qandai-salt_16340/|website=Ruh.kz|date=2021-10-26|access-date=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;

«Қазан шегелеу» дәстүрі қазақ қоғамындағы адамдардың бір-бірімен еркін араласуы мен көңіл жақындығын білдіретін ғұрыптардың бірі болған. Қазіргі кезде бұл дәстүр ұлттық мәдени мұраның бір бөлігі ретінде насихатталады.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Қазан шегелеп қайтайық|url=https://egemen.kz/amp/article/238975-qazan-shegelep-qaytayyq|website=Egemen Qazaqstan|date=2020-06-12|access-date=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>jjk6sn2lcduzi5vwoniyvyctvmnptmj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657846</id>
      <parentid>3657845</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:21:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT</username>
        <id>168555</id>
      </contributor>
      <comment>removed AMP tracking from URLs ([[:m:User:KiranBOT/AMP|details]]) ([[User talk:Usernamekiran|report error]]) v3.1.1-current</comment>
      <origin>3657846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4072" sha1="6l8zo5azuvyqn3oke1ynh70dzgbykkl" xml:space="preserve">{{Біріктірілсін|Қазан шегелеу}}
{{жедел жойылсын|дубликат[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:09, 2026 ж. қыркүйектің 17 (+05)}}
{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}

'''Қазан шегелеу''' — қазақ халқының дәстүрлі салттарының бірі. Ол жақын адамдардың, әзіл-қалжыңы жарасқан таныстардың бір-бірінің үйіне арнайы барып, дастарқан басында бас қосуымен байланысты.&lt;ref name=&quot;dastur&quot;&gt;{{cite book|title=Дәстүрім – асыл қазынам|publisher=Нұрлы әлем|year=2018|page=121}}&lt;/ref&gt;

== Дәстүрдің орындалуы ==
Қазан шегелеу кезінде жақсы таныс, сыйлас адамдар бір үйге алдын ала ескертпей немесе арнайы келісімсіз барып, «қазан шегелегелі келдік» деп әзілмен хабарлаған. Үй иесі де осы әзілге әзілмен жауап беріп, келген қонақтарға қонақасы берген. Осыған байланысты «қазан шегелеу» қонақ бола келуді білдіретін дәстүр ретінде түсіндірілген.&lt;ref name=&quot;kaznu&quot;&gt;{{cite web|title=Қазақтың салт-дәстүрлері|url=https://elibrary.kaznu.kz/wp-content/uploads/2021/09/2-%D2%9Baza%D2%9Bty%D2%A3-salt-d%D3%99st%D2%AFrleri.pdf|website=ҚазҰУ электронды кітапханасы|access-date=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;

Дәстүр барысында үй иесі келген адамдарды қонақжайлықпен қарсы алып, барымен дастарқан жайған. Кейбір сипаттамаларда мұндай басқосуда ән айтылып, домбыра тартылып, әңгіме-дүкен құрылғаны айтылады.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Қазақтың ұмытылған дәстүрлері: Қазан шегелеу|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/qazaqtyn-umytylgan-dasturleri-qazan-segeleu-360324/|website=Tengrinews.kz|date=2018-12-26|access-date=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;

== Әлеуметтік мәні ==
Қазан шегелеу жақын адамдардың өзара араласуын, сыйластық пен достық қарым-қатынасты нығайтатын дәстүр ретінде сипатталады. Этнографиялық түсіндірмелерде оның құрбы-құрдастар, тамырлар, абысын-ажын және басқа да сыйлас адамдар арасында орындалғаны көрсетіледі. Дәстүрдің негізінде қонақжайлық, өзара құрмет және жақын адамдардың бас қосуы жатыр.&lt;ref&gt;{{cite web|title=«Қазан шегелеу» қандай салт?|url=https://ruh.kz/qazan-shegeleu-qandai-salt_16340/|website=Ruh.kz|date=2021-10-26|access-date=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;

«Қазан шегелеу» дәстүрі қазақ қоғамындағы адамдардың бір-бірімен еркін араласуы мен көңіл жақындығын білдіретін ғұрыптардың бірі болған. Қазіргі кезде бұл дәстүр ұлттық мәдени мұраның бір бөлігі ретінде насихатталады.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Қазан шегелеп қайтайық|url=https://egemen.kz/news/article238975-qazan-shegelep-qaytayyq|website=Egemen Qazaqstan|date=2020-06-12|access-date=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>6l8zo5azuvyqn3oke1ynh70dzgbykkl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657848</id>
      <parentid>3657846</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:22:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3657848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3677" sha1="kx7m22lhfkat8i2vh4y7u3ooejej5du" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}

'''Қазан шегелеу''' — қазақ халқының дәстүрлі салттарының бірі. Ол жақын адамдардың, әзіл-қалжыңы жарасқан таныстардың бір-бірінің үйіне арнайы барып, дастарқан басында бас қосуымен байланысты.&lt;ref name=&quot;dastur&quot;&gt;{{cite book|title=Дәстүрім – асыл қазынам|publisher=Нұрлы әлем|year=2018|page=121}}&lt;/ref&gt;

== Дәстүрдің орындалуы ==
Қазан шегелеу кезінде жақсы таныс, сыйлас адамдар бір үйге алдын ала ескертпей немесе арнайы келісімсіз барып, «қазан шегелегелі келдік» деп әзілмен хабарлаған. Үй иесі де осы әзілге әзілмен жауап беріп, келген қонақтарға қонақасы берген. Осыған байланысты «қазан шегелеу» қонақ бола келуді білдіретін дәстүр ретінде түсіндірілген.&lt;ref name=&quot;kaznu&quot;&gt;{{cite web|title=Қазақтың салт-дәстүрлері|url=https://elibrary.kaznu.kz/wp-content/uploads/2021/09/2-%D2%9Baza%D2%9Bty%D2%A3-salt-d%D3%99st%D2%AFrleri.pdf|website=ҚазҰУ электронды кітапханасы|access-date=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;

Дәстүр барысында үй иесі келген адамдарды қонақжайлықпен қарсы алып, барымен дастарқан жайған. Кейбір сипаттамаларда мұндай басқосуда ән айтылып, домбыра тартылып, әңгіме-дүкен құрылғаны айтылады.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Қазақтың ұмытылған дәстүрлері: Қазан шегелеу|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/qazaqtyn-umytylgan-dasturleri-qazan-segeleu-360324/|website=Tengrinews.kz|date=2018-12-26|access-date=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;

== Әлеуметтік мәні ==
Қазан шегелеу жақын адамдардың өзара араласуын, сыйластық пен достық қарым-қатынасты нығайтатын дәстүр ретінде сипатталады. Этнографиялық түсіндірмелерде оның құрбы-құрдастар, тамырлар, абысын-ажын және басқа да сыйлас адамдар арасында орындалғаны көрсетіледі. Дәстүрдің негізінде қонақжайлық, өзара құрмет және жақын адамдардың бас қосуы жатыр.&lt;ref&gt;{{cite web|title=«Қазан шегелеу» қандай салт?|url=https://ruh.kz/qazan-shegeleu-qandai-salt_16340/|website=Ruh.kz|date=2021-10-26|access-date=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;

«Қазан шегелеу» дәстүрі қазақ қоғамындағы адамдардың бір-бірімен еркін араласуы мен көңіл жақындығын білдіретін ғұрыптардың бірі болған. Қазіргі кезде бұл дәстүр ұлттық мәдени мұраның бір бөлігі ретінде насихатталады.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Қазан шегелеп қайтайық|url=https://egemen.kz/news/article238975-qazan-shegelep-qaytayyq|website=Egemen Qazaqstan|date=2020-06-12|access-date=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>kx7m22lhfkat8i2vh4y7u3ooejej5du</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657849</id>
      <parentid>3657848</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:23:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Sagzhan [[ҚАЗАН ШЕГЕЛЕУ ғұрпы]] бетін [[Қазан шегелеу]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3657848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3677" sha1="kx7m22lhfkat8i2vh4y7u3ooejej5du" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}

'''Қазан шегелеу''' — қазақ халқының дәстүрлі салттарының бірі. Ол жақын адамдардың, әзіл-қалжыңы жарасқан таныстардың бір-бірінің үйіне арнайы барып, дастарқан басында бас қосуымен байланысты.&lt;ref name=&quot;dastur&quot;&gt;{{cite book|title=Дәстүрім – асыл қазынам|publisher=Нұрлы әлем|year=2018|page=121}}&lt;/ref&gt;

== Дәстүрдің орындалуы ==
Қазан шегелеу кезінде жақсы таныс, сыйлас адамдар бір үйге алдын ала ескертпей немесе арнайы келісімсіз барып, «қазан шегелегелі келдік» деп әзілмен хабарлаған. Үй иесі де осы әзілге әзілмен жауап беріп, келген қонақтарға қонақасы берген. Осыған байланысты «қазан шегелеу» қонақ бола келуді білдіретін дәстүр ретінде түсіндірілген.&lt;ref name=&quot;kaznu&quot;&gt;{{cite web|title=Қазақтың салт-дәстүрлері|url=https://elibrary.kaznu.kz/wp-content/uploads/2021/09/2-%D2%9Baza%D2%9Bty%D2%A3-salt-d%D3%99st%D2%AFrleri.pdf|website=ҚазҰУ электронды кітапханасы|access-date=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;

Дәстүр барысында үй иесі келген адамдарды қонақжайлықпен қарсы алып, барымен дастарқан жайған. Кейбір сипаттамаларда мұндай басқосуда ән айтылып, домбыра тартылып, әңгіме-дүкен құрылғаны айтылады.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Қазақтың ұмытылған дәстүрлері: Қазан шегелеу|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/qazaqtyn-umytylgan-dasturleri-qazan-segeleu-360324/|website=Tengrinews.kz|date=2018-12-26|access-date=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;

== Әлеуметтік мәні ==
Қазан шегелеу жақын адамдардың өзара араласуын, сыйластық пен достық қарым-қатынасты нығайтатын дәстүр ретінде сипатталады. Этнографиялық түсіндірмелерде оның құрбы-құрдастар, тамырлар, абысын-ажын және басқа да сыйлас адамдар арасында орындалғаны көрсетіледі. Дәстүрдің негізінде қонақжайлық, өзара құрмет және жақын адамдардың бас қосуы жатыр.&lt;ref&gt;{{cite web|title=«Қазан шегелеу» қандай салт?|url=https://ruh.kz/qazan-shegeleu-qandai-salt_16340/|website=Ruh.kz|date=2021-10-26|access-date=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;

«Қазан шегелеу» дәстүрі қазақ қоғамындағы адамдардың бір-бірімен еркін араласуы мен көңіл жақындығын білдіретін ғұрыптардың бірі болған. Қазіргі кезде бұл дәстүр ұлттық мәдени мұраның бір бөлігі ретінде насихатталады.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Қазан шегелеп қайтайық|url=https://egemen.kz/news/article238975-qazan-shegelep-qaytayyq|website=Egemen Qazaqstan|date=2020-06-12|access-date=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>kx7m22lhfkat8i2vh4y7u3ooejej5du</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657854</id>
      <parentid>3657849</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:25:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3657854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3710" sha1="cgbdyzqexkqmsklquc0e393r7grkje4" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}

'''Қазан шегелеу''' — [[қазақтар|қазақ]] халқының дәстүрлі салттарының бірі. Ол жақын адамдардың, әзіл-қалжыңы жарасқан таныстардың бір-бірінің үйіне арнайы барып, [[дастарқан]] басында бас қосуымен байланысты.&lt;ref name=&quot;dastur&quot;&gt;{{cite book|title=Дәстүрім – асыл қазынам|publisher=Нұрлы әлем|year=2018|page=121}}&lt;/ref&gt;

== Дәстүрдің орындалуы ==
Қазан шегелеу кезінде жақсы таныс, сыйлас адамдар бір үйге алдын ала ескертпей немесе арнайы келісімсіз барып, «қазан шегелегелі келдік» деп әзілмен хабарлаған. Үй иесі де осы әзілге әзілмен жауап беріп, келген қонақтарға қонақасы берген. Осыған байланысты «қазан шегелеу» қонақ бола келуді білдіретін дәстүр ретінде түсіндірілген.&lt;ref name=&quot;kaznu&quot;&gt;{{cite web|title=Қазақтың салт-дәстүрлері|url=https://elibrary.kaznu.kz/wp-content/uploads/2021/09/2-%D2%9Baza%D2%9Bty%D2%A3-salt-d%D3%99st%D2%AFrleri.pdf|website=ҚазҰУ электронды кітапханасы|access-date=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;

Дәстүр барысында үй иесі келген адамдарды қонақжайлықпен қарсы алып, барымен дастарқан жайған. Кейбір сипаттамаларда мұндай басқосуда ән айтылып, [[домбыра]] тартылып, әңгіме-дүкен құрылғаны айтылады.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Қазақтың ұмытылған дәстүрлері: Қазан шегелеу|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/qazaqtyn-umytylgan-dasturleri-qazan-segeleu-360324/|website=Tengrinews.kz|date=2018-12-26|access-date=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;

== Әлеуметтік мәні ==
Қазан шегелеу жақын адамдардың өзара араласуын, сыйластық пен достық қарым-қатынасты нығайтатын дәстүр ретінде сипатталады. [[Этнография]]лық түсіндірмелерде оның құрбы-құрдастар, тамырлар, абысын-ажын және басқа да сыйлас адамдар арасында орындалғаны көрсетіледі. Дәстүрдің негізінде қонақжайлық, өзара құрмет және жақын адамдардың бас қосуы жатыр.&lt;ref&gt;{{cite web|title=«Қазан шегелеу» қандай салт?|url=https://ruh.kz/qazan-shegeleu-qandai-salt_16340/|website=Ruh.kz|date=2021-10-26|access-date=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;

«Қазан шегелеу» дәстүрі қазақ қоғамындағы адамдардың бір-бірімен еркін араласуы мен көңіл жақындығын білдіретін ғұрыптардың бірі болған. Қазіргі кезде бұл дәстүр ұлттық мәдени мұраның бір бөлігі ретінде насихатталады.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Қазан шегелеп қайтайық|url=https://egemen.kz/news/article238975-qazan-shegelep-qaytayyq|website=Egemen Qazaqstan|date=2020-06-12|access-date=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>cgbdyzqexkqmsklquc0e393r7grkje4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657855</id>
      <parentid>3657854</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:26:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3657855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3638" sha1="h6hzrt247sqfv8jno2zvdjrknqzpvs7" xml:space="preserve">'''Қазан шегелеу''' — [[қазақтар|қазақ]] халқының дәстүрлі салттарының бірі. Ол жақын адамдардың, әзіл-қалжыңы жарасқан таныстардың бір-бірінің үйіне арнайы барып, [[дастарқан]] басында бас қосуымен байланысты.&lt;ref name=&quot;dastur&quot;&gt;{{cite book|title=Дәстүрім – асыл қазынам|publisher=Нұрлы әлем|year=2018|page=121}}&lt;/ref&gt;

== Дәстүрдің орындалуы ==
Қазан шегелеу кезінде жақсы таныс, сыйлас адамдар бір үйге алдын ала ескертпей немесе арнайы келісімсіз барып, «қазан шегелегелі келдік» деп әзілмен хабарлаған. Үй иесі де осы әзілге әзілмен жауап беріп, келген қонақтарға қонақасы берген. Осыған байланысты «қазан шегелеу» қонақ бола келуді білдіретін дәстүр ретінде түсіндірілген.&lt;ref name=&quot;kaznu&quot;&gt;{{cite web|title=Қазақтың салт-дәстүрлері|url=https://elibrary.kaznu.kz/wp-content/uploads/2021/09/2-%D2%9Baza%D2%9Bty%D2%A3-salt-d%D3%99st%D2%AFrleri.pdf|website=ҚазҰУ электронды кітапханасы|access-date=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;

Дәстүр барысында үй иесі келген адамдарды қонақжайлықпен қарсы алып, барымен дастарқан жайған. Кейбір сипаттамаларда мұндай басқосуда ән айтылып, [[домбыра]] тартылып, әңгіме-дүкен құрылғаны айтылады.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Қазақтың ұмытылған дәстүрлері: Қазан шегелеу|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/qazaqtyn-umytylgan-dasturleri-qazan-segeleu-360324/|website=Tengrinews.kz|date=2018-12-26|access-date=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;

== Әлеуметтік мәні ==
Қазан шегелеу жақын адамдардың өзара араласуын, сыйластық пен достық қарым-қатынасты нығайтатын дәстүр ретінде сипатталады. [[Этнография]]лық түсіндірмелерде оның құрбы-құрдастар, тамырлар, абысын-ажын және басқа да сыйлас адамдар арасында орындалғаны көрсетіледі. Дәстүрдің негізінде қонақжайлық, өзара құрмет және жақын адамдардың бас қосуы жатыр.&lt;ref&gt;{{cite web|title=«Қазан шегелеу» қандай салт?|url=https://ruh.kz/qazan-shegeleu-qandai-salt_16340/|website=Ruh.kz|date=2021-10-26|access-date=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;

«Қазан шегелеу» дәстүрі қазақ қоғамындағы адамдардың бір-бірімен еркін араласуы мен көңіл жақындығын білдіретін ғұрыптардың бірі болған. Қазіргі кезде бұл дәстүр ұлттық мәдени мұраның бір бөлігі ретінде насихатталады.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Қазан шегелеп қайтайық|url=https://egemen.kz/news/article238975-qazan-shegelep-qaytayyq|website=Egemen Qazaqstan|date=2020-06-12|access-date=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>h6hzrt247sqfv8jno2zvdjrknqzpvs7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657856</id>
      <parentid>3657855</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:27:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері|Қазақ салт-дәстүрлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3657856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3695" sha1="0romtd04j1w2x5gs6twkgyzekf38vw4" xml:space="preserve">'''Қазан шегелеу''' — [[қазақтар|қазақ]] халқының дәстүрлі салттарының бірі. Ол жақын адамдардың, әзіл-қалжыңы жарасқан таныстардың бір-бірінің үйіне арнайы барып, [[дастарқан]] басында бас қосуымен байланысты.&lt;ref name=&quot;dastur&quot;&gt;{{cite book|title=Дәстүрім – асыл қазынам|publisher=Нұрлы әлем|year=2018|page=121}}&lt;/ref&gt;

== Дәстүрдің орындалуы ==
Қазан шегелеу кезінде жақсы таныс, сыйлас адамдар бір үйге алдын ала ескертпей немесе арнайы келісімсіз барып, «қазан шегелегелі келдік» деп әзілмен хабарлаған. Үй иесі де осы әзілге әзілмен жауап беріп, келген қонақтарға қонақасы берген. Осыған байланысты «қазан шегелеу» қонақ бола келуді білдіретін дәстүр ретінде түсіндірілген.&lt;ref name=&quot;kaznu&quot;&gt;{{cite web|title=Қазақтың салт-дәстүрлері|url=https://elibrary.kaznu.kz/wp-content/uploads/2021/09/2-%D2%9Baza%D2%9Bty%D2%A3-salt-d%D3%99st%D2%AFrleri.pdf|website=ҚазҰУ электронды кітапханасы|access-date=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;

Дәстүр барысында үй иесі келген адамдарды қонақжайлықпен қарсы алып, барымен дастарқан жайған. Кейбір сипаттамаларда мұндай басқосуда ән айтылып, [[домбыра]] тартылып, әңгіме-дүкен құрылғаны айтылады.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Қазақтың ұмытылған дәстүрлері: Қазан шегелеу|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/qazaqtyn-umytylgan-dasturleri-qazan-segeleu-360324/|website=Tengrinews.kz|date=2018-12-26|access-date=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;

== Әлеуметтік мәні ==
Қазан шегелеу жақын адамдардың өзара араласуын, сыйластық пен достық қарым-қатынасты нығайтатын дәстүр ретінде сипатталады. [[Этнография]]лық түсіндірмелерде оның құрбы-құрдастар, тамырлар, абысын-ажын және басқа да сыйлас адамдар арасында орындалғаны көрсетіледі. Дәстүрдің негізінде қонақжайлық, өзара құрмет және жақын адамдардың бас қосуы жатыр.&lt;ref&gt;{{cite web|title=«Қазан шегелеу» қандай салт?|url=https://ruh.kz/qazan-shegeleu-qandai-salt_16340/|website=Ruh.kz|date=2021-10-26|access-date=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;

«Қазан шегелеу» дәстүрі қазақ қоғамындағы адамдардың бір-бірімен еркін араласуы мен көңіл жақындығын білдіретін ғұрыптардың бірі болған. Қазіргі кезде бұл дәстүр ұлттық мәдени мұраның бір бөлігі ретінде насихатталады.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Қазан шегелеп қайтайық|url=https://egemen.kz/news/article238975-qazan-shegelep-qaytayyq|website=Egemen Qazaqstan|date=2020-06-12|access-date=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]</text>
      <sha1>0romtd04j1w2x5gs6twkgyzekf38vw4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ақшамшық</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786596</id>
    <revision>
      <id>3658103</id>
      <parentid>3655233</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:14:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3267" sha1="igr78pfpfplig6biwj7ulimq0zt2uez" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time Y}}}}

'''Ақшамшық''' — қазақ халқының дәстүрлі ойындарының бірі. Ойын «сақина салу» және «сақина тастау» атауларымен де белгілі. Ойынға он-он бес адам қатысады. [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі|Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің]] әдістемелік материалдарында «Ақшамшық (сақина салу)» қазақтың дәстүрлі ойыны ретінде сипатталған.&lt;ref&gt; {{cite book|title=Дәстүрім – асыл қазынам|publisher=Нұрлы әлем|year=2018|page=138|language=kk}}
&lt;/ref&gt;

== Ойын тәртібі ==
Ойынға қатысушылар дөңгеленіп отырып, екі алақанын бір-біріне қабыстырып, алға созады. Ойын жүргізуші қолындағы сақинаны қатысушылардың бірінің алақанына білдіртпей салады. Жүргізуші барлық қатысушылардың алақанына қолын тигізіп болған соң, «Тұр сақинам, тұр» немесе «Ақшамшығымды бер!» деп белгі береді. Сақина түскен ойыншы орнынан тұрып, сақинаның өзінде екенін білдіреді. Егер оны қасындағы ойыншы ұстап үлгермесе, сақина иесі жұрт алдында өз өнерін көрсетеді.

== Атаулары ==
Ақшамшық ойыны кейбір дереккөздерде «сақина салу» және «сақина тастау» деп аталады. Ойын атауының «ақшамшық» және «ақшымшық» түрінде кездесетіні туралы да мәліметтер бар.

== Мәні ==
Ақшамшық ойыны қатысушылардың ептілігі мен жылдамдығын дамытуға бағытталған дәстүрлі ойындардың бірі ретінде сипатталады. Ойын барысында қатысушылар сақинаның кімде екенін байқатпауға және белгі берілген кезде жылдам әрекет етуге тырысады.

== Дереккөздер ==
{{cite book|title=Дәстүрім – асыл қазынам|publisher=Нұрлы әлем|year=2018|page=138|language=kk}}

{{cite web|title=Ақшамшық (сақина салу)|url=https://irrd.kz/sites/irrd.kz/uploads/docs/2022/12/rukovodstvo_kz_131222.pdf|publisher=Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі|language=kk|access-date=2026-09-16}}

{{cite web|title=Ақшамшық (сақина салу)|url=https://www.irrd.kz/old/sites/irrd.kz/uploads/docs/metodicheskie_razrabotki/2024/dr13.pdf|publisher=Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі|language=kk|access-date=2026-09-16}}</text>
      <sha1>igr78pfpfplig6biwj7ulimq0zt2uez</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658104</id>
      <parentid>3658103</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:15:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3552" sha1="hpy9j7sp7mp9pa1nq9pdzr3vlpyur8f" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time Y}}}}

'''Ақшамшық''' — қазақ халқының дәстүрлі ойындарының бірі. Ойын «сақина салу» және «сақина тастау» атауларымен де белгілі. Ойынға он-он бес адам қатысады. [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі|Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің]] әдістемелік материалдарында «Ақшамшық (сақина салу)» қазақтың дәстүрлі ойыны ретінде сипатталған.&lt;ref&gt; {{cite book|title=Дәстүрім – асыл қазынам|publisher=Нұрлы әлем|year=2018|page=138|language=kk}}
&lt;/ref&gt;

== Ойын тәртібі ==
Ойынға қатысушылар дөңгеленіп отырып, екі алақанын бір-біріне қабыстырып, алға созады. Ойын жүргізуші қолындағы сақинаны қатысушылардың бірінің алақанына білдіртпей салады. Жүргізуші барлық қатысушылардың алақанына қолын тигізіп болған соң, «Тұр сақинам, тұр» немесе «Ақшамшығымды бер!» деп белгі береді. Сақина түскен ойыншы орнынан тұрып, сақинаның өзінде екенін білдіреді. Егер оны қасындағы ойыншы ұстап үлгермесе, сақина иесі жұрт алдында өз өнерін көрсетеді.&lt;ref&gt;
{{cite web|title=Ақшамшық (сақина салу)|url=https://irrd.kz/sites/irrd.kz/uploads/docs/2022/12/rukovodstvo_kz_131222.pdf|publisher=Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі|language=kk|access-date=2026-09-16}}
&lt;/ref&gt;

== Атаулары ==
Ақшамшық ойыны кейбір дереккөздерде «сақина салу» және «сақина тастау» деп аталады. Ойын атауының «ақшамшық» және «ақшымшық» түрінде кездесетіні туралы да мәліметтер бар.

== Мәні ==
Ақшамшық ойыны қатысушылардың ептілігі мен жылдамдығын дамытуға бағытталған дәстүрлі ойындардың бірі ретінде сипатталады. Ойын барысында қатысушылар сақинаның кімде екенін байқатпауға және белгі берілген кезде жылдам әрекет етуге тырысады.

== Дереккөздер ==
{{cite book|title=Дәстүрім – асыл қазынам|publisher=Нұрлы әлем|year=2018|page=138|language=kk}}

{{cite web|title=Ақшамшық (сақина салу)|url=https://irrd.kz/sites/irrd.kz/uploads/docs/2022/12/rukovodstvo_kz_131222.pdf|publisher=Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі|language=kk|access-date=2026-09-16}}

{{cite web|title=Ақшамшық (сақина салу)|url=https://www.irrd.kz/old/sites/irrd.kz/uploads/docs/metodicheskie_razrabotki/2024/dr13.pdf|publisher=Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі|language=kk|access-date=2026-09-16}}</text>
      <sha1>hpy9j7sp7mp9pa1nq9pdzr3vlpyur8f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658105</id>
      <parentid>3658104</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:16:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3658105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2892" sha1="19p1phnij9js9nrf3exobdwyscllt95" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time Y}}}}

'''Ақшамшық''' — қазақ халқының дәстүрлі ойындарының бірі. Ойын «сақина салу» және «сақина тастау» атауларымен де белгілі. Ойынға он-он бес адам қатысады. [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі|Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің]] әдістемелік материалдарында «Ақшамшық (сақина салу)» қазақтың дәстүрлі ойыны ретінде сипатталған.&lt;ref&gt; {{cite book|title=Дәстүрім – асыл қазынам|publisher=Нұрлы әлем|year=2018|page=138|language=kk}}
&lt;/ref&gt;

== Ойын тәртібі ==
Ойынға қатысушылар дөңгеленіп отырып, екі алақанын бір-біріне қабыстырып, алға созады. Ойын жүргізуші қолындағы сақинаны қатысушылардың бірінің алақанына білдіртпей салады. Жүргізуші барлық қатысушылардың алақанына қолын тигізіп болған соң, «Тұр сақинам, тұр» немесе «Ақшамшығымды бер!» деп белгі береді. Сақина түскен ойыншы орнынан тұрып, сақинаның өзінде екенін білдіреді. Егер оны қасындағы ойыншы ұстап үлгермесе, сақина иесі жұрт алдында өз өнерін көрсетеді.&lt;ref&gt;
{{cite web|title=Ақшамшық (сақина салу)|url=https://irrd.kz/sites/irrd.kz/uploads/docs/2022/12/rukovodstvo_kz_131222.pdf|publisher=Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі|language=kk|access-date=2026-09-16}}
&lt;/ref&gt;

== Атаулары ==
Ақшамшық ойыны кейбір дереккөздерде «сақина салу» және «сақина тастау» деп аталады. Ойын атауының «ақшамшық» және «ақшымшық» түрінде кездесетіні туралы да мәліметтер бар.

== Мәні ==
Ақшамшық ойыны қатысушылардың ептілігі мен жылдамдығын дамытуға бағытталған дәстүрлі ойындардың бірі ретінде сипатталады. Ойын барысында қатысушылар сақинаның кімде екенін байқатпауға және белгі берілген кезде жылдам әрекет етуге тырысады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>19p1phnij9js9nrf3exobdwyscllt95</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658106</id>
      <parentid>3658105</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:17:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2824" sha1="mzfl5guouiumoatz0el3d07ui6thow1" xml:space="preserve">'''Ақшамшық''' — қазақ халқының дәстүрлі ойындарының бірі. Ойын «сақина салу» және «сақина тастау» атауларымен де белгілі. Ойынға он-он бес адам қатысады. [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі|Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің]] әдістемелік материалдарында «Ақшамшық (сақина салу)» қазақтың дәстүрлі ойыны ретінде сипатталған.&lt;ref&gt; {{cite book|title=Дәстүрім – асыл қазынам|publisher=Нұрлы әлем|year=2018|page=138|language=kk}}
&lt;/ref&gt;

== Ойын тәртібі ==
Ойынға қатысушылар дөңгеленіп отырып, екі алақанын бір-біріне қабыстырып, алға созады. Ойын жүргізуші қолындағы сақинаны қатысушылардың бірінің алақанына білдіртпей салады. Жүргізуші барлық қатысушылардың алақанына қолын тигізіп болған соң, «Тұр сақинам, тұр» немесе «Ақшамшығымды бер!» деп белгі береді. Сақина түскен ойыншы орнынан тұрып, сақинаның өзінде екенін білдіреді. Егер оны қасындағы ойыншы ұстап үлгермесе, сақина иесі жұрт алдында өз өнерін көрсетеді.&lt;ref&gt;
{{cite web|title=Ақшамшық (сақина салу)|url=https://irrd.kz/sites/irrd.kz/uploads/docs/2022/12/rukovodstvo_kz_131222.pdf|publisher=Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі|language=kk|access-date=2026-09-16}}
&lt;/ref&gt;

== Атаулары ==
Ақшамшық ойыны кейбір дереккөздерде «сақина салу» және «сақина тастау» деп аталады. Ойын атауының «ақшамшық» және «ақшымшық» түрінде кездесетіні туралы да мәліметтер бар.

== Мәні ==
Ақшамшық ойыны қатысушылардың ептілігі мен жылдамдығын дамытуға бағытталған дәстүрлі ойындардың бірі ретінде сипатталады. Ойын барысында қатысушылар сақинаның кімде екенін байқатпауға және белгі берілген кезде жылдам әрекет етуге тырысады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>mzfl5guouiumoatz0el3d07ui6thow1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658107</id>
      <parentid>3658106</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:17:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері|Қазақ салт-дәстүрлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3658107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2881" sha1="jr5eue1rtmigg55b6fka6i59eva7rjm" xml:space="preserve">'''Ақшамшық''' — қазақ халқының дәстүрлі ойындарының бірі. Ойын «сақина салу» және «сақина тастау» атауларымен де белгілі. Ойынға он-он бес адам қатысады. [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі|Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің]] әдістемелік материалдарында «Ақшамшық (сақина салу)» қазақтың дәстүрлі ойыны ретінде сипатталған.&lt;ref&gt; {{cite book|title=Дәстүрім – асыл қазынам|publisher=Нұрлы әлем|year=2018|page=138|language=kk}}
&lt;/ref&gt;

== Ойын тәртібі ==
Ойынға қатысушылар дөңгеленіп отырып, екі алақанын бір-біріне қабыстырып, алға созады. Ойын жүргізуші қолындағы сақинаны қатысушылардың бірінің алақанына білдіртпей салады. Жүргізуші барлық қатысушылардың алақанына қолын тигізіп болған соң, «Тұр сақинам, тұр» немесе «Ақшамшығымды бер!» деп белгі береді. Сақина түскен ойыншы орнынан тұрып, сақинаның өзінде екенін білдіреді. Егер оны қасындағы ойыншы ұстап үлгермесе, сақина иесі жұрт алдында өз өнерін көрсетеді.&lt;ref&gt;
{{cite web|title=Ақшамшық (сақина салу)|url=https://irrd.kz/sites/irrd.kz/uploads/docs/2022/12/rukovodstvo_kz_131222.pdf|publisher=Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі|language=kk|access-date=2026-09-16}}
&lt;/ref&gt;

== Атаулары ==
Ақшамшық ойыны кейбір дереккөздерде «сақина салу» және «сақина тастау» деп аталады. Ойын атауының «ақшамшық» және «ақшымшық» түрінде кездесетіні туралы да мәліметтер бар.

== Мәні ==
Ақшамшық ойыны қатысушылардың ептілігі мен жылдамдығын дамытуға бағытталған дәстүрлі ойындардың бірі ретінде сипатталады. Ойын барысында қатысушылар сақинаның кімде екенін байқатпауға және белгі берілген кезде жылдам әрекет етуге тырысады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]</text>
      <sha1>jr5eue1rtmigg55b6fka6i59eva7rjm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658108</id>
      <parentid>3658107</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:18:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2902" sha1="1cldgsfq57kh9b3vv1alk6rki0cb1n4" xml:space="preserve">'''Ақшамшық''' — [[қазақтар|қазақ халқының]] дәстүрлі ойындарының бірі. Ойын «сақина салу» және «сақина тастау» атауларымен де белгілі. Ойынға он-он бес адам қатысады. [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі|Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің]] әдістемелік материалдарында «Ақшамшық (сақина салу)» қазақтың дәстүрлі ойыны ретінде сипатталған.&lt;ref&gt; {{cite book|title=Дәстүрім – асыл қазынам|publisher=Нұрлы әлем|year=2018|page=138|language=kk}}
&lt;/ref&gt;

== Ойын тәртібі ==
Ойынға қатысушылар дөңгеленіп отырып, екі алақанын бір-біріне қабыстырып, алға созады. Ойын жүргізуші қолындағы сақинаны қатысушылардың бірінің алақанына білдіртпей салады. Жүргізуші барлық қатысушылардың алақанына қолын тигізіп болған соң, «Тұр сақинам, тұр» немесе «Ақшамшығымды бер!» деп белгі береді. Сақина түскен ойыншы орнынан тұрып, сақинаның өзінде екенін білдіреді. Егер оны қасындағы ойыншы ұстап үлгермесе, сақина иесі жұрт алдында өз өнерін көрсетеді.&lt;ref&gt;
{{cite web|title=Ақшамшық (сақина салу)|url=https://irrd.kz/sites/irrd.kz/uploads/docs/2022/12/rukovodstvo_kz_131222.pdf|publisher=Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі|language=kk|access-date=2026-09-16}}
&lt;/ref&gt;

== Атаулары ==
Ақшамшық ойыны кейбір дереккөздерде «сақина салу» және «сақина тастау» деп аталады. Ойын атауының «ақшамшық» және «ақшымшық» түрінде кездесетіні туралы да мәліметтер бар.

== Мәні ==
Ақшамшық ойыны қатысушылардың ептілігі мен жылдамдығын дамытуға бағытталған дәстүрлі ойындардың бірі ретінде сипатталады. Ойын барысында қатысушылар сақинаның кімде екенін байқатпауға және белгі берілген кезде жылдам әрекет етуге тырысады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]</text>
      <sha1>1cldgsfq57kh9b3vv1alk6rki0cb1n4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каспий өңірінің тарихы, археологиясы және этнологиясы ғылыми-зерттеу институты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786598</id>
    <revision>
      <id>3658196</id>
      <parentid>3657346</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T05:33:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Міндеті және қызметі */</comment>
      <origin>3658196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6163" sha1="9foy58nss3bb6vykd8rwscmr6w93e7v" xml:space="preserve">'''«Х.Б.Табылдиев атындағы Каспий өңірінің тарихы, археологиясы және этнологиясы» ғылыми-зерттеу институты''' — Каспий өңірінің тарихын, археологиясын және этнологиясын зерттеу үшін құрылған ғылыми-зерттеу институты.

== Ғылыми-зерттеу институтының құрылымы ==
*Әбіш Кекілбаевтың әдеби мұрасын зерттеу ғылыми орталығы
*«Мәңгілік ел» ғылыми - зерттеу орталығы

== Мақсаты ==
Каспий өңірінің тарихын, археологиясын және этнологиясын зерттеу. Атырау облысының мәдени мұрасын,  батырлардың, ақындардың, жыраулардың, ұлт-азаттық күрес көшбасшыларының, сондай-ақ мемлекеттік және саяси қайраткерлердің есімдерін тарихи аренаға қайтару.&lt;br /&gt;
Атырау облысы аумағында тарихи-мәдени мұраны сақтау және зерделеу, іргелі және қолданбалы сипаттағы археология мен этнография бойынша ғылыми зерттеулерді жүзеге асыру, мәдени құндылықтарды жасау, жаңғырту, сақтау және тарату, сондай-ақ оларға Қазақстан халқын тарту.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atyrau.edu.kz/kz/Information/Info/308?name=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC |title=«Х.Б.Табылдиев атындағы Каспий өңірінің тарихы, археологиясы және этнологиясы» ғылыми-зерттеу институты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Міндеті және қызметі ==
*Каспий маңы өңірінің тарихы, археологиясы, этнологиясы саласында іргелі зерттеулер жүргізу;
*Ғылыми қоғамдастықты топтастыру, тарих, археология және этнологияның негізгі проблемаларын талқылау мен зерделеуде Қазақстан мен шет елдер ғалымдарының күш-жігерін біріктіру;
*Ғылыми білімді насихаттау, зерттеу нәтижелерін білім беру және тәрбие процесіне енгізу; [[Сурет:ҒЗИ.jpg|нобай|оңға|300px|]]      
*Өңірдің орта оқу орындарының студенттері мен окушы жастарының ғылыми- зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру;
*Қызмет бейіні бойынша ғылыми және ғылыми-педагогикалық кадрларды даярлау.
*СМЖ құжаттарын жұмыс жағдайында ұстау.
*Филология салалары бойынша ғылыми-зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру және жүргізу; Халықаралық соңғы жетістіктерге сай республика және аймақта жүргізілетін ғылыми-зерттеулердің басым бағыттарын анықтау, Гуманитарлық ғылым салалары бойынша халықаралық,мемлекеттік,салалық және аймақтық ғылыми жобалар мен бағдарламаларға қатысу; Отандық және шет елдік серіктестермен кадрлардың ғылыми іскерлік біліктілігін арттыруды ұйымдастыру; Қазақстан Республикасы өкілетті органдарының рұқсаты (лицензия) негізінде басқа да ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізеді.
*Ғылыми-зерттеу жұмыстарының жоспарларын әзірлеу;
*Қазіргі заманғы ғылыми-техникалық деңгейде ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізуді және олардың жоғары тиімділігін қамтамасыз ету;
*Каспий маңы өңірінің тарихы, археологиясы, этнологиясы проблемалары, Отандық тарихтың өзекті мәселелері бойынша ғылыми іс-шараларды (конференциялар, дөңгелек үстелдер, семинарлар және т. б.) ұйымдастыру және өткізу;
*Шет елдердің жетекші ғылыми-зерттеу және білім беру орталықтарымен және жоғары оқу орындарымен байланыс орнату, олармен бірлескен жобаларды дайындау және іске асыру;
*Каспий маңы өңірі халықтарының тарихы мен этнографиясын ғылыми зерттеулер мен олардың нәтижелерін көпшілікке тарату үшін база ретінде ұйымдастыру және жасақтау. Институттың қызметі мен оның ғылыми жұмысының нәтижелері туралы жұртшылықты ақпараттандыру үшін өз сайтымызды ұстау. Қазақстан Республикасы заңнамасының еңбекті қорғау жөніндегі талаптарына сәйкес ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу кезінде қауіпсіздікті қамтамасыз ету.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы]]</text>
      <sha1>9foy58nss3bb6vykd8rwscmr6w93e7v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658207</id>
      <parentid>3658196</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T05:51:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3658207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7016" sha1="eepud1uc6a3jlko2v0qf6dwkvsl5vzs" xml:space="preserve">'''«Х.Б.Табылдиев атындағы Каспий өңірінің тарихы, археологиясы және этнологиясы» ғылыми-зерттеу институты''' — Каспий өңірінің тарихын, археологиясын және этнологиясын зерттеу үшін құрылған ғылыми-зерттеу институты.

== Негізгі ғылыми бағыттары ==
*Каспий өңірінің  тарихын, архелогиясын және этнологиясын зерттеу; халықаралық және республикалық ғылыми–практикалық конференциялар мен дөңгелек үстел ұйымдастыру; 
*Атырау өлкесі тарихына байланысты ғылыми монографиялар мен оқу құралдарын жариялау; 
*Мемлекеттік гранттар мен басқа да қаржылық көздер арқылы қаржыландырылып отырған ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүзеге асыру; 
*Каспий аймағының жетекші ЖОО мен ҒЗИ – мен халықаралық ғылыми қатынастарды дамыту. 

== Құрылымы ==
*Әбіш Кекілбаевтың әдеби мұрасын зерттеу ғылыми орталығы
*«Мәңгілік ел» ғылыми - зерттеу орталығы

== Мақсаты ==
Каспий өңірінің тарихын, археологиясын және этнологиясын зерттеу. Атырау облысының мәдени мұрасын,  батырлардың, ақындардың, жыраулардың, ұлт-азаттық күрес көшбасшыларының, сондай-ақ мемлекеттік және саяси қайраткерлердің есімдерін тарихи аренаға қайтару.&lt;br /&gt;
Атырау облысы аумағында тарихи-мәдени мұраны сақтау және зерделеу, іргелі және қолданбалы сипаттағы археология мен этнография бойынша ғылыми зерттеулерді жүзеге асыру, мәдени құндылықтарды жасау, жаңғырту, сақтау және тарату, сондай-ақ оларға Қазақстан халқын тарту.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atyrau.edu.kz/kz/Information/Info/308?name=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC |title=«Х.Б.Табылдиев атындағы Каспий өңірінің тарихы, археологиясы және этнологиясы» ғылыми-зерттеу институты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Міндеті және қызметі ==
*Каспий маңы өңірінің тарихы, археологиясы, этнологиясы саласында іргелі зерттеулер жүргізу;
*Ғылыми қоғамдастықты топтастыру, тарих, археология және этнологияның негізгі проблемаларын талқылау мен зерделеуде Қазақстан мен шет елдер ғалымдарының күш-жігерін біріктіру;
*Ғылыми білімді насихаттау, зерттеу нәтижелерін білім беру және тәрбие процесіне енгізу; [[Сурет:ҒЗИ.jpg|нобай|оңға|300px|]]      
*Өңірдің орта оқу орындарының студенттері мен окушы жастарының ғылыми- зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру;
*Қызмет бейіні бойынша ғылыми және ғылыми-педагогикалық кадрларды даярлау.
*СМЖ құжаттарын жұмыс жағдайында ұстау.
*Филология салалары бойынша ғылыми-зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру және жүргізу; Халықаралық соңғы жетістіктерге сай республика және аймақта жүргізілетін ғылыми-зерттеулердің басым бағыттарын анықтау, Гуманитарлық ғылым салалары бойынша халықаралық,мемлекеттік,салалық және аймақтық ғылыми жобалар мен бағдарламаларға қатысу; Отандық және шет елдік серіктестермен кадрлардың ғылыми іскерлік біліктілігін арттыруды ұйымдастыру; Қазақстан Республикасы өкілетті органдарының рұқсаты (лицензия) негізінде басқа да ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізеді.
*Ғылыми-зерттеу жұмыстарының жоспарларын әзірлеу;
*Қазіргі заманғы ғылыми-техникалық деңгейде ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізуді және олардың жоғары тиімділігін қамтамасыз ету;
*Каспий маңы өңірінің тарихы, археологиясы, этнологиясы проблемалары, Отандық тарихтың өзекті мәселелері бойынша ғылыми іс-шараларды (конференциялар, дөңгелек үстелдер, семинарлар және т. б.) ұйымдастыру және өткізу;
*Шет елдердің жетекші ғылыми-зерттеу және білім беру орталықтарымен және жоғары оқу орындарымен байланыс орнату, олармен бірлескен жобаларды дайындау және іске асыру;
*Каспий маңы өңірі халықтарының тарихы мен этнографиясын ғылыми зерттеулер мен олардың нәтижелерін көпшілікке тарату үшін база ретінде ұйымдастыру және жасақтау. Институттың қызметі мен оның ғылыми жұмысының нәтижелері туралы жұртшылықты ақпараттандыру үшін өз сайтымызды ұстау. Қазақстан Республикасы заңнамасының еңбекті қорғау жөніндегі талаптарына сәйкес ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу кезінде қауіпсіздікті қамтамасыз ету.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы]]</text>
      <sha1>eepud1uc6a3jlko2v0qf6dwkvsl5vzs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658209</id>
      <parentid>3658207</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T05:56:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>нақтылау</comment>
      <origin>3658209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6001" sha1="lp8zwo3i5tnblwwsnw4xg52s649ysml" xml:space="preserve">'''«Х.Б.Табылдиев атындағы Каспий өңірінің тарихы, археологиясы және этнологиясы» ғылыми-зерттеу институты''' — Каспий өңірінің тарихын, археологиясын және этнологиясын зерттеу үшін құрылған ғылыми-зерттеу институты.

== Негізгі ғылыми бағыттары ==
*Каспий өңірінің  тарихын, архелогиясын және этнологиясын зерттеу; халықаралық және республикалық ғылыми–практикалық конференциялар мен дөңгелек үстел ұйымдастыру; 
*Атырау өлкесі тарихына байланысты ғылыми монографиялар мен оқу құралдарын жариялау; 
*Мемлекеттік гранттар мен басқа да қаржылық көздер арқылы қаржыландырылып отырған ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүзеге асыру; 
*Каспий аймағының жетекші ЖОО мен ҒЗИ – мен халықаралық ғылыми қатынастарды дамыту. 

== Құрылымы ==
*«Батыс өңірі жазушыларының шығармашылығын зерттеу» ғылыми-зерттеу орталығы
*Халелтану ғылыми-зерттеу орталығы 

== Мақсаты ==
Каспий өңірінің тарихын, археологиясын және этнологиясын зерттеу. Атырау облысының мәдени мұрасын,  батырлардың, ақындардың, жыраулардың, ұлт-азаттық күрес көшбасшыларының, сондай-ақ мемлекеттік және саяси қайраткерлердің есімдерін тарихи аренаға қайтару.&lt;br /&gt;
Атырау облысы аумағында тарихи-мәдени мұраны сақтау және зерделеу, іргелі және қолданбалы сипаттағы археология мен этнография бойынша ғылыми зерттеулерді жүзеге асыру, мәдени құндылықтарды жасау, жаңғырту, сақтау және тарату, сондай-ақ оларға Қазақстан халқын тарту.

== Міндеті және қызметі ==
*Ғылыми-зерттеу қызметін ұйымдастыру. Тиісті сала бойынша іргелі және қолданбалы ғылыми зерттеулер жүргізу; Ғылымдағы заманауи әдістер мен технологияларды енгізу; Инновациялық жобаларды әзірлеу және олардың жүзеге асырылуын қамтамасыз ету.
*Ғылыми кадрлар даярлау. Магистранттар мен докторанттардың зерттеу жұмыстарына ғылыми жетекшілік көрсету; Жас ғалымдардың кәсіби өсуіне жағдай жасау; Ғылыми семинарлар, мектептер, курстар өткізу.
*Ғылыми инфрақұрылымды дамыту. Зертханаларды, архивтік қорларды, дерек базаларын толықтыру; Ғылыми құрал-жабдықтардың жаңартылуын қамтамасыз ету; Сандық технологияларды ғылым процесіне интеграциялау.
*Ғылыми нәтижелерді жариялау және тарату. Монографиялар, ғылыми жинақтар, мақалалар, аналитикалық есептер шығару; Халықаралық және республикалық конференциялар ұйымдастыру; Ғылыми нәтижелерді білім беру жүйесіне енгізу.
*Халықаралық және өңірлік ынтымақтастықты күшейту. Шетелдік ғылыми орталықтармен бірлескен жобалар жүргізу; Ғалымдардың академиялық ұтқырлығын дамыту; Инновациялық консорциумдар мен ғылыми желілерге қатысу.
*Сараптамалық-талдау қызметі Саладағы өзекті мәселелер бойынша ғылыми сараптамалар дайындау; Мемлекеттік органдар мен ұйымдарға ғылыми-аналитикалық ұсыныстар әзірлеу; Қоғамдық пікірді зерттеу және әлеуметтік мониторинг жүргізу.
*Ғылыми нәтижелерді практикаға енгізу. Ғылыми жаңалықтарды білім, мәдениет, экономика, әлеуметтік сала сияқты бағыттарға трансфер жасау; Авторлық оқу бағдарламалары, әдістемелік құралдар, практикалық нұсқаулықтар әзірлеу; Инновациялық өнімдер мен технологияларды коммерцияландыруға ықпал ету.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atyrau.edu.kz/kz/Information/Info/308?name=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC |title=«Х.Б.Табылдиев атындағы Каспий өңірінің тарихы, археологиясы және этнологиясы» ғылыми-зерттеу институты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы]]</text>
      <sha1>lp8zwo3i5tnblwwsnw4xg52s649ysml</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658210</id>
      <parentid>3658209</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T05:59:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Міндеті және қызметі */ сурет қою</comment>
      <origin>3658210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6060" sha1="1wut0t5ton0ba1oi0ri3cunjqnw4j7c" xml:space="preserve">'''«Х.Б.Табылдиев атындағы Каспий өңірінің тарихы, археологиясы және этнологиясы» ғылыми-зерттеу институты''' — Каспий өңірінің тарихын, археологиясын және этнологиясын зерттеу үшін құрылған ғылыми-зерттеу институты.

== Негізгі ғылыми бағыттары ==
*Каспий өңірінің  тарихын, архелогиясын және этнологиясын зерттеу; халықаралық және республикалық ғылыми–практикалық конференциялар мен дөңгелек үстел ұйымдастыру; 
*Атырау өлкесі тарихына байланысты ғылыми монографиялар мен оқу құралдарын жариялау; 
*Мемлекеттік гранттар мен басқа да қаржылық көздер арқылы қаржыландырылып отырған ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүзеге асыру; 
*Каспий аймағының жетекші ЖОО мен ҒЗИ – мен халықаралық ғылыми қатынастарды дамыту. 

== Құрылымы ==
*«Батыс өңірі жазушыларының шығармашылығын зерттеу» ғылыми-зерттеу орталығы
*Халелтану ғылыми-зерттеу орталығы 

== Мақсаты ==
Каспий өңірінің тарихын, археологиясын және этнологиясын зерттеу. Атырау облысының мәдени мұрасын,  батырлардың, ақындардың, жыраулардың, ұлт-азаттық күрес көшбасшыларының, сондай-ақ мемлекеттік және саяси қайраткерлердің есімдерін тарихи аренаға қайтару.&lt;br /&gt;
Атырау облысы аумағында тарихи-мәдени мұраны сақтау және зерделеу, іргелі және қолданбалы сипаттағы археология мен этнография бойынша ғылыми зерттеулерді жүзеге асыру, мәдени құндылықтарды жасау, жаңғырту, сақтау және тарату, сондай-ақ оларға Қазақстан халқын тарту.

== Міндеті және қызметі ==
*Ғылыми-зерттеу қызметін ұйымдастыру. Тиісті сала бойынша іргелі және қолданбалы ғылыми зерттеулер жүргізу; Ғылымдағы заманауи әдістер мен технологияларды енгізу; Инновациялық жобаларды әзірлеу және олардың жүзеге асырылуын қамтамасыз ету.
*Ғылыми кадрлар даярлау. Магистранттар мен докторанттардың зерттеу жұмыстарына ғылыми жетекшілік көрсету; Жас ғалымдардың кәсіби өсуіне жағдай жасау; Ғылыми семинарлар, мектептер, курстар өткізу.[[Сурет:ҒЗИ.jpg |нобай|оңға|300px|]]      
*Ғылыми инфрақұрылымды дамыту. Зертханаларды, архивтік қорларды, дерек базаларын толықтыру; Ғылыми құрал-жабдықтардың жаңартылуын қамтамасыз ету; Сандық технологияларды ғылым процесіне интеграциялау.
*Ғылыми нәтижелерді жариялау және тарату. Монографиялар, ғылыми жинақтар, мақалалар, аналитикалық есептер шығару; Халықаралық және республикалық конференциялар ұйымдастыру; Ғылыми нәтижелерді білім беру жүйесіне енгізу.
*Халықаралық және өңірлік ынтымақтастықты күшейту. Шетелдік ғылыми орталықтармен бірлескен жобалар жүргізу; Ғалымдардың академиялық ұтқырлығын дамыту; Инновациялық консорциумдар мен ғылыми желілерге қатысу.
*Сараптамалық-талдау қызметі Саладағы өзекті мәселелер бойынша ғылыми сараптамалар дайындау; Мемлекеттік органдар мен ұйымдарға ғылыми-аналитикалық ұсыныстар әзірлеу; Қоғамдық пікірді зерттеу және әлеуметтік мониторинг жүргізу.
*Ғылыми нәтижелерді практикаға енгізу. Ғылыми жаңалықтарды білім, мәдениет, экономика, әлеуметтік сала сияқты бағыттарға трансфер жасау; Авторлық оқу бағдарламалары, әдістемелік құралдар, практикалық нұсқаулықтар әзірлеу; Инновациялық өнімдер мен технологияларды коммерцияландыруға ықпал ету.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atyrau.edu.kz/kz/Information/Info/308?name=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC |title=«Х.Б.Табылдиев атындағы Каспий өңірінің тарихы, археологиясы және этнологиясы» ғылыми-зерттеу институты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы]]</text>
      <sha1>1wut0t5ton0ba1oi0ri3cunjqnw4j7c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658225</id>
      <parentid>3658210</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T06:28:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3658225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9658" sha1="fkpxb1cf0j69tlxmpiux8veve57y6hu" xml:space="preserve">'''«Х.Б.Табылдиев атындағы Каспий өңірінің тарихы, археологиясы және этнологиясы» ғылыми-зерттеу институты''' — Каспий өңірінің тарихын, археологиясын және этнологиясын зерттеу үшін құрылған ғылыми-зерттеу институты.

== Негізгі ғылыми бағыттары ==
*Каспий өңірінің  тарихын, архелогиясын және этнологиясын зерттеу; халықаралық және республикалық ғылыми–практикалық конференциялар мен дөңгелек үстел ұйымдастыру; 
*Атырау өлкесі тарихына байланысты ғылыми монографиялар мен оқу құралдарын жариялау; 
*Мемлекеттік гранттар мен басқа да қаржылық көздер арқылы қаржыландырылып отырған ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүзеге асыру; 
*Каспий аймағының жетекші ЖОО мен ҒЗИ – мен халықаралық ғылыми қатынастарды дамыту. 

== Құрылымы ==
*«Батыс өңірі жазушыларының шығармашылығын зерттеу» ғылыми-зерттеу орталығы
*Халелтану ғылыми-зерттеу орталығы 

== Мақсаты ==
Каспий өңірінің тарихын, археологиясын және этнологиясын зерттеу. Атырау облысының мәдени мұрасын,  батырлардың, ақындардың, жыраулардың, ұлт-азаттық күрес көшбасшыларының, сондай-ақ мемлекеттік және саяси қайраткерлердің есімдерін тарихи аренаға қайтару.&lt;br /&gt;
Атырау облысы аумағында тарихи-мәдени мұраны сақтау және зерделеу, іргелі және қолданбалы сипаттағы археология мен этнография бойынша ғылыми зерттеулерді жүзеге асыру, мәдени құндылықтарды жасау, жаңғырту, сақтау және тарату, сондай-ақ оларға Қазақстан халқын тарту.

== Міндеті және қызметі ==
*Ғылыми-зерттеу қызметін ұйымдастыру. Тиісті сала бойынша іргелі және қолданбалы ғылыми зерттеулер жүргізу; Ғылымдағы заманауи әдістер мен технологияларды енгізу; Инновациялық жобаларды әзірлеу және олардың жүзеге асырылуын қамтамасыз ету.
*Ғылыми кадрлар даярлау. Магистранттар мен докторанттардың зерттеу жұмыстарына ғылыми жетекшілік көрсету; Жас ғалымдардың кәсіби өсуіне жағдай жасау; Ғылыми семинарлар, мектептер, курстар өткізу.[[Сурет:ҒЗИ.jpg |нобай|оңға|300px|]]      
*Ғылыми инфрақұрылымды дамыту. Зертханаларды, архивтік қорларды, дерек базаларын толықтыру; Ғылыми құрал-жабдықтардың жаңартылуын қамтамасыз ету; Сандық технологияларды ғылым процесіне интеграциялау.
*Ғылыми нәтижелерді жариялау және тарату. Монографиялар, ғылыми жинақтар, мақалалар, аналитикалық есептер шығару; Халықаралық және республикалық конференциялар ұйымдастыру; Ғылыми нәтижелерді білім беру жүйесіне енгізу.
*Халықаралық және өңірлік ынтымақтастықты күшейту. Шетелдік ғылыми орталықтармен бірлескен жобалар жүргізу; Ғалымдардың академиялық ұтқырлығын дамыту; Инновациялық консорциумдар мен ғылыми желілерге қатысу.
*Сараптамалық-талдау қызметі Саладағы өзекті мәселелер бойынша ғылыми сараптамалар дайындау; Мемлекеттік органдар мен ұйымдарға ғылыми-аналитикалық ұсыныстар әзірлеу; Қоғамдық пікірді зерттеу және әлеуметтік мониторинг жүргізу.
*Ғылыми нәтижелерді практикаға енгізу. Ғылыми жаңалықтарды білім, мәдениет, экономика, әлеуметтік сала сияқты бағыттарға трансфер жасау; Авторлық оқу бағдарламалары, әдістемелік құралдар, практикалық нұсқаулықтар әзірлеу; Инновациялық өнімдер мен технологияларды коммерцияландыруға ықпал ету.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atyrau.edu.kz/kz/Information/Info/308?name=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC |title=«Х.Б.Табылдиев атындағы Каспий өңірінің тарихы, археологиясы және этнологиясы» ғылыми-зерттеу институты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== ҒЗИ-дың материалдар жинақтары ==
*Қазақстан Халқы Ассамблеясының 30 жылдығына арналған «Көпэтносты қоғамды дамытудың қазақстандық тәжірибесі» республикалық ғылыми - практикалық конференциясының материалдар жинағы. - «ASU Press» баспасы, Атырау, 2025 ж. - 387 б.
*Тарихшы, өлкетанушы, ғалым, педагогика ғылымдарының кандидаты, профессор Шахман Нағымұлы Нагимовтың мерейлі 80 жасына арналған «Профессор Ш.Нагимов еңбектеріндегі тарих, мәдениет, білім мәселелері және өңірлік зерттеулер»	 республикалық ғылыми - практикалық конференциясының материалдар жинағы. - «ASU Press» баспасы, Атырау,                     2025 ж. - 264 б.
*Жинақ «Қазақстанның Батыс аймағы саяси тарихының өзекті мәселелері (ХІХ-ХХ ғғ.)» халықаралық ғылыми семинар жұмысының материалдар жинағы. «ASU Press» баспасы, Атырау. 2025 ж. - 251 б.
*Атырау университетінің 85 жылдығына арналған «Шапағат» очерктер, мақалалар,эсселер жинақ кітабы, Қ.Ө.Жүсіп. 424 бет. 2025 ж.
*Innovative potential of Сhinese Science. М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті № 1(97)/2025. DOI 10.37238/2960-1371.2960-138X.2025.97(1).28. Б.333-343.
*Iranian-Tajik trade and economic relations: Current state and prospects. Published in the Republic of Kazаkhstan Asian Journal “Steppe Panorama” Has  been issued as a journal since 2014. ISSN 2710-3994. Vol. 12. Іs. 3, рр. 872-886, 2025. 
*Кеңестік реформалардың зардабы. Архивтік құжаттар мен материалдар.Ж.Ж.Таңатарова, Г.Қайырғалиева, Р.К.Тастемирова, М.Каналиева, Н.Жеңіс // Атырау: «ASUPres» баспасы, 2025. – 176 б. 
*Гурьев мемлекеттік мұғалімдер институты 1940-1941 жж. Архивтік құжаттар мен материалдар / Гурьевский государственный учительский институт 1940-1941 гг. Архивные документы и материалы. Құраст.: А.Ахмет. – Алматы: «Арыс», 2025. – 360 б.
*Атырау әйелдерінің тылдағы жанқиярлық ерлігі «Социалистік құрылыс» газеті беттерінде (1941-1945 жж.). – Атырау: «Х.Досмұхамедов атындағы Атырау университеті» баспасы, 2025. - 178 б. 
*Соғыс зардабын кешкендер: тарих пен тағылым. Ешқашан ұмытылмайды... /  Атырау: «Атырау – Ақпарат», 2025. – 460 б. (303-373 бб.).
*Ел мұрасы елге оралды Өңір тарихы бойынша шетел архивтерінен анықталған құжаттар жинағы  Көкшетау: «Көкше-Полиграфия, 2025. – 252 б. (3-5 бб.).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы]]</text>
      <sha1>fkpxb1cf0j69tlxmpiux8veve57y6hu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658230</id>
      <parentid>3658225</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T06:42:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <origin>3658230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9683" sha1="k7l92ooyqtsot3o3jwi22q6od3brang" xml:space="preserve">'''«Х.Б.Табылдиев атындағы Каспий өңірінің тарихы, археологиясы және этнологиясы» ғылыми-зерттеу институты''' — Каспий өңірінің тарихын, археологиясын және этнологиясын зерттеу үшін құрылған ғылыми-зерттеу институты.

== Негізгі ғылыми бағыттары ==
*Каспий өңірінің  тарихын, архелогиясын және этнологиясын зерттеу; халықаралық және республикалық ғылыми–практикалық конференциялар мен дөңгелек үстел ұйымдастыру; 
*Атырау өлкесі тарихына байланысты ғылыми монографиялар мен оқу құралдарын жариялау; 
*Мемлекеттік гранттар мен басқа да қаржылық көздер арқылы қаржыландырылып отырған ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүзеге асыру; 
*Каспий аймағының жетекші ЖОО мен ҒЗИ – мен халықаралық ғылыми қатынастарды дамыту. 

== Құрылымы ==
*«Батыс өңірі жазушыларының шығармашылығын зерттеу» ғылыми-зерттеу орталығы
*Халелтану ғылыми-зерттеу орталығы 

== Мақсаты ==
Каспий өңірінің тарихын, археологиясын және этнологиясын зерттеу. Атырау облысының мәдени мұрасын,  батырлардың, ақындардың, жыраулардың, ұлт-азаттық күрес көшбасшыларының, сондай-ақ мемлекеттік және саяси қайраткерлердің есімдерін тарихи аренаға қайтару.&lt;br /&gt;
Атырау облысы аумағында тарихи-мәдени мұраны сақтау және зерделеу, іргелі және қолданбалы сипаттағы археология мен этнография бойынша ғылыми зерттеулерді жүзеге асыру, мәдени құндылықтарды жасау, жаңғырту, сақтау және тарату, сондай-ақ оларға Қазақстан халқын тарту.

== Міндеті және қызметі ==
*Ғылыми-зерттеу қызметін ұйымдастыру. Тиісті сала бойынша іргелі және қолданбалы ғылыми зерттеулер жүргізу; Ғылымдағы заманауи әдістер мен технологияларды енгізу; Инновациялық жобаларды әзірлеу және олардың жүзеге асырылуын қамтамасыз ету.[[Сурет:ҒЗИ.jpg |нобай|оңға|300px|]]
*Ғылыми кадрлар даярлау. Магистранттар мен докторанттардың зерттеу жұмыстарына ғылыми жетекшілік көрсету; Жас ғалымдардың кәсіби өсуіне жағдай жасау; Ғылыми семинарлар, мектептер, курстар өткізу.      
*Ғылыми инфрақұрылымды дамыту. Зертханаларды, архивтік қорларды, дерек базаларын толықтыру; Ғылыми құрал-жабдықтардың жаңартылуын қамтамасыз ету; Сандық технологияларды ғылым процесіне интеграциялау.
*Ғылыми нәтижелерді жариялау және тарату. Монографиялар, ғылыми жинақтар, мақалалар, аналитикалық есептер шығару; Халықаралық және республикалық конференциялар ұйымдастыру; Ғылыми нәтижелерді білім беру жүйесіне енгізу.
*Халықаралық және өңірлік ынтымақтастықты күшейту. Шетелдік ғылыми орталықтармен бірлескен жобалар жүргізу; Ғалымдардың академиялық ұтқырлығын дамыту; Инновациялық консорциумдар мен ғылыми желілерге қатысу.
*Сараптамалық-талдау қызметі Саладағы өзекті мәселелер бойынша ғылыми сараптамалар дайындау; Мемлекеттік органдар мен ұйымдарға ғылыми-аналитикалық ұсыныстар әзірлеу; Қоғамдық пікірді зерттеу және әлеуметтік мониторинг жүргізу.
*Ғылыми нәтижелерді практикаға енгізу. Ғылыми жаңалықтарды білім, мәдениет, экономика, әлеуметтік сала сияқты бағыттарға трансфер жасау; Авторлық оқу бағдарламалары, әдістемелік құралдар, практикалық нұсқаулықтар әзірлеу; Инновациялық өнімдер мен технологияларды коммерцияландыруға ықпал ету.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atyrau.edu.kz/kz/Information/Info/308?name=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC |title=«Х.Б.Табылдиев атындағы Каспий өңірінің тарихы, археологиясы және этнологиясы» ғылыми-зерттеу институты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== ҒЗИ-дың жариялаған негізгі материалдар жинақтары ==
*Қазақстан Халқы Ассамблеясының 30 жылдығына арналған «Көпэтносты қоғамды дамытудың қазақстандық тәжірибесі» республикалық ғылыми - практикалық конференциясының материалдар жинағы. - «ASU Press» баспасы, Атырау, 2025 ж. - 387 б.
*Тарихшы, өлкетанушы, ғалым, педагогика ғылымдарының кандидаты, профессор Шахман Нағымұлы Нагимовтың мерейлі 80 жасына арналған «Профессор Ш.Нагимов еңбектеріндегі тарих, мәдениет, білім мәселелері және өңірлік зерттеулер»	 республикалық ғылыми - практикалық конференциясының материалдар жинағы. - «ASU Press» баспасы, Атырау,                     2025 ж. - 264 б.
*«Қазақстанның Батыс аймағы саяси тарихының өзекті мәселелері (ХІХ-ХХ ғғ.)» халықаралық ғылыми семинар жұмысының материалдар жинағы. «ASU Press» баспасы, Атырау. 2025 ж. - 251 б.
*Атырау университетінің 85 жылдығына арналған «Шапағат» очерктер, мақалалар,эсселер жинақ кітабы, Қ.Ө.Жүсіп. 424 бет. 2025 ж.
*Innovative potential of Сhinese Science. М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті № 1(97)/2025. DOI 10.37238/2960-1371.2960-138X.2025.97(1).28. Б.333-343.
*Iranian-Tajik trade and economic relations: Current state and prospects. Published in the Republic of Kazаkhstan Asian Journal “Steppe Panorama” Has  been issued as a journal since 2014. ISSN 2710-3994. Vol. 12. Іs. 3, рр. 872-886, 2025. 
*Кеңестік реформалардың зардабы. Архивтік құжаттар мен материалдар.Ж.Ж.Таңатарова, Г.Қайырғалиева, Р.К.Тастемирова, М.Каналиева, Н.Жеңіс // Атырау: «ASUPres» баспасы, 2025. – 176 б. 
*Гурьев мемлекеттік мұғалімдер институты 1940-1941 жж. Архивтік құжаттар мен материалдар / Гурьевский государственный учительский институт 1940-1941 гг. Архивные документы и материалы. Құраст.: А.Ахмет. – Алматы: «Арыс», 2025. – 360 б.
*Атырау әйелдерінің тылдағы жанқиярлық ерлігі «Социалистік құрылыс» газеті беттерінде (1941-1945 жж.). – Атырау: «Х.Досмұхамедов атындағы Атырау университеті» баспасы, 2025. - 178 б. 
*Соғыс зардабын кешкендер: тарих пен тағылым. Ешқашан ұмытылмайды... /  Атырау: «Атырау – Ақпарат», 2025. – 460 б. (303-373 бб.).
*Ел мұрасы елге оралды Өңір тарихы бойынша шетел архивтерінен анықталған құжаттар жинағы  Көкшетау: «Көкше-Полиграфия, 2025. – 252 б. (3-5 бб.).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы]]</text>
      <sha1>k7l92ooyqtsot3o3jwi22q6od3brang</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658246</id>
      <parentid>3658230</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T07:37:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <origin>3658246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10456" sha1="izdy97emfvq97zd0ka1dnojiw9wrlbx" xml:space="preserve">{|class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:300px; font-size:90%; text-align:left; background-color:white; border:1px solid #aaa;&quot;
|+ style=&quot;background-color:#ccddff; color:black; font-weight:bold; text-align:center; font-size:110%;&quot; | Каспий өңірінің тарихы, археологиясы және этнологиясы ғылыми-зерттеу институты
[[Сурет:ҒЗИ фото.jpeg|300px|center|link=]]
|-
! Ашылған жылы
| 1921
|-
! Директоры
| Сапанов Сайпулла Жұмабайұлы
|-
! Орналасқан жері
| {{KAZ}}, [[Атырау]]
|-
! Мекенжайы
| Студенттер даңғылы, 1
|-
! Сайт
| 
|-
|-
! Түрі
| Ғылыми-зерттеу институты
|-
! 
|
|-
! 
| 
|}

'''«Х.Б.Табылдиев атындағы Каспий өңірінің тарихы, археологиясы және этнологиясы» ғылыми-зерттеу институты''' — Каспий өңірінің тарихын, археологиясын және этнологиясын зерттеу үшін құрылған ғылыми-зерттеу институты.

== Негізгі ғылыми бағыттары ==
*Каспий өңірінің  тарихын, архелогиясын және этнологиясын зерттеу; халықаралық және республикалық ғылыми–практикалық конференциялар мен дөңгелек үстел ұйымдастыру; 
*Атырау өлкесі тарихына байланысты ғылыми монографиялар мен оқу құралдарын жариялау; 
*Мемлекеттік гранттар мен басқа да қаржылық көздер арқылы қаржыландырылып отырған ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүзеге асыру; 
*Каспий аймағының жетекші ЖОО мен ҒЗИ – мен халықаралық ғылыми қатынастарды дамыту. 

== Құрылымы ==
*«Батыс өңірі жазушыларының шығармашылығын зерттеу» ғылыми-зерттеу орталығы
*Халелтану ғылыми-зерттеу орталығы 

== Мақсаты ==
Каспий өңірінің тарихын, археологиясын және этнологиясын зерттеу. Атырау облысының мәдени мұрасын,  батырлардың, ақындардың, жыраулардың, ұлт-азаттық күрес көшбасшыларының, сондай-ақ мемлекеттік және саяси қайраткерлердің есімдерін тарихи аренаға қайтару.&lt;br /&gt;
Атырау облысы аумағында тарихи-мәдени мұраны сақтау және зерделеу, іргелі және қолданбалы сипаттағы археология мен этнография бойынша ғылыми зерттеулерді жүзеге асыру, мәдени құндылықтарды жасау, жаңғырту, сақтау және тарату, сондай-ақ оларға Қазақстан халқын тарту.

== Міндеті және қызметі ==
*Ғылыми-зерттеу қызметін ұйымдастыру. Тиісті сала бойынша іргелі және қолданбалы ғылыми зерттеулер жүргізу; Ғылымдағы заманауи әдістер мен технологияларды енгізу; Инновациялық жобаларды әзірлеу және олардың жүзеге асырылуын қамтамасыз ету.[[Сурет:ҒЗИ.jpg |нобай|оңға|300px|]]
*Ғылыми кадрлар даярлау. Магистранттар мен докторанттардың зерттеу жұмыстарына ғылыми жетекшілік көрсету; Жас ғалымдардың кәсіби өсуіне жағдай жасау; Ғылыми семинарлар, мектептер, курстар өткізу.      
*Ғылыми инфрақұрылымды дамыту. Зертханаларды, архивтік қорларды, дерек базаларын толықтыру; Ғылыми құрал-жабдықтардың жаңартылуын қамтамасыз ету; Сандық технологияларды ғылым процесіне интеграциялау.
*Ғылыми нәтижелерді жариялау және тарату. Монографиялар, ғылыми жинақтар, мақалалар, аналитикалық есептер шығару; Халықаралық және республикалық конференциялар ұйымдастыру; Ғылыми нәтижелерді білім беру жүйесіне енгізу.
*Халықаралық және өңірлік ынтымақтастықты күшейту. Шетелдік ғылыми орталықтармен бірлескен жобалар жүргізу; Ғалымдардың академиялық ұтқырлығын дамыту; Инновациялық консорциумдар мен ғылыми желілерге қатысу.
*Сараптамалық-талдау қызметі Саладағы өзекті мәселелер бойынша ғылыми сараптамалар дайындау; Мемлекеттік органдар мен ұйымдарға ғылыми-аналитикалық ұсыныстар әзірлеу; Қоғамдық пікірді зерттеу және әлеуметтік мониторинг жүргізу.
*Ғылыми нәтижелерді практикаға енгізу. Ғылыми жаңалықтарды білім, мәдениет, экономика, әлеуметтік сала сияқты бағыттарға трансфер жасау; Авторлық оқу бағдарламалары, әдістемелік құралдар, практикалық нұсқаулықтар әзірлеу; Инновациялық өнімдер мен технологияларды коммерцияландыруға ықпал ету.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atyrau.edu.kz/kz/Information/Info/308?name=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC |title=«Х.Б.Табылдиев атындағы Каспий өңірінің тарихы, археологиясы және этнологиясы» ғылыми-зерттеу институты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== ҒЗИ-дың жариялаған негізгі материалдар жинақтары ==
*Қазақстан Халқы Ассамблеясының 30 жылдығына арналған «Көпэтносты қоғамды дамытудың қазақстандық тәжірибесі» республикалық ғылыми - практикалық конференциясының материалдар жинағы. - «ASU Press» баспасы, Атырау, 2025 ж. - 387 б.
*Тарихшы, өлкетанушы, ғалым, педагогика ғылымдарының кандидаты, профессор Шахман Нағымұлы Нагимовтың мерейлі 80 жасына арналған «Профессор Ш.Нагимов еңбектеріндегі тарих, мәдениет, білім мәселелері және өңірлік зерттеулер»	 республикалық ғылыми - практикалық конференциясының материалдар жинағы. - «ASU Press» баспасы, Атырау,                     2025 ж. - 264 б.
*«Қазақстанның Батыс аймағы саяси тарихының өзекті мәселелері (ХІХ-ХХ ғғ.)» халықаралық ғылыми семинар жұмысының материалдар жинағы. «ASU Press» баспасы, Атырау. 2025 ж. - 251 б.
*Атырау университетінің 85 жылдығына арналған «Шапағат» очерктер, мақалалар,эсселер жинақ кітабы, Қ.Ө.Жүсіп. 424 бет. 2025 ж.
*Innovative potential of Сhinese Science. М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті № 1(97)/2025. DOI 10.37238/2960-1371.2960-138X.2025.97(1).28. Б.333-343.
*Iranian-Tajik trade and economic relations: Current state and prospects. Published in the Republic of Kazаkhstan Asian Journal “Steppe Panorama” Has  been issued as a journal since 2014. ISSN 2710-3994. Vol. 12. Іs. 3, рр. 872-886, 2025. 
*Кеңестік реформалардың зардабы. Архивтік құжаттар мен материалдар.Ж.Ж.Таңатарова, Г.Қайырғалиева, Р.К.Тастемирова, М.Каналиева, Н.Жеңіс // Атырау: «ASUPres» баспасы, 2025. – 176 б. 
*Гурьев мемлекеттік мұғалімдер институты 1940-1941 жж. Архивтік құжаттар мен материалдар / Гурьевский государственный учительский институт 1940-1941 гг. Архивные документы и материалы. Құраст.: А.Ахмет. – Алматы: «Арыс», 2025. – 360 б.
*Атырау әйелдерінің тылдағы жанқиярлық ерлігі «Социалистік құрылыс» газеті беттерінде (1941-1945 жж.). – Атырау: «Х.Досмұхамедов атындағы Атырау университеті» баспасы, 2025. - 178 б. 
*Соғыс зардабын кешкендер: тарих пен тағылым. Ешқашан ұмытылмайды... /  Атырау: «Атырау – Ақпарат», 2025. – 460 б. (303-373 бб.).
*Ел мұрасы елге оралды Өңір тарихы бойынша шетел архивтерінен анықталған құжаттар жинағы  Көкшетау: «Көкше-Полиграфия, 2025. – 252 б. (3-5 бб.).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы]]</text>
      <sha1>izdy97emfvq97zd0ka1dnojiw9wrlbx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Металлургтар сарайы (Шымкент)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786599</id>
    <revision>
      <id>3657901</id>
      <parentid>3655377</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:52:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Sagzhan [[Металлургтар сарайы]] бетін [[Металлургтар сарайы (Шымкент)]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3655377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4664" sha1="44g98viyfcvlrroll3naq5ihsqmeg6o" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}

'''Металлургтар сарайы''' — Шымкент қаласындағы сәулет ескерткіші. Ғимарат 1950 жылдардың ортасында салынған және Шымкент қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енгізілген. Нысан Тұран ауданындағы 1 Мамыр көшесі, 10 мекенжайында орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Шымкент қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|url=https://www.adilet.zan.kz/kaz/docs/V23E0018617|website=Әділет|language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Металлургтар сарайы Шымкенттің соғыстан кейінгі кезеңдегі сәулеттік нысандарының бірі болып табылады. Ғимарат 1957 жылы сәулетшілер В. А. Нильсен мен Е. Башходжаевтың жобасымен салынған. Әрлеу жұмыстарын Н. В. Цивчинский жүргізген.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Шымкент қаласының ХХ ғасырдағы сәулеті|url=https://openkazakhstan.kz/news/%D1%88%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82-%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%85%D1%85-%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B-%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5/|website=Open Kazakhstan|language=kk}}&lt;/ref&gt;

Ғимарат бастапқыда қаладағы өндіріс орындарының жұмысшыларына арналған мәдениет нысандарының бірі болған. Металлургтар сарайы бұрынғы қорғасын зауыты орналасқан ауданмен байланысты. Нысанның жанында саябақ аумағы да қалыптасқан.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Шымкенттегі көне ғимараттар мен тарихи ескерткіштер|url=https://www.rgmedia.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=25&amp;id=16383|website=RG media|language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Сәулеті ==
Металлургтар сарайының сәулеттік келбеті ХХ ғасырдың ортасындағы қоғамдық ғимараттарға тән ерекшеліктермен сипатталады. Ғимараттың сәулетінде классикалық және ұлттық сәндік элементтер ұштасқан. Негізгі қасбетінде аркалы портик, бағаналар және сәндік безендіру элементтері қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Шымкент қаласының ХХ ғасырдағы сәулеті|url=https://openkazakhstan.kz/news/%D1%88%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82-%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%85%D1%85-%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B-%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5/|website=Open Kazakhstan|language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Қазіргі мәртебесі ==
Металлургтар сарайы Шымкент қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімінде қала құрылысы және сәулет ескерткіші ретінде көрсетілген.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Шымкент қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|url=https://www.adilet.zan.kz/kaz/docs/V23E0018617|website=Әділет|language=kk}}&lt;/ref&gt;

Шымкент қалалық музейлер бірлестігінің мәліметіне сәйкес, Металлургтар сарайы қаладағы жергілікті маңызы бар мемлекеттік тізімге енгізілген тарихи-мәдени мұра нысандарының қатарына жатады.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Тарихи-мәдени мұраны қорғау және есепке алу|url=https://www.shymkentmuseums.kz/m-razhaj-bolimi/tarikhi-madeni-m-rany-korgau-zhane-esepke-alu.html|website=Шымкент қалалық музейлер бірлестігі|language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{reflist}}</text>
      <sha1>44g98viyfcvlrroll3naq5ihsqmeg6o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657906</id>
      <parentid>3657901</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:55:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3657906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7783" sha1="76f1dwz38acd74wl46oiy2sj43cdry5" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}

{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Металлургтар сарайы
| шынайы аты         = Металлургтар сарайы
| бұрынғы атауы      = 
| балама аты         = 
| статусы            = Сақталған
| суреті             = 
| ені                = 
| сурет атауы        = 
| позициялық карта   = 

 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
| карта атауы        = 
| карта ені          = 
| ғимараттың үлкен жетістігі  = Сәулет ескерткіші
| ізашары            = 
| ізбасары           = 
| ғимарат түрі       = Мәдениет сарайы
| сәулет стилі       = Классикалық және ұлттық сәндік элементтер ұштасқан классицизм стилі
| қолданылуы         = Мәдениет нысаны, тарихи-мәдени мұра
| орналасуы          = Шымкент қаласы, Тұран ауданы
| мекен жайы         = 1 Мамыр көшесі, 10
| қала               = Шымкент
| мемлекет           = {{Қазақстан}}
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы  = Жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші
| құрылысы басталды  = 1950 жылдардың ортасы
| құрылысы аяқталды  = 1957 жыл
| ашылған уақыты     = 1957 жыл
| жөнделген уақыты   = 
| жабылған уақыты    = 
| бұзылған уақыты    = 
| құны               = 
| жөндеу құны        = 
| биіктігі           = 
| төбесі             = 
| антеннаның төбесі  = 
| шатыры             = 
| ең соңғы қабат     = 
| обсерватория       = 
| құрылыс материалы  = 
| көлемі             = 
| диаметрі           = 
| басқа да өлшемдері = 
| қабаттар саны      = 
| ғимараттың ішкі ауданы    = 
| лифтілер           = 
| тапсырыс беруші    = Шымкент қорғасын зауыты
| иемденуші          = Шымкент қалалық музейлер бірлестігі (мәліметіне сәйкес)
| басқарушы орган    = 
| сәулетшісі         = В. А. Нильсен, Е. Башходжаев
| сәулет фирмасы     = 
| салушы             = 
| инженері           = 
| инженер-құрылысшы     = 
| басқа да дизайнерлер  = Н. В. Цивчинский (әрлеу жұмыстары)
| сметашы            = 
| бас мердігер       = 
| марапаттары        = 
| дүкендер саны      = 
| бөлмелер саны      = 
| көлік тұрағы       = 
| сайты              = 
}}

'''Металлургтар сарайы''' — Шымкент қаласындағы сәулет ескерткіші. Ғимарат 1950 жылдардың ортасында салынған және Шымкент қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енгізілген. Нысан Тұран ауданындағы 1 Мамыр көшесі, 10 мекенжайында орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Шымкент қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|url=https://www.adilet.zan.kz/kaz/docs/V23E0018617|website=Әділет|language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Металлургтар сарайы Шымкенттің соғыстан кейінгі кезеңдегі сәулеттік нысандарының бірі болып табылады. Ғимарат 1957 жылы сәулетшілер В. А. Нильсен мен Е. Башходжаевтың жобасымен салынған. Әрлеу жұмыстарын Н. В. Цивчинский жүргізген.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Шымкент қаласының ХХ ғасырдағы сәулеті|url=https://openkazakhstan.kz/news/%D1%88%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82-%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%85%D1%85-%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B-%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5/|website=Open Kazakhstan|language=kk}}&lt;/ref&gt;

Ғимарат бастапқыда қаладағы өндіріс орындарының жұмысшыларына арналған мәдениет нысандарының бірі болған. Металлургтар сарайы бұрынғы қорғасын зауыты орналасқан ауданмен байланысты. Нысанның жанында саябақ аумағы да қалыптасқан.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Шымкенттегі көне ғимараттар мен тарихи ескерткіштер|url=https://www.rgmedia.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=25&amp;id=16383|website=RG media|language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Сәулеті ==
Металлургтар сарайының сәулеттік келбеті ХХ ғасырдың ортасындағы қоғамдық ғимараттарға тән ерекшеліктермен сипатталады. Ғимараттың сәулетінде классикалық және ұлттық сәндік элементтер ұштасқан. Негізгі қасбетінде аркалы портик, бағаналар және сәндік безендіру элементтері қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Шымкент қаласының ХХ ғасырдағы сәулеті|url=https://openkazakhstan.kz/news/%D1%88%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82-%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%85%D1%85-%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B-%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5/|website=Open Kazakhstan|language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Қазіргі мәртебесі ==
Металлургтар сарайы Шымкент қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімінде қала құрылысы және сәулет ескерткіші ретінде көрсетілген.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Шымкент қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|url=https://www.adilet.zan.kz/kaz/docs/V23E0018617|website=Әділет|language=kk}}&lt;/ref&gt;

Шымкент қалалық музейлер бірлестігінің мәліметіне сәйкес, Металлургтар сарайы қаладағы жергілікті маңызы бар мемлекеттік тізімге енгізілген тарихи-мәдени мұра нысандарының қатарына жатады.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Тарихи-мәдени мұраны қорғау және есепке алу|url=https://www.shymkentmuseums.kz/m-razhaj-bolimi/tarikhi-madeni-m-rany-korgau-zhane-esepke-alu.html|website=Шымкент қалалық музейлер бірлестігі|language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{reflist}}</text>
      <sha1>76f1dwz38acd74wl46oiy2sj43cdry5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657909</id>
      <parentid>3657906</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:56:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3657909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7711" sha1="ncajzh26s77npsap7jovcwm3b436v5k" xml:space="preserve">{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Металлургтар сарайы
| шынайы аты         = Металлургтар сарайы
| бұрынғы атауы      = 
| балама аты         = 
| статусы            = Сақталған
| суреті             = 
| ені                = 
| сурет атауы        = 
| позициялық карта   = 

 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
| карта атауы        = 
| карта ені          = 
| ғимараттың үлкен жетістігі  = Сәулет ескерткіші
| ізашары            = 
| ізбасары           = 
| ғимарат түрі       = Мәдениет сарайы
| сәулет стилі       = Классикалық және ұлттық сәндік элементтер ұштасқан классицизм стилі
| қолданылуы         = Мәдениет нысаны, тарихи-мәдени мұра
| орналасуы          = Шымкент қаласы, Тұран ауданы
| мекен жайы         = 1 Мамыр көшесі, 10
| қала               = Шымкент
| мемлекет           = {{Қазақстан}}
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы  = Жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші
| құрылысы басталды  = 1950 жылдардың ортасы
| құрылысы аяқталды  = 1957 жыл
| ашылған уақыты     = 1957 жыл
| жөнделген уақыты   = 
| жабылған уақыты    = 
| бұзылған уақыты    = 
| құны               = 
| жөндеу құны        = 
| биіктігі           = 
| төбесі             = 
| антеннаның төбесі  = 
| шатыры             = 
| ең соңғы қабат     = 
| обсерватория       = 
| құрылыс материалы  = 
| көлемі             = 
| диаметрі           = 
| басқа да өлшемдері = 
| қабаттар саны      = 
| ғимараттың ішкі ауданы    = 
| лифтілер           = 
| тапсырыс беруші    = Шымкент қорғасын зауыты
| иемденуші          = Шымкент қалалық музейлер бірлестігі (мәліметіне сәйкес)
| басқарушы орган    = 
| сәулетшісі         = В. А. Нильсен, Е. Башходжаев
| сәулет фирмасы     = 
| салушы             = 
| инженері           = 
| инженер-құрылысшы     = 
| басқа да дизайнерлер  = Н. В. Цивчинский (әрлеу жұмыстары)
| сметашы            = 
| бас мердігер       = 
| марапаттары        = 
| дүкендер саны      = 
| бөлмелер саны      = 
| көлік тұрағы       = 
| сайты              = 
}}

'''Металлургтар сарайы''' — Шымкент қаласындағы сәулет ескерткіші. Ғимарат 1950 жылдардың ортасында салынған және Шымкент қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енгізілген. Нысан Тұран ауданындағы 1 Мамыр көшесі, 10 мекенжайында орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Шымкент қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|url=https://www.adilet.zan.kz/kaz/docs/V23E0018617|website=Әділет|language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Металлургтар сарайы Шымкенттің соғыстан кейінгі кезеңдегі сәулеттік нысандарының бірі болып табылады. Ғимарат 1957 жылы сәулетшілер В. А. Нильсен мен Е. Башходжаевтың жобасымен салынған. Әрлеу жұмыстарын Н. В. Цивчинский жүргізген.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Шымкент қаласының ХХ ғасырдағы сәулеті|url=https://openkazakhstan.kz/news/%D1%88%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82-%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%85%D1%85-%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B-%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5/|website=Open Kazakhstan|language=kk}}&lt;/ref&gt;

Ғимарат бастапқыда қаладағы өндіріс орындарының жұмысшыларына арналған мәдениет нысандарының бірі болған. Металлургтар сарайы бұрынғы қорғасын зауыты орналасқан ауданмен байланысты. Нысанның жанында саябақ аумағы да қалыптасқан.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Шымкенттегі көне ғимараттар мен тарихи ескерткіштер|url=https://www.rgmedia.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=25&amp;id=16383|website=RG media|language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Сәулеті ==
Металлургтар сарайының сәулеттік келбеті ХХ ғасырдың ортасындағы қоғамдық ғимараттарға тән ерекшеліктермен сипатталады. Ғимараттың сәулетінде классикалық және ұлттық сәндік элементтер ұштасқан. Негізгі қасбетінде аркалы портик, бағаналар және сәндік безендіру элементтері қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Шымкент қаласының ХХ ғасырдағы сәулеті|url=https://openkazakhstan.kz/news/%D1%88%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82-%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%85%D1%85-%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B-%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5/|website=Open Kazakhstan|language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Қазіргі мәртебесі ==
Металлургтар сарайы Шымкент қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімінде қала құрылысы және сәулет ескерткіші ретінде көрсетілген.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Шымкент қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|url=https://www.adilet.zan.kz/kaz/docs/V23E0018617|website=Әділет|language=kk}}&lt;/ref&gt;

Шымкент қалалық музейлер бірлестігінің мәліметіне сәйкес, Металлургтар сарайы қаладағы жергілікті маңызы бар мемлекеттік тізімге енгізілген тарихи-мәдени мұра нысандарының қатарына жатады.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Тарихи-мәдени мұраны қорғау және есепке алу|url=https://www.shymkentmuseums.kz/m-razhaj-bolimi/tarikhi-madeni-m-rany-korgau-zhane-esepke-alu.html|website=Шымкент қалалық музейлер бірлестігі|language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{reflist}}</text>
      <sha1>ncajzh26s77npsap7jovcwm3b436v5k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657910</id>
      <parentid>3657909</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:57:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3657910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7731" sha1="tf47rx1oq1emoct9nkpqeptgygrsc5e" xml:space="preserve">{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Металлургтар сарайы
| шынайы аты         = Металлургтар сарайы
| бұрынғы атауы      = 
| балама аты         = 
| статусы            = Сақталған
| суреті             = 
| ені                = 
| сурет атауы        = 
| позициялық карта   = 

 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
| карта атауы        = 
| карта ені          = 
| ғимараттың үлкен жетістігі  = Сәулет ескерткіші
| ізашары            = 
| ізбасары           = 
| ғимарат түрі       = Мәдениет сарайы
| сәулет стилі       = Классикалық және ұлттық сәндік элементтер ұштасқан классицизм стилі
| қолданылуы         = Мәдениет нысаны, тарихи-мәдени мұра
| орналасуы          = [[Шымкент]] қаласы, [[Тұран ауданы]]
| мекен жайы         = 1 Мамыр көшесі, 10
| қала               = Шымкент
| мемлекет           = {{Қазақстан}}
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы  = Жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші
| құрылысы басталды  = 1950 жылдардың ортасы
| құрылысы аяқталды  = [[1957 жыл]]
| ашылған уақыты     = 1957 жыл
| жөнделген уақыты   = 
| жабылған уақыты    = 
| бұзылған уақыты    = 
| құны               = 
| жөндеу құны        = 
| биіктігі           = 
| төбесі             = 
| антеннаның төбесі  = 
| шатыры             = 
| ең соңғы қабат     = 
| обсерватория       = 
| құрылыс материалы  = 
| көлемі             = 
| диаметрі           = 
| басқа да өлшемдері = 
| қабаттар саны      = 
| ғимараттың ішкі ауданы    = 
| лифтілер           = 
| тапсырыс беруші    = Шымкент қорғасын зауыты
| иемденуші          = Шымкент қалалық музейлер бірлестігі (мәліметіне сәйкес)
| басқарушы орган    = 
| сәулетшісі         = В. А. Нильсен, Е. Башходжаев
| сәулет фирмасы     = 
| салушы             = 
| инженері           = 
| инженер-құрылысшы     = 
| басқа да дизайнерлер  = Н. В. Цивчинский (әрлеу жұмыстары)
| сметашы            = 
| бас мердігер       = 
| марапаттары        = 
| дүкендер саны      = 
| бөлмелер саны      = 
| көлік тұрағы       = 
| сайты              = 
}}

'''Металлургтар сарайы''' — [[Шымкент]] қаласындағы сәулет ескерткіші. Ғимарат [[1950 жыл]]дардың ортасында салынған және Шымкент қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енгізілген. Нысан Тұран ауданындағы 1 Мамыр көшесі, 10 мекенжайында орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Шымкент қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|url=https://www.adilet.zan.kz/kaz/docs/V23E0018617|website=Әділет|language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Металлургтар сарайы Шымкенттің соғыстан кейінгі кезеңдегі сәулеттік нысандарының бірі болып табылады. Ғимарат 1957 жылы сәулетшілер В. А. Нильсен мен Е. Башходжаевтың жобасымен салынған. Әрлеу жұмыстарын Н. В. Цивчинский жүргізген.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Шымкент қаласының ХХ ғасырдағы сәулеті|url=https://openkazakhstan.kz/news/%D1%88%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82-%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%85%D1%85-%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B-%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5/|website=Open Kazakhstan|language=kk}}&lt;/ref&gt;

Ғимарат бастапқыда қаладағы өндіріс орындарының жұмысшыларына арналған мәдениет нысандарының бірі болған. Металлургтар сарайы бұрынғы қорғасын зауыты орналасқан ауданмен байланысты. Нысанның жанында саябақ аумағы да қалыптасқан.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Шымкенттегі көне ғимараттар мен тарихи ескерткіштер|url=https://www.rgmedia.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=25&amp;id=16383|website=RG media|language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Сәулеті ==
Металлургтар сарайының сәулеттік келбеті ХХ ғасырдың ортасындағы қоғамдық ғимараттарға тән ерекшеліктермен сипатталады. Ғимараттың сәулетінде классикалық және ұлттық сәндік элементтер ұштасқан. Негізгі қасбетінде аркалы портик, бағаналар және сәндік безендіру элементтері қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Шымкент қаласының ХХ ғасырдағы сәулеті|url=https://openkazakhstan.kz/news/%D1%88%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82-%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%85%D1%85-%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B-%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5/|website=Open Kazakhstan|language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Қазіргі мәртебесі ==
Металлургтар сарайы Шымкент қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімінде қала құрылысы және сәулет ескерткіші ретінде көрсетілген.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Шымкент қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|url=https://www.adilet.zan.kz/kaz/docs/V23E0018617|website=Әділет|language=kk}}&lt;/ref&gt;

Шымкент қалалық музейлер бірлестігінің мәліметіне сәйкес, Металлургтар сарайы қаладағы жергілікті маңызы бар мемлекеттік тізімге енгізілген тарихи-мәдени мұра нысандарының қатарына жатады.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Тарихи-мәдени мұраны қорғау және есепке алу|url=https://www.shymkentmuseums.kz/m-razhaj-bolimi/tarikhi-madeni-m-rany-korgau-zhane-esepke-alu.html|website=Шымкент қалалық музейлер бірлестігі|language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{reflist}}</text>
      <sha1>tf47rx1oq1emoct9nkpqeptgygrsc5e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657912</id>
      <parentid>3657910</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:58:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Шымкент мәдениеті|Шымкент мәдениеті]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3657912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7781" sha1="st62ddzzjqa5t9thxbcwwm6g0ie3tqm" xml:space="preserve">{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Металлургтар сарайы
| шынайы аты         = Металлургтар сарайы
| бұрынғы атауы      = 
| балама аты         = 
| статусы            = Сақталған
| суреті             = 
| ені                = 
| сурет атауы        = 
| позициялық карта   = 

 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
| карта атауы        = 
| карта ені          = 
| ғимараттың үлкен жетістігі  = Сәулет ескерткіші
| ізашары            = 
| ізбасары           = 
| ғимарат түрі       = Мәдениет сарайы
| сәулет стилі       = Классикалық және ұлттық сәндік элементтер ұштасқан классицизм стилі
| қолданылуы         = Мәдениет нысаны, тарихи-мәдени мұра
| орналасуы          = [[Шымкент]] қаласы, [[Тұран ауданы]]
| мекен жайы         = 1 Мамыр көшесі, 10
| қала               = Шымкент
| мемлекет           = {{Қазақстан}}
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы  = Жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші
| құрылысы басталды  = 1950 жылдардың ортасы
| құрылысы аяқталды  = [[1957 жыл]]
| ашылған уақыты     = 1957 жыл
| жөнделген уақыты   = 
| жабылған уақыты    = 
| бұзылған уақыты    = 
| құны               = 
| жөндеу құны        = 
| биіктігі           = 
| төбесі             = 
| антеннаның төбесі  = 
| шатыры             = 
| ең соңғы қабат     = 
| обсерватория       = 
| құрылыс материалы  = 
| көлемі             = 
| диаметрі           = 
| басқа да өлшемдері = 
| қабаттар саны      = 
| ғимараттың ішкі ауданы    = 
| лифтілер           = 
| тапсырыс беруші    = Шымкент қорғасын зауыты
| иемденуші          = Шымкент қалалық музейлер бірлестігі (мәліметіне сәйкес)
| басқарушы орган    = 
| сәулетшісі         = В. А. Нильсен, Е. Башходжаев
| сәулет фирмасы     = 
| салушы             = 
| инженері           = 
| инженер-құрылысшы     = 
| басқа да дизайнерлер  = Н. В. Цивчинский (әрлеу жұмыстары)
| сметашы            = 
| бас мердігер       = 
| марапаттары        = 
| дүкендер саны      = 
| бөлмелер саны      = 
| көлік тұрағы       = 
| сайты              = 
}}

'''Металлургтар сарайы''' — [[Шымкент]] қаласындағы сәулет ескерткіші. Ғимарат [[1950 жыл]]дардың ортасында салынған және Шымкент қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енгізілген. Нысан Тұран ауданындағы 1 Мамыр көшесі, 10 мекенжайында орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Шымкент қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|url=https://www.adilet.zan.kz/kaz/docs/V23E0018617|website=Әділет|language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Металлургтар сарайы Шымкенттің соғыстан кейінгі кезеңдегі сәулеттік нысандарының бірі болып табылады. Ғимарат 1957 жылы сәулетшілер В. А. Нильсен мен Е. Башходжаевтың жобасымен салынған. Әрлеу жұмыстарын Н. В. Цивчинский жүргізген.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Шымкент қаласының ХХ ғасырдағы сәулеті|url=https://openkazakhstan.kz/news/%D1%88%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82-%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%85%D1%85-%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B-%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5/|website=Open Kazakhstan|language=kk}}&lt;/ref&gt;

Ғимарат бастапқыда қаладағы өндіріс орындарының жұмысшыларына арналған мәдениет нысандарының бірі болған. Металлургтар сарайы бұрынғы қорғасын зауыты орналасқан ауданмен байланысты. Нысанның жанында саябақ аумағы да қалыптасқан.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Шымкенттегі көне ғимараттар мен тарихи ескерткіштер|url=https://www.rgmedia.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=25&amp;id=16383|website=RG media|language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Сәулеті ==
Металлургтар сарайының сәулеттік келбеті ХХ ғасырдың ортасындағы қоғамдық ғимараттарға тән ерекшеліктермен сипатталады. Ғимараттың сәулетінде классикалық және ұлттық сәндік элементтер ұштасқан. Негізгі қасбетінде аркалы портик, бағаналар және сәндік безендіру элементтері қолданылған.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Шымкент қаласының ХХ ғасырдағы сәулеті|url=https://openkazakhstan.kz/news/%D1%88%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82-%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D1%85%D1%85-%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B-%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5/|website=Open Kazakhstan|language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Қазіргі мәртебесі ==
Металлургтар сарайы Шымкент қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімінде қала құрылысы және сәулет ескерткіші ретінде көрсетілген.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Шымкент қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|url=https://www.adilet.zan.kz/kaz/docs/V23E0018617|website=Әділет|language=kk}}&lt;/ref&gt;

Шымкент қалалық музейлер бірлестігінің мәліметіне сәйкес, Металлургтар сарайы қаладағы жергілікті маңызы бар мемлекеттік тізімге енгізілген тарихи-мәдени мұра нысандарының қатарына жатады.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Тарихи-мәдени мұраны қорғау және есепке алу|url=https://www.shymkentmuseums.kz/m-razhaj-bolimi/tarikhi-madeni-m-rany-korgau-zhane-esepke-alu.html|website=Шымкент қалалық музейлер бірлестігі|language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

[[Санат:Шымкент мәдениеті]]</text>
      <sha1>st62ddzzjqa5t9thxbcwwm6g0ie3tqm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Single chart/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>786628</id>
    <revision>
      <id>3657980</id>
      <parentid>3655764</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T18:47:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3657980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1525" sha1="6wpipn6ab2p43k8asm6uohswcgpsj45" xml:space="preserve">{{Құжаттама беті}}
&lt;!-- ТӨМЕНГЕ ҮЛГІ ПАРАМЕТРЛЕРІ ҚОЛДАНЫЛУЫ ТУРАЛЫ ЖАЗЫҢЫЗ.  --&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Үлгі синтаксисі
! Толық нұсқасы (төмендегі мәтінді көшіріп алып, қажетсіз параметрлерді өшіріңіз)
|-
| {{#switch: {{ROOTPAGENAME}}

  | Single chart = :{{code|&lt;nowiki&gt;{{Single chart |(Чарт идентификаторы) |(Ең жоғары позиция) |artist= |artistid= |song= |songid= |chartid= |url= |date= |year= |week= |note= |publish-date= |access-date= |refname= |refgroup= |rowheader= }}&lt;/nowiki&gt;}}
  | Album chart = :{{code|&lt;nowiki&gt;{{Album chart |(Чарт идентификаторы) |(Ең жоғары позиция) |artist= |album= |dvd= |id= |url= |date= |year= |week= |note= |publish-date= |access-date= |refname= |refgroup= |rowheader= }}&lt;/nowiki&gt;}}
  | Year-end single chart = :{{code|&lt;nowiki&gt;{{Year-end single chart |(Чарт идентификаторы) |(Қорытынды позиция) |year= |artist= |song= |note= |publish-date= |access-date= |refname= |refgroup= |rowheader= }}&lt;/nowiki&gt;}}
  | Year-end album chart = :{{code|&lt;nowiki&gt;{{Year-end album chart |(Чарт идентификаторы) |(Қорытынды позиция) |year= |artist= |album= |note= |publish-date= |access-date= |refname= |refgroup= |rowheader= }}&lt;/nowiki&gt;}}
  }}
|}
&lt;includeonly&gt;[[Санат:Үлгілер:Музыкалық чарттар]]&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>6wpipn6ab2p43k8asm6uohswcgpsj45</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әрімбек Мәселұлы Масалов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786648</id>
    <revision>
      <id>3658036</id>
      <parentid>3656590</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:35:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3658036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5515" sha1="kgqmfglawhm3dlbe1jwzmay15rye6ky" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Әрімбек Мәселұлы Масалов
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = Әрімбек Мәселұлы Масалов
 |Туған күні            = 5.03.1940
 |Туған жері            = Сарыөзек елді мекені, [[Тарбағатай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]
 |Қайтыс болған күні    = 2022 жыл
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{Қазақстан}}
 |Ұлты                  = қазақ
 |Мансабы               = Сәулетші, мұрағат директоры, ақын, жазушы
 |Белсенді жылдары      = 1965—2022 жылдары
 |Білімі                = Қазақ политехникалық институты («архитектура-құрылыс» факультеті, 1960)
 |Мамандығы             = Сәулетші
 |Не үшін белгілі       = Тарбағатай ауданының сәулетшісі және мұрағат директоры болған, 15-тен астам проза-жыр кітаптарының авторы, «Жырлайды жүрек» ақындар отауының төрағасы
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Мәсел
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = Тарбағатай ауданының «Құрметті азаматы», «Еңбек ардагері», халықаралық Михаил Шолохов медалінің иегері
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі
 |Commons               = 
}}
'''Әрімбек Мәселұлы Масалов''' (1940-2022) - [[ақын]], [[Тарбағатай ауданы]]ның Құрметті азаматы.

== Өмірбаяны ==
Масалов Әрімбек Мәселұлы – 1940 жылы 5 наурызда [[Шығыс Қазақстан облысы]] Тарбағатай ауданы Қарасу кеңшарына қарасты Сарыөзек елді мекенінде дүниеге келген. Ақжар ауылындағы интернатта тұрып, Абай атындағы орта мектепті бітірген. Мектеп қабырғасында жүрген кезде-ақ өлең жаза бастаған.

Екі жыл Қарасу кеңшарында жұмыс істеп, 1960 жылы Алматы қаласындағы Қазақ политехникалық институтының «архитектура-құрылыс» факультетінде оқиды.

1965-95 жылдары [[Тарбағатай ауданы]]ның архитекторы, сәулетшісі, мұрағат директоры қызметтерін атқарған. Өмір өзенінде өзіндік өнерімен танылған Әрімбек ақын әр жылдары жарық көрген он бес шақты проза-жыр кітаптарының авторы.&lt;ref&gt;Тарбағай ауданының ақындары&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
2015 жылы 2 томдық жыр жинағы – ұзақ жылғы еңбегінің жемісі. Әрімбек Мәселұлы –көптеген жыр мүшәйраларының жеңімпазы, Тарбағатай ауданының Құрметті азаматы, Еңбек ардагері. Аудандағы «Жырлайды жүрек» ақындар отауының төрағасы. Оның поэзиясының алтын арқауы - туған жер, бабалар тағлымы, ұрпақ сабақтастығы. Туған жерінен алыстамай, ауылда тұрып–ақ өлең-жырларын жарыққа шығарып жатыр. Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі, халықаралық Михаил Шолохов медалінің иегері.&lt;ref&gt;Жырлайды жүрек ақындар байқауы&lt;/ref&gt;

== Шығармалары ==
* Мәселұлы, Әрімбек. Толағай таудың тошаласы [Мәтін] : өлеңдер жинағы / Ә. Мәселұлы, 1997. – 47
* Мәселұлы, Әрімбек. Дастархан. Өлеңдер. [Мәтін] : Жыр жинағы / Әрімбек Мәселұлы, 2005. - 183 б.
* Мәселұлы, Әрімбек. Тұғыр [Мәтін] : жыр жинағы / Ә. Мәселұлы, 2007. - 320 б.
* Мәселұлы Ә. Байжігіт-бәйтеректің бұтақтары [Мәтін] / Ә. Мәселұлы, 2008. - 212 б.
* Мәселұлы Ә. Тұлға [Электрондық ресурс] : Өлеңдер, балладалар, дастандар / Ә. Мәселұлы, 2010. - 238 б.
* Мәселұлы, Әрімбек. Тағдыр [Электрондық ресурс] / Ә. Мәселұлы, 2014. – 300 б.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>kgqmfglawhm3dlbe1jwzmay15rye6ky</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658038</id>
      <parentid>3658036</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:35:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ақындар|Ақындар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3658038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5546" sha1="46agk5zpwx3saapm9tiopon1v7xan71" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Әрімбек Мәселұлы Масалов
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = Әрімбек Мәселұлы Масалов
 |Туған күні            = 5.03.1940
 |Туған жері            = Сарыөзек елді мекені, [[Тарбағатай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]
 |Қайтыс болған күні    = 2022 жыл
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{Қазақстан}}
 |Ұлты                  = қазақ
 |Мансабы               = Сәулетші, мұрағат директоры, ақын, жазушы
 |Белсенді жылдары      = 1965—2022 жылдары
 |Білімі                = Қазақ политехникалық институты («архитектура-құрылыс» факультеті, 1960)
 |Мамандығы             = Сәулетші
 |Не үшін белгілі       = Тарбағатай ауданының сәулетшісі және мұрағат директоры болған, 15-тен астам проза-жыр кітаптарының авторы, «Жырлайды жүрек» ақындар отауының төрағасы
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Мәсел
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = Тарбағатай ауданының «Құрметті азаматы», «Еңбек ардагері», халықаралық Михаил Шолохов медалінің иегері
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі
 |Commons               = 
}}
'''Әрімбек Мәселұлы Масалов''' (1940-2022) - [[ақын]], [[Тарбағатай ауданы]]ның Құрметті азаматы.

== Өмірбаяны ==
Масалов Әрімбек Мәселұлы – 1940 жылы 5 наурызда [[Шығыс Қазақстан облысы]] Тарбағатай ауданы Қарасу кеңшарына қарасты Сарыөзек елді мекенінде дүниеге келген. Ақжар ауылындағы интернатта тұрып, Абай атындағы орта мектепті бітірген. Мектеп қабырғасында жүрген кезде-ақ өлең жаза бастаған.

Екі жыл Қарасу кеңшарында жұмыс істеп, 1960 жылы Алматы қаласындағы Қазақ политехникалық институтының «архитектура-құрылыс» факультетінде оқиды.

1965-95 жылдары [[Тарбағатай ауданы]]ның архитекторы, сәулетшісі, мұрағат директоры қызметтерін атқарған. Өмір өзенінде өзіндік өнерімен танылған Әрімбек ақын әр жылдары жарық көрген он бес шақты проза-жыр кітаптарының авторы.&lt;ref&gt;Тарбағай ауданының ақындары&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
2015 жылы 2 томдық жыр жинағы – ұзақ жылғы еңбегінің жемісі. Әрімбек Мәселұлы –көптеген жыр мүшәйраларының жеңімпазы, Тарбағатай ауданының Құрметті азаматы, Еңбек ардагері. Аудандағы «Жырлайды жүрек» ақындар отауының төрағасы. Оның поэзиясының алтын арқауы - туған жер, бабалар тағлымы, ұрпақ сабақтастығы. Туған жерінен алыстамай, ауылда тұрып–ақ өлең-жырларын жарыққа шығарып жатыр. Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі, халықаралық Михаил Шолохов медалінің иегері.&lt;ref&gt;Жырлайды жүрек ақындар байқауы&lt;/ref&gt;

== Шығармалары ==
* Мәселұлы, Әрімбек. Толағай таудың тошаласы [Мәтін] : өлеңдер жинағы / Ә. Мәселұлы, 1997. – 47
* Мәселұлы, Әрімбек. Дастархан. Өлеңдер. [Мәтін] : Жыр жинағы / Әрімбек Мәселұлы, 2005. - 183 б.
* Мәселұлы, Әрімбек. Тұғыр [Мәтін] : жыр жинағы / Ә. Мәселұлы, 2007. - 320 б.
* Мәселұлы Ә. Байжігіт-бәйтеректің бұтақтары [Мәтін] / Ә. Мәселұлы, 2008. - 212 б.
* Мәселұлы Ә. Тұлға [Электрондық ресурс] : Өлеңдер, балладалар, дастандар / Ә. Мәселұлы, 2010. - 238 б.
* Мәселұлы, Әрімбек. Тағдыр [Электрондық ресурс] / Ә. Мәселұлы, 2014. – 300 б.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ақындар]]</text>
      <sha1>46agk5zpwx3saapm9tiopon1v7xan71</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658040</id>
      <parentid>3658038</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:35:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан ақындары|Қазақстан ақындары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3658040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5597" sha1="oj184pymat33zrzjavbk6ircq4wfody" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Әрімбек Мәселұлы Масалов
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = Әрімбек Мәселұлы Масалов
 |Туған күні            = 5.03.1940
 |Туған жері            = Сарыөзек елді мекені, [[Тарбағатай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]
 |Қайтыс болған күні    = 2022 жыл
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{Қазақстан}}
 |Ұлты                  = қазақ
 |Мансабы               = Сәулетші, мұрағат директоры, ақын, жазушы
 |Белсенді жылдары      = 1965—2022 жылдары
 |Білімі                = Қазақ политехникалық институты («архитектура-құрылыс» факультеті, 1960)
 |Мамандығы             = Сәулетші
 |Не үшін белгілі       = Тарбағатай ауданының сәулетшісі және мұрағат директоры болған, 15-тен астам проза-жыр кітаптарының авторы, «Жырлайды жүрек» ақындар отауының төрағасы
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Мәсел
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = Тарбағатай ауданының «Құрметті азаматы», «Еңбек ардагері», халықаралық Михаил Шолохов медалінің иегері
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі
 |Commons               = 
}}
'''Әрімбек Мәселұлы Масалов''' (1940-2022) - [[ақын]], [[Тарбағатай ауданы]]ның Құрметті азаматы.

== Өмірбаяны ==
Масалов Әрімбек Мәселұлы – 1940 жылы 5 наурызда [[Шығыс Қазақстан облысы]] Тарбағатай ауданы Қарасу кеңшарына қарасты Сарыөзек елді мекенінде дүниеге келген. Ақжар ауылындағы интернатта тұрып, Абай атындағы орта мектепті бітірген. Мектеп қабырғасында жүрген кезде-ақ өлең жаза бастаған.

Екі жыл Қарасу кеңшарында жұмыс істеп, 1960 жылы Алматы қаласындағы Қазақ политехникалық институтының «архитектура-құрылыс» факультетінде оқиды.

1965-95 жылдары [[Тарбағатай ауданы]]ның архитекторы, сәулетшісі, мұрағат директоры қызметтерін атқарған. Өмір өзенінде өзіндік өнерімен танылған Әрімбек ақын әр жылдары жарық көрген он бес шақты проза-жыр кітаптарының авторы.&lt;ref&gt;Тарбағай ауданының ақындары&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
2015 жылы 2 томдық жыр жинағы – ұзақ жылғы еңбегінің жемісі. Әрімбек Мәселұлы –көптеген жыр мүшәйраларының жеңімпазы, Тарбағатай ауданының Құрметті азаматы, Еңбек ардагері. Аудандағы «Жырлайды жүрек» ақындар отауының төрағасы. Оның поэзиясының алтын арқауы - туған жер, бабалар тағлымы, ұрпақ сабақтастығы. Туған жерінен алыстамай, ауылда тұрып–ақ өлең-жырларын жарыққа шығарып жатыр. Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі, халықаралық Михаил Шолохов медалінің иегері.&lt;ref&gt;Жырлайды жүрек ақындар байқауы&lt;/ref&gt;

== Шығармалары ==
* Мәселұлы, Әрімбек. Толағай таудың тошаласы [Мәтін] : өлеңдер жинағы / Ә. Мәселұлы, 1997. – 47
* Мәселұлы, Әрімбек. Дастархан. Өлеңдер. [Мәтін] : Жыр жинағы / Әрімбек Мәселұлы, 2005. - 183 б.
* Мәселұлы, Әрімбек. Тұғыр [Мәтін] : жыр жинағы / Ә. Мәселұлы, 2007. - 320 б.
* Мәселұлы Ә. Байжігіт-бәйтеректің бұтақтары [Мәтін] / Ә. Мәселұлы, 2008. - 212 б.
* Мәселұлы Ә. Тұлға [Электрондық ресурс] : Өлеңдер, балладалар, дастандар / Ә. Мәселұлы, 2010. - 238 б.
* Мәселұлы, Әрімбек. Тағдыр [Электрондық ресурс] / Ә. Мәселұлы, 2014. – 300 б.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ақындар]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]</text>
      <sha1>oj184pymat33zrzjavbk6ircq4wfody</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658041</id>
      <parentid>3658040</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:36:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3658041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5591" sha1="6wlvidn5fbpgt6p7s7wvpvg4ynrajyi" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Әрімбек Мәселұлы Масалов
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = Әрімбек Мәселұлы Масалов
 |Туған күні            = 5.03.1940
 |Туған жері            = Сарыөзек елді мекені, [[Тарбағатай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]
 |Қайтыс болған күні    = 2022 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{Қазақстан}}
 |Ұлты                  = қазақ
 |Мансабы               = Сәулетші, мұрағат директоры, ақын, жазушы
 |Белсенді жылдары      = 1965—2022 жылдары
 |Білімі                = Қазақ политехникалық институты («архитектура-құрылыс» факультеті, 1960)
 |Мамандығы             = Сәулетші
 |Не үшін белгілі       = Тарбағатай ауданының сәулетшісі және мұрағат директоры болған, 15-тен астам проза-жыр кітаптарының авторы, «Жырлайды жүрек» ақындар отауының төрағасы
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Мәсел
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = Тарбағатай ауданының «Құрметті азаматы», «Еңбек ардагері», халықаралық Михаил Шолохов медалінің иегері
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі
 |Commons               = 
}}
'''Әрімбек Мәселұлы Масалов''' (1940-2022) - [[ақын]], [[Тарбағатай ауданы]]ның Құрметті азаматы.

== Өмірбаяны ==
Масалов Әрімбек Мәселұлы – 1940 жылы 5 наурызда [[Шығыс Қазақстан облысы]] Тарбағатай ауданы Қарасу кеңшарына қарасты Сарыөзек елді мекенінде дүниеге келген. Ақжар ауылындағы интернатта тұрып, Абай атындағы орта мектепті бітірген. Мектеп қабырғасында жүрген кезде-ақ өлең жаза бастаған.

Екі жыл Қарасу кеңшарында жұмыс істеп, 1960 жылы Алматы қаласындағы Қазақ политехникалық институтының «архитектура-құрылыс» факультетінде оқиды.

1965-95 жылдары [[Тарбағатай ауданы]]ның архитекторы, сәулетшісі, мұрағат директоры қызметтерін атқарған. Өмір өзенінде өзіндік өнерімен танылған Әрімбек ақын әр жылдары жарық көрген он бес шақты проза-жыр кітаптарының авторы.&lt;ref&gt;Тарбағай ауданының ақындары&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
2015 жылы 2 томдық жыр жинағы – ұзақ жылғы еңбегінің жемісі. Әрімбек Мәселұлы –көптеген жыр мүшәйраларының жеңімпазы, Тарбағатай ауданының Құрметті азаматы, Еңбек ардагері. Аудандағы «Жырлайды жүрек» ақындар отауының төрағасы. Оның поэзиясының алтын арқауы - туған жер, бабалар тағлымы, ұрпақ сабақтастығы. Туған жерінен алыстамай, ауылда тұрып–ақ өлең-жырларын жарыққа шығарып жатыр. Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі, халықаралық Михаил Шолохов медалінің иегері.&lt;ref&gt;Жырлайды жүрек ақындар байқауы&lt;/ref&gt;

== Шығармалары ==
* Мәселұлы, Әрімбек. Толағай таудың тошаласы [Мәтін] : өлеңдер жинағы / Ә. Мәселұлы, 1997. – 47
* Мәселұлы, Әрімбек. Дастархан. Өлеңдер. [Мәтін] : Жыр жинағы / Әрімбек Мәселұлы, 2005. - 183 б.
* Мәселұлы, Әрімбек. Тұғыр [Мәтін] : жыр жинағы / Ә. Мәселұлы, 2007. - 320 б.
* Мәселұлы Ә. Байжігіт-бәйтеректің бұтақтары [Мәтін] / Ә. Мәселұлы, 2008. - 212 б.
* Мәселұлы Ә. Тұлға [Электрондық ресурс] : Өлеңдер, балладалар, дастандар / Ә. Мәселұлы, 2010. - 238 б.
* Мәселұлы, Әрімбек. Тағдыр [Электрондық ресурс] / Ә. Мәселұлы, 2014. – 300 б.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ақындар]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]</text>
      <sha1>6wlvidn5fbpgt6p7s7wvpvg4ynrajyi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Литва қалалары</title>
    <ns>10</ns>
    <id>786676</id>
    <revision>
      <id>3657794</id>
      <parentid>3657365</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T12:40:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3657794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="660" sha1="i5qbkq7wtabr3wiw0fol6fsoeyhvjfn" xml:space="preserve">{{Навигациялық жол 
 |state      = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
 |аты        = Литва қалалары
 |тақырыбы   = [[Литва қалаларының тізімі|Литва қалалары]]
 |сурет2     =  
 |мазмұны    = [[Акмяне]]{{•}} [[Алитус]]{{•}} [[Аникщяй]]{{•}} [[Арёгала]]{{•}} 
|асты       = 
 |асты_стиль = 
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Литва елді мекендері|{{PAGENAME}}]]
[[Санат:Қалалар тізімдері навигациялық үлгілері]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>i5qbkq7wtabr3wiw0fol6fsoeyhvjfn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658260</id>
      <parentid>3657794</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T08:37:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3658260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="695" sha1="boqalwp87yj9s6dggx5sxxf6ctblwbt" xml:space="preserve">{{Навигациялық жол 
 |state      = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
 |аты        = Литва қалалары
 |тақырыбы   = [[Литва қалаларының тізімі|Литва қалалары]]
 |сурет2     =  
 |мазмұны    = [[Акмяне]]{{•}} [[Алитус]]{{•}} [[Аникщяй]]{{•}} [[Арёгала]]{{•}} [[Балтойи-Воке]]{{•}} 
|асты       = 
 |асты_стиль = 
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Литва елді мекендері|{{PAGENAME}}]]
[[Санат:Қалалар тізімдері навигациялық үлгілері]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>boqalwp87yj9s6dggx5sxxf6ctblwbt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ізғұтты Шибайұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786698</id>
    <revision>
      <id>3658079</id>
      <parentid>3656625</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:52:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Sagzhan [[Ізғұтты (Бақтыбай)]] бетін [[Ізғұтты Шибайұлы]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3656625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16432" sha1="pyhyhgcfejyo3eu6gr10oo34j0ld5v7" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}
'''Ізғұтты''' (азан шақырып қойған аты '''Бақтыбай'''; [[1830]] — [[1887]] немесе басқа дерек бойынша [[1908]]) — XIX ғасырда өмір сүрген тарихи тұлға. Кейінгі тарихи-танымдық еңбектер мен естеліктерде [[Құнанбай Өскенбайұлы]]ның тәрбиесінде болған және оның жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады. [[Абай Құнанбайұлы]]ның замандасы. Ізғұтты [[Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы]]'' роман-эпопеясында да кейіпкер ретінде бейнеленген.

Ізғұттының өмірбаянына қатысты жарияланған деректер біркелкі емес. Әсіресе оның әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық қатынасы және қайтыс болған жылы жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктерге сүйенген зерттеуінде Ізғұттының әкесі Сақау және қайтыс болған жылы 1887 деп көрсетілсе, Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы басқа жария деректе «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деген мәлімет берілген. 
Ә
Әдебиет порталы
+1

== Өмірбаяны ==

Ізғұттының 1830 жылы туғаны туралы кейінгі бірнеше жарияланымда мәлімет кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның Ақсуат өңіріндегі Қарғыба өзенінің бойындағы Қараоба деген жерде дүниеге келгені және азан шақырып қойған аты Бақтыбай болғаны жазылған. Автор бұл мәліметтерді Абай мұражайында қызмет істеген Мұздыбай Бейсенбаевтың архивтік деректерімен және Ізғұттының ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктермен байланыстырады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ізғұттының әкесінің аты жөнінде жария деректерде айырмашылық бар. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның әкесі '''Сақау''', ал Сақау Мұрын ішіндегі Нұран байдың баласы болғаны көрсетіледі. Бұл нұсқада Сақаудан Мұхаметжан, Құдайберді, Сүлеймен, Бақтыбай, Шибай және Әлжан атты балалар тарайтыны баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ал Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде Ізғұтты '''Шибайұлы''' деп көрсетіліп, оның өмір сүрген жылдары 1830–1908 деп берілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Осыған байланысты Ізғұттының әкесінің аты жөніндегі мәселе қазіргі ашық жария деректер бойынша түпкілікті шешілген деп есептелмейді.

== Құнанбаймен байланысы ==

Ізғұттының Құнанбай ауылына келуі туралы бірнеше нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде Құнанбайдың туған қарындасы Тайбаланың Найманның Мұрын еліндегі Нұран байдың әулетіне ұзатылғаны және кейін Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына берілгені баяндалады. Бұл нұсқада Бақтыбай Құнанбайдың жиені ретінде сипатталады. Құнанбайдың оны өз ауылында тәрбиелеп өсіргені айтылады. 
Ә
Әдебиет порталы

2023 жылы ''Орталық Қазақстан'' газетінде жарияланған мақалада да Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына алынғаны туралы осыған ұқсас нұсқа баяндалады. Мақала авторлары Ізғұттының «Құнанбаев» деген ата-текпен жазылғанын Омбы архивіндегі Құнанбай Өскенбаевтың ісінен кездестіргендерін мәлімдейді. 
«
«ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті
+1

Алайда аталған газет материалында Ізғұттыға қатысты архив құжатының нақты парағы немесе оның жеке архивтік шифры жарияланбаған. Сондықтан «Ізғұтты Құнанбайдың туған ұлы болған» деген тұжырымды бұл мәліметтің негізінде біржақты бекітуге болмайды.

Құнанбай Өскенбаевқа қатысты Омбы архивіндегі істің бар екені Абай академиясының жариялаған архивтік материалдарымен расталады. Аталған іс кейін толық көшіріліп, деректанулық зерттеу ретінде жарияланған. 
A
Abai Academy
+1

== Ізғұтты есімінің қалыптасуы ==

Бақтыбайдың Ізғұтты аталуына байланысты шежірелік нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Бақтыбайдың Құнанбай ауылына келген кезеңінде Абайдың дүниеге келгені және Құнанбайдың аға сұлтан болғаны баяндалып, осы оқиғаларға байланысты оның «Ізі құтты» деген мағынадағы Ізғұтты атына ие болғаны айтылады. 
Ә
Әдебиет порталы
+1

Бұл түсінік кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда да кездеседі. Алайда есімнің нақты қай жылы және қандай ресми жағдайда өзгертілгенін көрсететін алғашқы архивтік құжат ашық дереккөздерде көрсетілмеген.

== Құнанбайдың серігі ==

Кейінгі тарихи-танымдық және әдеби еңбектерде Ізғұтты Құнанбайдың жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның Құнанбаймен бірге жүргені, ел ішіндегі істерге араласқаны және Құнанбайдың сенімді адамы болғаны баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ізғұттының қоғамдық қызметі мен ел ішіндегі беделіне қатысты мәліметтердің едәуір бөлігі кейінгі естеліктер мен тарихи-танымдық еңбектерде сақталған.

== Қажылық сапары ==

[[1874 жыл]]ы Құнанбай Өскенбайұлының [[Мекке]]ге жасаған қажылық сапарына Ізғұттының бірге барғаны туралы кейінгі деректер бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Ізғұттының Құнанбайдың ұзақ сапардағы серігі болғаны және Меккеде оның жанында жүргені баяндалады. Бұл оқиға [[Мұхтар Әуезов]]тің ''Абай жолы'' романындағы Ізғұтты бейнесімен де байланыстырылады. 
Ә
Әдебиет порталы

Құнанбайдың Меккеде ауырып, Ізғұттының оны көтеріп Қағбаға кіргізгені туралы әңгіме кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда кең тараған. Бұл оқиға Медетжан Ізғұттиновтың әулеттік деректерге сүйенген мақаласында да баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Алайда аталған оқиғаның XIX ғасырдағы түпнұсқа архивтік құжаты ашық жарияланбаған. Сондықтан оны энциклопедиялық мақалада кейінгі естелік және тарихи-танымдық дерек ретінде қарастырған жөн.

== Ақшоқыдағы жерленуі ==

Ізғұттының [[Ақшоқы]] қорымында жерленгені туралы бірнеше жария дерек бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйеніп, Ізғұттының Құнанбайдың қасына Ақшоқыдағы қорымға жерленгені айтылады. Естелікте қабір алдында тік қойылған белгі тас болғаны туралы да мәлімет келтіріледі. 
Ә
Әдебиет порталы

Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. Сол тізімде Ізғұтты Құнанбай Өскенбайұлы, Ысқақ Құнанбайұлы, Тәңірберді Құнанбайұлы және басқа адамдармен бірге қорымның бірінші қатарында берілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Ізғұттының ұрпақтары оның қабіріне 2007 жылы белгі тас пен ескерткіш орнатқаны туралы да мәлімет жарияланған. 
Ә
Әдебиет порталы

== Қайтыс болған жылы ==

Ізғұттының қайтыс болған жылы жөнінде қазіргі жария деректерде екі негізгі нұсқа бар.

'''1887 жыл''' — Ізғұттының немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйенген Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында көрсетілген. Бұл дерек бойынша Ізғұтты Құнанбайдан бір жыл кейін қайтыс болған. 
Ә
Әдебиет порталы

'''1908 жыл''' — Ақшоқы қорымындағы жерленгендер тізімінде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Бұл екі дерек өзара сәйкес келмейді. Сондықтан Ізғұттының нақты қайтыс болған жылын анықтау үшін архивтік құжаттар, метрлік жазбалар, жерлеу деректері және қабіртас жазуы сияқты бірінші реттік деректерді салыстырып зерттеу қажет.

== «Абай жолындағы» Ізғұтты ==

Ізғұтты [[Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы]]'' роман-эпопеясында Құнанбайға жақын адамдардың бірі ретінде бейнеленеді.

Романдағы Ізғұтты бейнесі тарихи тұлға туралы кейінгі шежірелік деректермен толық сәйкес келе бермейді. Медетжан Ізғұттинов өз мақаласында Әуезов шығармасындағы Ізғұтты бейнесінің оның шығу тегіне қатысты кейінгі шежірелік нұсқалардан өзгеше екенін атап өтеді. 
Ә
Әдебиет порталы

Сондықтан ''Абай жолы'' романындағы мәліметтерді Ізғұттының өмірбаянын дәлелдейтін дерек ретінде емес, оның көркем әдебиеттегі бейнесін сипаттайтын материал ретінде қарастырған жөн.

== Деректердің зерттелуі ==

Ізғұтты туралы мәліметтер әртүрлі сипаттағы дереккөздерде кездеседі. Олардың қатарында архивтік материалдарға сілтеме жасайтын зерттеулер, газет-журнал мақалалары, тарихи-танымдық еңбектер, ауызша тарих және Ізғұтты ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктер бар.

Қазіргі ашық деректерде оның өмірбаянының кейбір негізгі мәселелері — әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық дәрежесі және қайтыс болған жылы — біркелкі шешілмеген.

Сондықтан Ізғұтты туралы зерттеуде деректердің пайда болу тегін және олардың сипатын — архивтік құжат, жарияланған зерттеу, естелік немесе шежірелік мәлімет екенін — ажыратып қарастыру қажет.

== Дереккөздер ==

Ізғұттинов, М. «Меккеде Құнанбайды арқалаған Ізғұтты». ''Әдебиет порталы'', 25 сәуір 2019. 
Ә
Әдебиет порталы

«Жойылсын жалғыз сөз соғыс деген». ''Орталық Қазақстан'', 23 желтоқсан 2023. Ізғұттының «Құнанбаев» деген ата-текпен архив құжатында аталғаны туралы мәлімет келтіріледі. 
«
«ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті
+1

«Құнанбай Өскенбаев ісі». ''Абай академиясы''. Құнанбайға қатысты архивтік іс материалдары. 
A
Abai Academy
+1

Жұртбай, Т. Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы жарияланған мәлімет. «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деген дерек келтіріледі. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Әуезов, М. ''Абай жолы''. — Алматы, 1961.

Алтынбаев Қ., Жұмахан Е. ''Ақсуат''. — Алматы, 1998.

Бейсенбаев М. ''Абай және оның заманы''. — Алматы, 1988.

Сапаралы Б. «Құнанбай қажы» // ''Жұлдыз''. — 1994. — №8.

Нұртазаұлы Д. ''Ізғұттының ізгі істері''. — Алматы, 1992.

Ізғұттинов М. ''Ізғұтты''. — Семей, 2016.

Ізғұттинов М. «Құнанбайдың сенімді серігі» // ''Абай''. — Семей, 2008.

== Сыртқы сілтемелер ==

Медетжан Ізғұттинов. «Меккеде Құнанбайды арқалаған Ізғұтты» — Әдебиет порталы

«Жойылсын жалғыз сөз соғыс деген» — «Орталық Қазақстан»

«Құнанбай Өскенбаев ісі» — Абай академиясы</text>
      <sha1>pyhyhgcfejyo3eu6gr10oo34j0ld5v7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658081</id>
      <parentid>3658079</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:53:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16449" sha1="1x6gmzelaxsdmy2upu2j5ncutxbxslz" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}
'''Ізғұтты Шибайұлы''' (азан шақырып қойған аты '''Бақтыбай'''; [[1830]] — [[1887]] немесе басқа дерек бойынша [[1908]]) — XIX ғасырда өмір сүрген тарихи тұлға. Кейінгі тарихи-танымдық еңбектер мен естеліктерде [[Құнанбай Өскенбайұлы]]ның тәрбиесінде болған және оның жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады. [[Абай Құнанбайұлы]]ның замандасы. Ізғұтты [[Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы]]'' роман-эпопеясында да кейіпкер ретінде бейнеленген.

Ізғұттының өмірбаянына қатысты жарияланған деректер біркелкі емес. Әсіресе оның әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық қатынасы және қайтыс болған жылы жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктерге сүйенген зерттеуінде Ізғұттының әкесі Сақау және қайтыс болған жылы 1887 деп көрсетілсе, Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы басқа жария деректе «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деген мәлімет берілген. 
Ә
Әдебиет порталы
+1

== Өмірбаяны ==

Ізғұттының 1830 жылы туғаны туралы кейінгі бірнеше жарияланымда мәлімет кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның Ақсуат өңіріндегі Қарғыба өзенінің бойындағы Қараоба деген жерде дүниеге келгені және азан шақырып қойған аты Бақтыбай болғаны жазылған. Автор бұл мәліметтерді Абай мұражайында қызмет істеген Мұздыбай Бейсенбаевтың архивтік деректерімен және Ізғұттының ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктермен байланыстырады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ізғұттының әкесінің аты жөнінде жария деректерде айырмашылық бар. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның әкесі '''Сақау''', ал Сақау Мұрын ішіндегі Нұран байдың баласы болғаны көрсетіледі. Бұл нұсқада Сақаудан Мұхаметжан, Құдайберді, Сүлеймен, Бақтыбай, Шибай және Әлжан атты балалар тарайтыны баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ал Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде Ізғұтты '''Шибайұлы''' деп көрсетіліп, оның өмір сүрген жылдары 1830–1908 деп берілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Осыған байланысты Ізғұттының әкесінің аты жөніндегі мәселе қазіргі ашық жария деректер бойынша түпкілікті шешілген деп есептелмейді.

== Құнанбаймен байланысы ==

Ізғұттының Құнанбай ауылына келуі туралы бірнеше нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде Құнанбайдың туған қарындасы Тайбаланың Найманның Мұрын еліндегі Нұран байдың әулетіне ұзатылғаны және кейін Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына берілгені баяндалады. Бұл нұсқада Бақтыбай Құнанбайдың жиені ретінде сипатталады. Құнанбайдың оны өз ауылында тәрбиелеп өсіргені айтылады. 
Ә
Әдебиет порталы

2023 жылы ''Орталық Қазақстан'' газетінде жарияланған мақалада да Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына алынғаны туралы осыған ұқсас нұсқа баяндалады. Мақала авторлары Ізғұттының «Құнанбаев» деген ата-текпен жазылғанын Омбы архивіндегі Құнанбай Өскенбаевтың ісінен кездестіргендерін мәлімдейді. 
«
«ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті
+1

Алайда аталған газет материалында Ізғұттыға қатысты архив құжатының нақты парағы немесе оның жеке архивтік шифры жарияланбаған. Сондықтан «Ізғұтты Құнанбайдың туған ұлы болған» деген тұжырымды бұл мәліметтің негізінде біржақты бекітуге болмайды.

Құнанбай Өскенбаевқа қатысты Омбы архивіндегі істің бар екені Абай академиясының жариялаған архивтік материалдарымен расталады. Аталған іс кейін толық көшіріліп, деректанулық зерттеу ретінде жарияланған. 
A
Abai Academy
+1

== Ізғұтты есімінің қалыптасуы ==

Бақтыбайдың Ізғұтты аталуына байланысты шежірелік нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Бақтыбайдың Құнанбай ауылына келген кезеңінде Абайдың дүниеге келгені және Құнанбайдың аға сұлтан болғаны баяндалып, осы оқиғаларға байланысты оның «Ізі құтты» деген мағынадағы Ізғұтты атына ие болғаны айтылады. 
Ә
Әдебиет порталы
+1

Бұл түсінік кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда да кездеседі. Алайда есімнің нақты қай жылы және қандай ресми жағдайда өзгертілгенін көрсететін алғашқы архивтік құжат ашық дереккөздерде көрсетілмеген.

== Құнанбайдың серігі ==

Кейінгі тарихи-танымдық және әдеби еңбектерде Ізғұтты Құнанбайдың жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның Құнанбаймен бірге жүргені, ел ішіндегі істерге араласқаны және Құнанбайдың сенімді адамы болғаны баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ізғұттының қоғамдық қызметі мен ел ішіндегі беделіне қатысты мәліметтердің едәуір бөлігі кейінгі естеліктер мен тарихи-танымдық еңбектерде сақталған.

== Қажылық сапары ==

[[1874 жыл]]ы Құнанбай Өскенбайұлының [[Мекке]]ге жасаған қажылық сапарына Ізғұттының бірге барғаны туралы кейінгі деректер бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Ізғұттының Құнанбайдың ұзақ сапардағы серігі болғаны және Меккеде оның жанында жүргені баяндалады. Бұл оқиға [[Мұхтар Әуезов]]тің ''Абай жолы'' романындағы Ізғұтты бейнесімен де байланыстырылады. 
Ә
Әдебиет порталы

Құнанбайдың Меккеде ауырып, Ізғұттының оны көтеріп Қағбаға кіргізгені туралы әңгіме кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда кең тараған. Бұл оқиға Медетжан Ізғұттиновтың әулеттік деректерге сүйенген мақаласында да баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Алайда аталған оқиғаның XIX ғасырдағы түпнұсқа архивтік құжаты ашық жарияланбаған. Сондықтан оны энциклопедиялық мақалада кейінгі естелік және тарихи-танымдық дерек ретінде қарастырған жөн.

== Ақшоқыдағы жерленуі ==

Ізғұттының [[Ақшоқы]] қорымында жерленгені туралы бірнеше жария дерек бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйеніп, Ізғұттының Құнанбайдың қасына Ақшоқыдағы қорымға жерленгені айтылады. Естелікте қабір алдында тік қойылған белгі тас болғаны туралы да мәлімет келтіріледі. 
Ә
Әдебиет порталы

Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. Сол тізімде Ізғұтты Құнанбай Өскенбайұлы, Ысқақ Құнанбайұлы, Тәңірберді Құнанбайұлы және басқа адамдармен бірге қорымның бірінші қатарында берілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Ізғұттының ұрпақтары оның қабіріне 2007 жылы белгі тас пен ескерткіш орнатқаны туралы да мәлімет жарияланған. 
Ә
Әдебиет порталы

== Қайтыс болған жылы ==

Ізғұттының қайтыс болған жылы жөнінде қазіргі жария деректерде екі негізгі нұсқа бар.

'''1887 жыл''' — Ізғұттының немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйенген Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында көрсетілген. Бұл дерек бойынша Ізғұтты Құнанбайдан бір жыл кейін қайтыс болған. 
Ә
Әдебиет порталы

'''1908 жыл''' — Ақшоқы қорымындағы жерленгендер тізімінде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Бұл екі дерек өзара сәйкес келмейді. Сондықтан Ізғұттының нақты қайтыс болған жылын анықтау үшін архивтік құжаттар, метрлік жазбалар, жерлеу деректері және қабіртас жазуы сияқты бірінші реттік деректерді салыстырып зерттеу қажет.

== «Абай жолындағы» Ізғұтты ==

Ізғұтты [[Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы]]'' роман-эпопеясында Құнанбайға жақын адамдардың бірі ретінде бейнеленеді.

Романдағы Ізғұтты бейнесі тарихи тұлға туралы кейінгі шежірелік деректермен толық сәйкес келе бермейді. Медетжан Ізғұттинов өз мақаласында Әуезов шығармасындағы Ізғұтты бейнесінің оның шығу тегіне қатысты кейінгі шежірелік нұсқалардан өзгеше екенін атап өтеді. 
Ә
Әдебиет порталы

Сондықтан ''Абай жолы'' романындағы мәліметтерді Ізғұттының өмірбаянын дәлелдейтін дерек ретінде емес, оның көркем әдебиеттегі бейнесін сипаттайтын материал ретінде қарастырған жөн.

== Деректердің зерттелуі ==

Ізғұтты туралы мәліметтер әртүрлі сипаттағы дереккөздерде кездеседі. Олардың қатарында архивтік материалдарға сілтеме жасайтын зерттеулер, газет-журнал мақалалары, тарихи-танымдық еңбектер, ауызша тарих және Ізғұтты ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктер бар.

Қазіргі ашық деректерде оның өмірбаянының кейбір негізгі мәселелері — әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық дәрежесі және қайтыс болған жылы — біркелкі шешілмеген.

Сондықтан Ізғұтты туралы зерттеуде деректердің пайда болу тегін және олардың сипатын — архивтік құжат, жарияланған зерттеу, естелік немесе шежірелік мәлімет екенін — ажыратып қарастыру қажет.

== Дереккөздер ==

Ізғұттинов, М. «Меккеде Құнанбайды арқалаған Ізғұтты». ''Әдебиет порталы'', 25 сәуір 2019. 
Ә
Әдебиет порталы

«Жойылсын жалғыз сөз соғыс деген». ''Орталық Қазақстан'', 23 желтоқсан 2023. Ізғұттының «Құнанбаев» деген ата-текпен архив құжатында аталғаны туралы мәлімет келтіріледі. 
«
«ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті
+1

«Құнанбай Өскенбаев ісі». ''Абай академиясы''. Құнанбайға қатысты архивтік іс материалдары. 
A
Abai Academy
+1

Жұртбай, Т. Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы жарияланған мәлімет. «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деген дерек келтіріледі. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Әуезов, М. ''Абай жолы''. — Алматы, 1961.

Алтынбаев Қ., Жұмахан Е. ''Ақсуат''. — Алматы, 1998.

Бейсенбаев М. ''Абай және оның заманы''. — Алматы, 1988.

Сапаралы Б. «Құнанбай қажы» // ''Жұлдыз''. — 1994. — №8.

Нұртазаұлы Д. ''Ізғұттының ізгі істері''. — Алматы, 1992.

Ізғұттинов М. ''Ізғұтты''. — Семей, 2016.

Ізғұттинов М. «Құнанбайдың сенімді серігі» // ''Абай''. — Семей, 2008.

== Сыртқы сілтемелер ==

Медетжан Ізғұттинов. «Меккеде Құнанбайды арқалаған Ізғұтты» — Әдебиет порталы

«Жойылсын жалғыз сөз соғыс деген» — «Орталық Қазақстан»

«Құнанбай Өскенбаев ісі» — Абай академиясы</text>
      <sha1>1x6gmzelaxsdmy2upu2j5ncutxbxslz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658082</id>
      <parentid>3658081</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:54:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16423" sha1="nh525u6hbkdn8zcfk16kpzun8y1xw06" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}
'''Ізғұтты Шибайұлы''' (шын есімі '''Бақтыбай'''; [[1830]] — [[1887]] немесе басқа дерек бойынша [[1908]]) — XIX ғасырда өмір сүрген тарихи тұлға. Кейінгі тарихи-танымдық еңбектер мен естеліктерде [[Құнанбай Өскенбайұлы]]ның тәрбиесінде болған және оның жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады. [[Абай Құнанбайұлы]]ның замандасы. Ізғұтты [[Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы]]'' роман-эпопеясында да кейіпкер ретінде бейнеленген.

Ізғұттының өмірбаянына қатысты жарияланған деректер біркелкі емес. Әсіресе оның әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық қатынасы және қайтыс болған жылы жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктерге сүйенген зерттеуінде Ізғұттының әкесі Сақау және қайтыс болған жылы 1887 деп көрсетілсе, Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы басқа жария деректе «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деген мәлімет берілген. 
Ә
Әдебиет порталы
+1

== Өмірбаяны ==

Ізғұттының 1830 жылы туғаны туралы кейінгі бірнеше жарияланымда мәлімет кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның Ақсуат өңіріндегі Қарғыба өзенінің бойындағы Қараоба деген жерде дүниеге келгені және азан шақырып қойған аты Бақтыбай болғаны жазылған. Автор бұл мәліметтерді Абай мұражайында қызмет істеген Мұздыбай Бейсенбаевтың архивтік деректерімен және Ізғұттының ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктермен байланыстырады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ізғұттының әкесінің аты жөнінде жария деректерде айырмашылық бар. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның әкесі '''Сақау''', ал Сақау Мұрын ішіндегі Нұран байдың баласы болғаны көрсетіледі. Бұл нұсқада Сақаудан Мұхаметжан, Құдайберді, Сүлеймен, Бақтыбай, Шибай және Әлжан атты балалар тарайтыны баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ал Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде Ізғұтты '''Шибайұлы''' деп көрсетіліп, оның өмір сүрген жылдары 1830–1908 деп берілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Осыған байланысты Ізғұттының әкесінің аты жөніндегі мәселе қазіргі ашық жария деректер бойынша түпкілікті шешілген деп есептелмейді.

== Құнанбаймен байланысы ==

Ізғұттының Құнанбай ауылына келуі туралы бірнеше нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде Құнанбайдың туған қарындасы Тайбаланың Найманның Мұрын еліндегі Нұран байдың әулетіне ұзатылғаны және кейін Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына берілгені баяндалады. Бұл нұсқада Бақтыбай Құнанбайдың жиені ретінде сипатталады. Құнанбайдың оны өз ауылында тәрбиелеп өсіргені айтылады. 
Ә
Әдебиет порталы

2023 жылы ''Орталық Қазақстан'' газетінде жарияланған мақалада да Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына алынғаны туралы осыған ұқсас нұсқа баяндалады. Мақала авторлары Ізғұттының «Құнанбаев» деген ата-текпен жазылғанын Омбы архивіндегі Құнанбай Өскенбаевтың ісінен кездестіргендерін мәлімдейді. 
«
«ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті
+1

Алайда аталған газет материалында Ізғұттыға қатысты архив құжатының нақты парағы немесе оның жеке архивтік шифры жарияланбаған. Сондықтан «Ізғұтты Құнанбайдың туған ұлы болған» деген тұжырымды бұл мәліметтің негізінде біржақты бекітуге болмайды.

Құнанбай Өскенбаевқа қатысты Омбы архивіндегі істің бар екені Абай академиясының жариялаған архивтік материалдарымен расталады. Аталған іс кейін толық көшіріліп, деректанулық зерттеу ретінде жарияланған. 
A
Abai Academy
+1

== Ізғұтты есімінің қалыптасуы ==

Бақтыбайдың Ізғұтты аталуына байланысты шежірелік нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Бақтыбайдың Құнанбай ауылына келген кезеңінде Абайдың дүниеге келгені және Құнанбайдың аға сұлтан болғаны баяндалып, осы оқиғаларға байланысты оның «Ізі құтты» деген мағынадағы Ізғұтты атына ие болғаны айтылады. 
Ә
Әдебиет порталы
+1

Бұл түсінік кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда да кездеседі. Алайда есімнің нақты қай жылы және қандай ресми жағдайда өзгертілгенін көрсететін алғашқы архивтік құжат ашық дереккөздерде көрсетілмеген.

== Құнанбайдың серігі ==

Кейінгі тарихи-танымдық және әдеби еңбектерде Ізғұтты Құнанбайдың жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның Құнанбаймен бірге жүргені, ел ішіндегі істерге араласқаны және Құнанбайдың сенімді адамы болғаны баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ізғұттының қоғамдық қызметі мен ел ішіндегі беделіне қатысты мәліметтердің едәуір бөлігі кейінгі естеліктер мен тарихи-танымдық еңбектерде сақталған.

== Қажылық сапары ==

[[1874 жыл]]ы Құнанбай Өскенбайұлының [[Мекке]]ге жасаған қажылық сапарына Ізғұттының бірге барғаны туралы кейінгі деректер бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Ізғұттының Құнанбайдың ұзақ сапардағы серігі болғаны және Меккеде оның жанында жүргені баяндалады. Бұл оқиға [[Мұхтар Әуезов]]тің ''Абай жолы'' романындағы Ізғұтты бейнесімен де байланыстырылады. 
Ә
Әдебиет порталы

Құнанбайдың Меккеде ауырып, Ізғұттының оны көтеріп Қағбаға кіргізгені туралы әңгіме кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда кең тараған. Бұл оқиға Медетжан Ізғұттиновтың әулеттік деректерге сүйенген мақаласында да баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Алайда аталған оқиғаның XIX ғасырдағы түпнұсқа архивтік құжаты ашық жарияланбаған. Сондықтан оны энциклопедиялық мақалада кейінгі естелік және тарихи-танымдық дерек ретінде қарастырған жөн.

== Ақшоқыдағы жерленуі ==

Ізғұттының [[Ақшоқы]] қорымында жерленгені туралы бірнеше жария дерек бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйеніп, Ізғұттының Құнанбайдың қасына Ақшоқыдағы қорымға жерленгені айтылады. Естелікте қабір алдында тік қойылған белгі тас болғаны туралы да мәлімет келтіріледі. 
Ә
Әдебиет порталы

Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. Сол тізімде Ізғұтты Құнанбай Өскенбайұлы, Ысқақ Құнанбайұлы, Тәңірберді Құнанбайұлы және басқа адамдармен бірге қорымның бірінші қатарында берілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Ізғұттының ұрпақтары оның қабіріне 2007 жылы белгі тас пен ескерткіш орнатқаны туралы да мәлімет жарияланған. 
Ә
Әдебиет порталы

== Қайтыс болған жылы ==

Ізғұттының қайтыс болған жылы жөнінде қазіргі жария деректерде екі негізгі нұсқа бар.

'''1887 жыл''' — Ізғұттының немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйенген Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында көрсетілген. Бұл дерек бойынша Ізғұтты Құнанбайдан бір жыл кейін қайтыс болған. 
Ә
Әдебиет порталы

'''1908 жыл''' — Ақшоқы қорымындағы жерленгендер тізімінде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Бұл екі дерек өзара сәйкес келмейді. Сондықтан Ізғұттының нақты қайтыс болған жылын анықтау үшін архивтік құжаттар, метрлік жазбалар, жерлеу деректері және қабіртас жазуы сияқты бірінші реттік деректерді салыстырып зерттеу қажет.

== «Абай жолындағы» Ізғұтты ==

Ізғұтты [[Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы]]'' роман-эпопеясында Құнанбайға жақын адамдардың бірі ретінде бейнеленеді.

Романдағы Ізғұтты бейнесі тарихи тұлға туралы кейінгі шежірелік деректермен толық сәйкес келе бермейді. Медетжан Ізғұттинов өз мақаласында Әуезов шығармасындағы Ізғұтты бейнесінің оның шығу тегіне қатысты кейінгі шежірелік нұсқалардан өзгеше екенін атап өтеді. 
Ә
Әдебиет порталы

Сондықтан ''Абай жолы'' романындағы мәліметтерді Ізғұттының өмірбаянын дәлелдейтін дерек ретінде емес, оның көркем әдебиеттегі бейнесін сипаттайтын материал ретінде қарастырған жөн.

== Деректердің зерттелуі ==

Ізғұтты туралы мәліметтер әртүрлі сипаттағы дереккөздерде кездеседі. Олардың қатарында архивтік материалдарға сілтеме жасайтын зерттеулер, газет-журнал мақалалары, тарихи-танымдық еңбектер, ауызша тарих және Ізғұтты ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктер бар.

Қазіргі ашық деректерде оның өмірбаянының кейбір негізгі мәселелері — әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық дәрежесі және қайтыс болған жылы — біркелкі шешілмеген.

Сондықтан Ізғұтты туралы зерттеуде деректердің пайда болу тегін және олардың сипатын — архивтік құжат, жарияланған зерттеу, естелік немесе шежірелік мәлімет екенін — ажыратып қарастыру қажет.

== Дереккөздер ==

Ізғұттинов, М. «Меккеде Құнанбайды арқалаған Ізғұтты». ''Әдебиет порталы'', 25 сәуір 2019. 
Ә
Әдебиет порталы

«Жойылсын жалғыз сөз соғыс деген». ''Орталық Қазақстан'', 23 желтоқсан 2023. Ізғұттының «Құнанбаев» деген ата-текпен архив құжатында аталғаны туралы мәлімет келтіріледі. 
«
«ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті
+1

«Құнанбай Өскенбаев ісі». ''Абай академиясы''. Құнанбайға қатысты архивтік іс материалдары. 
A
Abai Academy
+1

Жұртбай, Т. Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы жарияланған мәлімет. «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деген дерек келтіріледі. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Әуезов, М. ''Абай жолы''. — Алматы, 1961.

Алтынбаев Қ., Жұмахан Е. ''Ақсуат''. — Алматы, 1998.

Бейсенбаев М. ''Абай және оның заманы''. — Алматы, 1988.

Сапаралы Б. «Құнанбай қажы» // ''Жұлдыз''. — 1994. — №8.

Нұртазаұлы Д. ''Ізғұттының ізгі істері''. — Алматы, 1992.

Ізғұттинов М. ''Ізғұтты''. — Семей, 2016.

Ізғұттинов М. «Құнанбайдың сенімді серігі» // ''Абай''. — Семей, 2008.

== Сыртқы сілтемелер ==

Медетжан Ізғұттинов. «Меккеде Құнанбайды арқалаған Ізғұтты» — Әдебиет порталы

«Жойылсын жалғыз сөз соғыс деген» — «Орталық Қазақстан»

«Құнанбай Өскенбаев ісі» — Абай академиясы</text>
      <sha1>nh525u6hbkdn8zcfk16kpzun8y1xw06</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658083</id>
      <parentid>3658082</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:54:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16444" sha1="57s2xc2b7an73hk1ti408dbvs2myo0i" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}
'''Ізғұтты Шибайұлы''' (шын есімі '''Бақтыбай'''; [[1830 жыл]] — [[1887 жыл]] немесе басқа дерек бойынша [[1908 жыл]]) — XIX ғасырда өмір сүрген тарихи тұлға. Кейінгі тарихи-танымдық еңбектер мен естеліктерде [[Құнанбай Өскенбайұлы]]ның тәрбиесінде болған және оның жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады. [[Абай Құнанбайұлы]]ның замандасы. Ізғұтты [[Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы]]'' роман-эпопеясында да кейіпкер ретінде бейнеленген.

Ізғұттының өмірбаянына қатысты жарияланған деректер біркелкі емес. Әсіресе оның әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық қатынасы және қайтыс болған жылы жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктерге сүйенген зерттеуінде Ізғұттының әкесі Сақау және қайтыс болған жылы 1887 деп көрсетілсе, Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы басқа жария деректе «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деген мәлімет берілген. 
Ә
Әдебиет порталы
+1

== Өмірбаяны ==

Ізғұттының 1830 жылы туғаны туралы кейінгі бірнеше жарияланымда мәлімет кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның Ақсуат өңіріндегі Қарғыба өзенінің бойындағы Қараоба деген жерде дүниеге келгені және азан шақырып қойған аты Бақтыбай болғаны жазылған. Автор бұл мәліметтерді Абай мұражайында қызмет істеген Мұздыбай Бейсенбаевтың архивтік деректерімен және Ізғұттының ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктермен байланыстырады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ізғұттының әкесінің аты жөнінде жария деректерде айырмашылық бар. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның әкесі '''Сақау''', ал Сақау Мұрын ішіндегі Нұран байдың баласы болғаны көрсетіледі. Бұл нұсқада Сақаудан Мұхаметжан, Құдайберді, Сүлеймен, Бақтыбай, Шибай және Әлжан атты балалар тарайтыны баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ал Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде Ізғұтты '''Шибайұлы''' деп көрсетіліп, оның өмір сүрген жылдары 1830–1908 деп берілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Осыған байланысты Ізғұттының әкесінің аты жөніндегі мәселе қазіргі ашық жария деректер бойынша түпкілікті шешілген деп есептелмейді.

== Құнанбаймен байланысы ==

Ізғұттының Құнанбай ауылына келуі туралы бірнеше нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде Құнанбайдың туған қарындасы Тайбаланың Найманның Мұрын еліндегі Нұран байдың әулетіне ұзатылғаны және кейін Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына берілгені баяндалады. Бұл нұсқада Бақтыбай Құнанбайдың жиені ретінде сипатталады. Құнанбайдың оны өз ауылында тәрбиелеп өсіргені айтылады. 
Ә
Әдебиет порталы

2023 жылы ''Орталық Қазақстан'' газетінде жарияланған мақалада да Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына алынғаны туралы осыған ұқсас нұсқа баяндалады. Мақала авторлары Ізғұттының «Құнанбаев» деген ата-текпен жазылғанын Омбы архивіндегі Құнанбай Өскенбаевтың ісінен кездестіргендерін мәлімдейді. 
«
«ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті
+1

Алайда аталған газет материалында Ізғұттыға қатысты архив құжатының нақты парағы немесе оның жеке архивтік шифры жарияланбаған. Сондықтан «Ізғұтты Құнанбайдың туған ұлы болған» деген тұжырымды бұл мәліметтің негізінде біржақты бекітуге болмайды.

Құнанбай Өскенбаевқа қатысты Омбы архивіндегі істің бар екені Абай академиясының жариялаған архивтік материалдарымен расталады. Аталған іс кейін толық көшіріліп, деректанулық зерттеу ретінде жарияланған. 
A
Abai Academy
+1

== Ізғұтты есімінің қалыптасуы ==

Бақтыбайдың Ізғұтты аталуына байланысты шежірелік нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Бақтыбайдың Құнанбай ауылына келген кезеңінде Абайдың дүниеге келгені және Құнанбайдың аға сұлтан болғаны баяндалып, осы оқиғаларға байланысты оның «Ізі құтты» деген мағынадағы Ізғұтты атына ие болғаны айтылады. 
Ә
Әдебиет порталы
+1

Бұл түсінік кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда да кездеседі. Алайда есімнің нақты қай жылы және қандай ресми жағдайда өзгертілгенін көрсететін алғашқы архивтік құжат ашық дереккөздерде көрсетілмеген.

== Құнанбайдың серігі ==

Кейінгі тарихи-танымдық және әдеби еңбектерде Ізғұтты Құнанбайдың жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның Құнанбаймен бірге жүргені, ел ішіндегі істерге араласқаны және Құнанбайдың сенімді адамы болғаны баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ізғұттының қоғамдық қызметі мен ел ішіндегі беделіне қатысты мәліметтердің едәуір бөлігі кейінгі естеліктер мен тарихи-танымдық еңбектерде сақталған.

== Қажылық сапары ==

[[1874 жыл]]ы Құнанбай Өскенбайұлының [[Мекке]]ге жасаған қажылық сапарына Ізғұттының бірге барғаны туралы кейінгі деректер бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Ізғұттының Құнанбайдың ұзақ сапардағы серігі болғаны және Меккеде оның жанында жүргені баяндалады. Бұл оқиға [[Мұхтар Әуезов]]тің ''Абай жолы'' романындағы Ізғұтты бейнесімен де байланыстырылады. 
Ә
Әдебиет порталы

Құнанбайдың Меккеде ауырып, Ізғұттының оны көтеріп Қағбаға кіргізгені туралы әңгіме кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда кең тараған. Бұл оқиға Медетжан Ізғұттиновтың әулеттік деректерге сүйенген мақаласында да баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Алайда аталған оқиғаның XIX ғасырдағы түпнұсқа архивтік құжаты ашық жарияланбаған. Сондықтан оны энциклопедиялық мақалада кейінгі естелік және тарихи-танымдық дерек ретінде қарастырған жөн.

== Ақшоқыдағы жерленуі ==

Ізғұттының [[Ақшоқы]] қорымында жерленгені туралы бірнеше жария дерек бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйеніп, Ізғұттының Құнанбайдың қасына Ақшоқыдағы қорымға жерленгені айтылады. Естелікте қабір алдында тік қойылған белгі тас болғаны туралы да мәлімет келтіріледі. 
Ә
Әдебиет порталы

Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. Сол тізімде Ізғұтты Құнанбай Өскенбайұлы, Ысқақ Құнанбайұлы, Тәңірберді Құнанбайұлы және басқа адамдармен бірге қорымның бірінші қатарында берілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Ізғұттының ұрпақтары оның қабіріне 2007 жылы белгі тас пен ескерткіш орнатқаны туралы да мәлімет жарияланған. 
Ә
Әдебиет порталы

== Қайтыс болған жылы ==

Ізғұттының қайтыс болған жылы жөнінде қазіргі жария деректерде екі негізгі нұсқа бар.

'''1887 жыл''' — Ізғұттының немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйенген Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында көрсетілген. Бұл дерек бойынша Ізғұтты Құнанбайдан бір жыл кейін қайтыс болған. 
Ә
Әдебиет порталы

'''1908 жыл''' — Ақшоқы қорымындағы жерленгендер тізімінде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Бұл екі дерек өзара сәйкес келмейді. Сондықтан Ізғұттының нақты қайтыс болған жылын анықтау үшін архивтік құжаттар, метрлік жазбалар, жерлеу деректері және қабіртас жазуы сияқты бірінші реттік деректерді салыстырып зерттеу қажет.

== «Абай жолындағы» Ізғұтты ==

Ізғұтты [[Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы]]'' роман-эпопеясында Құнанбайға жақын адамдардың бірі ретінде бейнеленеді.

Романдағы Ізғұтты бейнесі тарихи тұлға туралы кейінгі шежірелік деректермен толық сәйкес келе бермейді. Медетжан Ізғұттинов өз мақаласында Әуезов шығармасындағы Ізғұтты бейнесінің оның шығу тегіне қатысты кейінгі шежірелік нұсқалардан өзгеше екенін атап өтеді. 
Ә
Әдебиет порталы

Сондықтан ''Абай жолы'' романындағы мәліметтерді Ізғұттының өмірбаянын дәлелдейтін дерек ретінде емес, оның көркем әдебиеттегі бейнесін сипаттайтын материал ретінде қарастырған жөн.

== Деректердің зерттелуі ==

Ізғұтты туралы мәліметтер әртүрлі сипаттағы дереккөздерде кездеседі. Олардың қатарында архивтік материалдарға сілтеме жасайтын зерттеулер, газет-журнал мақалалары, тарихи-танымдық еңбектер, ауызша тарих және Ізғұтты ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктер бар.

Қазіргі ашық деректерде оның өмірбаянының кейбір негізгі мәселелері — әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық дәрежесі және қайтыс болған жылы — біркелкі шешілмеген.

Сондықтан Ізғұтты туралы зерттеуде деректердің пайда болу тегін және олардың сипатын — архивтік құжат, жарияланған зерттеу, естелік немесе шежірелік мәлімет екенін — ажыратып қарастыру қажет.

== Дереккөздер ==

Ізғұттинов, М. «Меккеде Құнанбайды арқалаған Ізғұтты». ''Әдебиет порталы'', 25 сәуір 2019. 
Ә
Әдебиет порталы

«Жойылсын жалғыз сөз соғыс деген». ''Орталық Қазақстан'', 23 желтоқсан 2023. Ізғұттының «Құнанбаев» деген ата-текпен архив құжатында аталғаны туралы мәлімет келтіріледі. 
«
«ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті
+1

«Құнанбай Өскенбаев ісі». ''Абай академиясы''. Құнанбайға қатысты архивтік іс материалдары. 
A
Abai Academy
+1

Жұртбай, Т. Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы жарияланған мәлімет. «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деген дерек келтіріледі. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Әуезов, М. ''Абай жолы''. — Алматы, 1961.

Алтынбаев Қ., Жұмахан Е. ''Ақсуат''. — Алматы, 1998.

Бейсенбаев М. ''Абай және оның заманы''. — Алматы, 1988.

Сапаралы Б. «Құнанбай қажы» // ''Жұлдыз''. — 1994. — №8.

Нұртазаұлы Д. ''Ізғұттының ізгі істері''. — Алматы, 1992.

Ізғұттинов М. ''Ізғұтты''. — Семей, 2016.

Ізғұттинов М. «Құнанбайдың сенімді серігі» // ''Абай''. — Семей, 2008.

== Сыртқы сілтемелер ==

Медетжан Ізғұттинов. «Меккеде Құнанбайды арқалаған Ізғұтты» — Әдебиет порталы

«Жойылсын жалғыз сөз соғыс деген» — «Орталық Қазақстан»

«Құнанбай Өскенбаев ісі» — Абай академиясы</text>
      <sha1>57s2xc2b7an73hk1ti408dbvs2myo0i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658084</id>
      <parentid>3658083</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:55:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16491" sha1="fau5thx9l8xfan79fbjrxdpbldh6ddv" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}
'''Ізғұтты Шибайұлы''' (шын есімі '''Бақтыбай'''; [[1830 жыл]] — [[1887 жыл]] немесе басқа дерек бойынша [[1908 жыл]]) — XIX ғасырда өмір сүрген тарихи тұлға. Кейінгі тарихи-танымдық еңбектер мен естеліктерде [[Құнанбай Өскенбайұлы]]ның тәрбиесінде болған және оның жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады. [[Абай Құнанбайұлы]]ның замандасы. Ізғұтты [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы]]'' роман-эпопеясында да кейіпкер ретінде бейнеленген.

Ізғұттының өмірбаянына қатысты жарияланған деректер біркелкі емес. Әсіресе оның әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық қатынасы және қайтыс болған жылы жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктерге сүйенген зерттеуінде Ізғұттының әкесі Сақау және қайтыс болған жылы 1887 деп көрсетілсе, Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы басқа жария деректе «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деген мәлімет берілген. 
Ә
Әдебиет порталы
+1

== Өмірбаяны ==

Ізғұттының 1830 жылы туғаны туралы кейінгі бірнеше жарияланымда мәлімет кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның Ақсуат өңіріндегі Қарғыба өзенінің бойындағы Қараоба деген жерде дүниеге келгені және азан шақырып қойған аты Бақтыбай болғаны жазылған. Автор бұл мәліметтерді Абай мұражайында қызмет істеген Мұздыбай Бейсенбаевтың архивтік деректерімен және Ізғұттының ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктермен байланыстырады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ізғұттының әкесінің аты жөнінде жария деректерде айырмашылық бар. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның әкесі '''Сақау''', ал Сақау Мұрын ішіндегі Нұран байдың баласы болғаны көрсетіледі. Бұл нұсқада Сақаудан Мұхаметжан, Құдайберді, Сүлеймен, Бақтыбай, Шибай және Әлжан атты балалар тарайтыны баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ал Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде Ізғұтты '''Шибайұлы''' деп көрсетіліп, оның өмір сүрген жылдары 1830–1908 деп берілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Осыған байланысты Ізғұттының әкесінің аты жөніндегі мәселе қазіргі ашық жария деректер бойынша түпкілікті шешілген деп есептелмейді.

== Құнанбаймен байланысы ==

Ізғұттының Құнанбай ауылына келуі туралы бірнеше нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде Құнанбайдың туған қарындасы Тайбаланың Найманның Мұрын еліндегі Нұран байдың әулетіне ұзатылғаны және кейін Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына берілгені баяндалады. Бұл нұсқада Бақтыбай Құнанбайдың жиені ретінде сипатталады. Құнанбайдың оны өз ауылында тәрбиелеп өсіргені айтылады. 
Ә
Әдебиет порталы

2023 жылы ''Орталық Қазақстан'' газетінде жарияланған мақалада да Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына алынғаны туралы осыған ұқсас нұсқа баяндалады. Мақала авторлары Ізғұттының «Құнанбаев» деген ата-текпен жазылғанын Омбы архивіндегі Құнанбай Өскенбаевтың ісінен кездестіргендерін мәлімдейді. 
«
«ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті
+1

Алайда аталған газет материалында Ізғұттыға қатысты архив құжатының нақты парағы немесе оның жеке архивтік шифры жарияланбаған. Сондықтан «Ізғұтты Құнанбайдың туған ұлы болған» деген тұжырымды бұл мәліметтің негізінде біржақты бекітуге болмайды.

Құнанбай Өскенбаевқа қатысты Омбы архивіндегі істің бар екені Абай академиясының жариялаған архивтік материалдарымен расталады. Аталған іс кейін толық көшіріліп, деректанулық зерттеу ретінде жарияланған. 
A
Abai Academy
+1

== Ізғұтты есімінің қалыптасуы ==

Бақтыбайдың Ізғұтты аталуына байланысты шежірелік нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Бақтыбайдың Құнанбай ауылына келген кезеңінде Абайдың дүниеге келгені және Құнанбайдың аға сұлтан болғаны баяндалып, осы оқиғаларға байланысты оның «Ізі құтты» деген мағынадағы Ізғұтты атына ие болғаны айтылады. 
Ә
Әдебиет порталы
+1

Бұл түсінік кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда да кездеседі. Алайда есімнің нақты қай жылы және қандай ресми жағдайда өзгертілгенін көрсететін алғашқы архивтік құжат ашық дереккөздерде көрсетілмеген.

== Құнанбайдың серігі ==

Кейінгі тарихи-танымдық және әдеби еңбектерде Ізғұтты Құнанбайдың жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның Құнанбаймен бірге жүргені, ел ішіндегі істерге араласқаны және Құнанбайдың сенімді адамы болғаны баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ізғұттының қоғамдық қызметі мен ел ішіндегі беделіне қатысты мәліметтердің едәуір бөлігі кейінгі естеліктер мен тарихи-танымдық еңбектерде сақталған.

== Қажылық сапары ==

[[1874 жыл]]ы Құнанбай Өскенбайұлының [[Мекке]]ге жасаған қажылық сапарына Ізғұттының бірге барғаны туралы кейінгі деректер бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Ізғұттының Құнанбайдың ұзақ сапардағы серігі болғаны және Меккеде оның жанында жүргені баяндалады. Бұл оқиға [[Мұхтар Әуезов]]тің ''Абай жолы'' романындағы Ізғұтты бейнесімен де байланыстырылады. 
Ә
Әдебиет порталы

Құнанбайдың Меккеде ауырып, Ізғұттының оны көтеріп Қағбаға кіргізгені туралы әңгіме кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда кең тараған. Бұл оқиға Медетжан Ізғұттиновтың әулеттік деректерге сүйенген мақаласында да баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Алайда аталған оқиғаның XIX ғасырдағы түпнұсқа архивтік құжаты ашық жарияланбаған. Сондықтан оны энциклопедиялық мақалада кейінгі естелік және тарихи-танымдық дерек ретінде қарастырған жөн.

== Ақшоқыдағы жерленуі ==

Ізғұттының [[Ақшоқы]] қорымында жерленгені туралы бірнеше жария дерек бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйеніп, Ізғұттының Құнанбайдың қасына Ақшоқыдағы қорымға жерленгені айтылады. Естелікте қабір алдында тік қойылған белгі тас болғаны туралы да мәлімет келтіріледі. 
Ә
Әдебиет порталы

Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. Сол тізімде Ізғұтты Құнанбай Өскенбайұлы, Ысқақ Құнанбайұлы, Тәңірберді Құнанбайұлы және басқа адамдармен бірге қорымның бірінші қатарында берілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Ізғұттының ұрпақтары оның қабіріне 2007 жылы белгі тас пен ескерткіш орнатқаны туралы да мәлімет жарияланған. 
Ә
Әдебиет порталы

== Қайтыс болған жылы ==

Ізғұттының қайтыс болған жылы жөнінде қазіргі жария деректерде екі негізгі нұсқа бар.

'''1887 жыл''' — Ізғұттының немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйенген Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында көрсетілген. Бұл дерек бойынша Ізғұтты Құнанбайдан бір жыл кейін қайтыс болған. 
Ә
Әдебиет порталы

'''1908 жыл''' — Ақшоқы қорымындағы жерленгендер тізімінде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Бұл екі дерек өзара сәйкес келмейді. Сондықтан Ізғұттының нақты қайтыс болған жылын анықтау үшін архивтік құжаттар, метрлік жазбалар, жерлеу деректері және қабіртас жазуы сияқты бірінші реттік деректерді салыстырып зерттеу қажет.

== «Абай жолындағы» Ізғұтты ==

Ізғұтты [[Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы]]'' роман-эпопеясында Құнанбайға жақын адамдардың бірі ретінде бейнеленеді.

Романдағы Ізғұтты бейнесі тарихи тұлға туралы кейінгі шежірелік деректермен толық сәйкес келе бермейді. Медетжан Ізғұттинов өз мақаласында Әуезов шығармасындағы Ізғұтты бейнесінің оның шығу тегіне қатысты кейінгі шежірелік нұсқалардан өзгеше екенін атап өтеді. 
Ә
Әдебиет порталы

Сондықтан ''Абай жолы'' романындағы мәліметтерді Ізғұттының өмірбаянын дәлелдейтін дерек ретінде емес, оның көркем әдебиеттегі бейнесін сипаттайтын материал ретінде қарастырған жөн.

== Деректердің зерттелуі ==

Ізғұтты туралы мәліметтер әртүрлі сипаттағы дереккөздерде кездеседі. Олардың қатарында архивтік материалдарға сілтеме жасайтын зерттеулер, газет-журнал мақалалары, тарихи-танымдық еңбектер, ауызша тарих және Ізғұтты ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктер бар.

Қазіргі ашық деректерде оның өмірбаянының кейбір негізгі мәселелері — әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық дәрежесі және қайтыс болған жылы — біркелкі шешілмеген.

Сондықтан Ізғұтты туралы зерттеуде деректердің пайда болу тегін және олардың сипатын — архивтік құжат, жарияланған зерттеу, естелік немесе шежірелік мәлімет екенін — ажыратып қарастыру қажет.

== Дереккөздер ==

Ізғұттинов, М. «Меккеде Құнанбайды арқалаған Ізғұтты». ''Әдебиет порталы'', 25 сәуір 2019. 
Ә
Әдебиет порталы

«Жойылсын жалғыз сөз соғыс деген». ''Орталық Қазақстан'', 23 желтоқсан 2023. Ізғұттының «Құнанбаев» деген ата-текпен архив құжатында аталғаны туралы мәлімет келтіріледі. 
«
«ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті
+1

«Құнанбай Өскенбаев ісі». ''Абай академиясы''. Құнанбайға қатысты архивтік іс материалдары. 
A
Abai Academy
+1

Жұртбай, Т. Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы жарияланған мәлімет. «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деген дерек келтіріледі. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Әуезов, М. ''Абай жолы''. — Алматы, 1961.

Алтынбаев Қ., Жұмахан Е. ''Ақсуат''. — Алматы, 1998.

Бейсенбаев М. ''Абай және оның заманы''. — Алматы, 1988.

Сапаралы Б. «Құнанбай қажы» // ''Жұлдыз''. — 1994. — №8.

Нұртазаұлы Д. ''Ізғұттының ізгі істері''. — Алматы, 1992.

Ізғұттинов М. ''Ізғұтты''. — Семей, 2016.

Ізғұттинов М. «Құнанбайдың сенімді серігі» // ''Абай''. — Семей, 2008.

== Сыртқы сілтемелер ==

Медетжан Ізғұттинов. «Меккеде Құнанбайды арқалаған Ізғұтты» — Әдебиет порталы

«Жойылсын жалғыз сөз соғыс деген» — «Орталық Қазақстан»

«Құнанбай Өскенбаев ісі» — Абай академиясы</text>
      <sha1>fau5thx9l8xfan79fbjrxdpbldh6ddv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658085</id>
      <parentid>3658084</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:55:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16522" sha1="fl3lhucb99wwr3q4d0x7xr5ksdw68w9" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}
'''Ізғұтты Шибайұлы''' (шын есімі '''Бақтыбай'''; [[1830 жыл]] — [[1887 жыл]] немесе басқа дерек бойынша [[1908 жыл]]) — XIX ғасырда өмір сүрген тарихи тұлға. Кейінгі тарихи-танымдық еңбектер мен естеліктерде [[Құнанбай Өскенбайұлы]]ның тәрбиесінде болған және оның жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады. [[Абай Құнанбайұлы]]ның замандасы. Ізғұтты [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы (роман)|Абай жолы]]'' роман-эпопеясында да кейіпкер ретінде бейнеленген.

Ізғұттының өмірбаянына қатысты жарияланған деректер біркелкі емес. Әсіресе оның әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық қатынасы және қайтыс болған жылы жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктерге сүйенген зерттеуінде Ізғұттының әкесі Сақау және қайтыс болған жылы 1887 деп көрсетілсе, Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы басқа жария деректе «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деген мәлімет берілген. 
Ә
Әдебиет порталы
+1

== Өмірбаяны ==

Ізғұттының 1830 жылы туғаны туралы кейінгі бірнеше жарияланымда мәлімет кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның Ақсуат өңіріндегі Қарғыба өзенінің бойындағы Қараоба деген жерде дүниеге келгені және азан шақырып қойған аты Бақтыбай болғаны жазылған. Автор бұл мәліметтерді Абай мұражайында қызмет істеген Мұздыбай Бейсенбаевтың архивтік деректерімен және Ізғұттының ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктермен байланыстырады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ізғұттының әкесінің аты жөнінде жария деректерде айырмашылық бар. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның әкесі '''Сақау''', ал Сақау Мұрын ішіндегі Нұран байдың баласы болғаны көрсетіледі. Бұл нұсқада Сақаудан Мұхаметжан, Құдайберді, Сүлеймен, Бақтыбай, Шибай және Әлжан атты балалар тарайтыны баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ал Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде Ізғұтты '''Шибайұлы''' деп көрсетіліп, оның өмір сүрген жылдары 1830–1908 деп берілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Осыған байланысты Ізғұттының әкесінің аты жөніндегі мәселе қазіргі ашық жария деректер бойынша түпкілікті шешілген деп есептелмейді.

== Құнанбаймен байланысы ==

Ізғұттының Құнанбай ауылына келуі туралы бірнеше нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде Құнанбайдың туған қарындасы Тайбаланың Найманның Мұрын еліндегі Нұран байдың әулетіне ұзатылғаны және кейін Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына берілгені баяндалады. Бұл нұсқада Бақтыбай Құнанбайдың жиені ретінде сипатталады. Құнанбайдың оны өз ауылында тәрбиелеп өсіргені айтылады. 
Ә
Әдебиет порталы

2023 жылы ''Орталық Қазақстан'' газетінде жарияланған мақалада да Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына алынғаны туралы осыған ұқсас нұсқа баяндалады. Мақала авторлары Ізғұттының «Құнанбаев» деген ата-текпен жазылғанын Омбы архивіндегі Құнанбай Өскенбаевтың ісінен кездестіргендерін мәлімдейді. 
«
«ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті
+1

Алайда аталған газет материалында Ізғұттыға қатысты архив құжатының нақты парағы немесе оның жеке архивтік шифры жарияланбаған. Сондықтан «Ізғұтты Құнанбайдың туған ұлы болған» деген тұжырымды бұл мәліметтің негізінде біржақты бекітуге болмайды.

Құнанбай Өскенбаевқа қатысты Омбы архивіндегі істің бар екені Абай академиясының жариялаған архивтік материалдарымен расталады. Аталған іс кейін толық көшіріліп, деректанулық зерттеу ретінде жарияланған. 
A
Abai Academy
+1

== Ізғұтты есімінің қалыптасуы ==

Бақтыбайдың Ізғұтты аталуына байланысты шежірелік нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Бақтыбайдың Құнанбай ауылына келген кезеңінде Абайдың дүниеге келгені және Құнанбайдың аға сұлтан болғаны баяндалып, осы оқиғаларға байланысты оның «Ізі құтты» деген мағынадағы Ізғұтты атына ие болғаны айтылады. 
Ә
Әдебиет порталы
+1

Бұл түсінік кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда да кездеседі. Алайда есімнің нақты қай жылы және қандай ресми жағдайда өзгертілгенін көрсететін алғашқы архивтік құжат ашық дереккөздерде көрсетілмеген.

== Құнанбайдың серігі ==

Кейінгі тарихи-танымдық және әдеби еңбектерде Ізғұтты Құнанбайдың жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның Құнанбаймен бірге жүргені, ел ішіндегі істерге араласқаны және Құнанбайдың сенімді адамы болғаны баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ізғұттының қоғамдық қызметі мен ел ішіндегі беделіне қатысты мәліметтердің едәуір бөлігі кейінгі естеліктер мен тарихи-танымдық еңбектерде сақталған.

== Қажылық сапары ==

[[1874 жыл]]ы Құнанбай Өскенбайұлының [[Мекке]]ге жасаған қажылық сапарына Ізғұттының бірге барғаны туралы кейінгі деректер бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Ізғұттының Құнанбайдың ұзақ сапардағы серігі болғаны және Меккеде оның жанында жүргені баяндалады. Бұл оқиға [[Мұхтар Әуезов]]тің ''Абай жолы'' романындағы Ізғұтты бейнесімен де байланыстырылады. 
Ә
Әдебиет порталы

Құнанбайдың Меккеде ауырып, Ізғұттының оны көтеріп Қағбаға кіргізгені туралы әңгіме кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда кең тараған. Бұл оқиға Медетжан Ізғұттиновтың әулеттік деректерге сүйенген мақаласында да баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Алайда аталған оқиғаның XIX ғасырдағы түпнұсқа архивтік құжаты ашық жарияланбаған. Сондықтан оны энциклопедиялық мақалада кейінгі естелік және тарихи-танымдық дерек ретінде қарастырған жөн.

== Ақшоқыдағы жерленуі ==

Ізғұттының [[Ақшоқы]] қорымында жерленгені туралы бірнеше жария дерек бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйеніп, Ізғұттының Құнанбайдың қасына Ақшоқыдағы қорымға жерленгені айтылады. Естелікте қабір алдында тік қойылған белгі тас болғаны туралы да мәлімет келтіріледі. 
Ә
Әдебиет порталы

Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. Сол тізімде Ізғұтты Құнанбай Өскенбайұлы, Ысқақ Құнанбайұлы, Тәңірберді Құнанбайұлы және басқа адамдармен бірге қорымның бірінші қатарында берілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Ізғұттының ұрпақтары оның қабіріне 2007 жылы белгі тас пен ескерткіш орнатқаны туралы да мәлімет жарияланған. 
Ә
Әдебиет порталы

== Қайтыс болған жылы ==

Ізғұттының қайтыс болған жылы жөнінде қазіргі жария деректерде екі негізгі нұсқа бар.

'''1887 жыл''' — Ізғұттының немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйенген Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында көрсетілген. Бұл дерек бойынша Ізғұтты Құнанбайдан бір жыл кейін қайтыс болған. 
Ә
Әдебиет порталы

'''1908 жыл''' — Ақшоқы қорымындағы жерленгендер тізімінде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Бұл екі дерек өзара сәйкес келмейді. Сондықтан Ізғұттының нақты қайтыс болған жылын анықтау үшін архивтік құжаттар, метрлік жазбалар, жерлеу деректері және қабіртас жазуы сияқты бірінші реттік деректерді салыстырып зерттеу қажет.

== «Абай жолындағы» Ізғұтты ==

Ізғұтты [[Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы]]'' роман-эпопеясында Құнанбайға жақын адамдардың бірі ретінде бейнеленеді.

Романдағы Ізғұтты бейнесі тарихи тұлға туралы кейінгі шежірелік деректермен толық сәйкес келе бермейді. Медетжан Ізғұттинов өз мақаласында Әуезов шығармасындағы Ізғұтты бейнесінің оның шығу тегіне қатысты кейінгі шежірелік нұсқалардан өзгеше екенін атап өтеді. 
Ә
Әдебиет порталы

Сондықтан ''Абай жолы'' романындағы мәліметтерді Ізғұттының өмірбаянын дәлелдейтін дерек ретінде емес, оның көркем әдебиеттегі бейнесін сипаттайтын материал ретінде қарастырған жөн.

== Деректердің зерттелуі ==

Ізғұтты туралы мәліметтер әртүрлі сипаттағы дереккөздерде кездеседі. Олардың қатарында архивтік материалдарға сілтеме жасайтын зерттеулер, газет-журнал мақалалары, тарихи-танымдық еңбектер, ауызша тарих және Ізғұтты ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктер бар.

Қазіргі ашық деректерде оның өмірбаянының кейбір негізгі мәселелері — әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық дәрежесі және қайтыс болған жылы — біркелкі шешілмеген.

Сондықтан Ізғұтты туралы зерттеуде деректердің пайда болу тегін және олардың сипатын — архивтік құжат, жарияланған зерттеу, естелік немесе шежірелік мәлімет екенін — ажыратып қарастыру қажет.

== Дереккөздер ==

Ізғұттинов, М. «Меккеде Құнанбайды арқалаған Ізғұтты». ''Әдебиет порталы'', 25 сәуір 2019. 
Ә
Әдебиет порталы

«Жойылсын жалғыз сөз соғыс деген». ''Орталық Қазақстан'', 23 желтоқсан 2023. Ізғұттының «Құнанбаев» деген ата-текпен архив құжатында аталғаны туралы мәлімет келтіріледі. 
«
«ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті
+1

«Құнанбай Өскенбаев ісі». ''Абай академиясы''. Құнанбайға қатысты архивтік іс материалдары. 
A
Abai Academy
+1

Жұртбай, Т. Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы жарияланған мәлімет. «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деген дерек келтіріледі. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Әуезов, М. ''Абай жолы''. — Алматы, 1961.

Алтынбаев Қ., Жұмахан Е. ''Ақсуат''. — Алматы, 1998.

Бейсенбаев М. ''Абай және оның заманы''. — Алматы, 1988.

Сапаралы Б. «Құнанбай қажы» // ''Жұлдыз''. — 1994. — №8.

Нұртазаұлы Д. ''Ізғұттының ізгі істері''. — Алматы, 1992.

Ізғұттинов М. ''Ізғұтты''. — Семей, 2016.

Ізғұттинов М. «Құнанбайдың сенімді серігі» // ''Абай''. — Семей, 2008.

== Сыртқы сілтемелер ==

Медетжан Ізғұттинов. «Меккеде Құнанбайды арқалаған Ізғұтты» — Әдебиет порталы

«Жойылсын жалғыз сөз соғыс деген» — «Орталық Қазақстан»

«Құнанбай Өскенбаев ісі» — Абай академиясы</text>
      <sha1>fl3lhucb99wwr3q4d0x7xr5ksdw68w9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658086</id>
      <parentid>3658085</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:56:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16485" sha1="ndosfdzki4yz4otf9vhbr0s9sdbhdg4" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}
'''Ізғұтты Шибайұлы''' (шын есімі '''Бақтыбай'''; [[1830 жыл]] — [[1887 жыл]] немесе басқа дерек бойынша [[1908 жыл]]) — XIX ғасырда өмір сүрген тарихи тұлға. Кейінгі тарихи-танымдық еңбектер мен естеліктерде [[Құнанбай Өскенбайұлы]]ның тәрбиесінде болған және оның жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады. [[Абай Құнанбайұлы]]ның замандасы. Ізғұтты [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы (роман)|Абай жолы]]'' роман-эпопеясында да кейіпкер ретінде бейнеленген.

Ізғұттының өмірбаянына қатысты жарияланған деректер біркелкі емес. Әсіресе оның әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық қатынасы және қайтыс болған жылы жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктерге сүйенген зерттеуінде Ізғұттының әкесі Сақау және қайтыс болған жылы 1887 деп көрсетілсе, Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы басқа жария деректе «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деген мәлімет берілген.

== Өмірбаяны ==

Ізғұттының 1830 жылы туғаны туралы кейінгі бірнеше жарияланымда мәлімет кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның Ақсуат өңіріндегі Қарғыба өзенінің бойындағы Қараоба деген жерде дүниеге келгені және азан шақырып қойған аты Бақтыбай болғаны жазылған. Автор бұл мәліметтерді Абай мұражайында қызмет істеген Мұздыбай Бейсенбаевтың архивтік деректерімен және Ізғұттының ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктермен байланыстырады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ізғұттының әкесінің аты жөнінде жария деректерде айырмашылық бар. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның әкесі '''Сақау''', ал Сақау Мұрын ішіндегі Нұран байдың баласы болғаны көрсетіледі. Бұл нұсқада Сақаудан Мұхаметжан, Құдайберді, Сүлеймен, Бақтыбай, Шибай және Әлжан атты балалар тарайтыны баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ал Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде Ізғұтты '''Шибайұлы''' деп көрсетіліп, оның өмір сүрген жылдары 1830–1908 деп берілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Осыған байланысты Ізғұттының әкесінің аты жөніндегі мәселе қазіргі ашық жария деректер бойынша түпкілікті шешілген деп есептелмейді.

== Құнанбаймен байланысы ==

Ізғұттының Құнанбай ауылына келуі туралы бірнеше нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде Құнанбайдың туған қарындасы Тайбаланың Найманның Мұрын еліндегі Нұран байдың әулетіне ұзатылғаны және кейін Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына берілгені баяндалады. Бұл нұсқада Бақтыбай Құнанбайдың жиені ретінде сипатталады. Құнанбайдың оны өз ауылында тәрбиелеп өсіргені айтылады. 
Ә
Әдебиет порталы

2023 жылы ''Орталық Қазақстан'' газетінде жарияланған мақалада да Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына алынғаны туралы осыған ұқсас нұсқа баяндалады. Мақала авторлары Ізғұттының «Құнанбаев» деген ата-текпен жазылғанын Омбы архивіндегі Құнанбай Өскенбаевтың ісінен кездестіргендерін мәлімдейді. 
«
«ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті
+1

Алайда аталған газет материалында Ізғұттыға қатысты архив құжатының нақты парағы немесе оның жеке архивтік шифры жарияланбаған. Сондықтан «Ізғұтты Құнанбайдың туған ұлы болған» деген тұжырымды бұл мәліметтің негізінде біржақты бекітуге болмайды.

Құнанбай Өскенбаевқа қатысты Омбы архивіндегі істің бар екені Абай академиясының жариялаған архивтік материалдарымен расталады. Аталған іс кейін толық көшіріліп, деректанулық зерттеу ретінде жарияланған. 
A
Abai Academy
+1

== Ізғұтты есімінің қалыптасуы ==

Бақтыбайдың Ізғұтты аталуына байланысты шежірелік нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Бақтыбайдың Құнанбай ауылына келген кезеңінде Абайдың дүниеге келгені және Құнанбайдың аға сұлтан болғаны баяндалып, осы оқиғаларға байланысты оның «Ізі құтты» деген мағынадағы Ізғұтты атына ие болғаны айтылады. 
Ә
Әдебиет порталы
+1

Бұл түсінік кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда да кездеседі. Алайда есімнің нақты қай жылы және қандай ресми жағдайда өзгертілгенін көрсететін алғашқы архивтік құжат ашық дереккөздерде көрсетілмеген.

== Құнанбайдың серігі ==

Кейінгі тарихи-танымдық және әдеби еңбектерде Ізғұтты Құнанбайдың жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның Құнанбаймен бірге жүргені, ел ішіндегі істерге араласқаны және Құнанбайдың сенімді адамы болғаны баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ізғұттының қоғамдық қызметі мен ел ішіндегі беделіне қатысты мәліметтердің едәуір бөлігі кейінгі естеліктер мен тарихи-танымдық еңбектерде сақталған.

== Қажылық сапары ==

[[1874 жыл]]ы Құнанбай Өскенбайұлының [[Мекке]]ге жасаған қажылық сапарына Ізғұттының бірге барғаны туралы кейінгі деректер бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Ізғұттының Құнанбайдың ұзақ сапардағы серігі болғаны және Меккеде оның жанында жүргені баяндалады. Бұл оқиға [[Мұхтар Әуезов]]тің ''Абай жолы'' романындағы Ізғұтты бейнесімен де байланыстырылады. 
Ә
Әдебиет порталы

Құнанбайдың Меккеде ауырып, Ізғұттының оны көтеріп Қағбаға кіргізгені туралы әңгіме кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда кең тараған. Бұл оқиға Медетжан Ізғұттиновтың әулеттік деректерге сүйенген мақаласында да баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Алайда аталған оқиғаның XIX ғасырдағы түпнұсқа архивтік құжаты ашық жарияланбаған. Сондықтан оны энциклопедиялық мақалада кейінгі естелік және тарихи-танымдық дерек ретінде қарастырған жөн.

== Ақшоқыдағы жерленуі ==

Ізғұттының [[Ақшоқы]] қорымында жерленгені туралы бірнеше жария дерек бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйеніп, Ізғұттының Құнанбайдың қасына Ақшоқыдағы қорымға жерленгені айтылады. Естелікте қабір алдында тік қойылған белгі тас болғаны туралы да мәлімет келтіріледі. 
Ә
Әдебиет порталы

Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. Сол тізімде Ізғұтты Құнанбай Өскенбайұлы, Ысқақ Құнанбайұлы, Тәңірберді Құнанбайұлы және басқа адамдармен бірге қорымның бірінші қатарында берілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Ізғұттының ұрпақтары оның қабіріне 2007 жылы белгі тас пен ескерткіш орнатқаны туралы да мәлімет жарияланған. 
Ә
Әдебиет порталы

== Қайтыс болған жылы ==

Ізғұттының қайтыс болған жылы жөнінде қазіргі жария деректерде екі негізгі нұсқа бар.

'''1887 жыл''' — Ізғұттының немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйенген Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында көрсетілген. Бұл дерек бойынша Ізғұтты Құнанбайдан бір жыл кейін қайтыс болған. 
Ә
Әдебиет порталы

'''1908 жыл''' — Ақшоқы қорымындағы жерленгендер тізімінде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Бұл екі дерек өзара сәйкес келмейді. Сондықтан Ізғұттының нақты қайтыс болған жылын анықтау үшін архивтік құжаттар, метрлік жазбалар, жерлеу деректері және қабіртас жазуы сияқты бірінші реттік деректерді салыстырып зерттеу қажет.

== «Абай жолындағы» Ізғұтты ==

Ізғұтты [[Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы]]'' роман-эпопеясында Құнанбайға жақын адамдардың бірі ретінде бейнеленеді.

Романдағы Ізғұтты бейнесі тарихи тұлға туралы кейінгі шежірелік деректермен толық сәйкес келе бермейді. Медетжан Ізғұттинов өз мақаласында Әуезов шығармасындағы Ізғұтты бейнесінің оның шығу тегіне қатысты кейінгі шежірелік нұсқалардан өзгеше екенін атап өтеді. 
Ә
Әдебиет порталы

Сондықтан ''Абай жолы'' романындағы мәліметтерді Ізғұттының өмірбаянын дәлелдейтін дерек ретінде емес, оның көркем әдебиеттегі бейнесін сипаттайтын материал ретінде қарастырған жөн.

== Деректердің зерттелуі ==

Ізғұтты туралы мәліметтер әртүрлі сипаттағы дереккөздерде кездеседі. Олардың қатарында архивтік материалдарға сілтеме жасайтын зерттеулер, газет-журнал мақалалары, тарихи-танымдық еңбектер, ауызша тарих және Ізғұтты ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктер бар.

Қазіргі ашық деректерде оның өмірбаянының кейбір негізгі мәселелері — әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық дәрежесі және қайтыс болған жылы — біркелкі шешілмеген.

Сондықтан Ізғұтты туралы зерттеуде деректердің пайда болу тегін және олардың сипатын — архивтік құжат, жарияланған зерттеу, естелік немесе шежірелік мәлімет екенін — ажыратып қарастыру қажет.

== Дереккөздер ==

Ізғұттинов, М. «Меккеде Құнанбайды арқалаған Ізғұтты». ''Әдебиет порталы'', 25 сәуір 2019. 
Ә
Әдебиет порталы

«Жойылсын жалғыз сөз соғыс деген». ''Орталық Қазақстан'', 23 желтоқсан 2023. Ізғұттының «Құнанбаев» деген ата-текпен архив құжатында аталғаны туралы мәлімет келтіріледі. 
«
«ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті
+1

«Құнанбай Өскенбаев ісі». ''Абай академиясы''. Құнанбайға қатысты архивтік іс материалдары. 
A
Abai Academy
+1

Жұртбай, Т. Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы жарияланған мәлімет. «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деген дерек келтіріледі. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Әуезов, М. ''Абай жолы''. — Алматы, 1961.

Алтынбаев Қ., Жұмахан Е. ''Ақсуат''. — Алматы, 1998.

Бейсенбаев М. ''Абай және оның заманы''. — Алматы, 1988.

Сапаралы Б. «Құнанбай қажы» // ''Жұлдыз''. — 1994. — №8.

Нұртазаұлы Д. ''Ізғұттының ізгі істері''. — Алматы, 1992.

Ізғұттинов М. ''Ізғұтты''. — Семей, 2016.

Ізғұттинов М. «Құнанбайдың сенімді серігі» // ''Абай''. — Семей, 2008.

== Сыртқы сілтемелер ==

Медетжан Ізғұттинов. «Меккеде Құнанбайды арқалаған Ізғұтты» — Әдебиет порталы

«Жойылсын жалғыз сөз соғыс деген» — «Орталық Қазақстан»

«Құнанбай Өскенбаев ісі» — Абай академиясы</text>
      <sha1>ndosfdzki4yz4otf9vhbr0s9sdbhdg4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658087</id>
      <parentid>3658086</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:57:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Құнанбаймен байланысы */</comment>
      <origin>3658087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16491" sha1="mqcv36qw2ob798f6chz8iaozluveyd0" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}
'''Ізғұтты Шибайұлы''' (шын есімі '''Бақтыбай'''; [[1830 жыл]] — [[1887 жыл]] немесе басқа дерек бойынша [[1908 жыл]]) — XIX ғасырда өмір сүрген тарихи тұлға. Кейінгі тарихи-танымдық еңбектер мен естеліктерде [[Құнанбай Өскенбайұлы]]ның тәрбиесінде болған және оның жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады. [[Абай Құнанбайұлы]]ның замандасы. Ізғұтты [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы (роман)|Абай жолы]]'' роман-эпопеясында да кейіпкер ретінде бейнеленген.

Ізғұттының өмірбаянына қатысты жарияланған деректер біркелкі емес. Әсіресе оның әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық қатынасы және қайтыс болған жылы жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктерге сүйенген зерттеуінде Ізғұттының әкесі Сақау және қайтыс болған жылы 1887 деп көрсетілсе, Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы басқа жария деректе «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деген мәлімет берілген.

== Өмірбаяны ==

Ізғұттының 1830 жылы туғаны туралы кейінгі бірнеше жарияланымда мәлімет кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның Ақсуат өңіріндегі Қарғыба өзенінің бойындағы Қараоба деген жерде дүниеге келгені және азан шақырып қойған аты Бақтыбай болғаны жазылған. Автор бұл мәліметтерді Абай мұражайында қызмет істеген Мұздыбай Бейсенбаевтың архивтік деректерімен және Ізғұттының ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктермен байланыстырады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ізғұттының әкесінің аты жөнінде жария деректерде айырмашылық бар. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның әкесі '''Сақау''', ал Сақау Мұрын ішіндегі Нұран байдың баласы болғаны көрсетіледі. Бұл нұсқада Сақаудан Мұхаметжан, Құдайберді, Сүлеймен, Бақтыбай, Шибай және Әлжан атты балалар тарайтыны баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ал Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде Ізғұтты '''Шибайұлы''' деп көрсетіліп, оның өмір сүрген жылдары 1830–1908 деп берілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Осыған байланысты Ізғұттының әкесінің аты жөніндегі мәселе қазіргі ашық жария деректер бойынша түпкілікті шешілген деп есептелмейді.

== Құнанбаймен байланысы ==

Ізғұттының Құнанбай ауылына келуі туралы бірнеше нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде Құнанбайдың туған қарындасы Тайбаланың Найманның Мұрын еліндегі Нұран байдың әулетіне ұзатылғаны және кейін Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына берілгені баяндалады. Бұл нұсқада Бақтыбай Құнанбайдың жиені ретінде сипатталады. Құнанбайдың оны өз ауылында тәрбиелеп өсіргені айтылады. 
Ә
Әдебиет порталы

2023 жылы ''Орталық Қазақстан'' газетінде жарияланған мақалада да Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына алынғаны туралы осыған ұқсас нұсқа баяндалады. Мақала авторлары Ізғұттының «Құнанбаев» деген ата-текпен жазылғанын Омбы архивіндегі Құнанбай Өскенбаевтың ісінен кездестіргендерін мәлімдейді.&lt;ref&gt;«ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті
+1&lt;/ref&gt;

Алайда аталған газет материалында Ізғұттыға қатысты архив құжатының нақты парағы немесе оның жеке архивтік шифры жарияланбаған. Сондықтан «Ізғұтты Құнанбайдың туған ұлы болған» деген тұжырымды бұл мәліметтің негізінде біржақты бекітуге болмайды.

Құнанбай Өскенбаевқа қатысты Омбы архивіндегі істің бар екені Абай академиясының жариялаған архивтік материалдарымен расталады. Аталған іс кейін толық көшіріліп, деректанулық зерттеу ретінде жарияланған. 
A
Abai Academy
+1

== Ізғұтты есімінің қалыптасуы ==

Бақтыбайдың Ізғұтты аталуына байланысты шежірелік нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Бақтыбайдың Құнанбай ауылына келген кезеңінде Абайдың дүниеге келгені және Құнанбайдың аға сұлтан болғаны баяндалып, осы оқиғаларға байланысты оның «Ізі құтты» деген мағынадағы Ізғұтты атына ие болғаны айтылады. 
Ә
Әдебиет порталы
+1

Бұл түсінік кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда да кездеседі. Алайда есімнің нақты қай жылы және қандай ресми жағдайда өзгертілгенін көрсететін алғашқы архивтік құжат ашық дереккөздерде көрсетілмеген.

== Құнанбайдың серігі ==

Кейінгі тарихи-танымдық және әдеби еңбектерде Ізғұтты Құнанбайдың жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның Құнанбаймен бірге жүргені, ел ішіндегі істерге араласқаны және Құнанбайдың сенімді адамы болғаны баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ізғұттының қоғамдық қызметі мен ел ішіндегі беделіне қатысты мәліметтердің едәуір бөлігі кейінгі естеліктер мен тарихи-танымдық еңбектерде сақталған.

== Қажылық сапары ==

[[1874 жыл]]ы Құнанбай Өскенбайұлының [[Мекке]]ге жасаған қажылық сапарына Ізғұттының бірге барғаны туралы кейінгі деректер бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Ізғұттының Құнанбайдың ұзақ сапардағы серігі болғаны және Меккеде оның жанында жүргені баяндалады. Бұл оқиға [[Мұхтар Әуезов]]тің ''Абай жолы'' романындағы Ізғұтты бейнесімен де байланыстырылады. 
Ә
Әдебиет порталы

Құнанбайдың Меккеде ауырып, Ізғұттының оны көтеріп Қағбаға кіргізгені туралы әңгіме кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда кең тараған. Бұл оқиға Медетжан Ізғұттиновтың әулеттік деректерге сүйенген мақаласында да баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Алайда аталған оқиғаның XIX ғасырдағы түпнұсқа архивтік құжаты ашық жарияланбаған. Сондықтан оны энциклопедиялық мақалада кейінгі естелік және тарихи-танымдық дерек ретінде қарастырған жөн.

== Ақшоқыдағы жерленуі ==

Ізғұттының [[Ақшоқы]] қорымында жерленгені туралы бірнеше жария дерек бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйеніп, Ізғұттының Құнанбайдың қасына Ақшоқыдағы қорымға жерленгені айтылады. Естелікте қабір алдында тік қойылған белгі тас болғаны туралы да мәлімет келтіріледі. 
Ә
Әдебиет порталы

Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. Сол тізімде Ізғұтты Құнанбай Өскенбайұлы, Ысқақ Құнанбайұлы, Тәңірберді Құнанбайұлы және басқа адамдармен бірге қорымның бірінші қатарында берілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Ізғұттының ұрпақтары оның қабіріне 2007 жылы белгі тас пен ескерткіш орнатқаны туралы да мәлімет жарияланған. 
Ә
Әдебиет порталы

== Қайтыс болған жылы ==

Ізғұттының қайтыс болған жылы жөнінде қазіргі жария деректерде екі негізгі нұсқа бар.

'''1887 жыл''' — Ізғұттының немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйенген Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында көрсетілген. Бұл дерек бойынша Ізғұтты Құнанбайдан бір жыл кейін қайтыс болған. 
Ә
Әдебиет порталы

'''1908 жыл''' — Ақшоқы қорымындағы жерленгендер тізімінде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Бұл екі дерек өзара сәйкес келмейді. Сондықтан Ізғұттының нақты қайтыс болған жылын анықтау үшін архивтік құжаттар, метрлік жазбалар, жерлеу деректері және қабіртас жазуы сияқты бірінші реттік деректерді салыстырып зерттеу қажет.

== «Абай жолындағы» Ізғұтты ==

Ізғұтты [[Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы]]'' роман-эпопеясында Құнанбайға жақын адамдардың бірі ретінде бейнеленеді.

Романдағы Ізғұтты бейнесі тарихи тұлға туралы кейінгі шежірелік деректермен толық сәйкес келе бермейді. Медетжан Ізғұттинов өз мақаласында Әуезов шығармасындағы Ізғұтты бейнесінің оның шығу тегіне қатысты кейінгі шежірелік нұсқалардан өзгеше екенін атап өтеді. 
Ә
Әдебиет порталы

Сондықтан ''Абай жолы'' романындағы мәліметтерді Ізғұттының өмірбаянын дәлелдейтін дерек ретінде емес, оның көркем әдебиеттегі бейнесін сипаттайтын материал ретінде қарастырған жөн.

== Деректердің зерттелуі ==

Ізғұтты туралы мәліметтер әртүрлі сипаттағы дереккөздерде кездеседі. Олардың қатарында архивтік материалдарға сілтеме жасайтын зерттеулер, газет-журнал мақалалары, тарихи-танымдық еңбектер, ауызша тарих және Ізғұтты ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктер бар.

Қазіргі ашық деректерде оның өмірбаянының кейбір негізгі мәселелері — әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық дәрежесі және қайтыс болған жылы — біркелкі шешілмеген.

Сондықтан Ізғұтты туралы зерттеуде деректердің пайда болу тегін және олардың сипатын — архивтік құжат, жарияланған зерттеу, естелік немесе шежірелік мәлімет екенін — ажыратып қарастыру қажет.

== Дереккөздер ==

Ізғұттинов, М. «Меккеде Құнанбайды арқалаған Ізғұтты». ''Әдебиет порталы'', 25 сәуір 2019. 
Ә
Әдебиет порталы

«Жойылсын жалғыз сөз соғыс деген». ''Орталық Қазақстан'', 23 желтоқсан 2023. Ізғұттының «Құнанбаев» деген ата-текпен архив құжатында аталғаны туралы мәлімет келтіріледі. 
«
«ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті
+1

«Құнанбай Өскенбаев ісі». ''Абай академиясы''. Құнанбайға қатысты архивтік іс материалдары. 
A
Abai Academy
+1

Жұртбай, Т. Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы жарияланған мәлімет. «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деген дерек келтіріледі. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Әуезов, М. ''Абай жолы''. — Алматы, 1961.

Алтынбаев Қ., Жұмахан Е. ''Ақсуат''. — Алматы, 1998.

Бейсенбаев М. ''Абай және оның заманы''. — Алматы, 1988.

Сапаралы Б. «Құнанбай қажы» // ''Жұлдыз''. — 1994. — №8.

Нұртазаұлы Д. ''Ізғұттының ізгі істері''. — Алматы, 1992.

Ізғұттинов М. ''Ізғұтты''. — Семей, 2016.

Ізғұттинов М. «Құнанбайдың сенімді серігі» // ''Абай''. — Семей, 2008.

== Сыртқы сілтемелер ==

Медетжан Ізғұттинов. «Меккеде Құнанбайды арқалаған Ізғұтты» — Әдебиет порталы

«Жойылсын жалғыз сөз соғыс деген» — «Орталық Қазақстан»

«Құнанбай Өскенбаев ісі» — Абай академиясы</text>
      <sha1>mqcv36qw2ob798f6chz8iaozluveyd0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658088</id>
      <parentid>3658087</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:58:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Құнанбаймен байланысы */</comment>
      <origin>3658088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16497" sha1="iqfm4rhk9ghdq93aed2p9xjhth154to" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}
'''Ізғұтты Шибайұлы''' (шын есімі '''Бақтыбай'''; [[1830 жыл]] — [[1887 жыл]] немесе басқа дерек бойынша [[1908 жыл]]) — XIX ғасырда өмір сүрген тарихи тұлға. Кейінгі тарихи-танымдық еңбектер мен естеліктерде [[Құнанбай Өскенбайұлы]]ның тәрбиесінде болған және оның жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады. [[Абай Құнанбайұлы]]ның замандасы. Ізғұтты [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы (роман)|Абай жолы]]'' роман-эпопеясында да кейіпкер ретінде бейнеленген.

Ізғұттының өмірбаянына қатысты жарияланған деректер біркелкі емес. Әсіресе оның әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық қатынасы және қайтыс болған жылы жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктерге сүйенген зерттеуінде Ізғұттының әкесі Сақау және қайтыс болған жылы 1887 деп көрсетілсе, Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы басқа жария деректе «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деген мәлімет берілген.

== Өмірбаяны ==

Ізғұттының 1830 жылы туғаны туралы кейінгі бірнеше жарияланымда мәлімет кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның Ақсуат өңіріндегі Қарғыба өзенінің бойындағы Қараоба деген жерде дүниеге келгені және азан шақырып қойған аты Бақтыбай болғаны жазылған. Автор бұл мәліметтерді Абай мұражайында қызмет істеген Мұздыбай Бейсенбаевтың архивтік деректерімен және Ізғұттының ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктермен байланыстырады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ізғұттының әкесінің аты жөнінде жария деректерде айырмашылық бар. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның әкесі '''Сақау''', ал Сақау Мұрын ішіндегі Нұран байдың баласы болғаны көрсетіледі. Бұл нұсқада Сақаудан Мұхаметжан, Құдайберді, Сүлеймен, Бақтыбай, Шибай және Әлжан атты балалар тарайтыны баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ал Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде Ізғұтты '''Шибайұлы''' деп көрсетіліп, оның өмір сүрген жылдары 1830–1908 деп берілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Осыған байланысты Ізғұттының әкесінің аты жөніндегі мәселе қазіргі ашық жария деректер бойынша түпкілікті шешілген деп есептелмейді.

== Құнанбаймен байланысы ==

Ізғұттының Құнанбай ауылына келуі туралы бірнеше нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде Құнанбайдың туған қарындасы Тайбаланың Найманның Мұрын еліндегі Нұран байдың әулетіне ұзатылғаны және кейін Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына берілгені баяндалады. Бұл нұсқада Бақтыбай Құнанбайдың жиені ретінде сипатталады. Құнанбайдың оны өз ауылында тәрбиелеп өсіргені айтылады.&lt;ref&gt;Әдебиет порталы&lt;/ref&gt;

2023 жылы ''Орталық Қазақстан'' газетінде жарияланған мақалада да Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына алынғаны туралы осыған ұқсас нұсқа баяндалады. Мақала авторлары Ізғұттының «Құнанбаев» деген ата-текпен жазылғанын Омбы архивіндегі Құнанбай Өскенбаевтың ісінен кездестіргендерін мәлімдейді.&lt;ref&gt;«ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті
+1&lt;/ref&gt;

Алайда аталған газет материалында Ізғұттыға қатысты архив құжатының нақты парағы немесе оның жеке архивтік шифры жарияланбаған. Сондықтан «Ізғұтты Құнанбайдың туған ұлы болған» деген тұжырымды бұл мәліметтің негізінде біржақты бекітуге болмайды.

Құнанбай Өскенбаевқа қатысты Омбы архивіндегі істің бар екені Абай академиясының жариялаған архивтік материалдарымен расталады. Аталған іс кейін толық көшіріліп, деректанулық зерттеу ретінде жарияланған. 
A
Abai Academy
+1

== Ізғұтты есімінің қалыптасуы ==

Бақтыбайдың Ізғұтты аталуына байланысты шежірелік нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Бақтыбайдың Құнанбай ауылына келген кезеңінде Абайдың дүниеге келгені және Құнанбайдың аға сұлтан болғаны баяндалып, осы оқиғаларға байланысты оның «Ізі құтты» деген мағынадағы Ізғұтты атына ие болғаны айтылады. 
Ә
Әдебиет порталы
+1

Бұл түсінік кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда да кездеседі. Алайда есімнің нақты қай жылы және қандай ресми жағдайда өзгертілгенін көрсететін алғашқы архивтік құжат ашық дереккөздерде көрсетілмеген.

== Құнанбайдың серігі ==

Кейінгі тарихи-танымдық және әдеби еңбектерде Ізғұтты Құнанбайдың жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның Құнанбаймен бірге жүргені, ел ішіндегі істерге араласқаны және Құнанбайдың сенімді адамы болғаны баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ізғұттының қоғамдық қызметі мен ел ішіндегі беделіне қатысты мәліметтердің едәуір бөлігі кейінгі естеліктер мен тарихи-танымдық еңбектерде сақталған.

== Қажылық сапары ==

[[1874 жыл]]ы Құнанбай Өскенбайұлының [[Мекке]]ге жасаған қажылық сапарына Ізғұттының бірге барғаны туралы кейінгі деректер бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Ізғұттының Құнанбайдың ұзақ сапардағы серігі болғаны және Меккеде оның жанында жүргені баяндалады. Бұл оқиға [[Мұхтар Әуезов]]тің ''Абай жолы'' романындағы Ізғұтты бейнесімен де байланыстырылады. 
Ә
Әдебиет порталы

Құнанбайдың Меккеде ауырып, Ізғұттының оны көтеріп Қағбаға кіргізгені туралы әңгіме кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда кең тараған. Бұл оқиға Медетжан Ізғұттиновтың әулеттік деректерге сүйенген мақаласында да баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Алайда аталған оқиғаның XIX ғасырдағы түпнұсқа архивтік құжаты ашық жарияланбаған. Сондықтан оны энциклопедиялық мақалада кейінгі естелік және тарихи-танымдық дерек ретінде қарастырған жөн.

== Ақшоқыдағы жерленуі ==

Ізғұттының [[Ақшоқы]] қорымында жерленгені туралы бірнеше жария дерек бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйеніп, Ізғұттының Құнанбайдың қасына Ақшоқыдағы қорымға жерленгені айтылады. Естелікте қабір алдында тік қойылған белгі тас болғаны туралы да мәлімет келтіріледі. 
Ә
Әдебиет порталы

Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. Сол тізімде Ізғұтты Құнанбай Өскенбайұлы, Ысқақ Құнанбайұлы, Тәңірберді Құнанбайұлы және басқа адамдармен бірге қорымның бірінші қатарында берілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Ізғұттының ұрпақтары оның қабіріне 2007 жылы белгі тас пен ескерткіш орнатқаны туралы да мәлімет жарияланған. 
Ә
Әдебиет порталы

== Қайтыс болған жылы ==

Ізғұттының қайтыс болған жылы жөнінде қазіргі жария деректерде екі негізгі нұсқа бар.

'''1887 жыл''' — Ізғұттының немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйенген Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында көрсетілген. Бұл дерек бойынша Ізғұтты Құнанбайдан бір жыл кейін қайтыс болған. 
Ә
Әдебиет порталы

'''1908 жыл''' — Ақшоқы қорымындағы жерленгендер тізімінде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Бұл екі дерек өзара сәйкес келмейді. Сондықтан Ізғұттының нақты қайтыс болған жылын анықтау үшін архивтік құжаттар, метрлік жазбалар, жерлеу деректері және қабіртас жазуы сияқты бірінші реттік деректерді салыстырып зерттеу қажет.

== «Абай жолындағы» Ізғұтты ==

Ізғұтты [[Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы]]'' роман-эпопеясында Құнанбайға жақын адамдардың бірі ретінде бейнеленеді.

Романдағы Ізғұтты бейнесі тарихи тұлға туралы кейінгі шежірелік деректермен толық сәйкес келе бермейді. Медетжан Ізғұттинов өз мақаласында Әуезов шығармасындағы Ізғұтты бейнесінің оның шығу тегіне қатысты кейінгі шежірелік нұсқалардан өзгеше екенін атап өтеді. 
Ә
Әдебиет порталы

Сондықтан ''Абай жолы'' романындағы мәліметтерді Ізғұттының өмірбаянын дәлелдейтін дерек ретінде емес, оның көркем әдебиеттегі бейнесін сипаттайтын материал ретінде қарастырған жөн.

== Деректердің зерттелуі ==

Ізғұтты туралы мәліметтер әртүрлі сипаттағы дереккөздерде кездеседі. Олардың қатарында архивтік материалдарға сілтеме жасайтын зерттеулер, газет-журнал мақалалары, тарихи-танымдық еңбектер, ауызша тарих және Ізғұтты ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктер бар.

Қазіргі ашық деректерде оның өмірбаянының кейбір негізгі мәселелері — әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық дәрежесі және қайтыс болған жылы — біркелкі шешілмеген.

Сондықтан Ізғұтты туралы зерттеуде деректердің пайда болу тегін және олардың сипатын — архивтік құжат, жарияланған зерттеу, естелік немесе шежірелік мәлімет екенін — ажыратып қарастыру қажет.

== Дереккөздер ==

Ізғұттинов, М. «Меккеде Құнанбайды арқалаған Ізғұтты». ''Әдебиет порталы'', 25 сәуір 2019. 
Ә
Әдебиет порталы

«Жойылсын жалғыз сөз соғыс деген». ''Орталық Қазақстан'', 23 желтоқсан 2023. Ізғұттының «Құнанбаев» деген ата-текпен архив құжатында аталғаны туралы мәлімет келтіріледі. 
«
«ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті
+1

«Құнанбай Өскенбаев ісі». ''Абай академиясы''. Құнанбайға қатысты архивтік іс материалдары. 
A
Abai Academy
+1

Жұртбай, Т. Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы жарияланған мәлімет. «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деген дерек келтіріледі. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Әуезов, М. ''Абай жолы''. — Алматы, 1961.

Алтынбаев Қ., Жұмахан Е. ''Ақсуат''. — Алматы, 1998.

Бейсенбаев М. ''Абай және оның заманы''. — Алматы, 1988.

Сапаралы Б. «Құнанбай қажы» // ''Жұлдыз''. — 1994. — №8.

Нұртазаұлы Д. ''Ізғұттының ізгі істері''. — Алматы, 1992.

Ізғұттинов М. ''Ізғұтты''. — Семей, 2016.

Ізғұттинов М. «Құнанбайдың сенімді серігі» // ''Абай''. — Семей, 2008.

== Сыртқы сілтемелер ==

Медетжан Ізғұттинов. «Меккеде Құнанбайды арқалаған Ізғұтты» — Әдебиет порталы

«Жойылсын жалғыз сөз соғыс деген» — «Орталық Қазақстан»

«Құнанбай Өскенбаев ісі» — Абай академиясы</text>
      <sha1>iqfm4rhk9ghdq93aed2p9xjhth154to</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658089</id>
      <parentid>3658088</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:58:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сыртқы сілтемелер */</comment>
      <origin>3658089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16497" sha1="obkr54epqu8vc92tsnu8fauhejfkp4w" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}
'''Ізғұтты Шибайұлы''' (шын есімі '''Бақтыбай'''; [[1830 жыл]] — [[1887 жыл]] немесе басқа дерек бойынша [[1908 жыл]]) — XIX ғасырда өмір сүрген тарихи тұлға. Кейінгі тарихи-танымдық еңбектер мен естеліктерде [[Құнанбай Өскенбайұлы]]ның тәрбиесінде болған және оның жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады. [[Абай Құнанбайұлы]]ның замандасы. Ізғұтты [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы (роман)|Абай жолы]]'' роман-эпопеясында да кейіпкер ретінде бейнеленген.

Ізғұттының өмірбаянына қатысты жарияланған деректер біркелкі емес. Әсіресе оның әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық қатынасы және қайтыс болған жылы жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктерге сүйенген зерттеуінде Ізғұттының әкесі Сақау және қайтыс болған жылы 1887 деп көрсетілсе, Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы басқа жария деректе «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деген мәлімет берілген.

== Өмірбаяны ==

Ізғұттының 1830 жылы туғаны туралы кейінгі бірнеше жарияланымда мәлімет кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның Ақсуат өңіріндегі Қарғыба өзенінің бойындағы Қараоба деген жерде дүниеге келгені және азан шақырып қойған аты Бақтыбай болғаны жазылған. Автор бұл мәліметтерді Абай мұражайында қызмет істеген Мұздыбай Бейсенбаевтың архивтік деректерімен және Ізғұттының ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктермен байланыстырады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ізғұттының әкесінің аты жөнінде жария деректерде айырмашылық бар. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның әкесі '''Сақау''', ал Сақау Мұрын ішіндегі Нұран байдың баласы болғаны көрсетіледі. Бұл нұсқада Сақаудан Мұхаметжан, Құдайберді, Сүлеймен, Бақтыбай, Шибай және Әлжан атты балалар тарайтыны баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ал Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде Ізғұтты '''Шибайұлы''' деп көрсетіліп, оның өмір сүрген жылдары 1830–1908 деп берілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Осыған байланысты Ізғұттының әкесінің аты жөніндегі мәселе қазіргі ашық жария деректер бойынша түпкілікті шешілген деп есептелмейді.

== Құнанбаймен байланысы ==

Ізғұттының Құнанбай ауылына келуі туралы бірнеше нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде Құнанбайдың туған қарындасы Тайбаланың Найманның Мұрын еліндегі Нұран байдың әулетіне ұзатылғаны және кейін Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына берілгені баяндалады. Бұл нұсқада Бақтыбай Құнанбайдың жиені ретінде сипатталады. Құнанбайдың оны өз ауылында тәрбиелеп өсіргені айтылады.&lt;ref&gt;Әдебиет порталы&lt;/ref&gt;

2023 жылы ''Орталық Қазақстан'' газетінде жарияланған мақалада да Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына алынғаны туралы осыған ұқсас нұсқа баяндалады. Мақала авторлары Ізғұттының «Құнанбаев» деген ата-текпен жазылғанын Омбы архивіндегі Құнанбай Өскенбаевтың ісінен кездестіргендерін мәлімдейді.&lt;ref&gt;«ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті
+1&lt;/ref&gt;

Алайда аталған газет материалында Ізғұттыға қатысты архив құжатының нақты парағы немесе оның жеке архивтік шифры жарияланбаған. Сондықтан «Ізғұтты Құнанбайдың туған ұлы болған» деген тұжырымды бұл мәліметтің негізінде біржақты бекітуге болмайды.

Құнанбай Өскенбаевқа қатысты Омбы архивіндегі істің бар екені Абай академиясының жариялаған архивтік материалдарымен расталады. Аталған іс кейін толық көшіріліп, деректанулық зерттеу ретінде жарияланған. 
A
Abai Academy
+1

== Ізғұтты есімінің қалыптасуы ==

Бақтыбайдың Ізғұтты аталуына байланысты шежірелік нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Бақтыбайдың Құнанбай ауылына келген кезеңінде Абайдың дүниеге келгені және Құнанбайдың аға сұлтан болғаны баяндалып, осы оқиғаларға байланысты оның «Ізі құтты» деген мағынадағы Ізғұтты атына ие болғаны айтылады. 
Ә
Әдебиет порталы
+1

Бұл түсінік кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда да кездеседі. Алайда есімнің нақты қай жылы және қандай ресми жағдайда өзгертілгенін көрсететін алғашқы архивтік құжат ашық дереккөздерде көрсетілмеген.

== Құнанбайдың серігі ==

Кейінгі тарихи-танымдық және әдеби еңбектерде Ізғұтты Құнанбайдың жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның Құнанбаймен бірге жүргені, ел ішіндегі істерге араласқаны және Құнанбайдың сенімді адамы болғаны баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ізғұттының қоғамдық қызметі мен ел ішіндегі беделіне қатысты мәліметтердің едәуір бөлігі кейінгі естеліктер мен тарихи-танымдық еңбектерде сақталған.

== Қажылық сапары ==

[[1874 жыл]]ы Құнанбай Өскенбайұлының [[Мекке]]ге жасаған қажылық сапарына Ізғұттының бірге барғаны туралы кейінгі деректер бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Ізғұттының Құнанбайдың ұзақ сапардағы серігі болғаны және Меккеде оның жанында жүргені баяндалады. Бұл оқиға [[Мұхтар Әуезов]]тің ''Абай жолы'' романындағы Ізғұтты бейнесімен де байланыстырылады. 
Ә
Әдебиет порталы

Құнанбайдың Меккеде ауырып, Ізғұттының оны көтеріп Қағбаға кіргізгені туралы әңгіме кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда кең тараған. Бұл оқиға Медетжан Ізғұттиновтың әулеттік деректерге сүйенген мақаласында да баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Алайда аталған оқиғаның XIX ғасырдағы түпнұсқа архивтік құжаты ашық жарияланбаған. Сондықтан оны энциклопедиялық мақалада кейінгі естелік және тарихи-танымдық дерек ретінде қарастырған жөн.

== Ақшоқыдағы жерленуі ==

Ізғұттының [[Ақшоқы]] қорымында жерленгені туралы бірнеше жария дерек бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйеніп, Ізғұттының Құнанбайдың қасына Ақшоқыдағы қорымға жерленгені айтылады. Естелікте қабір алдында тік қойылған белгі тас болғаны туралы да мәлімет келтіріледі. 
Ә
Әдебиет порталы

Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. Сол тізімде Ізғұтты Құнанбай Өскенбайұлы, Ысқақ Құнанбайұлы, Тәңірберді Құнанбайұлы және басқа адамдармен бірге қорымның бірінші қатарында берілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Ізғұттының ұрпақтары оның қабіріне 2007 жылы белгі тас пен ескерткіш орнатқаны туралы да мәлімет жарияланған. 
Ә
Әдебиет порталы

== Қайтыс болған жылы ==

Ізғұттының қайтыс болған жылы жөнінде қазіргі жария деректерде екі негізгі нұсқа бар.

'''1887 жыл''' — Ізғұттының немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйенген Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында көрсетілген. Бұл дерек бойынша Ізғұтты Құнанбайдан бір жыл кейін қайтыс болған. 
Ә
Әдебиет порталы

'''1908 жыл''' — Ақшоқы қорымындағы жерленгендер тізімінде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Бұл екі дерек өзара сәйкес келмейді. Сондықтан Ізғұттының нақты қайтыс болған жылын анықтау үшін архивтік құжаттар, метрлік жазбалар, жерлеу деректері және қабіртас жазуы сияқты бірінші реттік деректерді салыстырып зерттеу қажет.

== «Абай жолындағы» Ізғұтты ==

Ізғұтты [[Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы]]'' роман-эпопеясында Құнанбайға жақын адамдардың бірі ретінде бейнеленеді.

Романдағы Ізғұтты бейнесі тарихи тұлға туралы кейінгі шежірелік деректермен толық сәйкес келе бермейді. Медетжан Ізғұттинов өз мақаласында Әуезов шығармасындағы Ізғұтты бейнесінің оның шығу тегіне қатысты кейінгі шежірелік нұсқалардан өзгеше екенін атап өтеді. 
Ә
Әдебиет порталы

Сондықтан ''Абай жолы'' романындағы мәліметтерді Ізғұттының өмірбаянын дәлелдейтін дерек ретінде емес, оның көркем әдебиеттегі бейнесін сипаттайтын материал ретінде қарастырған жөн.

== Деректердің зерттелуі ==

Ізғұтты туралы мәліметтер әртүрлі сипаттағы дереккөздерде кездеседі. Олардың қатарында архивтік материалдарға сілтеме жасайтын зерттеулер, газет-журнал мақалалары, тарихи-танымдық еңбектер, ауызша тарих және Ізғұтты ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктер бар.

Қазіргі ашық деректерде оның өмірбаянының кейбір негізгі мәселелері — әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық дәрежесі және қайтыс болған жылы — біркелкі шешілмеген.

Сондықтан Ізғұтты туралы зерттеуде деректердің пайда болу тегін және олардың сипатын — архивтік құжат, жарияланған зерттеу, естелік немесе шежірелік мәлімет екенін — ажыратып қарастыру қажет.

== Дереккөздер ==

Ізғұттинов, М. «Меккеде Құнанбайды арқалаған Ізғұтты». ''Әдебиет порталы'', 25 сәуір 2019. 
Ә
Әдебиет порталы

«Жойылсын жалғыз сөз соғыс деген». ''Орталық Қазақстан'', 23 желтоқсан 2023. Ізғұттының «Құнанбаев» деген ата-текпен архив құжатында аталғаны туралы мәлімет келтіріледі. 
«
«ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті
+1

«Құнанбай Өскенбаев ісі». ''Абай академиясы''. Құнанбайға қатысты архивтік іс материалдары. 
A
Abai Academy
+1

Жұртбай, Т. Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы жарияланған мәлімет. «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деген дерек келтіріледі. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Әуезов, М. ''Абай жолы''. — Алматы, 1961.

Алтынбаев Қ., Жұмахан Е. ''Ақсуат''. — Алматы, 1998.

Бейсенбаев М. ''Абай және оның заманы''. — Алматы, 1988.

Сапаралы Б. «Құнанбай қажы» // ''Жұлдыз''. — 1994. — №8.

Нұртазаұлы Д. ''Ізғұттының ізгі істері''. — Алматы, 1992.

Ізғұттинов М. ''Ізғұтты''. — Семей, 2016.

Ізғұттинов М. «Құнанбайдың сенімді серігі» // ''Абай''. — Семей, 2008.

== Сыртқы сілтемелер ==
*Медетжан Ізғұттинов. «Меккеде Құнанбайды арқалаған Ізғұтты» — Әдебиет порталы
*«Жойылсын жалғыз сөз соғыс деген» — «Орталық Қазақстан»
*«Құнанбай Өскенбаев ісі» — Абай академиясы</text>
      <sha1>obkr54epqu8vc92tsnu8fauhejfkp4w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658090</id>
      <parentid>3658089</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:58:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сыртқы сілтемелер */</comment>
      <origin>3658090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16553" sha1="e7kq1fi7vyga80gx5xtq1m05hobx28c" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}
'''Ізғұтты Шибайұлы''' (шын есімі '''Бақтыбай'''; [[1830 жыл]] — [[1887 жыл]] немесе басқа дерек бойынша [[1908 жыл]]) — XIX ғасырда өмір сүрген тарихи тұлға. Кейінгі тарихи-танымдық еңбектер мен естеліктерде [[Құнанбай Өскенбайұлы]]ның тәрбиесінде болған және оның жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады. [[Абай Құнанбайұлы]]ның замандасы. Ізғұтты [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы (роман)|Абай жолы]]'' роман-эпопеясында да кейіпкер ретінде бейнеленген.

Ізғұттының өмірбаянына қатысты жарияланған деректер біркелкі емес. Әсіресе оның әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық қатынасы және қайтыс болған жылы жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктерге сүйенген зерттеуінде Ізғұттының әкесі Сақау және қайтыс болған жылы 1887 деп көрсетілсе, Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы басқа жария деректе «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деген мәлімет берілген.

== Өмірбаяны ==

Ізғұттының 1830 жылы туғаны туралы кейінгі бірнеше жарияланымда мәлімет кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның Ақсуат өңіріндегі Қарғыба өзенінің бойындағы Қараоба деген жерде дүниеге келгені және азан шақырып қойған аты Бақтыбай болғаны жазылған. Автор бұл мәліметтерді Абай мұражайында қызмет істеген Мұздыбай Бейсенбаевтың архивтік деректерімен және Ізғұттының ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктермен байланыстырады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ізғұттының әкесінің аты жөнінде жария деректерде айырмашылық бар. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның әкесі '''Сақау''', ал Сақау Мұрын ішіндегі Нұран байдың баласы болғаны көрсетіледі. Бұл нұсқада Сақаудан Мұхаметжан, Құдайберді, Сүлеймен, Бақтыбай, Шибай және Әлжан атты балалар тарайтыны баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ал Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде Ізғұтты '''Шибайұлы''' деп көрсетіліп, оның өмір сүрген жылдары 1830–1908 деп берілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Осыған байланысты Ізғұттының әкесінің аты жөніндегі мәселе қазіргі ашық жария деректер бойынша түпкілікті шешілген деп есептелмейді.

== Құнанбаймен байланысы ==

Ізғұттының Құнанбай ауылына келуі туралы бірнеше нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде Құнанбайдың туған қарындасы Тайбаланың Найманның Мұрын еліндегі Нұран байдың әулетіне ұзатылғаны және кейін Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына берілгені баяндалады. Бұл нұсқада Бақтыбай Құнанбайдың жиені ретінде сипатталады. Құнанбайдың оны өз ауылында тәрбиелеп өсіргені айтылады.&lt;ref&gt;Әдебиет порталы&lt;/ref&gt;

2023 жылы ''Орталық Қазақстан'' газетінде жарияланған мақалада да Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына алынғаны туралы осыған ұқсас нұсқа баяндалады. Мақала авторлары Ізғұттының «Құнанбаев» деген ата-текпен жазылғанын Омбы архивіндегі Құнанбай Өскенбаевтың ісінен кездестіргендерін мәлімдейді.&lt;ref&gt;«ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті
+1&lt;/ref&gt;

Алайда аталған газет материалында Ізғұттыға қатысты архив құжатының нақты парағы немесе оның жеке архивтік шифры жарияланбаған. Сондықтан «Ізғұтты Құнанбайдың туған ұлы болған» деген тұжырымды бұл мәліметтің негізінде біржақты бекітуге болмайды.

Құнанбай Өскенбаевқа қатысты Омбы архивіндегі істің бар екені Абай академиясының жариялаған архивтік материалдарымен расталады. Аталған іс кейін толық көшіріліп, деректанулық зерттеу ретінде жарияланған. 
A
Abai Academy
+1

== Ізғұтты есімінің қалыптасуы ==

Бақтыбайдың Ізғұтты аталуына байланысты шежірелік нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Бақтыбайдың Құнанбай ауылына келген кезеңінде Абайдың дүниеге келгені және Құнанбайдың аға сұлтан болғаны баяндалып, осы оқиғаларға байланысты оның «Ізі құтты» деген мағынадағы Ізғұтты атына ие болғаны айтылады. 
Ә
Әдебиет порталы
+1

Бұл түсінік кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда да кездеседі. Алайда есімнің нақты қай жылы және қандай ресми жағдайда өзгертілгенін көрсететін алғашқы архивтік құжат ашық дереккөздерде көрсетілмеген.

== Құнанбайдың серігі ==

Кейінгі тарихи-танымдық және әдеби еңбектерде Ізғұтты Құнанбайдың жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның Құнанбаймен бірге жүргені, ел ішіндегі істерге араласқаны және Құнанбайдың сенімді адамы болғаны баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ізғұттының қоғамдық қызметі мен ел ішіндегі беделіне қатысты мәліметтердің едәуір бөлігі кейінгі естеліктер мен тарихи-танымдық еңбектерде сақталған.

== Қажылық сапары ==

[[1874 жыл]]ы Құнанбай Өскенбайұлының [[Мекке]]ге жасаған қажылық сапарына Ізғұттының бірге барғаны туралы кейінгі деректер бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Ізғұттының Құнанбайдың ұзақ сапардағы серігі болғаны және Меккеде оның жанында жүргені баяндалады. Бұл оқиға [[Мұхтар Әуезов]]тің ''Абай жолы'' романындағы Ізғұтты бейнесімен де байланыстырылады. 
Ә
Әдебиет порталы

Құнанбайдың Меккеде ауырып, Ізғұттының оны көтеріп Қағбаға кіргізгені туралы әңгіме кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда кең тараған. Бұл оқиға Медетжан Ізғұттиновтың әулеттік деректерге сүйенген мақаласында да баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Алайда аталған оқиғаның XIX ғасырдағы түпнұсқа архивтік құжаты ашық жарияланбаған. Сондықтан оны энциклопедиялық мақалада кейінгі естелік және тарихи-танымдық дерек ретінде қарастырған жөн.

== Ақшоқыдағы жерленуі ==

Ізғұттының [[Ақшоқы]] қорымында жерленгені туралы бірнеше жария дерек бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйеніп, Ізғұттының Құнанбайдың қасына Ақшоқыдағы қорымға жерленгені айтылады. Естелікте қабір алдында тік қойылған белгі тас болғаны туралы да мәлімет келтіріледі. 
Ә
Әдебиет порталы

Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. Сол тізімде Ізғұтты Құнанбай Өскенбайұлы, Ысқақ Құнанбайұлы, Тәңірберді Құнанбайұлы және басқа адамдармен бірге қорымның бірінші қатарында берілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Ізғұттының ұрпақтары оның қабіріне 2007 жылы белгі тас пен ескерткіш орнатқаны туралы да мәлімет жарияланған. 
Ә
Әдебиет порталы

== Қайтыс болған жылы ==

Ізғұттының қайтыс болған жылы жөнінде қазіргі жария деректерде екі негізгі нұсқа бар.

'''1887 жыл''' — Ізғұттының немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйенген Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында көрсетілген. Бұл дерек бойынша Ізғұтты Құнанбайдан бір жыл кейін қайтыс болған. 
Ә
Әдебиет порталы

'''1908 жыл''' — Ақшоқы қорымындағы жерленгендер тізімінде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Бұл екі дерек өзара сәйкес келмейді. Сондықтан Ізғұттының нақты қайтыс болған жылын анықтау үшін архивтік құжаттар, метрлік жазбалар, жерлеу деректері және қабіртас жазуы сияқты бірінші реттік деректерді салыстырып зерттеу қажет.

== «Абай жолындағы» Ізғұтты ==

Ізғұтты [[Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы]]'' роман-эпопеясында Құнанбайға жақын адамдардың бірі ретінде бейнеленеді.

Романдағы Ізғұтты бейнесі тарихи тұлға туралы кейінгі шежірелік деректермен толық сәйкес келе бермейді. Медетжан Ізғұттинов өз мақаласында Әуезов шығармасындағы Ізғұтты бейнесінің оның шығу тегіне қатысты кейінгі шежірелік нұсқалардан өзгеше екенін атап өтеді. 
Ә
Әдебиет порталы

Сондықтан ''Абай жолы'' романындағы мәліметтерді Ізғұттының өмірбаянын дәлелдейтін дерек ретінде емес, оның көркем әдебиеттегі бейнесін сипаттайтын материал ретінде қарастырған жөн.

== Деректердің зерттелуі ==

Ізғұтты туралы мәліметтер әртүрлі сипаттағы дереккөздерде кездеседі. Олардың қатарында архивтік материалдарға сілтеме жасайтын зерттеулер, газет-журнал мақалалары, тарихи-танымдық еңбектер, ауызша тарих және Ізғұтты ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктер бар.

Қазіргі ашық деректерде оның өмірбаянының кейбір негізгі мәселелері — әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық дәрежесі және қайтыс болған жылы — біркелкі шешілмеген.

Сондықтан Ізғұтты туралы зерттеуде деректердің пайда болу тегін және олардың сипатын — архивтік құжат, жарияланған зерттеу, естелік немесе шежірелік мәлімет екенін — ажыратып қарастыру қажет.

== Дереккөздер ==

Ізғұттинов, М. «Меккеде Құнанбайды арқалаған Ізғұтты». ''Әдебиет порталы'', 25 сәуір 2019. 
Ә
Әдебиет порталы

«Жойылсын жалғыз сөз соғыс деген». ''Орталық Қазақстан'', 23 желтоқсан 2023. Ізғұттының «Құнанбаев» деген ата-текпен архив құжатында аталғаны туралы мәлімет келтіріледі. 
«
«ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті
+1

«Құнанбай Өскенбаев ісі». ''Абай академиясы''. Құнанбайға қатысты архивтік іс материалдары. 
A
Abai Academy
+1

Жұртбай, Т. Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы жарияланған мәлімет. «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деген дерек келтіріледі. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Әуезов, М. ''Абай жолы''. — Алматы, 1961.

Алтынбаев Қ., Жұмахан Е. ''Ақсуат''. — Алматы, 1998.

Бейсенбаев М. ''Абай және оның заманы''. — Алматы, 1988.

Сапаралы Б. «Құнанбай қажы» // ''Жұлдыз''. — 1994. — №8.

Нұртазаұлы Д. ''Ізғұттының ізгі істері''. — Алматы, 1992.

Ізғұттинов М. ''Ізғұтты''. — Семей, 2016.

Ізғұттинов М. «Құнанбайдың сенімді серігі» // ''Абай''. — Семей, 2008.

== Сыртқы сілтемелер ==
*Медетжан Ізғұттинов. «Меккеде Құнанбайды арқалаған Ізғұтты» — Әдебиет порталы
*«Жойылсын жалғыз сөз соғыс деген» — «Орталық Қазақстан»
*«Құнанбай Өскенбаев ісі» — Абай академиясы
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>e7kq1fi7vyga80gx5xtq1m05hobx28c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658091</id>
      <parentid>3658090</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:59:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3658091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14916" sha1="69q8rp10m17ldgt91s69ei3z18pilpl" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}
'''Ізғұтты Шибайұлы''' (шын есімі '''Бақтыбай'''; [[1830 жыл]] — [[1887 жыл]] немесе басқа дерек бойынша [[1908 жыл]]) — XIX ғасырда өмір сүрген тарихи тұлға. Кейінгі тарихи-танымдық еңбектер мен естеліктерде [[Құнанбай Өскенбайұлы]]ның тәрбиесінде болған және оның жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады. [[Абай Құнанбайұлы]]ның замандасы. Ізғұтты [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы (роман)|Абай жолы]]'' роман-эпопеясында да кейіпкер ретінде бейнеленген.

Ізғұттының өмірбаянына қатысты жарияланған деректер біркелкі емес. Әсіресе оның әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық қатынасы және қайтыс болған жылы жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктерге сүйенген зерттеуінде Ізғұттының әкесі Сақау және қайтыс болған жылы 1887 деп көрсетілсе, Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы басқа жария деректе «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деген мәлімет берілген.

== Өмірбаяны ==

Ізғұттының 1830 жылы туғаны туралы кейінгі бірнеше жарияланымда мәлімет кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның Ақсуат өңіріндегі Қарғыба өзенінің бойындағы Қараоба деген жерде дүниеге келгені және азан шақырып қойған аты Бақтыбай болғаны жазылған. Автор бұл мәліметтерді Абай мұражайында қызмет істеген Мұздыбай Бейсенбаевтың архивтік деректерімен және Ізғұттының ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктермен байланыстырады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ізғұттының әкесінің аты жөнінде жария деректерде айырмашылық бар. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның әкесі '''Сақау''', ал Сақау Мұрын ішіндегі Нұран байдың баласы болғаны көрсетіледі. Бұл нұсқада Сақаудан Мұхаметжан, Құдайберді, Сүлеймен, Бақтыбай, Шибай және Әлжан атты балалар тарайтыны баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ал Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде Ізғұтты '''Шибайұлы''' деп көрсетіліп, оның өмір сүрген жылдары 1830–1908 деп берілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Осыған байланысты Ізғұттының әкесінің аты жөніндегі мәселе қазіргі ашық жария деректер бойынша түпкілікті шешілген деп есептелмейді.

== Құнанбаймен байланысы ==

Ізғұттының Құнанбай ауылына келуі туралы бірнеше нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде Құнанбайдың туған қарындасы Тайбаланың Найманның Мұрын еліндегі Нұран байдың әулетіне ұзатылғаны және кейін Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына берілгені баяндалады. Бұл нұсқада Бақтыбай Құнанбайдың жиені ретінде сипатталады. Құнанбайдың оны өз ауылында тәрбиелеп өсіргені айтылады.&lt;ref&gt;Әдебиет порталы&lt;/ref&gt;

2023 жылы ''Орталық Қазақстан'' газетінде жарияланған мақалада да Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына алынғаны туралы осыған ұқсас нұсқа баяндалады. Мақала авторлары Ізғұттының «Құнанбаев» деген ата-текпен жазылғанын Омбы архивіндегі Құнанбай Өскенбаевтың ісінен кездестіргендерін мәлімдейді.&lt;ref&gt;«ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті
+1&lt;/ref&gt;

Алайда аталған газет материалында Ізғұттыға қатысты архив құжатының нақты парағы немесе оның жеке архивтік шифры жарияланбаған. Сондықтан «Ізғұтты Құнанбайдың туған ұлы болған» деген тұжырымды бұл мәліметтің негізінде біржақты бекітуге болмайды.

Құнанбай Өскенбаевқа қатысты Омбы архивіндегі істің бар екені Абай академиясының жариялаған архивтік материалдарымен расталады. Аталған іс кейін толық көшіріліп, деректанулық зерттеу ретінде жарияланған. 
A
Abai Academy
+1

== Ізғұтты есімінің қалыптасуы ==

Бақтыбайдың Ізғұтты аталуына байланысты шежірелік нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Бақтыбайдың Құнанбай ауылына келген кезеңінде Абайдың дүниеге келгені және Құнанбайдың аға сұлтан болғаны баяндалып, осы оқиғаларға байланысты оның «Ізі құтты» деген мағынадағы Ізғұтты атына ие болғаны айтылады. 
Ә
Әдебиет порталы
+1

Бұл түсінік кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда да кездеседі. Алайда есімнің нақты қай жылы және қандай ресми жағдайда өзгертілгенін көрсететін алғашқы архивтік құжат ашық дереккөздерде көрсетілмеген.

== Құнанбайдың серігі ==

Кейінгі тарихи-танымдық және әдеби еңбектерде Ізғұтты Құнанбайдың жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның Құнанбаймен бірге жүргені, ел ішіндегі істерге араласқаны және Құнанбайдың сенімді адамы болғаны баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ізғұттының қоғамдық қызметі мен ел ішіндегі беделіне қатысты мәліметтердің едәуір бөлігі кейінгі естеліктер мен тарихи-танымдық еңбектерде сақталған.

== Қажылық сапары ==

[[1874 жыл]]ы Құнанбай Өскенбайұлының [[Мекке]]ге жасаған қажылық сапарына Ізғұттының бірге барғаны туралы кейінгі деректер бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Ізғұттының Құнанбайдың ұзақ сапардағы серігі болғаны және Меккеде оның жанында жүргені баяндалады. Бұл оқиға [[Мұхтар Әуезов]]тің ''Абай жолы'' романындағы Ізғұтты бейнесімен де байланыстырылады. 
Ә
Әдебиет порталы

Құнанбайдың Меккеде ауырып, Ізғұттының оны көтеріп Қағбаға кіргізгені туралы әңгіме кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда кең тараған. Бұл оқиға Медетжан Ізғұттиновтың әулеттік деректерге сүйенген мақаласында да баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Алайда аталған оқиғаның XIX ғасырдағы түпнұсқа архивтік құжаты ашық жарияланбаған. Сондықтан оны энциклопедиялық мақалада кейінгі естелік және тарихи-танымдық дерек ретінде қарастырған жөн.

== Ақшоқыдағы жерленуі ==

Ізғұттының [[Ақшоқы]] қорымында жерленгені туралы бірнеше жария дерек бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйеніп, Ізғұттының Құнанбайдың қасына Ақшоқыдағы қорымға жерленгені айтылады. Естелікте қабір алдында тік қойылған белгі тас болғаны туралы да мәлімет келтіріледі. 
Ә
Әдебиет порталы

Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. Сол тізімде Ізғұтты Құнанбай Өскенбайұлы, Ысқақ Құнанбайұлы, Тәңірберді Құнанбайұлы және басқа адамдармен бірге қорымның бірінші қатарында берілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Ізғұттының ұрпақтары оның қабіріне 2007 жылы белгі тас пен ескерткіш орнатқаны туралы да мәлімет жарияланған. 
Ә
Әдебиет порталы

== Қайтыс болған жылы ==

Ізғұттының қайтыс болған жылы жөнінде қазіргі жария деректерде екі негізгі нұсқа бар.

'''1887 жыл''' — Ізғұттының немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйенген Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында көрсетілген. Бұл дерек бойынша Ізғұтты Құнанбайдан бір жыл кейін қайтыс болған. 
Ә
Әдебиет порталы

'''1908 жыл''' — Ақшоқы қорымындағы жерленгендер тізімінде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Бұл екі дерек өзара сәйкес келмейді. Сондықтан Ізғұттының нақты қайтыс болған жылын анықтау үшін архивтік құжаттар, метрлік жазбалар, жерлеу деректері және қабіртас жазуы сияқты бірінші реттік деректерді салыстырып зерттеу қажет.

== «Абай жолындағы» Ізғұтты ==

Ізғұтты [[Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы]]'' роман-эпопеясында Құнанбайға жақын адамдардың бірі ретінде бейнеленеді.

Романдағы Ізғұтты бейнесі тарихи тұлға туралы кейінгі шежірелік деректермен толық сәйкес келе бермейді. Медетжан Ізғұттинов өз мақаласында Әуезов шығармасындағы Ізғұтты бейнесінің оның шығу тегіне қатысты кейінгі шежірелік нұсқалардан өзгеше екенін атап өтеді. 
Ә
Әдебиет порталы

Сондықтан ''Абай жолы'' романындағы мәліметтерді Ізғұттының өмірбаянын дәлелдейтін дерек ретінде емес, оның көркем әдебиеттегі бейнесін сипаттайтын материал ретінде қарастырған жөн.

== Деректердің зерттелуі ==

Ізғұтты туралы мәліметтер әртүрлі сипаттағы дереккөздерде кездеседі. Олардың қатарында архивтік материалдарға сілтеме жасайтын зерттеулер, газет-журнал мақалалары, тарихи-танымдық еңбектер, ауызша тарих және Ізғұтты ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктер бар.

Қазіргі ашық деректерде оның өмірбаянының кейбір негізгі мәселелері — әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық дәрежесі және қайтыс болған жылы — біркелкі шешілмеген.

Сондықтан Ізғұтты туралы зерттеуде деректердің пайда болу тегін және олардың сипатын — архивтік құжат, жарияланған зерттеу, естелік немесе шежірелік мәлімет екенін — ажыратып қарастыру қажет.

== Сыртқы сілтемелер ==
*Медетжан Ізғұттинов. «Меккеде Құнанбайды арқалаған Ізғұтты» — Әдебиет порталы
*«Жойылсын жалғыз сөз соғыс деген» — «Орталық Қазақстан»
*«Құнанбай Өскенбаев ісі» — Абай академиясы
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>69q8rp10m17ldgt91s69ei3z18pilpl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658092</id>
      <parentid>3658091</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:00:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16923" sha1="pv8vhceg6qv4u8hx3jefseu2xfim1up" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}

{{Тұлға
 |Есімі                 = Ізғұтты Шибайұлы
 |Шынайы есімі          = Бақтыбай
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = Бақтыбай
 |Толық есімі           = Ізғұтты Шибайұлы (Сақауұлы)
 |Туған күні            = 1830 жыл
 |Туған жері            = Қарғыба өзенінің бойындағы Қараоба жері, Ақсуат өңірі
 |Қайтыс болған күні    = 1887 жыл (немесе басқа дерек бойынша 1908 жыл)
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = Ресей империясы
 |Ұлты                  = қазақ
 |Мансабы               = Тарихи тұлға, Құнанбай Өскенбайұлының серігі
 |Белсенді жылдары      = XIX ғасыр
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = Құнанбай қажының тәрбиесінде болған жақын серіктерінің бірі, Абай Құнанбайұлының замандасы, Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы кейіпкер
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Сақау (немесе Шибай)
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = Төртуыл (Мұрын) ішіндегі Нұран байдың әулеті
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = Зираты Ақшоқы қорымында орналасқан деген дерек бар
 |Commons               = 
}}

'''Ізғұтты Шибайұлы''' (шын есімі '''Бақтыбай'''; [[1830 жыл]] — [[1887 жыл]] немесе басқа дерек бойынша [[1908 жыл]]) — XIX ғасырда өмір сүрген тарихи тұлға. Кейінгі тарихи-танымдық еңбектер мен естеліктерде [[Құнанбай Өскенбайұлы]]ның тәрбиесінде болған және оның жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады. [[Абай Құнанбайұлы]]ның замандасы. Ізғұтты [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы (роман)|Абай жолы]]'' роман-эпопеясында да кейіпкер ретінде бейнеленген.

Ізғұттының өмірбаянына қатысты жарияланған деректер біркелкі емес. Әсіресе оның әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық қатынасы және қайтыс болған жылы жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктерге сүйенген зерттеуінде Ізғұттының әкесі Сақау және қайтыс болған жылы 1887 деп көрсетілсе, Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы басқа жария деректе «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деген мәлімет берілген.

== Өмірбаяны ==

Ізғұттының 1830 жылы туғаны туралы кейінгі бірнеше жарияланымда мәлімет кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның Ақсуат өңіріндегі Қарғыба өзенінің бойындағы Қараоба деген жерде дүниеге келгені және азан шақырып қойған аты Бақтыбай болғаны жазылған. Автор бұл мәліметтерді Абай мұражайында қызмет істеген Мұздыбай Бейсенбаевтың архивтік деректерімен және Ізғұттының ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктермен байланыстырады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ізғұттының әкесінің аты жөнінде жария деректерде айырмашылық бар. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның әкесі '''Сақау''', ал Сақау Мұрын ішіндегі Нұран байдың баласы болғаны көрсетіледі. Бұл нұсқада Сақаудан Мұхаметжан, Құдайберді, Сүлеймен, Бақтыбай, Шибай және Әлжан атты балалар тарайтыны баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ал Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде Ізғұтты '''Шибайұлы''' деп көрсетіліп, оның өмір сүрген жылдары 1830–1908 деп берілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Осыған байланысты Ізғұттының әкесінің аты жөніндегі мәселе қазіргі ашық жария деректер бойынша түпкілікті шешілген деп есептелмейді.

== Құнанбаймен байланысы ==

Ізғұттының Құнанбай ауылына келуі туралы бірнеше нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде Құнанбайдың туған қарындасы Тайбаланың Найманның Мұрын еліндегі Нұран байдың әулетіне ұзатылғаны және кейін Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына берілгені баяндалады. Бұл нұсқада Бақтыбай Құнанбайдың жиені ретінде сипатталады. Құнанбайдың оны өз ауылында тәрбиелеп өсіргені айтылады.&lt;ref&gt;Әдебиет порталы&lt;/ref&gt;

2023 жылы ''Орталық Қазақстан'' газетінде жарияланған мақалада да Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына алынғаны туралы осыған ұқсас нұсқа баяндалады. Мақала авторлары Ізғұттының «Құнанбаев» деген ата-текпен жазылғанын Омбы архивіндегі Құнанбай Өскенбаевтың ісінен кездестіргендерін мәлімдейді.&lt;ref&gt;«ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті
+1&lt;/ref&gt;

Алайда аталған газет материалында Ізғұттыға қатысты архив құжатының нақты парағы немесе оның жеке архивтік шифры жарияланбаған. Сондықтан «Ізғұтты Құнанбайдың туған ұлы болған» деген тұжырымды бұл мәліметтің негізінде біржақты бекітуге болмайды.

Құнанбай Өскенбаевқа қатысты Омбы архивіндегі істің бар екені Абай академиясының жариялаған архивтік материалдарымен расталады. Аталған іс кейін толық көшіріліп, деректанулық зерттеу ретінде жарияланған. 
A
Abai Academy
+1

== Ізғұтты есімінің қалыптасуы ==

Бақтыбайдың Ізғұтты аталуына байланысты шежірелік нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Бақтыбайдың Құнанбай ауылына келген кезеңінде Абайдың дүниеге келгені және Құнанбайдың аға сұлтан болғаны баяндалып, осы оқиғаларға байланысты оның «Ізі құтты» деген мағынадағы Ізғұтты атына ие болғаны айтылады. 
Ә
Әдебиет порталы
+1

Бұл түсінік кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда да кездеседі. Алайда есімнің нақты қай жылы және қандай ресми жағдайда өзгертілгенін көрсететін алғашқы архивтік құжат ашық дереккөздерде көрсетілмеген.

== Құнанбайдың серігі ==

Кейінгі тарихи-танымдық және әдеби еңбектерде Ізғұтты Құнанбайдың жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның Құнанбаймен бірге жүргені, ел ішіндегі істерге араласқаны және Құнанбайдың сенімді адамы болғаны баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ізғұттының қоғамдық қызметі мен ел ішіндегі беделіне қатысты мәліметтердің едәуір бөлігі кейінгі естеліктер мен тарихи-танымдық еңбектерде сақталған.

== Қажылық сапары ==

[[1874 жыл]]ы Құнанбай Өскенбайұлының [[Мекке]]ге жасаған қажылық сапарына Ізғұттының бірге барғаны туралы кейінгі деректер бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Ізғұттының Құнанбайдың ұзақ сапардағы серігі болғаны және Меккеде оның жанында жүргені баяндалады. Бұл оқиға [[Мұхтар Әуезов]]тің ''Абай жолы'' романындағы Ізғұтты бейнесімен де байланыстырылады. 
Ә
Әдебиет порталы

Құнанбайдың Меккеде ауырып, Ізғұттының оны көтеріп Қағбаға кіргізгені туралы әңгіме кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда кең тараған. Бұл оқиға Медетжан Ізғұттиновтың әулеттік деректерге сүйенген мақаласында да баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Алайда аталған оқиғаның XIX ғасырдағы түпнұсқа архивтік құжаты ашық жарияланбаған. Сондықтан оны энциклопедиялық мақалада кейінгі естелік және тарихи-танымдық дерек ретінде қарастырған жөн.

== Ақшоқыдағы жерленуі ==

Ізғұттының [[Ақшоқы]] қорымында жерленгені туралы бірнеше жария дерек бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйеніп, Ізғұттының Құнанбайдың қасына Ақшоқыдағы қорымға жерленгені айтылады. Естелікте қабір алдында тік қойылған белгі тас болғаны туралы да мәлімет келтіріледі. 
Ә
Әдебиет порталы

Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. Сол тізімде Ізғұтты Құнанбай Өскенбайұлы, Ысқақ Құнанбайұлы, Тәңірберді Құнанбайұлы және басқа адамдармен бірге қорымның бірінші қатарында берілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Ізғұттының ұрпақтары оның қабіріне 2007 жылы белгі тас пен ескерткіш орнатқаны туралы да мәлімет жарияланған. 
Ә
Әдебиет порталы

== Қайтыс болған жылы ==

Ізғұттының қайтыс болған жылы жөнінде қазіргі жария деректерде екі негізгі нұсқа бар.

'''1887 жыл''' — Ізғұттының немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйенген Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында көрсетілген. Бұл дерек бойынша Ізғұтты Құнанбайдан бір жыл кейін қайтыс болған. 
Ә
Әдебиет порталы

'''1908 жыл''' — Ақшоқы қорымындағы жерленгендер тізімінде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Бұл екі дерек өзара сәйкес келмейді. Сондықтан Ізғұттының нақты қайтыс болған жылын анықтау үшін архивтік құжаттар, метрлік жазбалар, жерлеу деректері және қабіртас жазуы сияқты бірінші реттік деректерді салыстырып зерттеу қажет.

== «Абай жолындағы» Ізғұтты ==

Ізғұтты [[Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы]]'' роман-эпопеясында Құнанбайға жақын адамдардың бірі ретінде бейнеленеді.

Романдағы Ізғұтты бейнесі тарихи тұлға туралы кейінгі шежірелік деректермен толық сәйкес келе бермейді. Медетжан Ізғұттинов өз мақаласында Әуезов шығармасындағы Ізғұтты бейнесінің оның шығу тегіне қатысты кейінгі шежірелік нұсқалардан өзгеше екенін атап өтеді. 
Ә
Әдебиет порталы

Сондықтан ''Абай жолы'' романындағы мәліметтерді Ізғұттының өмірбаянын дәлелдейтін дерек ретінде емес, оның көркем әдебиеттегі бейнесін сипаттайтын материал ретінде қарастырған жөн.

== Деректердің зерттелуі ==

Ізғұтты туралы мәліметтер әртүрлі сипаттағы дереккөздерде кездеседі. Олардың қатарында архивтік материалдарға сілтеме жасайтын зерттеулер, газет-журнал мақалалары, тарихи-танымдық еңбектер, ауызша тарих және Ізғұтты ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктер бар.

Қазіргі ашық деректерде оның өмірбаянының кейбір негізгі мәселелері — әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық дәрежесі және қайтыс болған жылы — біркелкі шешілмеген.

Сондықтан Ізғұтты туралы зерттеуде деректердің пайда болу тегін және олардың сипатын — архивтік құжат, жарияланған зерттеу, естелік немесе шежірелік мәлімет екенін — ажыратып қарастыру қажет.

== Сыртқы сілтемелер ==
*Медетжан Ізғұттинов. «Меккеде Құнанбайды арқалаған Ізғұтты» — Әдебиет порталы
*«Жойылсын жалғыз сөз соғыс деген» — «Орталық Қазақстан»
*«Құнанбай Өскенбаев ісі» — Абай академиясы
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>pv8vhceg6qv4u8hx3jefseu2xfim1up</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658093</id>
      <parentid>3658092</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:01:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16935" sha1="117uzjomlup16oy4szl8dklpcjrfq6q" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}

{{Тұлға
 |Есімі                 = Ізғұтты Шибайұлы
 |Шынайы есімі          = Бақтыбай
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = Бақтыбай
 |Толық есімі           = Ізғұтты Шибайұлы (Сақауұлы)
 |Туған күні            = [[1830 жыл]]
 |Туған жері            = Қарғыба өзенінің бойындағы Қараоба жері, Ақсуат өңірі
 |Қайтыс болған күні    = [[1887 жыл]] (немесе басқа дерек бойынша 1908 жыл)
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{Ресей империясы}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = [[Құнанбай Өскенбайұлы]]ның серігі
 |Белсенді жылдары      = XIX ғасыр
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = Құнанбай қажының тәрбиесінде болған жақын серіктерінің бірі, Абай Құнанбайұлының замандасы, Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы кейіпкер
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Сақау (немесе Шибай)
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = Төртуыл (Мұрын) ішіндегі Нұран байдың әулеті
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = Зираты Ақшоқы қорымында орналасқан деген дерек бар
 |Commons               = 
}}

'''Ізғұтты Шибайұлы''' (шын есімі '''Бақтыбай'''; [[1830 жыл]] — [[1887 жыл]] немесе басқа дерек бойынша [[1908 жыл]]) — XIX ғасырда өмір сүрген тарихи тұлға. Кейінгі тарихи-танымдық еңбектер мен естеліктерде [[Құнанбай Өскенбайұлы]]ның тәрбиесінде болған және оның жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады. [[Абай Құнанбайұлы]]ның замандасы. Ізғұтты [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы (роман)|Абай жолы]]'' роман-эпопеясында да кейіпкер ретінде бейнеленген.

Ізғұттының өмірбаянына қатысты жарияланған деректер біркелкі емес. Әсіресе оның әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық қатынасы және қайтыс болған жылы жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктерге сүйенген зерттеуінде Ізғұттының әкесі Сақау және қайтыс болған жылы 1887 деп көрсетілсе, Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы басқа жария деректе «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деген мәлімет берілген.

== Өмірбаяны ==

Ізғұттының 1830 жылы туғаны туралы кейінгі бірнеше жарияланымда мәлімет кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның Ақсуат өңіріндегі Қарғыба өзенінің бойындағы Қараоба деген жерде дүниеге келгені және азан шақырып қойған аты Бақтыбай болғаны жазылған. Автор бұл мәліметтерді Абай мұражайында қызмет істеген Мұздыбай Бейсенбаевтың архивтік деректерімен және Ізғұттының ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктермен байланыстырады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ізғұттының әкесінің аты жөнінде жария деректерде айырмашылық бар. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның әкесі '''Сақау''', ал Сақау Мұрын ішіндегі Нұран байдың баласы болғаны көрсетіледі. Бұл нұсқада Сақаудан Мұхаметжан, Құдайберді, Сүлеймен, Бақтыбай, Шибай және Әлжан атты балалар тарайтыны баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ал Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде Ізғұтты '''Шибайұлы''' деп көрсетіліп, оның өмір сүрген жылдары 1830–1908 деп берілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Осыған байланысты Ізғұттының әкесінің аты жөніндегі мәселе қазіргі ашық жария деректер бойынша түпкілікті шешілген деп есептелмейді.

== Құнанбаймен байланысы ==

Ізғұттының Құнанбай ауылына келуі туралы бірнеше нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде Құнанбайдың туған қарындасы Тайбаланың Найманның Мұрын еліндегі Нұран байдың әулетіне ұзатылғаны және кейін Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына берілгені баяндалады. Бұл нұсқада Бақтыбай Құнанбайдың жиені ретінде сипатталады. Құнанбайдың оны өз ауылында тәрбиелеп өсіргені айтылады.&lt;ref&gt;Әдебиет порталы&lt;/ref&gt;

2023 жылы ''Орталық Қазақстан'' газетінде жарияланған мақалада да Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына алынғаны туралы осыған ұқсас нұсқа баяндалады. Мақала авторлары Ізғұттының «Құнанбаев» деген ата-текпен жазылғанын Омбы архивіндегі Құнанбай Өскенбаевтың ісінен кездестіргендерін мәлімдейді.&lt;ref&gt;«ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті
+1&lt;/ref&gt;

Алайда аталған газет материалында Ізғұттыға қатысты архив құжатының нақты парағы немесе оның жеке архивтік шифры жарияланбаған. Сондықтан «Ізғұтты Құнанбайдың туған ұлы болған» деген тұжырымды бұл мәліметтің негізінде біржақты бекітуге болмайды.

Құнанбай Өскенбаевқа қатысты Омбы архивіндегі істің бар екені Абай академиясының жариялаған архивтік материалдарымен расталады. Аталған іс кейін толық көшіріліп, деректанулық зерттеу ретінде жарияланған. 
A
Abai Academy
+1

== Ізғұтты есімінің қалыптасуы ==

Бақтыбайдың Ізғұтты аталуына байланысты шежірелік нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Бақтыбайдың Құнанбай ауылына келген кезеңінде Абайдың дүниеге келгені және Құнанбайдың аға сұлтан болғаны баяндалып, осы оқиғаларға байланысты оның «Ізі құтты» деген мағынадағы Ізғұтты атына ие болғаны айтылады. 
Ә
Әдебиет порталы
+1

Бұл түсінік кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда да кездеседі. Алайда есімнің нақты қай жылы және қандай ресми жағдайда өзгертілгенін көрсететін алғашқы архивтік құжат ашық дереккөздерде көрсетілмеген.

== Құнанбайдың серігі ==

Кейінгі тарихи-танымдық және әдеби еңбектерде Ізғұтты Құнанбайдың жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның Құнанбаймен бірге жүргені, ел ішіндегі істерге араласқаны және Құнанбайдың сенімді адамы болғаны баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ізғұттының қоғамдық қызметі мен ел ішіндегі беделіне қатысты мәліметтердің едәуір бөлігі кейінгі естеліктер мен тарихи-танымдық еңбектерде сақталған.

== Қажылық сапары ==

[[1874 жыл]]ы Құнанбай Өскенбайұлының [[Мекке]]ге жасаған қажылық сапарына Ізғұттының бірге барғаны туралы кейінгі деректер бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Ізғұттының Құнанбайдың ұзақ сапардағы серігі болғаны және Меккеде оның жанында жүргені баяндалады. Бұл оқиға [[Мұхтар Әуезов]]тің ''Абай жолы'' романындағы Ізғұтты бейнесімен де байланыстырылады. 
Ә
Әдебиет порталы

Құнанбайдың Меккеде ауырып, Ізғұттының оны көтеріп Қағбаға кіргізгені туралы әңгіме кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда кең тараған. Бұл оқиға Медетжан Ізғұттиновтың әулеттік деректерге сүйенген мақаласында да баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Алайда аталған оқиғаның XIX ғасырдағы түпнұсқа архивтік құжаты ашық жарияланбаған. Сондықтан оны энциклопедиялық мақалада кейінгі естелік және тарихи-танымдық дерек ретінде қарастырған жөн.

== Ақшоқыдағы жерленуі ==

Ізғұттының [[Ақшоқы]] қорымында жерленгені туралы бірнеше жария дерек бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйеніп, Ізғұттының Құнанбайдың қасына Ақшоқыдағы қорымға жерленгені айтылады. Естелікте қабір алдында тік қойылған белгі тас болғаны туралы да мәлімет келтіріледі. 
Ә
Әдебиет порталы

Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. Сол тізімде Ізғұтты Құнанбай Өскенбайұлы, Ысқақ Құнанбайұлы, Тәңірберді Құнанбайұлы және басқа адамдармен бірге қорымның бірінші қатарында берілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Ізғұттының ұрпақтары оның қабіріне 2007 жылы белгі тас пен ескерткіш орнатқаны туралы да мәлімет жарияланған. 
Ә
Әдебиет порталы

== Қайтыс болған жылы ==

Ізғұттының қайтыс болған жылы жөнінде қазіргі жария деректерде екі негізгі нұсқа бар.

'''1887 жыл''' — Ізғұттының немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйенген Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында көрсетілген. Бұл дерек бойынша Ізғұтты Құнанбайдан бір жыл кейін қайтыс болған. 
Ә
Әдебиет порталы

'''1908 жыл''' — Ақшоқы қорымындағы жерленгендер тізімінде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Бұл екі дерек өзара сәйкес келмейді. Сондықтан Ізғұттының нақты қайтыс болған жылын анықтау үшін архивтік құжаттар, метрлік жазбалар, жерлеу деректері және қабіртас жазуы сияқты бірінші реттік деректерді салыстырып зерттеу қажет.

== «Абай жолындағы» Ізғұтты ==

Ізғұтты [[Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы]]'' роман-эпопеясында Құнанбайға жақын адамдардың бірі ретінде бейнеленеді.

Романдағы Ізғұтты бейнесі тарихи тұлға туралы кейінгі шежірелік деректермен толық сәйкес келе бермейді. Медетжан Ізғұттинов өз мақаласында Әуезов шығармасындағы Ізғұтты бейнесінің оның шығу тегіне қатысты кейінгі шежірелік нұсқалардан өзгеше екенін атап өтеді. 
Ә
Әдебиет порталы

Сондықтан ''Абай жолы'' романындағы мәліметтерді Ізғұттының өмірбаянын дәлелдейтін дерек ретінде емес, оның көркем әдебиеттегі бейнесін сипаттайтын материал ретінде қарастырған жөн.

== Деректердің зерттелуі ==

Ізғұтты туралы мәліметтер әртүрлі сипаттағы дереккөздерде кездеседі. Олардың қатарында архивтік материалдарға сілтеме жасайтын зерттеулер, газет-журнал мақалалары, тарихи-танымдық еңбектер, ауызша тарих және Ізғұтты ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктер бар.

Қазіргі ашық деректерде оның өмірбаянының кейбір негізгі мәселелері — әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық дәрежесі және қайтыс болған жылы — біркелкі шешілмеген.

Сондықтан Ізғұтты туралы зерттеуде деректердің пайда болу тегін және олардың сипатын — архивтік құжат, жарияланған зерттеу, естелік немесе шежірелік мәлімет екенін — ажыратып қарастыру қажет.

== Сыртқы сілтемелер ==
*Медетжан Ізғұттинов. «Меккеде Құнанбайды арқалаған Ізғұтты» — Әдебиет порталы
*«Жойылсын жалғыз сөз соғыс деген» — «Орталық Қазақстан»
*«Құнанбай Өскенбаев ісі» — Абай академиясы
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>117uzjomlup16oy4szl8dklpcjrfq6q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658094</id>
      <parentid>3658093</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:02:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16935" sha1="ltojvm1wgvynpkq7lfuj6jqlhseo9i9" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}

{{Тұлға
 |Есімі                 = Ізғұтты Шибайұлы
 |Шынайы есімі          = Бақтыбай
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = Бақтыбай
 |Толық есімі           = Ізғұтты Шибайұлы (Сақауұлы)
 |Туған күні            = [[1830 жыл]]
 |Туған жері            = Қарғыба өзенінің бойындағы Қараоба жері, Ақсуат өңірі
 |Қайтыс болған күні    = [[1887 жыл]] (немесе басқа дерек бойынша 1908 жыл)
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = [[Ресей империясы]]
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = [[Құнанбай Өскенбайұлы]]ның серігі
 |Белсенді жылдары      = XIX ғасыр
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = Құнанбай қажының тәрбиесінде болған жақын серіктерінің бірі, Абай Құнанбайұлының замандасы, Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы кейіпкер
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Сақау (немесе Шибай)
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = Төртуыл (Мұрын) ішіндегі Нұран байдың әулеті
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = Зираты Ақшоқы қорымында орналасқан деген дерек бар
 |Commons               = 
}}

'''Ізғұтты Шибайұлы''' (шын есімі '''Бақтыбай'''; [[1830 жыл]] — [[1887 жыл]] немесе басқа дерек бойынша [[1908 жыл]]) — XIX ғасырда өмір сүрген тарихи тұлға. Кейінгі тарихи-танымдық еңбектер мен естеліктерде [[Құнанбай Өскенбайұлы]]ның тәрбиесінде болған және оның жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады. [[Абай Құнанбайұлы]]ның замандасы. Ізғұтты [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы (роман)|Абай жолы]]'' роман-эпопеясында да кейіпкер ретінде бейнеленген.

Ізғұттының өмірбаянына қатысты жарияланған деректер біркелкі емес. Әсіресе оның әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық қатынасы және қайтыс болған жылы жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктерге сүйенген зерттеуінде Ізғұттының әкесі Сақау және қайтыс болған жылы 1887 деп көрсетілсе, Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы басқа жария деректе «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деген мәлімет берілген.

== Өмірбаяны ==

Ізғұттының 1830 жылы туғаны туралы кейінгі бірнеше жарияланымда мәлімет кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның Ақсуат өңіріндегі Қарғыба өзенінің бойындағы Қараоба деген жерде дүниеге келгені және азан шақырып қойған аты Бақтыбай болғаны жазылған. Автор бұл мәліметтерді Абай мұражайында қызмет істеген Мұздыбай Бейсенбаевтың архивтік деректерімен және Ізғұттының ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктермен байланыстырады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ізғұттының әкесінің аты жөнінде жария деректерде айырмашылық бар. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның әкесі '''Сақау''', ал Сақау Мұрын ішіндегі Нұран байдың баласы болғаны көрсетіледі. Бұл нұсқада Сақаудан Мұхаметжан, Құдайберді, Сүлеймен, Бақтыбай, Шибай және Әлжан атты балалар тарайтыны баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ал Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде Ізғұтты '''Шибайұлы''' деп көрсетіліп, оның өмір сүрген жылдары 1830–1908 деп берілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Осыған байланысты Ізғұттының әкесінің аты жөніндегі мәселе қазіргі ашық жария деректер бойынша түпкілікті шешілген деп есептелмейді.

== Құнанбаймен байланысы ==

Ізғұттының Құнанбай ауылына келуі туралы бірнеше нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде Құнанбайдың туған қарындасы Тайбаланың Найманның Мұрын еліндегі Нұран байдың әулетіне ұзатылғаны және кейін Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына берілгені баяндалады. Бұл нұсқада Бақтыбай Құнанбайдың жиені ретінде сипатталады. Құнанбайдың оны өз ауылында тәрбиелеп өсіргені айтылады.&lt;ref&gt;Әдебиет порталы&lt;/ref&gt;

2023 жылы ''Орталық Қазақстан'' газетінде жарияланған мақалада да Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына алынғаны туралы осыған ұқсас нұсқа баяндалады. Мақала авторлары Ізғұттының «Құнанбаев» деген ата-текпен жазылғанын Омбы архивіндегі Құнанбай Өскенбаевтың ісінен кездестіргендерін мәлімдейді.&lt;ref&gt;«ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті
+1&lt;/ref&gt;

Алайда аталған газет материалында Ізғұттыға қатысты архив құжатының нақты парағы немесе оның жеке архивтік шифры жарияланбаған. Сондықтан «Ізғұтты Құнанбайдың туған ұлы болған» деген тұжырымды бұл мәліметтің негізінде біржақты бекітуге болмайды.

Құнанбай Өскенбаевқа қатысты Омбы архивіндегі істің бар екені Абай академиясының жариялаған архивтік материалдарымен расталады. Аталған іс кейін толық көшіріліп, деректанулық зерттеу ретінде жарияланған. 
A
Abai Academy
+1

== Ізғұтты есімінің қалыптасуы ==

Бақтыбайдың Ізғұтты аталуына байланысты шежірелік нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Бақтыбайдың Құнанбай ауылына келген кезеңінде Абайдың дүниеге келгені және Құнанбайдың аға сұлтан болғаны баяндалып, осы оқиғаларға байланысты оның «Ізі құтты» деген мағынадағы Ізғұтты атына ие болғаны айтылады. 
Ә
Әдебиет порталы
+1

Бұл түсінік кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда да кездеседі. Алайда есімнің нақты қай жылы және қандай ресми жағдайда өзгертілгенін көрсететін алғашқы архивтік құжат ашық дереккөздерде көрсетілмеген.

== Құнанбайдың серігі ==

Кейінгі тарихи-танымдық және әдеби еңбектерде Ізғұтты Құнанбайдың жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның Құнанбаймен бірге жүргені, ел ішіндегі істерге араласқаны және Құнанбайдың сенімді адамы болғаны баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ізғұттының қоғамдық қызметі мен ел ішіндегі беделіне қатысты мәліметтердің едәуір бөлігі кейінгі естеліктер мен тарихи-танымдық еңбектерде сақталған.

== Қажылық сапары ==

[[1874 жыл]]ы Құнанбай Өскенбайұлының [[Мекке]]ге жасаған қажылық сапарына Ізғұттының бірге барғаны туралы кейінгі деректер бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Ізғұттының Құнанбайдың ұзақ сапардағы серігі болғаны және Меккеде оның жанында жүргені баяндалады. Бұл оқиға [[Мұхтар Әуезов]]тің ''Абай жолы'' романындағы Ізғұтты бейнесімен де байланыстырылады. 
Ә
Әдебиет порталы

Құнанбайдың Меккеде ауырып, Ізғұттының оны көтеріп Қағбаға кіргізгені туралы әңгіме кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда кең тараған. Бұл оқиға Медетжан Ізғұттиновтың әулеттік деректерге сүйенген мақаласында да баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Алайда аталған оқиғаның XIX ғасырдағы түпнұсқа архивтік құжаты ашық жарияланбаған. Сондықтан оны энциклопедиялық мақалада кейінгі естелік және тарихи-танымдық дерек ретінде қарастырған жөн.

== Ақшоқыдағы жерленуі ==

Ізғұттының [[Ақшоқы]] қорымында жерленгені туралы бірнеше жария дерек бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйеніп, Ізғұттының Құнанбайдың қасына Ақшоқыдағы қорымға жерленгені айтылады. Естелікте қабір алдында тік қойылған белгі тас болғаны туралы да мәлімет келтіріледі. 
Ә
Әдебиет порталы

Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. Сол тізімде Ізғұтты Құнанбай Өскенбайұлы, Ысқақ Құнанбайұлы, Тәңірберді Құнанбайұлы және басқа адамдармен бірге қорымның бірінші қатарында берілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Ізғұттының ұрпақтары оның қабіріне 2007 жылы белгі тас пен ескерткіш орнатқаны туралы да мәлімет жарияланған. 
Ә
Әдебиет порталы

== Қайтыс болған жылы ==

Ізғұттының қайтыс болған жылы жөнінде қазіргі жария деректерде екі негізгі нұсқа бар.

'''1887 жыл''' — Ізғұттының немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйенген Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында көрсетілген. Бұл дерек бойынша Ізғұтты Құнанбайдан бір жыл кейін қайтыс болған. 
Ә
Әдебиет порталы

'''1908 жыл''' — Ақшоқы қорымындағы жерленгендер тізімінде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Бұл екі дерек өзара сәйкес келмейді. Сондықтан Ізғұттының нақты қайтыс болған жылын анықтау үшін архивтік құжаттар, метрлік жазбалар, жерлеу деректері және қабіртас жазуы сияқты бірінші реттік деректерді салыстырып зерттеу қажет.

== «Абай жолындағы» Ізғұтты ==

Ізғұтты [[Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы]]'' роман-эпопеясында Құнанбайға жақын адамдардың бірі ретінде бейнеленеді.

Романдағы Ізғұтты бейнесі тарихи тұлға туралы кейінгі шежірелік деректермен толық сәйкес келе бермейді. Медетжан Ізғұттинов өз мақаласында Әуезов шығармасындағы Ізғұтты бейнесінің оның шығу тегіне қатысты кейінгі шежірелік нұсқалардан өзгеше екенін атап өтеді. 
Ә
Әдебиет порталы

Сондықтан ''Абай жолы'' романындағы мәліметтерді Ізғұттының өмірбаянын дәлелдейтін дерек ретінде емес, оның көркем әдебиеттегі бейнесін сипаттайтын материал ретінде қарастырған жөн.

== Деректердің зерттелуі ==

Ізғұтты туралы мәліметтер әртүрлі сипаттағы дереккөздерде кездеседі. Олардың қатарында архивтік материалдарға сілтеме жасайтын зерттеулер, газет-журнал мақалалары, тарихи-танымдық еңбектер, ауызша тарих және Ізғұтты ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктер бар.

Қазіргі ашық деректерде оның өмірбаянының кейбір негізгі мәселелері — әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық дәрежесі және қайтыс болған жылы — біркелкі шешілмеген.

Сондықтан Ізғұтты туралы зерттеуде деректердің пайда болу тегін және олардың сипатын — архивтік құжат, жарияланған зерттеу, естелік немесе шежірелік мәлімет екенін — ажыратып қарастыру қажет.

== Сыртқы сілтемелер ==
*Медетжан Ізғұттинов. «Меккеде Құнанбайды арқалаған Ізғұтты» — Әдебиет порталы
*«Жойылсын жалғыз сөз соғыс деген» — «Орталық Қазақстан»
*«Құнанбай Өскенбаев ісі» — Абай академиясы
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>ltojvm1wgvynpkq7lfuj6jqlhseo9i9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658095</id>
      <parentid>3658094</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:03:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16872" sha1="3fo98eydursp69h12csd5ddact9xyh5" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}

{{Тұлға
 |Есімі                 = Ізғұтты Шибайұлы
 |Шынайы есімі          = Бақтыбай
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = Бақтыбай
 |Толық есімі           = Ізғұтты Шибайұлы (Сақауұлы)
 |Туған күні            = [[1830 жыл]]
 |Туған жері            = Қарғыба өзенінің бойындағы Қараоба жері, Ақсуат өңірі
 |Қайтыс болған күні    = [[1887 жыл]] (немесе басқа дерек бойынша 1908 жыл)
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = [[Ресей империясы]]
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = [[Құнанбай Өскенбайұлы]]ның серігі
 |Белсенді жылдары      = XIX ғасыр
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = Құнанбай қажының тәрбиесінде болған жақын серіктерінің бірі, Абай Құнанбайұлының замандасы, Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы кейіпкер
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Сақау (немесе Шибай)
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = Төртуыл (Мұрын) ішіндегі Нұран байдың әулеті
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = Зираты Ақшоқы қорымында орналасқан деген дерек бар
 |Commons               = 
}}

'''Ізғұтты Шибайұлы''' (шын есімі '''Бақтыбай'''; [[1830 жыл]] — [[1887 жыл]] немесе басқа дерек бойынша [[1908 жыл]]) — XIX ғасырда өмір сүрген тарихи тұлға. Кейінгі тарихи-танымдық еңбектер мен естеліктерде [[Құнанбай Өскенбайұлы]]ның тәрбиесінде болған және оның жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады. [[Абай Құнанбайұлы]]ның замандасы. Ізғұтты [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы (роман)|Абай жолы]]'' роман-эпопеясында да кейіпкер ретінде бейнеленген.

Ізғұттының өмірбаянына қатысты жарияланған деректер біркелкі емес. Әсіресе оның әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық қатынасы және қайтыс болған жылы жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктерге сүйенген зерттеуінде Ізғұттының әкесі Сақау және қайтыс болған жылы 1887 деп көрсетілсе, Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы басқа жария деректе «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деген мәлімет берілген.

== Өмірбаяны ==

Ізғұттының 1830 жылы туғаны туралы кейінгі бірнеше жарияланымда мәлімет кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның Ақсуат өңіріндегі Қарғыба өзенінің бойындағы Қараоба деген жерде дүниеге келгені және азан шақырып қойған аты Бақтыбай болғаны жазылған. Автор бұл мәліметтерді Абай мұражайында қызмет істеген Мұздыбай Бейсенбаевтың архивтік деректерімен және Ізғұттының ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктермен байланыстырады. Ізғұттының әкесінің аты жөнінде жария деректерде айырмашылық бар. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның әкесі '''Сақау''', ал Сақау Мұрын ішіндегі Нұран байдың баласы болғаны көрсетіледі. Бұл нұсқада Сақаудан Мұхаметжан, Құдайберді, Сүлеймен, Бақтыбай, Шибай және Әлжан атты балалар тарайтыны баяндалады. Ал Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде Ізғұтты '''Шибайұлы''' деп көрсетіліп, оның өмір сүрген жылдары 1830–1908 деп берілген.&lt;ref&gt;ulylar-urpaqtary.kz&lt;/ref&gt;

Осыған байланысты Ізғұттының әкесінің аты жөніндегі мәселе қазіргі ашық жария деректер бойынша түпкілікті шешілген деп есептелмейді.

== Құнанбаймен байланысы ==

Ізғұттының Құнанбай ауылына келуі туралы бірнеше нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде Құнанбайдың туған қарындасы Тайбаланың Найманның Мұрын еліндегі Нұран байдың әулетіне ұзатылғаны және кейін Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына берілгені баяндалады. Бұл нұсқада Бақтыбай Құнанбайдың жиені ретінде сипатталады. Құнанбайдың оны өз ауылында тәрбиелеп өсіргені айтылады.&lt;ref&gt;Әдебиет порталы&lt;/ref&gt;

2023 жылы ''Орталық Қазақстан'' газетінде жарияланған мақалада да Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына алынғаны туралы осыған ұқсас нұсқа баяндалады. Мақала авторлары Ізғұттының «Құнанбаев» деген ата-текпен жазылғанын Омбы архивіндегі Құнанбай Өскенбаевтың ісінен кездестіргендерін мәлімдейді.&lt;ref&gt;«ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті
+1&lt;/ref&gt;

Алайда аталған газет материалында Ізғұттыға қатысты архив құжатының нақты парағы немесе оның жеке архивтік шифры жарияланбаған. Сондықтан «Ізғұтты Құнанбайдың туған ұлы болған» деген тұжырымды бұл мәліметтің негізінде біржақты бекітуге болмайды.

Құнанбай Өскенбаевқа қатысты Омбы архивіндегі істің бар екені Абай академиясының жариялаған архивтік материалдарымен расталады. Аталған іс кейін толық көшіріліп, деректанулық зерттеу ретінде жарияланған. 
A
Abai Academy
+1

== Ізғұтты есімінің қалыптасуы ==

Бақтыбайдың Ізғұтты аталуына байланысты шежірелік нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Бақтыбайдың Құнанбай ауылына келген кезеңінде Абайдың дүниеге келгені және Құнанбайдың аға сұлтан болғаны баяндалып, осы оқиғаларға байланысты оның «Ізі құтты» деген мағынадағы Ізғұтты атына ие болғаны айтылады. 
Ә
Әдебиет порталы
+1

Бұл түсінік кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда да кездеседі. Алайда есімнің нақты қай жылы және қандай ресми жағдайда өзгертілгенін көрсететін алғашқы архивтік құжат ашық дереккөздерде көрсетілмеген.

== Құнанбайдың серігі ==

Кейінгі тарихи-танымдық және әдеби еңбектерде Ізғұтты Құнанбайдың жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның Құнанбаймен бірге жүргені, ел ішіндегі істерге араласқаны және Құнанбайдың сенімді адамы болғаны баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ізғұттының қоғамдық қызметі мен ел ішіндегі беделіне қатысты мәліметтердің едәуір бөлігі кейінгі естеліктер мен тарихи-танымдық еңбектерде сақталған.

== Қажылық сапары ==

[[1874 жыл]]ы Құнанбай Өскенбайұлының [[Мекке]]ге жасаған қажылық сапарына Ізғұттының бірге барғаны туралы кейінгі деректер бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Ізғұттының Құнанбайдың ұзақ сапардағы серігі болғаны және Меккеде оның жанында жүргені баяндалады. Бұл оқиға [[Мұхтар Әуезов]]тің ''Абай жолы'' романындағы Ізғұтты бейнесімен де байланыстырылады. 
Ә
Әдебиет порталы

Құнанбайдың Меккеде ауырып, Ізғұттының оны көтеріп Қағбаға кіргізгені туралы әңгіме кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда кең тараған. Бұл оқиға Медетжан Ізғұттиновтың әулеттік деректерге сүйенген мақаласында да баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Алайда аталған оқиғаның XIX ғасырдағы түпнұсқа архивтік құжаты ашық жарияланбаған. Сондықтан оны энциклопедиялық мақалада кейінгі естелік және тарихи-танымдық дерек ретінде қарастырған жөн.

== Ақшоқыдағы жерленуі ==

Ізғұттының [[Ақшоқы]] қорымында жерленгені туралы бірнеше жария дерек бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйеніп, Ізғұттының Құнанбайдың қасына Ақшоқыдағы қорымға жерленгені айтылады. Естелікте қабір алдында тік қойылған белгі тас болғаны туралы да мәлімет келтіріледі. 
Ә
Әдебиет порталы

Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. Сол тізімде Ізғұтты Құнанбай Өскенбайұлы, Ысқақ Құнанбайұлы, Тәңірберді Құнанбайұлы және басқа адамдармен бірге қорымның бірінші қатарында берілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Ізғұттының ұрпақтары оның қабіріне 2007 жылы белгі тас пен ескерткіш орнатқаны туралы да мәлімет жарияланған. 
Ә
Әдебиет порталы

== Қайтыс болған жылы ==

Ізғұттының қайтыс болған жылы жөнінде қазіргі жария деректерде екі негізгі нұсқа бар.

'''1887 жыл''' — Ізғұттының немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйенген Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында көрсетілген. Бұл дерек бойынша Ізғұтты Құнанбайдан бір жыл кейін қайтыс болған. 
Ә
Әдебиет порталы

'''1908 жыл''' — Ақшоқы қорымындағы жерленгендер тізімінде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Бұл екі дерек өзара сәйкес келмейді. Сондықтан Ізғұттының нақты қайтыс болған жылын анықтау үшін архивтік құжаттар, метрлік жазбалар, жерлеу деректері және қабіртас жазуы сияқты бірінші реттік деректерді салыстырып зерттеу қажет.

== «Абай жолындағы» Ізғұтты ==

Ізғұтты [[Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы]]'' роман-эпопеясында Құнанбайға жақын адамдардың бірі ретінде бейнеленеді.

Романдағы Ізғұтты бейнесі тарихи тұлға туралы кейінгі шежірелік деректермен толық сәйкес келе бермейді. Медетжан Ізғұттинов өз мақаласында Әуезов шығармасындағы Ізғұтты бейнесінің оның шығу тегіне қатысты кейінгі шежірелік нұсқалардан өзгеше екенін атап өтеді. 
Ә
Әдебиет порталы

Сондықтан ''Абай жолы'' романындағы мәліметтерді Ізғұттының өмірбаянын дәлелдейтін дерек ретінде емес, оның көркем әдебиеттегі бейнесін сипаттайтын материал ретінде қарастырған жөн.

== Деректердің зерттелуі ==

Ізғұтты туралы мәліметтер әртүрлі сипаттағы дереккөздерде кездеседі. Олардың қатарында архивтік материалдарға сілтеме жасайтын зерттеулер, газет-журнал мақалалары, тарихи-танымдық еңбектер, ауызша тарих және Ізғұтты ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктер бар.

Қазіргі ашық деректерде оның өмірбаянының кейбір негізгі мәселелері — әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық дәрежесі және қайтыс болған жылы — біркелкі шешілмеген.

Сондықтан Ізғұтты туралы зерттеуде деректердің пайда болу тегін және олардың сипатын — архивтік құжат, жарияланған зерттеу, естелік немесе шежірелік мәлімет екенін — ажыратып қарастыру қажет.

== Сыртқы сілтемелер ==
*Медетжан Ізғұттинов. «Меккеде Құнанбайды арқалаған Ізғұтты» — Әдебиет порталы
*«Жойылсын жалғыз сөз соғыс деген» — «Орталық Қазақстан»
*«Құнанбай Өскенбаев ісі» — Абай академиясы
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>3fo98eydursp69h12csd5ddact9xyh5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658096</id>
      <parentid>3658095</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:04:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16800" sha1="6tej2c35cx5jqdd7b9q8erto03orqnz" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Ізғұтты Шибайұлы
 |Шынайы есімі          = Бақтыбай
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = Бақтыбай
 |Толық есімі           = Ізғұтты Шибайұлы (Сақауұлы)
 |Туған күні            = [[1830 жыл]]
 |Туған жері            = Қарғыба өзенінің бойындағы Қараоба жері, Ақсуат өңірі
 |Қайтыс болған күні    = [[1887 жыл]] (немесе басқа дерек бойынша 1908 жыл)
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = [[Ресей империясы]]
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = [[Құнанбай Өскенбайұлы]]ның серігі
 |Белсенді жылдары      = XIX ғасыр
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = Құнанбай қажының тәрбиесінде болған жақын серіктерінің бірі, Абай Құнанбайұлының замандасы, Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы кейіпкер
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Сақау (немесе Шибай)
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = Төртуыл (Мұрын) ішіндегі Нұран байдың әулеті
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = Зираты Ақшоқы қорымында орналасқан деген дерек бар
 |Commons               = 
}}

'''Ізғұтты Шибайұлы''' (шын есімі '''Бақтыбай'''; [[1830 жыл]] — [[1887 жыл]] немесе басқа дерек бойынша [[1908 жыл]]) — XIX ғасырда өмір сүрген тарихи тұлға. Кейінгі тарихи-танымдық еңбектер мен естеліктерде [[Құнанбай Өскенбайұлы]]ның тәрбиесінде болған және оның жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады. [[Абай Құнанбайұлы]]ның замандасы. Ізғұтты [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы (роман)|Абай жолы]]'' роман-эпопеясында да кейіпкер ретінде бейнеленген.

Ізғұттының өмірбаянына қатысты жарияланған деректер біркелкі емес. Әсіресе оның әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық қатынасы және қайтыс болған жылы жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктерге сүйенген зерттеуінде Ізғұттының әкесі Сақау және қайтыс болған жылы 1887 деп көрсетілсе, Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы басқа жария деректе «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деген мәлімет берілген.

== Өмірбаяны ==

Ізғұттының 1830 жылы туғаны туралы кейінгі бірнеше жарияланымда мәлімет кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның Ақсуат өңіріндегі Қарғыба өзенінің бойындағы Қараоба деген жерде дүниеге келгені және азан шақырып қойған аты Бақтыбай болғаны жазылған. Автор бұл мәліметтерді Абай мұражайында қызмет істеген Мұздыбай Бейсенбаевтың архивтік деректерімен және Ізғұттының ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктермен байланыстырады. Ізғұттының әкесінің аты жөнінде жария деректерде айырмашылық бар. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның әкесі '''Сақау''', ал Сақау Мұрын ішіндегі Нұран байдың баласы болғаны көрсетіледі. Бұл нұсқада Сақаудан Мұхаметжан, Құдайберді, Сүлеймен, Бақтыбай, Шибай және Әлжан атты балалар тарайтыны баяндалады. Ал Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде Ізғұтты '''Шибайұлы''' деп көрсетіліп, оның өмір сүрген жылдары 1830–1908 деп берілген.&lt;ref&gt;ulylar-urpaqtary.kz&lt;/ref&gt;

Осыған байланысты Ізғұттының әкесінің аты жөніндегі мәселе қазіргі ашық жария деректер бойынша түпкілікті шешілген деп есептелмейді.

== Құнанбаймен байланысы ==

Ізғұттының Құнанбай ауылына келуі туралы бірнеше нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде Құнанбайдың туған қарындасы Тайбаланың Найманның Мұрын еліндегі Нұран байдың әулетіне ұзатылғаны және кейін Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына берілгені баяндалады. Бұл нұсқада Бақтыбай Құнанбайдың жиені ретінде сипатталады. Құнанбайдың оны өз ауылында тәрбиелеп өсіргені айтылады.&lt;ref&gt;Әдебиет порталы&lt;/ref&gt;

2023 жылы ''Орталық Қазақстан'' газетінде жарияланған мақалада да Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына алынғаны туралы осыған ұқсас нұсқа баяндалады. Мақала авторлары Ізғұттының «Құнанбаев» деген ата-текпен жазылғанын Омбы архивіндегі Құнанбай Өскенбаевтың ісінен кездестіргендерін мәлімдейді.&lt;ref&gt;«ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті
+1&lt;/ref&gt;

Алайда аталған газет материалында Ізғұттыға қатысты архив құжатының нақты парағы немесе оның жеке архивтік шифры жарияланбаған. Сондықтан «Ізғұтты Құнанбайдың туған ұлы болған» деген тұжырымды бұл мәліметтің негізінде біржақты бекітуге болмайды.

Құнанбай Өскенбаевқа қатысты Омбы архивіндегі істің бар екені Абай академиясының жариялаған архивтік материалдарымен расталады. Аталған іс кейін толық көшіріліп, деректанулық зерттеу ретінде жарияланған. 
A
Abai Academy
+1

== Ізғұтты есімінің қалыптасуы ==

Бақтыбайдың Ізғұтты аталуына байланысты шежірелік нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Бақтыбайдың Құнанбай ауылына келген кезеңінде Абайдың дүниеге келгені және Құнанбайдың аға сұлтан болғаны баяндалып, осы оқиғаларға байланысты оның «Ізі құтты» деген мағынадағы Ізғұтты атына ие болғаны айтылады. 
Ә
Әдебиет порталы
+1

Бұл түсінік кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда да кездеседі. Алайда есімнің нақты қай жылы және қандай ресми жағдайда өзгертілгенін көрсететін алғашқы архивтік құжат ашық дереккөздерде көрсетілмеген.

== Құнанбайдың серігі ==

Кейінгі тарихи-танымдық және әдеби еңбектерде Ізғұтты Құнанбайдың жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның Құнанбаймен бірге жүргені, ел ішіндегі істерге араласқаны және Құнанбайдың сенімді адамы болғаны баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ізғұттының қоғамдық қызметі мен ел ішіндегі беделіне қатысты мәліметтердің едәуір бөлігі кейінгі естеліктер мен тарихи-танымдық еңбектерде сақталған.

== Қажылық сапары ==

[[1874 жыл]]ы Құнанбай Өскенбайұлының [[Мекке]]ге жасаған қажылық сапарына Ізғұттының бірге барғаны туралы кейінгі деректер бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Ізғұттының Құнанбайдың ұзақ сапардағы серігі болғаны және Меккеде оның жанында жүргені баяндалады. Бұл оқиға [[Мұхтар Әуезов]]тің ''Абай жолы'' романындағы Ізғұтты бейнесімен де байланыстырылады. 
Ә
Әдебиет порталы

Құнанбайдың Меккеде ауырып, Ізғұттының оны көтеріп Қағбаға кіргізгені туралы әңгіме кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда кең тараған. Бұл оқиға Медетжан Ізғұттиновтың әулеттік деректерге сүйенген мақаласында да баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Алайда аталған оқиғаның XIX ғасырдағы түпнұсқа архивтік құжаты ашық жарияланбаған. Сондықтан оны энциклопедиялық мақалада кейінгі естелік және тарихи-танымдық дерек ретінде қарастырған жөн.

== Ақшоқыдағы жерленуі ==

Ізғұттының [[Ақшоқы]] қорымында жерленгені туралы бірнеше жария дерек бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйеніп, Ізғұттының Құнанбайдың қасына Ақшоқыдағы қорымға жерленгені айтылады. Естелікте қабір алдында тік қойылған белгі тас болғаны туралы да мәлімет келтіріледі. 
Ә
Әдебиет порталы

Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. Сол тізімде Ізғұтты Құнанбай Өскенбайұлы, Ысқақ Құнанбайұлы, Тәңірберді Құнанбайұлы және басқа адамдармен бірге қорымның бірінші қатарында берілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Ізғұттының ұрпақтары оның қабіріне 2007 жылы белгі тас пен ескерткіш орнатқаны туралы да мәлімет жарияланған. 
Ә
Әдебиет порталы

== Қайтыс болған жылы ==

Ізғұттының қайтыс болған жылы жөнінде қазіргі жария деректерде екі негізгі нұсқа бар.

'''1887 жыл''' — Ізғұттының немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйенген Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында көрсетілген. Бұл дерек бойынша Ізғұтты Құнанбайдан бір жыл кейін қайтыс болған. 
Ә
Әдебиет порталы

'''1908 жыл''' — Ақшоқы қорымындағы жерленгендер тізімінде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Бұл екі дерек өзара сәйкес келмейді. Сондықтан Ізғұттының нақты қайтыс болған жылын анықтау үшін архивтік құжаттар, метрлік жазбалар, жерлеу деректері және қабіртас жазуы сияқты бірінші реттік деректерді салыстырып зерттеу қажет.

== «Абай жолындағы» Ізғұтты ==

Ізғұтты [[Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы]]'' роман-эпопеясында Құнанбайға жақын адамдардың бірі ретінде бейнеленеді.

Романдағы Ізғұтты бейнесі тарихи тұлға туралы кейінгі шежірелік деректермен толық сәйкес келе бермейді. Медетжан Ізғұттинов өз мақаласында Әуезов шығармасындағы Ізғұтты бейнесінің оның шығу тегіне қатысты кейінгі шежірелік нұсқалардан өзгеше екенін атап өтеді. 
Ә
Әдебиет порталы

Сондықтан ''Абай жолы'' романындағы мәліметтерді Ізғұттының өмірбаянын дәлелдейтін дерек ретінде емес, оның көркем әдебиеттегі бейнесін сипаттайтын материал ретінде қарастырған жөн.

== Деректердің зерттелуі ==

Ізғұтты туралы мәліметтер әртүрлі сипаттағы дереккөздерде кездеседі. Олардың қатарында архивтік материалдарға сілтеме жасайтын зерттеулер, газет-журнал мақалалары, тарихи-танымдық еңбектер, ауызша тарих және Ізғұтты ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктер бар.

Қазіргі ашық деректерде оның өмірбаянының кейбір негізгі мәселелері — әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық дәрежесі және қайтыс болған жылы — біркелкі шешілмеген.

Сондықтан Ізғұтты туралы зерттеуде деректердің пайда болу тегін және олардың сипатын — архивтік құжат, жарияланған зерттеу, естелік немесе шежірелік мәлімет екенін — ажыратып қарастыру қажет.

== Сыртқы сілтемелер ==
*Медетжан Ізғұттинов. «Меккеде Құнанбайды арқалаған Ізғұтты» — Әдебиет порталы
*«Жойылсын жалғыз сөз соғыс деген» — «Орталық Қазақстан»
*«Құнанбай Өскенбаев ісі» — Абай академиясы
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>6tej2c35cx5jqdd7b9q8erto03orqnz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658098</id>
      <parentid>3658096</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:04:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16817" sha1="7plul5ewt87pcm4r6smz5qk0zcts8o4" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Ізғұтты Шибайұлы
 |Шынайы есімі          = Бақтыбай Сақауұлы
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = Бақтыбай
 |Толық есімі           = Ізғұтты Шибайұлы (Сақауұлы)
 |Туған күні            = [[1830 жыл]]
 |Туған жері            = Қарғыба өзенінің бойындағы Қараоба жері, Ақсуат өңірі
 |Қайтыс болған күні    = [[1887 жыл]] (немесе басқа дерек бойынша 1908 жыл)
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = [[Ресей империясы]]
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = [[Құнанбай Өскенбайұлы]]ның серігі
 |Белсенді жылдары      = XIX ғасыр
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = Құнанбай қажының тәрбиесінде болған жақын серіктерінің бірі, Абай Құнанбайұлының замандасы, Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы кейіпкер
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Сақау (немесе Шибай)
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = Төртуыл (Мұрын) ішіндегі Нұран байдың әулеті
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = Зираты Ақшоқы қорымында орналасқан деген дерек бар
 |Commons               = 
}}

'''Ізғұтты Шибайұлы''' (шын есімі '''Бақтыбай'''; [[1830 жыл]] — [[1887 жыл]] немесе басқа дерек бойынша [[1908 жыл]]) — XIX ғасырда өмір сүрген тарихи тұлға. Кейінгі тарихи-танымдық еңбектер мен естеліктерде [[Құнанбай Өскенбайұлы]]ның тәрбиесінде болған және оның жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады. [[Абай Құнанбайұлы]]ның замандасы. Ізғұтты [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы (роман)|Абай жолы]]'' роман-эпопеясында да кейіпкер ретінде бейнеленген.

Ізғұттының өмірбаянына қатысты жарияланған деректер біркелкі емес. Әсіресе оның әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық қатынасы және қайтыс болған жылы жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктерге сүйенген зерттеуінде Ізғұттының әкесі Сақау және қайтыс болған жылы 1887 деп көрсетілсе, Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы басқа жария деректе «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деген мәлімет берілген.

== Өмірбаяны ==

Ізғұттының 1830 жылы туғаны туралы кейінгі бірнеше жарияланымда мәлімет кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның Ақсуат өңіріндегі Қарғыба өзенінің бойындағы Қараоба деген жерде дүниеге келгені және азан шақырып қойған аты Бақтыбай болғаны жазылған. Автор бұл мәліметтерді Абай мұражайында қызмет істеген Мұздыбай Бейсенбаевтың архивтік деректерімен және Ізғұттының ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктермен байланыстырады. Ізғұттының әкесінің аты жөнінде жария деректерде айырмашылық бар. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның әкесі '''Сақау''', ал Сақау Мұрын ішіндегі Нұран байдың баласы болғаны көрсетіледі. Бұл нұсқада Сақаудан Мұхаметжан, Құдайберді, Сүлеймен, Бақтыбай, Шибай және Әлжан атты балалар тарайтыны баяндалады. Ал Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде Ізғұтты '''Шибайұлы''' деп көрсетіліп, оның өмір сүрген жылдары 1830–1908 деп берілген.&lt;ref&gt;ulylar-urpaqtary.kz&lt;/ref&gt;

Осыған байланысты Ізғұттының әкесінің аты жөніндегі мәселе қазіргі ашық жария деректер бойынша түпкілікті шешілген деп есептелмейді.

== Құнанбаймен байланысы ==

Ізғұттының Құнанбай ауылына келуі туралы бірнеше нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде Құнанбайдың туған қарындасы Тайбаланың Найманның Мұрын еліндегі Нұран байдың әулетіне ұзатылғаны және кейін Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына берілгені баяндалады. Бұл нұсқада Бақтыбай Құнанбайдың жиені ретінде сипатталады. Құнанбайдың оны өз ауылында тәрбиелеп өсіргені айтылады.&lt;ref&gt;Әдебиет порталы&lt;/ref&gt;

2023 жылы ''Орталық Қазақстан'' газетінде жарияланған мақалада да Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына алынғаны туралы осыған ұқсас нұсқа баяндалады. Мақала авторлары Ізғұттының «Құнанбаев» деген ата-текпен жазылғанын Омбы архивіндегі Құнанбай Өскенбаевтың ісінен кездестіргендерін мәлімдейді.&lt;ref&gt;«ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті
+1&lt;/ref&gt;

Алайда аталған газет материалында Ізғұттыға қатысты архив құжатының нақты парағы немесе оның жеке архивтік шифры жарияланбаған. Сондықтан «Ізғұтты Құнанбайдың туған ұлы болған» деген тұжырымды бұл мәліметтің негізінде біржақты бекітуге болмайды.

Құнанбай Өскенбаевқа қатысты Омбы архивіндегі істің бар екені Абай академиясының жариялаған архивтік материалдарымен расталады. Аталған іс кейін толық көшіріліп, деректанулық зерттеу ретінде жарияланған. 
A
Abai Academy
+1

== Ізғұтты есімінің қалыптасуы ==

Бақтыбайдың Ізғұтты аталуына байланысты шежірелік нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Бақтыбайдың Құнанбай ауылына келген кезеңінде Абайдың дүниеге келгені және Құнанбайдың аға сұлтан болғаны баяндалып, осы оқиғаларға байланысты оның «Ізі құтты» деген мағынадағы Ізғұтты атына ие болғаны айтылады. 
Ә
Әдебиет порталы
+1

Бұл түсінік кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда да кездеседі. Алайда есімнің нақты қай жылы және қандай ресми жағдайда өзгертілгенін көрсететін алғашқы архивтік құжат ашық дереккөздерде көрсетілмеген.

== Құнанбайдың серігі ==

Кейінгі тарихи-танымдық және әдеби еңбектерде Ізғұтты Құнанбайдың жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның Құнанбаймен бірге жүргені, ел ішіндегі істерге араласқаны және Құнанбайдың сенімді адамы болғаны баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ізғұттының қоғамдық қызметі мен ел ішіндегі беделіне қатысты мәліметтердің едәуір бөлігі кейінгі естеліктер мен тарихи-танымдық еңбектерде сақталған.

== Қажылық сапары ==

[[1874 жыл]]ы Құнанбай Өскенбайұлының [[Мекке]]ге жасаған қажылық сапарына Ізғұттының бірге барғаны туралы кейінгі деректер бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Ізғұттының Құнанбайдың ұзақ сапардағы серігі болғаны және Меккеде оның жанында жүргені баяндалады. Бұл оқиға [[Мұхтар Әуезов]]тің ''Абай жолы'' романындағы Ізғұтты бейнесімен де байланыстырылады. 
Ә
Әдебиет порталы

Құнанбайдың Меккеде ауырып, Ізғұттының оны көтеріп Қағбаға кіргізгені туралы әңгіме кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда кең тараған. Бұл оқиға Медетжан Ізғұттиновтың әулеттік деректерге сүйенген мақаласында да баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Алайда аталған оқиғаның XIX ғасырдағы түпнұсқа архивтік құжаты ашық жарияланбаған. Сондықтан оны энциклопедиялық мақалада кейінгі естелік және тарихи-танымдық дерек ретінде қарастырған жөн.

== Ақшоқыдағы жерленуі ==

Ізғұттының [[Ақшоқы]] қорымында жерленгені туралы бірнеше жария дерек бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйеніп, Ізғұттының Құнанбайдың қасына Ақшоқыдағы қорымға жерленгені айтылады. Естелікте қабір алдында тік қойылған белгі тас болғаны туралы да мәлімет келтіріледі. 
Ә
Әдебиет порталы

Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. Сол тізімде Ізғұтты Құнанбай Өскенбайұлы, Ысқақ Құнанбайұлы, Тәңірберді Құнанбайұлы және басқа адамдармен бірге қорымның бірінші қатарында берілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Ізғұттының ұрпақтары оның қабіріне 2007 жылы белгі тас пен ескерткіш орнатқаны туралы да мәлімет жарияланған. 
Ә
Әдебиет порталы

== Қайтыс болған жылы ==

Ізғұттының қайтыс болған жылы жөнінде қазіргі жария деректерде екі негізгі нұсқа бар.

'''1887 жыл''' — Ізғұттының немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйенген Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында көрсетілген. Бұл дерек бойынша Ізғұтты Құнанбайдан бір жыл кейін қайтыс болған. 
Ә
Әдебиет порталы

'''1908 жыл''' — Ақшоқы қорымындағы жерленгендер тізімінде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Бұл екі дерек өзара сәйкес келмейді. Сондықтан Ізғұттының нақты қайтыс болған жылын анықтау үшін архивтік құжаттар, метрлік жазбалар, жерлеу деректері және қабіртас жазуы сияқты бірінші реттік деректерді салыстырып зерттеу қажет.

== «Абай жолындағы» Ізғұтты ==

Ізғұтты [[Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы]]'' роман-эпопеясында Құнанбайға жақын адамдардың бірі ретінде бейнеленеді.

Романдағы Ізғұтты бейнесі тарихи тұлға туралы кейінгі шежірелік деректермен толық сәйкес келе бермейді. Медетжан Ізғұттинов өз мақаласында Әуезов шығармасындағы Ізғұтты бейнесінің оның шығу тегіне қатысты кейінгі шежірелік нұсқалардан өзгеше екенін атап өтеді. 
Ә
Әдебиет порталы

Сондықтан ''Абай жолы'' романындағы мәліметтерді Ізғұттының өмірбаянын дәлелдейтін дерек ретінде емес, оның көркем әдебиеттегі бейнесін сипаттайтын материал ретінде қарастырған жөн.

== Деректердің зерттелуі ==

Ізғұтты туралы мәліметтер әртүрлі сипаттағы дереккөздерде кездеседі. Олардың қатарында архивтік материалдарға сілтеме жасайтын зерттеулер, газет-журнал мақалалары, тарихи-танымдық еңбектер, ауызша тарих және Ізғұтты ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктер бар.

Қазіргі ашық деректерде оның өмірбаянының кейбір негізгі мәселелері — әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық дәрежесі және қайтыс болған жылы — біркелкі шешілмеген.

Сондықтан Ізғұтты туралы зерттеуде деректердің пайда болу тегін және олардың сипатын — архивтік құжат, жарияланған зерттеу, естелік немесе шежірелік мәлімет екенін — ажыратып қарастыру қажет.

== Сыртқы сілтемелер ==
*Медетжан Ізғұттинов. «Меккеде Құнанбайды арқалаған Ізғұтты» — Әдебиет порталы
*«Жойылсын жалғыз сөз соғыс деген» — «Орталық Қазақстан»
*«Құнанбай Өскенбаев ісі» — Абай академиясы
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>7plul5ewt87pcm4r6smz5qk0zcts8o4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658099</id>
      <parentid>3658098</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:06:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Құнанбаймен байланысы */</comment>
      <origin>3658099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16824" sha1="jkfsdkzv14hsakr1xyvl448bktkzosv" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Ізғұтты Шибайұлы
 |Шынайы есімі          = Бақтыбай Сақауұлы
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = Бақтыбай
 |Толық есімі           = Ізғұтты Шибайұлы (Сақауұлы)
 |Туған күні            = [[1830 жыл]]
 |Туған жері            = Қарғыба өзенінің бойындағы Қараоба жері, Ақсуат өңірі
 |Қайтыс болған күні    = [[1887 жыл]] (немесе басқа дерек бойынша 1908 жыл)
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = [[Ресей империясы]]
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = [[Құнанбай Өскенбайұлы]]ның серігі
 |Белсенді жылдары      = XIX ғасыр
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = Құнанбай қажының тәрбиесінде болған жақын серіктерінің бірі, Абай Құнанбайұлының замандасы, Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы кейіпкер
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Сақау (немесе Шибай)
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = Төртуыл (Мұрын) ішіндегі Нұран байдың әулеті
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = Зираты Ақшоқы қорымында орналасқан деген дерек бар
 |Commons               = 
}}

'''Ізғұтты Шибайұлы''' (шын есімі '''Бақтыбай'''; [[1830 жыл]] — [[1887 жыл]] немесе басқа дерек бойынша [[1908 жыл]]) — XIX ғасырда өмір сүрген тарихи тұлға. Кейінгі тарихи-танымдық еңбектер мен естеліктерде [[Құнанбай Өскенбайұлы]]ның тәрбиесінде болған және оның жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады. [[Абай Құнанбайұлы]]ның замандасы. Ізғұтты [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы (роман)|Абай жолы]]'' роман-эпопеясында да кейіпкер ретінде бейнеленген.

Ізғұттының өмірбаянына қатысты жарияланған деректер біркелкі емес. Әсіресе оның әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық қатынасы және қайтыс болған жылы жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктерге сүйенген зерттеуінде Ізғұттының әкесі Сақау және қайтыс болған жылы 1887 деп көрсетілсе, Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы басқа жария деректе «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деген мәлімет берілген.

== Өмірбаяны ==

Ізғұттының 1830 жылы туғаны туралы кейінгі бірнеше жарияланымда мәлімет кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның Ақсуат өңіріндегі Қарғыба өзенінің бойындағы Қараоба деген жерде дүниеге келгені және азан шақырып қойған аты Бақтыбай болғаны жазылған. Автор бұл мәліметтерді Абай мұражайында қызмет істеген Мұздыбай Бейсенбаевтың архивтік деректерімен және Ізғұттының ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктермен байланыстырады. Ізғұттының әкесінің аты жөнінде жария деректерде айырмашылық бар. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның әкесі '''Сақау''', ал Сақау Мұрын ішіндегі Нұран байдың баласы болғаны көрсетіледі. Бұл нұсқада Сақаудан Мұхаметжан, Құдайберді, Сүлеймен, Бақтыбай, Шибай және Әлжан атты балалар тарайтыны баяндалады. Ал Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде Ізғұтты '''Шибайұлы''' деп көрсетіліп, оның өмір сүрген жылдары 1830–1908 деп берілген.&lt;ref&gt;ulylar-urpaqtary.kz&lt;/ref&gt;

Осыған байланысты Ізғұттының әкесінің аты жөніндегі мәселе қазіргі ашық жария деректер бойынша түпкілікті шешілген деп есептелмейді.

== Құнанбаймен байланысы ==

Ізғұттының Құнанбай ауылына келуі туралы бірнеше нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде Құнанбайдың туған қарындасы Тайбаланың Найманның Мұрын еліндегі Нұран байдың әулетіне ұзатылғаны және кейін Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына берілгені баяндалады. Бұл нұсқада Бақтыбай Құнанбайдың жиені ретінде сипатталады. Құнанбайдың оны өз ауылында тәрбиелеп өсіргені айтылады.&lt;ref&gt;Әдебиет порталы&lt;/ref&gt;

2023 жылы ''Орталық Қазақстан'' газетінде жарияланған мақалада да Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына алынғаны туралы осыған ұқсас нұсқа баяндалады. Мақала авторлары Ізғұттының «Құнанбаев» деген ата-текпен жазылғанын Омбы архивіндегі Құнанбай Өскенбаевтың ісінен кездестіргендерін мәлімдейді.&lt;ref&gt;«ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті
+1&lt;/ref&gt;

Алайда аталған газет материалында Ізғұттыға қатысты архив құжатының нақты парағы немесе оның жеке архивтік шифры жарияланбаған. Сондықтан «Ізғұтты Құнанбайдың туған ұлы болған» деген тұжырымды бұл мәліметтің негізінде біржақты бекітуге болмайды.

Құнанбай Өскенбаевқа қатысты Омбы архивіндегі істің бар екені Абай академиясының жариялаған архивтік материалдарымен расталады. Аталған іс кейін толық көшіріліп, деректанулық зерттеу ретінде жарияланған.&lt;ref&gt;Abai Academy
+1&lt;/ref&gt;

== Ізғұтты есімінің қалыптасуы ==

Бақтыбайдың Ізғұтты аталуына байланысты шежірелік нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Бақтыбайдың Құнанбай ауылына келген кезеңінде Абайдың дүниеге келгені және Құнанбайдың аға сұлтан болғаны баяндалып, осы оқиғаларға байланысты оның «Ізі құтты» деген мағынадағы Ізғұтты атына ие болғаны айтылады. 
Ә
Әдебиет порталы
+1

Бұл түсінік кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда да кездеседі. Алайда есімнің нақты қай жылы және қандай ресми жағдайда өзгертілгенін көрсететін алғашқы архивтік құжат ашық дереккөздерде көрсетілмеген.

== Құнанбайдың серігі ==

Кейінгі тарихи-танымдық және әдеби еңбектерде Ізғұтты Құнанбайдың жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның Құнанбаймен бірге жүргені, ел ішіндегі істерге араласқаны және Құнанбайдың сенімді адамы болғаны баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Ізғұттының қоғамдық қызметі мен ел ішіндегі беделіне қатысты мәліметтердің едәуір бөлігі кейінгі естеліктер мен тарихи-танымдық еңбектерде сақталған.

== Қажылық сапары ==

[[1874 жыл]]ы Құнанбай Өскенбайұлының [[Мекке]]ге жасаған қажылық сапарына Ізғұттының бірге барғаны туралы кейінгі деректер бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Ізғұттының Құнанбайдың ұзақ сапардағы серігі болғаны және Меккеде оның жанында жүргені баяндалады. Бұл оқиға [[Мұхтар Әуезов]]тің ''Абай жолы'' романындағы Ізғұтты бейнесімен де байланыстырылады. 
Ә
Әдебиет порталы

Құнанбайдың Меккеде ауырып, Ізғұттының оны көтеріп Қағбаға кіргізгені туралы әңгіме кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда кең тараған. Бұл оқиға Медетжан Ізғұттиновтың әулеттік деректерге сүйенген мақаласында да баяндалады. 
Ә
Әдебиет порталы

Алайда аталған оқиғаның XIX ғасырдағы түпнұсқа архивтік құжаты ашық жарияланбаған. Сондықтан оны энциклопедиялық мақалада кейінгі естелік және тарихи-танымдық дерек ретінде қарастырған жөн.

== Ақшоқыдағы жерленуі ==

Ізғұттының [[Ақшоқы]] қорымында жерленгені туралы бірнеше жария дерек бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйеніп, Ізғұттының Құнанбайдың қасына Ақшоқыдағы қорымға жерленгені айтылады. Естелікте қабір алдында тік қойылған белгі тас болғаны туралы да мәлімет келтіріледі. 
Ә
Әдебиет порталы

Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. Сол тізімде Ізғұтты Құнанбай Өскенбайұлы, Ысқақ Құнанбайұлы, Тәңірберді Құнанбайұлы және басқа адамдармен бірге қорымның бірінші қатарында берілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Ізғұттының ұрпақтары оның қабіріне 2007 жылы белгі тас пен ескерткіш орнатқаны туралы да мәлімет жарияланған. 
Ә
Әдебиет порталы

== Қайтыс болған жылы ==

Ізғұттының қайтыс болған жылы жөнінде қазіргі жария деректерде екі негізгі нұсқа бар.

'''1887 жыл''' — Ізғұттының немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйенген Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында көрсетілген. Бұл дерек бойынша Ізғұтты Құнанбайдан бір жыл кейін қайтыс болған. 
Ә
Әдебиет порталы

'''1908 жыл''' — Ақшоқы қорымындағы жерленгендер тізімінде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. 
U
ulylar-urpaqtary.kz

Бұл екі дерек өзара сәйкес келмейді. Сондықтан Ізғұттының нақты қайтыс болған жылын анықтау үшін архивтік құжаттар, метрлік жазбалар, жерлеу деректері және қабіртас жазуы сияқты бірінші реттік деректерді салыстырып зерттеу қажет.

== «Абай жолындағы» Ізғұтты ==

Ізғұтты [[Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы]]'' роман-эпопеясында Құнанбайға жақын адамдардың бірі ретінде бейнеленеді.

Романдағы Ізғұтты бейнесі тарихи тұлға туралы кейінгі шежірелік деректермен толық сәйкес келе бермейді. Медетжан Ізғұттинов өз мақаласында Әуезов шығармасындағы Ізғұтты бейнесінің оның шығу тегіне қатысты кейінгі шежірелік нұсқалардан өзгеше екенін атап өтеді. 
Ә
Әдебиет порталы

Сондықтан ''Абай жолы'' романындағы мәліметтерді Ізғұттының өмірбаянын дәлелдейтін дерек ретінде емес, оның көркем әдебиеттегі бейнесін сипаттайтын материал ретінде қарастырған жөн.

== Деректердің зерттелуі ==

Ізғұтты туралы мәліметтер әртүрлі сипаттағы дереккөздерде кездеседі. Олардың қатарында архивтік материалдарға сілтеме жасайтын зерттеулер, газет-журнал мақалалары, тарихи-танымдық еңбектер, ауызша тарих және Ізғұтты ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктер бар.

Қазіргі ашық деректерде оның өмірбаянының кейбір негізгі мәселелері — әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық дәрежесі және қайтыс болған жылы — біркелкі шешілмеген.

Сондықтан Ізғұтты туралы зерттеуде деректердің пайда болу тегін және олардың сипатын — архивтік құжат, жарияланған зерттеу, естелік немесе шежірелік мәлімет екенін — ажыратып қарастыру қажет.

== Сыртқы сілтемелер ==
*Медетжан Ізғұттинов. «Меккеде Құнанбайды арқалаған Ізғұтты» — Әдебиет порталы
*«Жойылсын жалғыз сөз соғыс деген» — «Орталық Қазақстан»
*«Құнанбай Өскенбаев ісі» — Абай академиясы
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>jkfsdkzv14hsakr1xyvl448bktkzosv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658100</id>
      <parentid>3658099</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:09:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16489" sha1="n79ny6qt97zypqmq0grnk1of90piokh" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Ізғұтты Шибайұлы
 |Шынайы есімі          = Бақтыбай Сақауұлы
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = Бақтыбай
 |Толық есімі           = Ізғұтты Шибайұлы (Сақауұлы)
 |Туған күні            = [[1830 жыл]]
 |Туған жері            = Қарғыба өзенінің бойындағы Қараоба жері, Ақсуат өңірі
 |Қайтыс болған күні    = [[1887 жыл]] (немесе басқа дерек бойынша 1908 жыл)
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = [[Ресей империясы]]
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = [[Құнанбай Өскенбайұлы]]ның серігі
 |Белсенді жылдары      = XIX ғасыр
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = Құнанбай қажының тәрбиесінде болған жақын серіктерінің бірі, Абай Құнанбайұлының замандасы, Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы кейіпкер
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Сақау (немесе Шибай)
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = Төртуыл (Мұрын) ішіндегі Нұран байдың әулеті
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = Зираты Ақшоқы қорымында орналасқан деген дерек бар
 |Commons               = 
}}

'''Ізғұтты Шибайұлы''' (шын есімі '''Бақтыбай'''; [[1830 жыл]] — [[1887 жыл]] немесе басқа дерек бойынша [[1908 жыл]]) — XIX ғасырда өмір сүрген тарихи тұлға. Кейінгі тарихи-танымдық еңбектер мен естеліктерде [[Құнанбай Өскенбайұлы]]ның тәрбиесінде болған және оның жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады. [[Абай Құнанбайұлы]]ның замандасы. Ізғұтты [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы (роман)|Абай жолы]]'' роман-эпопеясында да кейіпкер ретінде бейнеленген.

Ізғұттының өмірбаянына қатысты жарияланған деректер біркелкі емес. Әсіресе оның әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық қатынасы және қайтыс болған жылы жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктерге сүйенген зерттеуінде Ізғұттының әкесі Сақау және қайтыс болған жылы 1887 деп көрсетілсе, Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы басқа жария деректе «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деген мәлімет берілген.

== Өмірбаяны ==

Ізғұттының 1830 жылы туғаны туралы кейінгі бірнеше жарияланымда мәлімет кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның Ақсуат өңіріндегі Қарғыба өзенінің бойындағы Қараоба деген жерде дүниеге келгені және азан шақырып қойған аты Бақтыбай болғаны жазылған. Автор бұл мәліметтерді Абай мұражайында қызмет істеген Мұздыбай Бейсенбаевтың архивтік деректерімен және Ізғұттының ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктермен байланыстырады. Ізғұттының әкесінің аты жөнінде жария деректерде айырмашылық бар. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның әкесі '''Сақау''', ал Сақау Мұрын ішіндегі Нұран байдың баласы болғаны көрсетіледі. Бұл нұсқада Сақаудан Мұхаметжан, Құдайберді, Сүлеймен, Бақтыбай, Шибай және Әлжан атты балалар тарайтыны баяндалады. Ал Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде Ізғұтты '''Шибайұлы''' деп көрсетіліп, оның өмір сүрген жылдары 1830–1908 деп берілген.&lt;ref&gt;ulylar-urpaqtary.kz&lt;/ref&gt;

Осыған байланысты Ізғұттының әкесінің аты жөніндегі мәселе қазіргі ашық жария деректер бойынша түпкілікті шешілген деп есептелмейді.

== Құнанбаймен байланысы ==

Ізғұттының Құнанбай ауылына келуі туралы бірнеше нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде Құнанбайдың туған қарындасы Тайбаланың Найманның Мұрын еліндегі Нұран байдың әулетіне ұзатылғаны және кейін Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына берілгені баяндалады. Бұл нұсқада Бақтыбай Құнанбайдың жиені ретінде сипатталады. Құнанбайдың оны өз ауылында тәрбиелеп өсіргені айтылады.&lt;ref&gt;Әдебиет порталы&lt;/ref&gt;

2023 жылы ''Орталық Қазақстан'' газетінде жарияланған мақалада да Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына алынғаны туралы осыған ұқсас нұсқа баяндалады. Мақала авторлары Ізғұттының «Құнанбаев» деген ата-текпен жазылғанын Омбы архивіндегі Құнанбай Өскенбаевтың ісінен кездестіргендерін мәлімдейді.&lt;ref&gt;«ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті
+1&lt;/ref&gt;

Алайда аталған газет материалында Ізғұттыға қатысты архив құжатының нақты парағы немесе оның жеке архивтік шифры жарияланбаған. Сондықтан «Ізғұтты Құнанбайдың туған ұлы болған» деген тұжырымды бұл мәліметтің негізінде біржақты бекітуге болмайды.

Құнанбай Өскенбаевқа қатысты Омбы архивіндегі істің бар екені Абай академиясының жариялаған архивтік материалдарымен расталады. Аталған іс кейін толық көшіріліп, деректанулық зерттеу ретінде жарияланған.&lt;ref&gt;Abai Academy
+1&lt;/ref&gt;

== Ізғұтты есімінің қалыптасуы ==

Бақтыбайдың Ізғұтты аталуына байланысты шежірелік нұсқа бар. Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Бақтыбайдың Құнанбай ауылына келген кезеңінде Абайдың дүниеге келгені және Құнанбайдың аға сұлтан болғаны баяндалып, осы оқиғаларға байланысты оның «Ізі құтты» деген мағынадағы Ізғұтты атына ие болғаны айтылады. Бұл түсінік кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда да кездеседі. Алайда есімнің нақты қай жылы және қандай ресми жағдайда өзгертілгенін көрсететін алғашқы архивтік құжат ашық дереккөздерде көрсетілмеген.

== Құнанбайдың серігі ==

Кейінгі тарихи-танымдық және әдеби еңбектерде Ізғұтты Құнанбайдың жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады. Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның Құнанбаймен бірге жүргені, ел ішіндегі істерге араласқаны және Құнанбайдың сенімді адамы болғаны баяндалады. Ізғұттының қоғамдық қызметі мен ел ішіндегі беделіне қатысты мәліметтердің едәуір бөлігі кейінгі естеліктер мен тарихи-танымдық еңбектерде сақталған.

== Қажылық сапары ==

[[1874 жыл]]ы Құнанбай Өскенбайұлының [[Мекке]]ге жасаған қажылық сапарына Ізғұттының бірге барғаны туралы кейінгі деректер бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Ізғұттының Құнанбайдың ұзақ сапардағы серігі болғаны және Меккеде оның жанында жүргені баяндалады. Бұл оқиға [[Мұхтар Әуезов]]тің ''Абай жолы'' романындағы Ізғұтты бейнесімен де байланыстырылады. Құнанбайдың Меккеде ауырып, Ізғұттының оны көтеріп Қағбаға кіргізгені туралы әңгіме кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда кең тараған. Бұл оқиға Медетжан Ізғұттиновтың әулеттік деректерге сүйенген мақаласында да баяндалады. Алайда аталған оқиғаның XIX ғасырдағы түпнұсқа архивтік құжаты ашық жарияланбаған. Сондықтан оны энциклопедиялық мақалада кейінгі естелік және тарихи-танымдық дерек ретінде қарастырған жөн.

== Ақшоқыдағы жерленуі ==

Ізғұттының Ақшоқы қорымында жерленгені туралы бірнеше жария дерек бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйеніп, Ізғұттының Құнанбайдың қасына Ақшоқыдағы қорымға жерленгені айтылады. Естелікте қабір алдында тік қойылған белгі тас болғаны туралы да мәлімет келтіріледі. Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. Сол тізімде Ізғұтты Құнанбай Өскенбайұлы, Ысқақ Құнанбайұлы, Тәңірберді Құнанбайұлы және басқа адамдармен бірге қорымның бірінші қатарында берілген. Ізғұттының ұрпақтары оның қабіріне 2007 жылы белгі тас пен ескерткіш орнатқаны туралы да мәлімет жарияланған. 

== Қайтыс болған жылы ==

Ізғұттының қайтыс болған жылы жөнінде қазіргі жария деректерде екі негізгі нұсқа бар.

'''1887 жыл''' — Ізғұттының немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйенген Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында көрсетілген. Бұл дерек бойынша Ізғұтты Құнанбайдан бір жыл кейін қайтыс болған.
'''1908 жыл''' — Ақшоқы қорымындағы жерленгендер тізімінде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. Бұл екі дерек өзара сәйкес келмейді. Сондықтан Ізғұттының нақты қайтыс болған жылын анықтау үшін архивтік құжаттар, метрлік жазбалар, жерлеу деректері және қабіртас жазуы сияқты бірінші реттік деректерді салыстырып зерттеу қажет.

== «Абай жолындағы» Ізғұтты ==

Ізғұтты [[Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы]]'' роман-эпопеясында Құнанбайға жақын адамдардың бірі ретінде бейнеленеді.

Романдағы Ізғұтты бейнесі тарихи тұлға туралы кейінгі шежірелік деректермен толық сәйкес келе бермейді. Медетжан Ізғұттинов өз мақаласында Әуезов шығармасындағы Ізғұтты бейнесінің оның шығу тегіне қатысты кейінгі шежірелік нұсқалардан өзгеше екенін атап өтеді. Сондықтан ''Абай жолы'' романындағы мәліметтерді Ізғұттының өмірбаянын дәлелдейтін дерек ретінде емес, оның көркем әдебиеттегі бейнесін сипаттайтын материал ретінде қарастырған жөн.

== Деректердің зерттелуі ==

Ізғұтты туралы мәліметтер әртүрлі сипаттағы дереккөздерде кездеседі. Олардың қатарында архивтік материалдарға сілтеме жасайтын зерттеулер, газет-журнал мақалалары, тарихи-танымдық еңбектер, ауызша тарих және Ізғұтты ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктер бар.

Қазіргі ашық деректерде оның өмірбаянының кейбір негізгі мәселелері — әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық дәрежесі және қайтыс болған жылы — біркелкі шешілмеген.

Сондықтан Ізғұтты туралы зерттеуде деректердің пайда болу тегін және олардың сипатын — архивтік құжат, жарияланған зерттеу, естелік немесе шежірелік мәлімет екенін — ажыратып қарастыру қажет.

== Сыртқы сілтемелер ==
*Медетжан Ізғұттинов. «Меккеде Құнанбайды арқалаған Ізғұтты» — Әдебиет порталы
*«Жойылсын жалғыз сөз соғыс деген» — «Орталық Қазақстан»
*«Құнанбай Өскенбаев ісі» — Абай академиясы
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>n79ny6qt97zypqmq0grnk1of90piokh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658101</id>
      <parentid>3658100</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:10:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қажылық сапары */</comment>
      <origin>3658101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16510" sha1="l6ic1e7m21hbsb8x7ssmg0dtcopd7tu" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Ізғұтты Шибайұлы
 |Шынайы есімі          = Бақтыбай Сақауұлы
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = Бақтыбай
 |Толық есімі           = Ізғұтты Шибайұлы (Сақауұлы)
 |Туған күні            = [[1830 жыл]]
 |Туған жері            = Қарғыба өзенінің бойындағы Қараоба жері, Ақсуат өңірі
 |Қайтыс болған күні    = [[1887 жыл]] (немесе басқа дерек бойынша 1908 жыл)
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = [[Ресей империясы]]
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = [[Құнанбай Өскенбайұлы]]ның серігі
 |Белсенді жылдары      = XIX ғасыр
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = Құнанбай қажының тәрбиесінде болған жақын серіктерінің бірі, Абай Құнанбайұлының замандасы, Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы кейіпкер
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Сақау (немесе Шибай)
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = Төртуыл (Мұрын) ішіндегі Нұран байдың әулеті
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = Зираты Ақшоқы қорымында орналасқан деген дерек бар
 |Commons               = 
}}

'''Ізғұтты Шибайұлы''' (шын есімі '''Бақтыбай'''; [[1830 жыл]] — [[1887 жыл]] немесе басқа дерек бойынша [[1908 жыл]]) — XIX ғасырда өмір сүрген тарихи тұлға. Кейінгі тарихи-танымдық еңбектер мен естеліктерде [[Құнанбай Өскенбайұлы]]ның тәрбиесінде болған және оның жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады. [[Абай Құнанбайұлы]]ның замандасы. Ізғұтты [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы (роман)|Абай жолы]]'' роман-эпопеясында да кейіпкер ретінде бейнеленген.

Ізғұттының өмірбаянына қатысты жарияланған деректер біркелкі емес. Әсіресе оның әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық қатынасы және қайтыс болған жылы жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктерге сүйенген зерттеуінде Ізғұттының әкесі Сақау және қайтыс болған жылы 1887 деп көрсетілсе, Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы басқа жария деректе «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деген мәлімет берілген.

== Өмірбаяны ==

Ізғұттының 1830 жылы туғаны туралы кейінгі бірнеше жарияланымда мәлімет кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның Ақсуат өңіріндегі Қарғыба өзенінің бойындағы Қараоба деген жерде дүниеге келгені және азан шақырып қойған аты Бақтыбай болғаны жазылған. Автор бұл мәліметтерді Абай мұражайында қызмет істеген Мұздыбай Бейсенбаевтың архивтік деректерімен және Ізғұттының ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктермен байланыстырады. Ізғұттының әкесінің аты жөнінде жария деректерде айырмашылық бар. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның әкесі '''Сақау''', ал Сақау Мұрын ішіндегі Нұран байдың баласы болғаны көрсетіледі. Бұл нұсқада Сақаудан Мұхаметжан, Құдайберді, Сүлеймен, Бақтыбай, Шибай және Әлжан атты балалар тарайтыны баяндалады. Ал Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде Ізғұтты '''Шибайұлы''' деп көрсетіліп, оның өмір сүрген жылдары 1830–1908 деп берілген.&lt;ref&gt;ulylar-urpaqtary.kz&lt;/ref&gt;

Осыған байланысты Ізғұттының әкесінің аты жөніндегі мәселе қазіргі ашық жария деректер бойынша түпкілікті шешілген деп есептелмейді.

== Құнанбаймен байланысы ==

Ізғұттының Құнанбай ауылына келуі туралы бірнеше нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде Құнанбайдың туған қарындасы Тайбаланың Найманның Мұрын еліндегі Нұран байдың әулетіне ұзатылғаны және кейін Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына берілгені баяндалады. Бұл нұсқада Бақтыбай Құнанбайдың жиені ретінде сипатталады. Құнанбайдың оны өз ауылында тәрбиелеп өсіргені айтылады.&lt;ref&gt;Әдебиет порталы&lt;/ref&gt;

2023 жылы ''Орталық Қазақстан'' газетінде жарияланған мақалада да Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына алынғаны туралы осыған ұқсас нұсқа баяндалады. Мақала авторлары Ізғұттының «Құнанбаев» деген ата-текпен жазылғанын Омбы архивіндегі Құнанбай Өскенбаевтың ісінен кездестіргендерін мәлімдейді.&lt;ref&gt;«ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті
+1&lt;/ref&gt;

Алайда аталған газет материалында Ізғұттыға қатысты архив құжатының нақты парағы немесе оның жеке архивтік шифры жарияланбаған. Сондықтан «Ізғұтты Құнанбайдың туған ұлы болған» деген тұжырымды бұл мәліметтің негізінде біржақты бекітуге болмайды.

Құнанбай Өскенбаевқа қатысты Омбы архивіндегі істің бар екені Абай академиясының жариялаған архивтік материалдарымен расталады. Аталған іс кейін толық көшіріліп, деректанулық зерттеу ретінде жарияланған.&lt;ref&gt;Abai Academy
+1&lt;/ref&gt;

== Ізғұтты есімінің қалыптасуы ==

Бақтыбайдың Ізғұтты аталуына байланысты шежірелік нұсқа бар. Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Бақтыбайдың Құнанбай ауылына келген кезеңінде Абайдың дүниеге келгені және Құнанбайдың аға сұлтан болғаны баяндалып, осы оқиғаларға байланысты оның «Ізі құтты» деген мағынадағы Ізғұтты атына ие болғаны айтылады. Бұл түсінік кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда да кездеседі. Алайда есімнің нақты қай жылы және қандай ресми жағдайда өзгертілгенін көрсететін алғашқы архивтік құжат ашық дереккөздерде көрсетілмеген.

== Құнанбайдың серігі ==

Кейінгі тарихи-танымдық және әдеби еңбектерде Ізғұтты Құнанбайдың жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады. Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның Құнанбаймен бірге жүргені, ел ішіндегі істерге араласқаны және Құнанбайдың сенімді адамы болғаны баяндалады. Ізғұттының қоғамдық қызметі мен ел ішіндегі беделіне қатысты мәліметтердің едәуір бөлігі кейінгі естеліктер мен тарихи-танымдық еңбектерде сақталған.

== Қажылық сапары ==

[[1874 жыл]]ы Құнанбай Өскенбайұлының [[Мекке]]ге жасаған қажылық сапарына Ізғұттының бірге барғаны туралы кейінгі деректер бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Ізғұттының Құнанбайдың ұзақ сапардағы серігі болғаны және Меккеде оның жанында жүргені баяндалады. Бұл оқиға [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]]тің ''Абай жолы'' романындағы Ізғұтты бейнесімен де байланыстырылады. Құнанбайдың Меккеде ауырып, Ізғұттының оны көтеріп Қағбаға кіргізгені туралы әңгіме кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда кең тараған. Бұл оқиға Медетжан Ізғұттиновтың әулеттік деректерге сүйенген мақаласында да баяндалады. Алайда аталған оқиғаның XIX ғасырдағы түпнұсқа архивтік құжаты ашық жарияланбаған. Сондықтан оны энциклопедиялық мақалада кейінгі естелік және тарихи-танымдық дерек ретінде қарастырған жөн.

== Ақшоқыдағы жерленуі ==

Ізғұттының Ақшоқы қорымында жерленгені туралы бірнеше жария дерек бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйеніп, Ізғұттының Құнанбайдың қасына Ақшоқыдағы қорымға жерленгені айтылады. Естелікте қабір алдында тік қойылған белгі тас болғаны туралы да мәлімет келтіріледі. Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. Сол тізімде Ізғұтты Құнанбай Өскенбайұлы, Ысқақ Құнанбайұлы, Тәңірберді Құнанбайұлы және басқа адамдармен бірге қорымның бірінші қатарында берілген. Ізғұттының ұрпақтары оның қабіріне 2007 жылы белгі тас пен ескерткіш орнатқаны туралы да мәлімет жарияланған. 

== Қайтыс болған жылы ==

Ізғұттының қайтыс болған жылы жөнінде қазіргі жария деректерде екі негізгі нұсқа бар.

'''1887 жыл''' — Ізғұттының немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйенген Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында көрсетілген. Бұл дерек бойынша Ізғұтты Құнанбайдан бір жыл кейін қайтыс болған.
'''1908 жыл''' — Ақшоқы қорымындағы жерленгендер тізімінде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. Бұл екі дерек өзара сәйкес келмейді. Сондықтан Ізғұттының нақты қайтыс болған жылын анықтау үшін архивтік құжаттар, метрлік жазбалар, жерлеу деректері және қабіртас жазуы сияқты бірінші реттік деректерді салыстырып зерттеу қажет.

== «Абай жолындағы» Ізғұтты ==

Ізғұтты [[Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы]]'' роман-эпопеясында Құнанбайға жақын адамдардың бірі ретінде бейнеленеді.

Романдағы Ізғұтты бейнесі тарихи тұлға туралы кейінгі шежірелік деректермен толық сәйкес келе бермейді. Медетжан Ізғұттинов өз мақаласында Әуезов шығармасындағы Ізғұтты бейнесінің оның шығу тегіне қатысты кейінгі шежірелік нұсқалардан өзгеше екенін атап өтеді. Сондықтан ''Абай жолы'' романындағы мәліметтерді Ізғұттының өмірбаянын дәлелдейтін дерек ретінде емес, оның көркем әдебиеттегі бейнесін сипаттайтын материал ретінде қарастырған жөн.

== Деректердің зерттелуі ==

Ізғұтты туралы мәліметтер әртүрлі сипаттағы дереккөздерде кездеседі. Олардың қатарында архивтік материалдарға сілтеме жасайтын зерттеулер, газет-журнал мақалалары, тарихи-танымдық еңбектер, ауызша тарих және Ізғұтты ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктер бар.

Қазіргі ашық деректерде оның өмірбаянының кейбір негізгі мәселелері — әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық дәрежесі және қайтыс болған жылы — біркелкі шешілмеген.

Сондықтан Ізғұтты туралы зерттеуде деректердің пайда болу тегін және олардың сипатын — архивтік құжат, жарияланған зерттеу, естелік немесе шежірелік мәлімет екенін — ажыратып қарастыру қажет.

== Сыртқы сілтемелер ==
*Медетжан Ізғұттинов. «Меккеде Құнанбайды арқалаған Ізғұтты» — Әдебиет порталы
*«Жойылсын жалғыз сөз соғыс деген» — «Орталық Қазақстан»
*«Құнанбай Өскенбаев ісі» — Абай академиясы
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>l6ic1e7m21hbsb8x7ssmg0dtcopd7tu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658102</id>
      <parentid>3658101</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:10:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Абай жолындағы» Ізғұтты */</comment>
      <origin>3658102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16502" sha1="2bs3xv9ttme1j074sgrj6paoleafvyr" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Ізғұтты Шибайұлы
 |Шынайы есімі          = Бақтыбай Сақауұлы
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = Бақтыбай
 |Толық есімі           = Ізғұтты Шибайұлы (Сақауұлы)
 |Туған күні            = [[1830 жыл]]
 |Туған жері            = Қарғыба өзенінің бойындағы Қараоба жері, Ақсуат өңірі
 |Қайтыс болған күні    = [[1887 жыл]] (немесе басқа дерек бойынша 1908 жыл)
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = [[Ресей империясы]]
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = [[Құнанбай Өскенбайұлы]]ның серігі
 |Белсенді жылдары      = XIX ғасыр
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = Құнанбай қажының тәрбиесінде болған жақын серіктерінің бірі, Абай Құнанбайұлының замандасы, Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы кейіпкер
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Сақау (немесе Шибай)
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = Төртуыл (Мұрын) ішіндегі Нұран байдың әулеті
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = Зираты Ақшоқы қорымында орналасқан деген дерек бар
 |Commons               = 
}}

'''Ізғұтты Шибайұлы''' (шын есімі '''Бақтыбай'''; [[1830 жыл]] — [[1887 жыл]] немесе басқа дерек бойынша [[1908 жыл]]) — XIX ғасырда өмір сүрген тарихи тұлға. Кейінгі тарихи-танымдық еңбектер мен естеліктерде [[Құнанбай Өскенбайұлы]]ның тәрбиесінде болған және оның жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады. [[Абай Құнанбайұлы]]ның замандасы. Ізғұтты [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]]тің ''[[Абай жолы (роман)|Абай жолы]]'' роман-эпопеясында да кейіпкер ретінде бейнеленген.

Ізғұттының өмірбаянына қатысты жарияланған деректер біркелкі емес. Әсіресе оның әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық қатынасы және қайтыс болған жылы жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктерге сүйенген зерттеуінде Ізғұттының әкесі Сақау және қайтыс болған жылы 1887 деп көрсетілсе, Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы басқа жария деректе «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деген мәлімет берілген.

== Өмірбаяны ==

Ізғұттының 1830 жылы туғаны туралы кейінгі бірнеше жарияланымда мәлімет кездеседі. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның Ақсуат өңіріндегі Қарғыба өзенінің бойындағы Қараоба деген жерде дүниеге келгені және азан шақырып қойған аты Бақтыбай болғаны жазылған. Автор бұл мәліметтерді Абай мұражайында қызмет істеген Мұздыбай Бейсенбаевтың архивтік деректерімен және Ізғұттының ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктермен байланыстырады. Ізғұттының әкесінің аты жөнінде жария деректерде айырмашылық бар. Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде оның әкесі '''Сақау''', ал Сақау Мұрын ішіндегі Нұран байдың баласы болғаны көрсетіледі. Бұл нұсқада Сақаудан Мұхаметжан, Құдайберді, Сүлеймен, Бақтыбай, Шибай және Әлжан атты балалар тарайтыны баяндалады. Ал Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде Ізғұтты '''Шибайұлы''' деп көрсетіліп, оның өмір сүрген жылдары 1830–1908 деп берілген.&lt;ref&gt;ulylar-urpaqtary.kz&lt;/ref&gt;

Осыған байланысты Ізғұттының әкесінің аты жөніндегі мәселе қазіргі ашық жария деректер бойынша түпкілікті шешілген деп есептелмейді.

== Құнанбаймен байланысы ==

Ізғұттының Құнанбай ауылына келуі туралы бірнеше нұсқа бар.

Медетжан Ізғұттиновтың зерттеуінде Құнанбайдың туған қарындасы Тайбаланың Найманның Мұрын еліндегі Нұран байдың әулетіне ұзатылғаны және кейін Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына берілгені баяндалады. Бұл нұсқада Бақтыбай Құнанбайдың жиені ретінде сипатталады. Құнанбайдың оны өз ауылында тәрбиелеп өсіргені айтылады.&lt;ref&gt;Әдебиет порталы&lt;/ref&gt;

2023 жылы ''Орталық Қазақстан'' газетінде жарияланған мақалада да Бақтыбайдың Құнанбайдың қолына алынғаны туралы осыған ұқсас нұсқа баяндалады. Мақала авторлары Ізғұттының «Құнанбаев» деген ата-текпен жазылғанын Омбы архивіндегі Құнанбай Өскенбаевтың ісінен кездестіргендерін мәлімдейді.&lt;ref&gt;«ORTALYQ QAZAQSTAN» газеті
+1&lt;/ref&gt;

Алайда аталған газет материалында Ізғұттыға қатысты архив құжатының нақты парағы немесе оның жеке архивтік шифры жарияланбаған. Сондықтан «Ізғұтты Құнанбайдың туған ұлы болған» деген тұжырымды бұл мәліметтің негізінде біржақты бекітуге болмайды.

Құнанбай Өскенбаевқа қатысты Омбы архивіндегі істің бар екені Абай академиясының жариялаған архивтік материалдарымен расталады. Аталған іс кейін толық көшіріліп, деректанулық зерттеу ретінде жарияланған.&lt;ref&gt;Abai Academy
+1&lt;/ref&gt;

== Ізғұтты есімінің қалыптасуы ==

Бақтыбайдың Ізғұтты аталуына байланысты шежірелік нұсқа бар. Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Бақтыбайдың Құнанбай ауылына келген кезеңінде Абайдың дүниеге келгені және Құнанбайдың аға сұлтан болғаны баяндалып, осы оқиғаларға байланысты оның «Ізі құтты» деген мағынадағы Ізғұтты атына ие болғаны айтылады. Бұл түсінік кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда да кездеседі. Алайда есімнің нақты қай жылы және қандай ресми жағдайда өзгертілгенін көрсететін алғашқы архивтік құжат ашық дереккөздерде көрсетілмеген.

== Құнанбайдың серігі ==

Кейінгі тарихи-танымдық және әдеби еңбектерде Ізғұтты Құнанбайдың жақын серіктерінің бірі ретінде сипатталады. Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның Құнанбаймен бірге жүргені, ел ішіндегі істерге араласқаны және Құнанбайдың сенімді адамы болғаны баяндалады. Ізғұттының қоғамдық қызметі мен ел ішіндегі беделіне қатысты мәліметтердің едәуір бөлігі кейінгі естеліктер мен тарихи-танымдық еңбектерде сақталған.

== Қажылық сапары ==

[[1874 жыл]]ы Құнанбай Өскенбайұлының [[Мекке]]ге жасаған қажылық сапарына Ізғұттының бірге барғаны туралы кейінгі деректер бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында Ізғұттының Құнанбайдың ұзақ сапардағы серігі болғаны және Меккеде оның жанында жүргені баяндалады. Бұл оқиға [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]]тің ''Абай жолы'' романындағы Ізғұтты бейнесімен де байланыстырылады. Құнанбайдың Меккеде ауырып, Ізғұттының оны көтеріп Қағбаға кіргізгені туралы әңгіме кейінгі тарихи-танымдық жарияланымдарда кең тараған. Бұл оқиға Медетжан Ізғұттиновтың әулеттік деректерге сүйенген мақаласында да баяндалады. Алайда аталған оқиғаның XIX ғасырдағы түпнұсқа архивтік құжаты ашық жарияланбаған. Сондықтан оны энциклопедиялық мақалада кейінгі естелік және тарихи-танымдық дерек ретінде қарастырған жөн.

== Ақшоқыдағы жерленуі ==

Ізғұттының Ақшоқы қорымында жерленгені туралы бірнеше жария дерек бар.

Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында оның немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйеніп, Ізғұттының Құнанбайдың қасына Ақшоқыдағы қорымға жерленгені айтылады. Естелікте қабір алдында тік қойылған белгі тас болғаны туралы да мәлімет келтіріледі. Ақшоқы қорымындағы жерленгендер туралы Тұрсын Жұртбай жариялаған тізімде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. Сол тізімде Ізғұтты Құнанбай Өскенбайұлы, Ысқақ Құнанбайұлы, Тәңірберді Құнанбайұлы және басқа адамдармен бірге қорымның бірінші қатарында берілген. Ізғұттының ұрпақтары оның қабіріне 2007 жылы белгі тас пен ескерткіш орнатқаны туралы да мәлімет жарияланған. 

== Қайтыс болған жылы ==

Ізғұттының қайтыс болған жылы жөнінде қазіргі жария деректерде екі негізгі нұсқа бар.

'''1887 жыл''' — Ізғұттының немересі Қабдымұраттың қолжазба естелігіне сүйенген Медетжан Ізғұттиновтың мақаласында көрсетілген. Бұл дерек бойынша Ізғұтты Құнанбайдан бір жыл кейін қайтыс болған.
'''1908 жыл''' — Ақшоқы қорымындағы жерленгендер тізімінде «Ызғұтты Шибайұлы — 1830–1908» деп көрсетілген. Бұл екі дерек өзара сәйкес келмейді. Сондықтан Ізғұттының нақты қайтыс болған жылын анықтау үшін архивтік құжаттар, метрлік жазбалар, жерлеу деректері және қабіртас жазуы сияқты бірінші реттік деректерді салыстырып зерттеу қажет.

== «Абай жолындағы» Ізғұтты ==

Ізғұтты Мұхтар Әуезовтің ''Абай жолы'' роман-эпопеясында Құнанбайға жақын адамдардың бірі ретінде бейнеленеді.

Романдағы Ізғұтты бейнесі тарихи тұлға туралы кейінгі шежірелік деректермен толық сәйкес келе бермейді. Медетжан Ізғұттинов өз мақаласында Әуезов шығармасындағы Ізғұтты бейнесінің оның шығу тегіне қатысты кейінгі шежірелік нұсқалардан өзгеше екенін атап өтеді. Сондықтан ''Абай жолы'' романындағы мәліметтерді Ізғұттының өмірбаянын дәлелдейтін дерек ретінде емес, оның көркем әдебиеттегі бейнесін сипаттайтын материал ретінде қарастырған жөн.

== Деректердің зерттелуі ==

Ізғұтты туралы мәліметтер әртүрлі сипаттағы дереккөздерде кездеседі. Олардың қатарында архивтік материалдарға сілтеме жасайтын зерттеулер, газет-журнал мақалалары, тарихи-танымдық еңбектер, ауызша тарих және Ізғұтты ұрпақтарынан жеткен қолжазба естеліктер бар.

Қазіргі ашық деректерде оның өмірбаянының кейбір негізгі мәселелері — әкесінің аты, Құнанбаймен нақты туыстық дәрежесі және қайтыс болған жылы — біркелкі шешілмеген.

Сондықтан Ізғұтты туралы зерттеуде деректердің пайда болу тегін және олардың сипатын — архивтік құжат, жарияланған зерттеу, естелік немесе шежірелік мәлімет екенін — ажыратып қарастыру қажет.

== Сыртқы сілтемелер ==
*Медетжан Ізғұттинов. «Меккеде Құнанбайды арқалаған Ізғұтты» — Әдебиет порталы
*«Жойылсын жалғыз сөз соғыс деген» — «Орталық Қазақстан»
*«Құнанбай Өскенбаев ісі» — Абай академиясы
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>2bs3xv9ttme1j074sgrj6paoleafvyr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сүйіндіру және желек алу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786702</id>
    <revision>
      <id>3657880</id>
      <parentid>3656650</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:37:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері|Қазақ салт-дәстүрлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3657880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2999" sha1="g8fkp32qjrecwun8dav8vf4m5firfgh" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}

'''Сүйіндіру және желек алу''' — қазақ халқының отбасылық салт-дәстүрлерінің бірі. Бұл жоралғы жас келіннің бала дүниеге әкелуіне байланысты орындалған.

== Сүйіндіру ==
Жас келіншек босанғаннан кейін оның анасы арнайы жоралғысын алып келіп, қызына қалжа ретінде тары-талақан, ірімшік-мәйек және басқа да дәмдер әкелген. Бұл қалыптасқан салт және ананың міндеті мен парызы саналған.

Анасы болған соң жас босанған қызының қасында болып, оған рухани күш беріп, сенім туғызған. Сонымен қатар жас сәбиді емізу, күту жолдарын үйретіп, қызына ақылшы әрі қамқоршы болған. Құда-құдағилардың немерелі болған қуанышына ортақтасып, немересіне арнап әкелген бұйымтайлары мен сәлем-сауқатын ұсынған. Осылайша құда-құдағилардың құрметті қонағы болған.

Нәрестенің әжесі немересін әжесі жатқан бесікке әдейі ырымдап бөлеп, келініне оның жай-жапсарын үйреткен. Мұндай дәстүр нағашы жағынан әкелінетін бесік келгенге дейін баланың жерде жатпауына байланысты қалыптасқан.

Перзентті болған қызына анасының арнайы баруы қазақ қоғамында қалыптасқан жоралғы ретінде сипатталған. Бұл салттың өңірлерде орындалу ерекшеліктері болған.

== Желек алу ==
Қызын сүйіндіруге келген анасының алдында құда-құдағи, ағайын-жұрт жиналып, жас келіннің от басы-ошақ қасында тағып жүрген орамалын алып, келініне кимешек кигізген. Бұл салт «желек алу» деп аталған.

Желек алудың мақсаты — балалы болған жас келінді осы шаңырақтың белді мүшесіне айналғанын білдіру. Кейбір өңірлерде бұл салтты ұмытпай сақтап келген.

== Дереккөздер ==

* {{cite book|author=|title=Дәстүрім – асыл қазынам|publisher=Нұрлы әлем|year=2018|language=kk}}

[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]</text>
      <sha1>g8fkp32qjrecwun8dav8vf4m5firfgh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657886</id>
      <parentid>3657880</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:43:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сүйіндіру */</comment>
      <origin>3657886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3216" sha1="1r3448cdscpwj8t3n8le94vbcailbdo" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}

'''Сүйіндіру және желек алу''' — қазақ халқының отбасылық салт-дәстүрлерінің бірі. Бұл жоралғы жас келіннің бала дүниеге әкелуіне байланысты орындалған.

== Сүйіндіру ==
Жас келіншек босанғаннан кейін оның анасы арнайы жоралғысын алып келіп, қызына қалжа ретінде тары-талақан, ірімшік-мәйек және басқа да дәмдер әкелген. Бұл қалыптасқан салт және ананың міндеті мен парызы саналған.

Анасы болған соң жас босанған қызының қасында болып, оған рухани күш беріп, сенім туғызған. Сонымен қатар жас сәбиді емізу, күту жолдарын үйретіп, қызына ақылшы әрі қамқоршы болған. Құда-құдағилардың немерелі болған қуанышына ортақтасып, немересіне арнап әкелген бұйымтайлары мен сәлем-сауқатын ұсынған. Осылайша құда-құдағилардың құрметті қонағы болған.

Нәрестенің әжесі немересін әжесі жатқан бесікке әдейі ырымдап бөлеп, келініне оның жай-жапсарын үйреткен. Мұндай дәстүр нағашы жағынан әкелінетін бесік келгенге дейін баланың жерде жатпауына байланысты қалыптасқан.

Перзентті болған қызына анасының арнайы баруы қазақ қоғамында қалыптасқан жоралғы ретінде сипатталған. Бұл салттың өңірлерде орындалу ерекшеліктері болған.&lt;ref&gt;{{Кітап|автор=Кенжеахметұлы С.|тақырыбы=Қазақ халқының салт-дәстүрлері|баспасы=Ана тілі|жыл=2010|бет=|isbn=978-601-250-084-4}}&lt;/ref&gt;.

== Желек алу ==
Қызын сүйіндіруге келген анасының алдында құда-құдағи, ағайын-жұрт жиналып, жас келіннің от басы-ошақ қасында тағып жүрген орамалын алып, келініне кимешек кигізген. Бұл салт «желек алу» деп аталған.

Желек алудың мақсаты — балалы болған жас келінді осы шаңырақтың белді мүшесіне айналғанын білдіру. Кейбір өңірлерде бұл салтты ұмытпай сақтап келген.

== Дереккөздер ==

* {{cite book|author=|title=Дәстүрім – асыл қазынам|publisher=Нұрлы әлем|year=2018|language=kk}}

[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]</text>
      <sha1>1r3448cdscpwj8t3n8le94vbcailbdo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657892</id>
      <parentid>3657886</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:44:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сүйіндіру */</comment>
      <origin>3657892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3400" sha1="r7h9yq1dbdwmr2m5pyirzanej6rliya" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}

'''Сүйіндіру және желек алу''' — қазақ халқының отбасылық салт-дәстүрлерінің бірі. Бұл жоралғы жас келіннің бала дүниеге әкелуіне байланысты орындалған.

== Сүйіндіру ==
Жас келіншек босанғаннан кейін оның анасы арнайы жоралғысын алып келіп, қызына қалжа ретінде тары-талақан, ірімшік-мәйек және басқа да дәмдер әкелген. Бұл қалыптасқан салт және ананың міндеті мен парызы саналған.

Анасы болған соң жас босанған қызының қасында болып, оған рухани күш беріп, сенім туғызған. Сонымен қатар жас сәбиді емізу, күту жолдарын үйретіп, қызына ақылшы әрі қамқоршы болған. Құда-құдағилардың немерелі болған қуанышына ортақтасып, немересіне арнап әкелген бұйымтайлары мен сәлем-сауқатын ұсынған. Осылайша құда-құдағилардың құрметті қонағы болған. &lt;ref&gt;{{Кітап|автор=|тақырыбы=Қазақтың дәстүрлі өнері мен этнографиясы|баспасы=Ғылым|жыл=2002|бет=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.
Нәрестенің әжесі немересін әжесі жатқан бесікке әдейі ырымдап бөлеп, келініне оның жай-жапсарын үйреткен. Мұндай дәстүр нағашы жағынан әкелінетін бесік келгенге дейін баланың жерде жатпауына байланысты қалыптасқан.

Перзентті болған қызына анасының арнайы баруы қазақ қоғамында қалыптасқан жоралғы ретінде сипатталған. Бұл салттың өңірлерде орындалу ерекшеліктері болған.&lt;ref&gt;{{Кітап|автор=Кенжеахметұлы С.|тақырыбы=Қазақ халқының салт-дәстүрлері|баспасы=Ана тілі|жыл=2010|бет=|isbn=978-601-250-084-4}}&lt;/ref&gt;.

== Желек алу ==
Қызын сүйіндіруге келген анасының алдында құда-құдағи, ағайын-жұрт жиналып, жас келіннің от басы-ошақ қасында тағып жүрген орамалын алып, келініне кимешек кигізген. Бұл салт «желек алу» деп аталған.

Желек алудың мақсаты — балалы болған жас келінді осы шаңырақтың белді мүшесіне айналғанын білдіру. Кейбір өңірлерде бұл салтты ұмытпай сақтап келген.

== Дереккөздер ==

* {{cite book|author=|title=Дәстүрім – асыл қазынам|publisher=Нұрлы әлем|year=2018|language=kk}}

[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]</text>
      <sha1>r7h9yq1dbdwmr2m5pyirzanej6rliya</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657894</id>
      <parentid>3657892</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:45:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сүйіндіру */</comment>
      <origin>3657894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3953" sha1="76wngybhdufej07irszh1w3ln7uo2ym" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}

'''Сүйіндіру және желек алу''' — қазақ халқының отбасылық салт-дәстүрлерінің бірі. Бұл жоралғы жас келіннің бала дүниеге әкелуіне байланысты орындалған.

== Сүйіндіру ==
Жас келіншек босанғаннан кейін оның анасы арнайы жоралғысын алып келіп, қызына қалжа ретінде тары-талақан, ірімшік-мәйек және басқа да дәмдер әкелген. Бұл қалыптасқан салт және ананың міндеті мен парызы саналған.

&lt;ref&gt;{{Мақала|автор=|тақырыбы=«Сүйіндір» деген салт бар|сілтеме=https://ernur.kz|мерзімі=2020|басылым=Ernur.kz ақпараттық порталы|тілі=kk}}&lt;/ref&gt;. Құда-құдағилардың немерелі болған қуанышына ортақтасып, немересіне арнап әкелген бұйымтайлары мен сәлем-сауқатын ұсынған. Осылайша құда-құдағилардың құрметті қонағы болған.
Анасы болған соң жас босанған қызының қасында болып, оған рухани күш беріп, сенім туғызған. Сонымен қатар жас сәбиді емізу, күту жолдарын үйретіп, қызына ақылшы әрі қамқоршы болған. Құда-құдағилардың немерелі болған қуанышына ортақтасып, немересіне арнап әкелген бұйымтайлары мен сәлем-сауқатын ұсынған. Осылайша құда-құдағилардың құрметті қонағы болған. &lt;ref&gt;{{Кітап|автор=|тақырыбы=Қазақтың дәстүрлі өнері мен этнографиясы|баспасы=Ғылым|жыл=2002|бет=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.
Нәрестенің әжесі немересін әжесі жатқан бесікке әдейі ырымдап бөлеп, келініне оның жай-жапсарын үйреткен. Мұндай дәстүр нағашы жағынан әкелінетін бесік келгенге дейін баланың жерде жатпауына байланысты қалыптасқан.

Перзентті болған қызына анасының арнайы баруы қазақ қоғамында қалыптасқан жоралғы ретінде сипатталған. Бұл салттың өңірлерде орындалу ерекшеліктері болған.&lt;ref&gt;{{Кітап|автор=Кенжеахметұлы С.|тақырыбы=Қазақ халқының салт-дәстүрлері|баспасы=Ана тілі|жыл=2010|бет=|isbn=978-601-250-084-4}}&lt;/ref&gt;.

== Желек алу ==
Қызын сүйіндіруге келген анасының алдында құда-құдағи, ағайын-жұрт жиналып, жас келіннің от басы-ошақ қасында тағып жүрген орамалын алып, келініне кимешек кигізген. Бұл салт «желек алу» деп аталған.

Желек алудың мақсаты — балалы болған жас келінді осы шаңырақтың белді мүшесіне айналғанын білдіру. Кейбір өңірлерде бұл салтты ұмытпай сақтап келген.

== Дереккөздер ==

* {{cite book|author=|title=Дәстүрім – асыл қазынам|publisher=Нұрлы әлем|year=2018|language=kk}}

[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]</text>
      <sha1>76wngybhdufej07irszh1w3ln7uo2ym</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657895</id>
      <parentid>3657894</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:46:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3657895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3946" sha1="ddorop83h93oxhxgwslm487e7f3v1pz" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}

'''Сүйіндіру және желек алу''' — қазақ халқының отбасылық салт-дәстүрлерінің бірі. Бұл жоралғы жас келіннің бала дүниеге әкелуіне байланысты орындалған.

== Сүйіндіру ==
Жас келіншек босанғаннан кейін оның анасы арнайы жоралғысын алып келіп, қызына қалжа ретінде тары-талақан, ірімшік-мәйек және басқа да дәмдер әкелген. Бұл қалыптасқан салт және ананың міндеті мен парызы саналған.&lt;ref&gt;{{Мақала|автор=|тақырыбы=«Сүйіндір» деген салт бар|сілтеме=https://ernur.kz|мерзімі=2020|басылым=Ernur.kz ақпараттық порталы|тілі=kk}}&lt;/ref&gt; Құда-құдағилардың немерелі болған қуанышына ортақтасып, немересіне арнап әкелген бұйымтайлары мен сәлем-сауқатын ұсынған. Осылайша құда-құдағилардың құрметті қонағы болған. Анасы болған соң жас босанған қызының қасында болып, оған рухани күш беріп, сенім туғызған. Сонымен қатар жас сәбиді емізу, күту жолдарын үйретіп, қызына ақылшы әрі қамқоршы болған. Құда-құдағилардың немерелі болған қуанышына ортақтасып, немересіне арнап әкелген бұйымтайлары мен сәлем-сауқатын ұсынған. Осылайша құда-құдағилардың құрметті қонағы болған.&lt;ref&gt;{{Кітап|автор=|тақырыбы=Қазақтың дәстүрлі өнері мен этнографиясы|баспасы=Ғылым|жыл=2002|бет=|isbn=}}&lt;/ref&gt;
Нәрестенің әжесі немересін әжесі жатқан бесікке әдейі ырымдап бөлеп, келініне оның жай-жапсарын үйреткен. Мұндай дәстүр нағашы жағынан әкелінетін бесік келгенге дейін баланың жерде жатпауына байланысты қалыптасқан.

Перзентті болған қызына анасының арнайы баруы қазақ қоғамында қалыптасқан жоралғы ретінде сипатталған. Бұл салттың өңірлерде орындалу ерекшеліктері болған.&lt;ref&gt;{{Кітап|автор=Кенжеахметұлы С.|тақырыбы=Қазақ халқының салт-дәстүрлері|баспасы=Ана тілі|жыл=2010|бет=|isbn=978-601-250-084-4}}&lt;/ref&gt;

== Желек алу ==
Қызын сүйіндіруге келген анасының алдында құда-құдағи, ағайын-жұрт жиналып, жас келіннің от басы-ошақ қасында тағып жүрген орамалын алып, келініне кимешек кигізген. Бұл салт «желек алу» деп аталған. Желек алудың мақсаты — балалы болған жас келінді осы шаңырақтың белді мүшесіне айналғанын білдіру. Кейбір өңірлерде бұл салтты ұмытпай сақтап келген.

== Дереккөздер ==

* {{cite book|author=|title=Дәстүрім – асыл қазынам|publisher=Нұрлы әлем|year=2018|language=kk}}

[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]</text>
      <sha1>ddorop83h93oxhxgwslm487e7f3v1pz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657896</id>
      <parentid>3657895</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:46:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3657896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3876" sha1="ryagifyfe9ucezrmicn9tyjyk6pqn0w" xml:space="preserve">'''Сүйіндіру және желек алу''' — қазақ халқының отбасылық салт-дәстүрлерінің бірі. Бұл жоралғы жас келіннің бала дүниеге әкелуіне байланысты орындалған.

== Сүйіндіру ==
Жас келіншек босанғаннан кейін оның анасы арнайы жоралғысын алып келіп, қызына қалжа ретінде тары-талақан, ірімшік-мәйек және басқа да дәмдер әкелген. Бұл қалыптасқан салт және ананың міндеті мен парызы саналған.&lt;ref&gt;{{Мақала|автор=|тақырыбы=«Сүйіндір» деген салт бар|сілтеме=https://ernur.kz|мерзімі=2020|басылым=Ernur.kz ақпараттық порталы|тілі=kk}}&lt;/ref&gt; 

Құда-құдағилардың немерелі болған қуанышына ортақтасып, немересіне арнап әкелген бұйымтайлары мен сәлем-сауқатын ұсынған. Осылайша құда-құдағилардың құрметті қонағы болған. Анасы болған соң жас босанған қызының қасында болып, оған рухани күш беріп, сенім туғызған. Сонымен қатар жас сәбиді емізу, күту жолдарын үйретіп, қызына ақылшы әрі қамқоршы болған. Құда-құдағилардың немерелі болған қуанышына ортақтасып, немересіне арнап әкелген бұйымтайлары мен сәлем-сауқатын ұсынған. Осылайша құда-құдағилардың құрметті қонағы болған.&lt;ref&gt;{{Кітап|автор=|тақырыбы=Қазақтың дәстүрлі өнері мен этнографиясы|баспасы=Ғылым|жыл=2002|бет=|isbn=}}&lt;/ref&gt;
Нәрестенің әжесі немересін әжесі жатқан бесікке әдейі ырымдап бөлеп, келініне оның жай-жапсарын үйреткен. Мұндай дәстүр нағашы жағынан әкелінетін бесік келгенге дейін баланың жерде жатпауына байланысты қалыптасқан.

Перзентті болған қызына анасының арнайы баруы қазақ қоғамында қалыптасқан жоралғы ретінде сипатталған. Бұл салттың өңірлерде орындалу ерекшеліктері болған.&lt;ref&gt;{{Кітап|автор=Кенжеахметұлы С.|тақырыбы=Қазақ халқының салт-дәстүрлері|баспасы=Ана тілі|жыл=2010|бет=|isbn=978-601-250-084-4}}&lt;/ref&gt;

== Желек алу ==
Қызын сүйіндіруге келген анасының алдында құда-құдағи, ағайын-жұрт жиналып, жас келіннің от басы-ошақ қасында тағып жүрген орамалын алып, келініне кимешек кигізген. Бұл салт «желек алу» деп аталған. Желек алудың мақсаты — балалы болған жас келінді осы шаңырақтың белді мүшесіне айналғанын білдіру. Кейбір өңірлерде бұл салтты ұмытпай сақтап келген.

== Дереккөздер ==

* {{cite book|author=|title=Дәстүрім – асыл қазынам|publisher=Нұрлы әлем|year=2018|language=kk}}

[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]</text>
      <sha1>ryagifyfe9ucezrmicn9tyjyk6pqn0w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657897</id>
      <parentid>3657896</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:48:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3657897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3921" sha1="sxrntpslqrhm46ybwzssltr7rsnbmxn" xml:space="preserve">'''Сүйіндіру және желек алу''' — [[қазақтар|қазақ халқының]] [[отбасы]]лық [[салт-дәстүр]]лерінің бірі. Бұл жоралғы жас келіннің бала дүниеге әкелуіне байланысты орындалған.

== Сүйіндіру ==
Жас келіншек босанғаннан кейін оның анасы арнайы жоралғысын алып келіп, қызына [[қалжа]] ретінде тары-талақан, ірімшік-мәйек және басқа да дәмдер әкелген. Бұл қалыптасқан салт және ананың міндеті мен парызы саналған.&lt;ref&gt;{{Мақала|автор=|тақырыбы=«Сүйіндір» деген салт бар|сілтеме=https://ernur.kz|мерзімі=2020|басылым=Ernur.kz ақпараттық порталы|тілі=kk}}&lt;/ref&gt; 

Құда-құдағилардың [[немере]]лі болған қуанышына ортақтасып, немересіне арнап әкелген бұйымтайлары мен сәлем-сауқатын ұсынған. Осылайша құда-құдағилардың құрметті қонағы болған. Анасы болған соң жас босанған қызының қасында болып, оған рухани күш беріп, сенім туғызған. Сонымен қатар жас сәбиді емізу, күту жолдарын үйретіп, қызына ақылшы әрі қамқоршы болған. Құда-құдағилардың немерелі болған қуанышына ортақтасып, немересіне арнап әкелген бұйымтайлары мен сәлем-сауқатын ұсынған. Осылайша құда-құдағилардың құрметті қонағы болған.&lt;ref&gt;{{Кітап|автор=|тақырыбы=Қазақтың дәстүрлі өнері мен этнографиясы|баспасы=Ғылым|жыл=2002|бет=|isbn=}}&lt;/ref&gt;
Нәрестенің әжесі немересін әжесі жатқан бесікке әдейі ырымдап бөлеп, келініне оның жай-жапсарын үйреткен. Мұндай дәстүр нағашы жағынан әкелінетін бесік келгенге дейін баланың жерде жатпауына байланысты қалыптасқан.

Перзентті болған қызына анасының арнайы баруы қазақ қоғамында қалыптасқан жоралғы ретінде сипатталған. Бұл салттың өңірлерде орындалу ерекшеліктері болған.&lt;ref&gt;{{Кітап|автор=Кенжеахметұлы С.|тақырыбы=Қазақ халқының салт-дәстүрлері|баспасы=Ана тілі|жыл=2010|бет=|isbn=978-601-250-084-4}}&lt;/ref&gt;

== Желек алу ==
Қызын сүйіндіруге келген анасының алдында құда-құдағи, ағайын-жұрт жиналып, жас келіннің от басы-ошақ қасында тағып жүрген орамалын алып, келініне [[кимешек]] кигізген. Бұл салт «желек алу» деп аталған. Желек алудың мақсаты — балалы болған жас келінді осы [[шаңырақ]]тың белді мүшесіне айналғанын білдіру. Кейбір өңірлерде бұл салтты ұмытпай сақтап келген.

== Дереккөздер ==

* {{cite book|author=|title=Дәстүрім – асыл қазынам|publisher=Нұрлы әлем|year=2018|language=kk}}

[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]</text>
      <sha1>sxrntpslqrhm46ybwzssltr7rsnbmxn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657899</id>
      <parentid>3657897</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:49:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сүйіндіру */</comment>
      <origin>3657899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3937" sha1="svyh1nifvwiljepyqdjqvi8ioiog33e" xml:space="preserve">'''Сүйіндіру және желек алу''' — [[қазақтар|қазақ халқының]] [[отбасы]]лық [[салт-дәстүр]]лерінің бірі. Бұл жоралғы жас келіннің бала дүниеге әкелуіне байланысты орындалған.

== Сүйіндіру ==
Жас келіншек босанғаннан кейін оның анасы арнайы жоралғысын алып келіп, қызына [[қалжа]] ретінде тары-талақан, ірімшік-мәйек және басқа да дәмдер әкелген. Бұл қалыптасқан салт және ананың міндеті мен парызы саналған.&lt;ref&gt;{{Мақала|автор=|тақырыбы=«Сүйіндір» деген салт бар|сілтеме=https://ernur.kz|мерзімі=2020|басылым=Ernur.kz ақпараттық порталы|тілі=kk}}&lt;/ref&gt; 

Құда-құдағилардың [[жеті ата|немере]]лі болған қуанышына ортақтасып, немересіне арнап әкелген бұйымтайлары мен сәлем-сауқатын ұсынған. Осылайша құда-құдағилардың құрметті қонағы болған. Анасы болған соң жас босанған қызының қасында болып, оған рухани күш беріп, сенім туғызған. Сонымен қатар жас сәбиді емізу, күту жолдарын үйретіп, қызына ақылшы әрі қамқоршы болған. Құда-құдағилардың немерелі болған қуанышына ортақтасып, немересіне арнап әкелген бұйымтайлары мен сәлем-сауқатын ұсынған. Осылайша құда-құдағилардың құрметті қонағы болған.&lt;ref&gt;{{Кітап|автор=|тақырыбы=Қазақтың дәстүрлі өнері мен этнографиясы|баспасы=Ғылым|жыл=2002|бет=|isbn=}}&lt;/ref&gt;
Нәрестенің әжесі немересін әжесі жатқан бесікке әдейі ырымдап бөлеп, келініне оның жай-жапсарын үйреткен. Мұндай дәстүр нағашы жағынан әкелінетін бесік келгенге дейін баланың жерде жатпауына байланысты қалыптасқан.

Перзентті болған қызына анасының арнайы баруы қазақ қоғамында қалыптасқан жоралғы ретінде сипатталған. Бұл салттың өңірлерде орындалу ерекшеліктері болған.&lt;ref&gt;{{Кітап|автор=Кенжеахметұлы С.|тақырыбы=Қазақ халқының салт-дәстүрлері|баспасы=Ана тілі|жыл=2010|бет=|isbn=978-601-250-084-4}}&lt;/ref&gt;

== Желек алу ==
Қызын сүйіндіруге келген анасының алдында құда-құдағи, ағайын-жұрт жиналып, жас келіннің от басы-ошақ қасында тағып жүрген орамалын алып, келініне [[кимешек]] кигізген. Бұл салт «желек алу» деп аталған. Желек алудың мақсаты — балалы болған жас келінді осы [[шаңырақ]]тың белді мүшесіне айналғанын білдіру. Кейбір өңірлерде бұл салтты ұмытпай сақтап келген.

== Дереккөздер ==

* {{cite book|author=|title=Дәстүрім – асыл қазынам|publisher=Нұрлы әлем|year=2018|language=kk}}

[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]</text>
      <sha1>svyh1nifvwiljepyqdjqvi8ioiog33e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Screen reader-only</title>
    <ns>10</ns>
    <id>786707</id>
    <revision>
      <id>3657981</id>
      <parentid>3656709</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T18:49:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:Үлгілер:Безендіру]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3657981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="183" sha1="f78dk29bnhqnz9vltg03b71x1ydi5g6" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Үлгі:Screen reader-only/styles.css&quot; /&gt;&lt;span class=&quot;sr-only&quot;&gt;{{{1|}}}&lt;/span&gt;&lt;noinclude&gt;
{{doc}}

[[Санат:Үлгілер:Безендіру]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f78dk29bnhqnz9vltg03b71x1ydi5g6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күлтелі кекіре</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786710</id>
    <revision>
      <id>3658216</id>
      <parentid>3656805</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T06:15:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3658216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2135" sha1="jo1hwtmm3o2k46qjlei0bykupsnhjas" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{taxobox
|name = Күлтелі кекіре 
|image = Centaurea phrygia - Keila.jpg
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|divisio = [[Шөп өсімдіктер]]
|classis = 
|unranked_subclassis = [[Rosids]]
|ordo = [[Malpighiales]]
|familia = [[Бұршақ тұқымдасы|Violaceae]]
|genus = ''[[Күлтелі кекіре|Centaurea]]''
|species =  
|binomial =  
|binomial_authority =   
|}}

'''Күлтелі кекіре ''' – екіжылдық шөптесін өсімдік, көбінесе шабындықта өседі. Мүйізді кекіре мен көк кекіре – біржылдық шөптесін өсімдіктер. Бұлардың күздік және жаздық түрлері болады. Астық пен зығыр егістіктерінде арамшөп ретінде өседі. Гүлшоғырының шеттеріндегі түтікшелі және шұңғылша тәрізді (қынапты) күлтебастары гүлге әсем, оймышталған «тәж» немесе шеңбер пішін береді.
   Бұл жабайы өсімдік - біздің шалғындарымыздың ең төзімді мекендеушілерінің бірі. Гүлдері тозаңдандырушы жәндіктердің сүйікті асы, өйткені ол жоғары сапалы шірненің (нектардың) көзі болып табылады. Аралар, көбелектер мен қоңыздарға қолдау көрсетумен қатар, оның тұқымдары көптеген құстарды да азықпен қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;Ақтөбе облысы. Мұғалжар ауданы: энциклопедия. – Алматы: «Полиграфкомбинат» ЖШС, 2011.  ISBN 978-601-061340-9&lt;/ref&gt;

= Дереккөз = 
https://www.plantlife.org.uk/plants-and-fungi/common-knapweed/</text>
      <sha1>jo1hwtmm3o2k46qjlei0bykupsnhjas</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658217</id>
      <parentid>3658216</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T06:19:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3658217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2166" sha1="fz7n9en54a8kmndis40iqlqq8yn24ax" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{taxobox
|name = Күлтелі кекіре 
|image = Centaurea phrygia - Keila.jpg
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|divisio = [[Шөп өсімдіктер]]
|classis = 
|unranked_subclassis = [[Rosids]]
|ordo = [[Malpighiales]]
|familia = [[Бұршақ тұқымдасы|Violaceae]]
|genus = ''[[Күлтелі кекіре|Centaurea]]''
|species =  
|binomial =  
|binomial_authority =   
|}}
'''Күлтелі кекіре ''' — екіжылдық шөптесін өсімдік, көбінесе шабындықта өседі. Мүйізді кекіре мен көк кекіре – біржылдық шөптесін өсімдіктер. Бұлардың күздік және жаздық түрлері болады. Астық пен зығыр егістіктерінде арамшөп ретінде өседі. Гүлшоғырының шеттеріндегі түтікшелі және шұңғылша тәрізді (қынапты) күлтебастары гүлге әсем, оймышталған «тәж» немесе шеңбер пішін береді.

Бұл жабайы өсімдік - біздің шалғындарымыздың ең төзімді мекендеушілерінің бірі. Гүлдері тозаңдандырушы жәндіктердің сүйікті асы, өйткені ол жоғары сапалы шірненің (нектардың) көзі болып табылады. Аралар, көбелектер мен қоңыздарға қолдау көрсетумен қатар, оның тұқымдары көптеген құстарды да азықпен қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;Ақтөбе облысы. Мұғалжар ауданы: энциклопедия. – Алматы: «Полиграфкомбинат» ЖШС, 2011.  ISBN 978-601-061340-9&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
https://www.plantlife.org.uk/plants-and-fungi/common-knapweed/</text>
      <sha1>fz7n9en54a8kmndis40iqlqq8yn24ax</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658218</id>
      <parentid>3658217</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T06:20:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3658218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2176" sha1="2cexymics2pxdnnhonqsysubbxdhlwv" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{taxobox
|name = Күлтелі кекіре 
|image = Centaurea phrygia - Keila.jpg
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|divisio = [[Шөп өсімдіктер]]
|classis = 
|unranked_subclassis = [[Rosids]]
|ordo = [[Malpighiales]]
|familia = [[Бұршақ тұқымдасы|Violaceae]]
|genus = ''[[Күлтелі кекіре|Centaurea]]''
|species =  
|binomial =  
|binomial_authority =   
|}}
'''Күлтелі кекіре ''' — екіжылдық шөптесін өсімдік, көбінесе шабындықта өседі. Мүйізді кекіре мен көк кекіре – біржылдық шөптесін өсімдіктер. Бұлардың күздік және жаздық түрлері болады. Астық пен зығыр егістіктерінде арамшөп ретінде өседі. Гүлшоғырының шеттеріндегі түтікшелі және шұңғылша тәрізді (қынапты) күлтебастары гүлге әсем, оймышталған «тәж» немесе шеңбер пішін береді.&lt;ref&gt;Ақтөбе облысы. Мұғалжар ауданы: энциклопедия. – Алматы: «Полиграфкомбинат» ЖШС, 2011.  ISBN 978-601-061340-9&lt;/ref&gt;

Бұл жабайы өсімдік - біздің шалғындарымыздың ең төзімді мекендеушілерінің бірі. Гүлдері тозаңдандырушы жәндіктердің сүйікті асы, өйткені ол жоғары сапалы шірненің (нектардың) көзі болып табылады. Аралар, көбелектер мен қоңыздарға қолдау көрсетумен қатар, оның тұқымдары көптеген құстарды да азықпен қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;https://www.plantlife.org.uk/plants-and-fungi/common-knapweed/&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>2cexymics2pxdnnhonqsysubbxdhlwv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбжали ишан мешіті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786712</id>
    <revision>
      <id>3658126</id>
      <parentid>3656802</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:45:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7275" sha1="6xsgcisl3jtfrkv1kymu3hsdo26sz7m" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}{{Қызылорда облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері|атауы=Әбжали ишан мешіті|ел={{KAZ}}|орналасқан қаласы=[[Қызылорда облысы]], [[Жалағаш ауданы]], [[Таң (Ауыл)|Таң ауылы]]|типі=Сәулет өнері ескерткіші|мәртебесі=Жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші|құрылыс уақыты=1890–1922 жж.|материалы=Күйдірілген кірпіш, ағаш}}&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
[[Сурет:1630838925 oblys.png|нобай|300x300 нүкте|Әбжәли ишан мешіті]]

{{Мешіт
| мешіт атауы     = Әбжали ишан мешіті
| шынайы аты      = Әбжали ишан мешіті
| суреті          = Әбжали ишан мешіті.jpg
| сурет атауы     = Әбжали ишан мешіті
| позициялық карта   = 

 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
| карта атауы      = 
| карта ені        = 
| мемлекет         = {{Қазақстан}}
| қала             = Жаңақорған ауданы (Таң ауылы Жалағаш ауданында орналасқан)
| мекенжайы        = Таң ауылы, Жалағаш ауданы, Қызылорда облысы
| статусы          = Жергілікті маңызы бар сәулет өнері ескерткіші
| ағымы            = Ислам (Сунниттік)
| мұсылмандардың діни басқармасы  = 
| иесі             = 
| мешіт түрі       = Ауылдық мешіт
| сәулет стилі     = Қасбеті кірпіш стилінде салынған
| жобаның авторы   = 
| сәулетшісі       = 
| құрылысшысы      = 
| құрылыстың бастамашысы  = 
| құрылыс құны     = 
| қайырымгері      = Жекеменшік құрылыс
| алғашқы деректер = 
| құрылысы         = 
| құрылысы басталды  = 
| құрылысы аяқталды  = 1922 жыл
| жәдігерлер       = 
| имамы            = 
| қазіргі жағдайы  = Сақталған (тарихта мектеп-интернат ретінде де қолданылған)
| жалпы ауданы     = 
| көлемі           = 11,90 × 8,30 метр
| ішкі ауданы      = Кіреберіс бөлме, намаз оқу залы (мінәжат залы), шағын бөлме
| сыйымдылығы      = 
| биіктігі         = 6,5 метр
| күмбездердің саны  = 1
| күмбездің биіктігі = 
| күмбездің диаметрі = 
| мұнаралар саны     = 2 (қос мұнаралы, зәулім мұнарасы 1931 жылы бұзылған)
| мұнаралардың биіктігі = 
| материал          = Күйдірілген кірпіш, ішкі төбесі ағаш бағаналарға сүйенеді
| тарауық           = 
| ифтар және сухур  = 
| кітапхана         = 
| мектеп            = Кейіннен балаларға арналған мектеп-интернат жұмыс істеді
| медресе           = 
| сайты             = 
| Commons           = Abzhali Ishan Mosque
}}

'''Әбжали ишан мешіті''' — [[Жалағаш ауданы|Жалағаш ауданындағы]] жергілікті маңызы бар сәулет өнері ескерткіші. [[Таң (ауыл)|Таң ауылында]] орналасқан.&lt;ref&gt;СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 156-157 бб. – ISBN 978-601-7059-54-5&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Мешіт 1922 жылы жекеменшік құрылыс ретінде тұрғызылған. Кеңестік биліктің шешімімен 1929 жылы мемлекет қазынасына тәркіленді. 

1931 жылы ғимараттың зәулім мұнарасы бұзылып, оның кірпіштері қосымша бөлмелер салуға пайдаланылды. Кәмпескеленгеннен кейін ғимаратта балаларға арналған мектеп-интернат жұмыс істеді.&lt;ref&gt;https://seykhuninfo.kz/tarih/11378-bzhli-ishan-meshiti.html&lt;/ref&gt;

== Архитектурасы ==
Ғимарат күйдірілген кірпіштен қаланған, ішкі төбесі ағаш бағаналарға сүйенеді. Жалпы сұлбасы төртбұрышты, орталық үлкен күмбезі мен қос мұнарасы бар. Ғимараттың көлемі — 11,90 × 8,30 метр, биіктігі — 6,5 метр.&lt;ref&gt;https://www.gov.kz/memleket/entities/kyzylorda-zhalagash/press/media/details/67997?lang=kk&amp;ysclid=mu6nxl440489452006&lt;/ref&gt;

Мешіт ішкі құрылысы бойынша бірнеше бөліктен тұрады:
* '''Кіреберіс бөлме''' — төртбұрышты пішінді, бір терезесі бар.
* '''Намаз оқу залы (мінәжат залы)''' — пішіні шаршы тәрізді. Оңтүстік-батыс қабырғасында [[михраб]] қуысы жасалған. Залдың ортасында төбесі өрнектелген үш ағаш бағана орнатылған. Бөлмеге жарық түсуі үшін қаптал қабырғаларына екі-екіден терезе қойылған.
* '''Шағын бөлме''' — намаз залы арқылы кіретін қосымша бөлме.

== Қасбеті ==
Мешіт ғимаратының қасбеті кірпіш стилінде салынған. Құрылым цоколь қабатынан, карнизден және бай өрнектелген фронтоннан тұрады. Қасбетіндегі өрнекті жауырыншаларға цоколь мен карниз бекітілген. Қаптал қасбетінде жоғарғы жағы доғаша иілген, ағаш жақтаулары бар үш терезе орнатылған.

== Тағы қараңыз ==
* [[Жалағаш ауданы]]
* [[Таң (ауыл)|Таң (Ауыл)]]

== Дереккөздер ==

[[Санат:Қызылорда облысының мешіттері]]
[[Санат:Жалағаш ауданы]]
[[Санат:Қазақстандағы сәулет ескерткіштері]]
[[Санат:1922 жылы салынған ғимараттар]]
[[Санат:Сәулет өнері]]
&lt;references /&gt;
[[Санат:Тарихи ғимараттар]]</text>
      <sha1>6xsgcisl3jtfrkv1kymu3hsdo26sz7m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658127</id>
      <parentid>3658126</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:45:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7256" sha1="ete7ard1g8pxp1rhlkbckx2zmm84rqu" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}{{Қызылорда облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері|атауы=Әбжали ишан мешіті|ел={{KAZ}}|орналасқан қаласы=[[Қызылорда облысы]], [[Жалағаш ауданы]], [[Таң (Ауыл)|Таң ауылы]]|типі=Сәулет өнері ескерткіші|мәртебесі=Жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші|құрылыс уақыты=1890–1922 жж.|материалы=Күйдірілген кірпіш, ағаш}}&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
[[Сурет:1630838925 oblys.png|нобай|300x300 нүкте|Әбжәли ишан мешіті]]

{{Мешіт
| мешіт атауы     = Әбжали ишан мешіті
| шынайы аты      = Әбжали ишан мешіті
| суреті          = 1630838925 oblys.png
| сурет атауы     = Әбжали ишан мешіті
| позициялық карта   = 

 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
| карта атауы      = 
| карта ені        =
| мемлекет         = {{Қазақстан}}
| қала             = Жаңақорған ауданы (Таң ауылы Жалағаш ауданында орналасқан)
| мекенжайы        = Таң ауылы, Жалағаш ауданы, Қызылорда облысы
| статусы          = Жергілікті маңызы бар сәулет өнері ескерткіші
| ағымы            = Ислам (Сунниттік)
| мұсылмандардың діни басқармасы  = 
| иесі             = 
| мешіт түрі       = Ауылдық мешіт
| сәулет стилі     = Қасбеті кірпіш стилінде салынған
| жобаның авторы   = 
| сәулетшісі       = 
| құрылысшысы      = 
| құрылыстың бастамашысы  = 
| құрылыс құны     = 
| қайырымгері      = Жекеменшік құрылыс
| алғашқы деректер = 
| құрылысы         = 
| құрылысы басталды  = 
| құрылысы аяқталды  = 1922 жыл
| жәдігерлер       = 
| имамы            = 
| қазіргі жағдайы  = Сақталған (тарихта мектеп-интернат ретінде де қолданылған)
| жалпы ауданы     = 
| көлемі           = 11,90 × 8,30 метр
| ішкі ауданы      = Кіреберіс бөлме, намаз оқу залы (мінәжат залы), шағын бөлме
| сыйымдылығы      = 
| биіктігі         = 6,5 метр
| күмбездердің саны  = 1
| күмбездің биіктігі = 
| күмбездің диаметрі = 
| мұнаралар саны     = 2 (қос мұнаралы, зәулім мұнарасы 1931 жылы бұзылған)
| мұнаралардың биіктігі = 
| материал          = Күйдірілген кірпіш, ішкі төбесі ағаш бағаналарға сүйенеді
| тарауық           = 
| ифтар және сухур  = 
| кітапхана         = 
| мектеп            = Кейіннен балаларға арналған мектеп-интернат жұмыс істеді
| медресе           = 
| сайты             = 
| Commons           = Abzhali Ishan Mosque
}}

'''Әбжали ишан мешіті''' — [[Жалағаш ауданы|Жалағаш ауданындағы]] жергілікті маңызы бар сәулет өнері ескерткіші. [[Таң (ауыл)|Таң ауылында]] орналасқан.&lt;ref&gt;СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 156-157 бб. – ISBN 978-601-7059-54-5&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Мешіт 1922 жылы жекеменшік құрылыс ретінде тұрғызылған. Кеңестік биліктің шешімімен 1929 жылы мемлекет қазынасына тәркіленді. 

1931 жылы ғимараттың зәулім мұнарасы бұзылып, оның кірпіштері қосымша бөлмелер салуға пайдаланылды. Кәмпескеленгеннен кейін ғимаратта балаларға арналған мектеп-интернат жұмыс істеді.&lt;ref&gt;https://seykhuninfo.kz/tarih/11378-bzhli-ishan-meshiti.html&lt;/ref&gt;

== Архитектурасы ==
Ғимарат күйдірілген кірпіштен қаланған, ішкі төбесі ағаш бағаналарға сүйенеді. Жалпы сұлбасы төртбұрышты, орталық үлкен күмбезі мен қос мұнарасы бар. Ғимараттың көлемі — 11,90 × 8,30 метр, биіктігі — 6,5 метр.&lt;ref&gt;https://www.gov.kz/memleket/entities/kyzylorda-zhalagash/press/media/details/67997?lang=kk&amp;ysclid=mu6nxl440489452006&lt;/ref&gt;

Мешіт ішкі құрылысы бойынша бірнеше бөліктен тұрады:
* '''Кіреберіс бөлме''' — төртбұрышты пішінді, бір терезесі бар.
* '''Намаз оқу залы (мінәжат залы)''' — пішіні шаршы тәрізді. Оңтүстік-батыс қабырғасында [[михраб]] қуысы жасалған. Залдың ортасында төбесі өрнектелген үш ағаш бағана орнатылған. Бөлмеге жарық түсуі үшін қаптал қабырғаларына екі-екіден терезе қойылған.
* '''Шағын бөлме''' — намаз залы арқылы кіретін қосымша бөлме.

== Қасбеті ==
Мешіт ғимаратының қасбеті кірпіш стилінде салынған. Құрылым цоколь қабатынан, карнизден және бай өрнектелген фронтоннан тұрады. Қасбетіндегі өрнекті жауырыншаларға цоколь мен карниз бекітілген. Қаптал қасбетінде жоғарғы жағы доғаша иілген, ағаш жақтаулары бар үш терезе орнатылған.

== Тағы қараңыз ==
* [[Жалағаш ауданы]]
* [[Таң (ауыл)|Таң (Ауыл)]]

== Дереккөздер ==

[[Санат:Қызылорда облысының мешіттері]]
[[Санат:Жалағаш ауданы]]
[[Санат:Қазақстандағы сәулет ескерткіштері]]
[[Санат:1922 жылы салынған ғимараттар]]
[[Санат:Сәулет өнері]]
&lt;references /&gt;
[[Санат:Тарихи ғимараттар]]</text>
      <sha1>ete7ard1g8pxp1rhlkbckx2zmm84rqu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658128</id>
      <parentid>3658127</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:47:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3658128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7282" sha1="fu5ifijgevhplosp62xdok7ak92vptq" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}{{Қызылорда облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері|атауы=Әбжали ишан мешіті|ел={{KAZ}}|орналасқан қаласы=[[Қызылорда облысы]], [[Жалағаш ауданы]], [[Таң (Ауыл)|Таң ауылы]]|типі=Сәулет өнері ескерткіші|мәртебесі=Жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші|құрылыс уақыты=1890–1922 жж.|материалы=Күйдірілген кірпіш, ағаш}}&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
[[Сурет:1630838925 oblys.png|нобай|300x300 нүкте|Әбжәли ишан мешіті]]

{{Мешіт
| мешіт атауы     = Әбжали ишан мешіті
| шынайы аты      = Әбжали ишан мешіті
| суреті          = 1630838925 oblys.png
| сурет атауы     = Әбжали ишан мешіті
| позициялық карта   = 

 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
| карта атауы      = 
| карта ені        =
| мемлекет         = {{Қазақстан}}
| қала             = Жаңақорған ауданы (Таң ауылы Жалағаш ауданында орналасқан)
| мекенжайы        = Таң ауылы, Жалағаш ауданы, Қызылорда облысы
| статусы          = Жергілікті маңызы бар сәулет өнері ескерткіші
| ағымы            = Ислам (Сунниттік)
| мұсылмандардың діни басқармасы  = 
| иесі             = 
| мешіт түрі       = Ауылдық мешіт
| сәулет стилі     = Қасбеті кірпіш стилінде салынған
| жобаның авторы   = 
| сәулетшісі       = 
| құрылысшысы      = 
| құрылыстың бастамашысы  = 
| құрылыс құны     = 
| қайырымгері      = Жекеменшік құрылыс
| алғашқы деректер = 
| құрылысы         = 
| құрылысы басталды  = 
| құрылысы аяқталды  = 1922 жыл
| жәдігерлер       = 
| имамы            = 
| қазіргі жағдайы  = Сақталған (тарихта мектеп-интернат ретінде де қолданылған)
| жалпы ауданы     = 
| көлемі           = 11,90 × 8,30 метр
| ішкі ауданы      = Кіреберіс бөлме, намаз оқу залы (мінәжат залы), шағын бөлме
| сыйымдылығы      = 
| биіктігі         = 6,5 метр
| күмбездердің саны  = 1
| күмбездің биіктігі = 
| күмбездің диаметрі = 
| мұнаралар саны     = 2 (қос мұнаралы, зәулім мұнарасы 1931 жылы бұзылған)
| мұнаралардың биіктігі = 
| материал          = Күйдірілген кірпіш, ішкі төбесі ағаш бағаналарға сүйенеді
| тарауық           = 
| ифтар және сухур  = 
| кітапхана         = 
| мектеп            = Кейіннен балаларға арналған мектеп-интернат жұмыс істеді
| медресе           = 
| сайты             = 
| Commons           = Abzhali Ishan Mosque
}}

'''Әбжали ишан мешіті''' — [[Жалағаш ауданы|Жалағаш ауданындағы]] жергілікті маңызы бар сәулет өнері ескерткіші. [[Таң (ауыл)|Таң ауылында]] орналасқан.&lt;ref&gt;СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 156-157 бб. – ISBN 978-601-7059-54-5&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Мешіт 1922 жылы жекеменшік құрылыс ретінде тұрғызылған. Кеңестік биліктің шешімімен 1929 жылы мемлекет қазынасына тәркіленді. 

1931 жылы ғимараттың зәулім мұнарасы бұзылып, оның кірпіштері қосымша бөлмелер салуға пайдаланылды. Кәмпескеленгеннен кейін ғимаратта балаларға арналған мектеп-интернат жұмыс істеді.&lt;ref&gt;https://seykhuninfo.kz/tarih/11378-bzhli-ishan-meshiti.html&lt;/ref&gt;

== Архитектурасы ==
Ғимарат күйдірілген кірпіштен қаланған, ішкі төбесі ағаш бағаналарға сүйенеді. Жалпы сұлбасы төртбұрышты, орталық үлкен күмбезі мен қос мұнарасы бар. Ғимараттың көлемі — 11,90 × 8,30 метр, биіктігі — 6,5 метр.&lt;ref&gt;https://www.gov.kz/memleket/entities/kyzylorda-zhalagash/press/media/details/67997?lang=kk&amp;ysclid=mu6nxl440489452006&lt;/ref&gt;

Мешіт ішкі құрылысы бойынша бірнеше бөліктен тұрады:
* '''Кіреберіс бөлме''' — төртбұрышты пішінді, бір терезесі бар.
* '''Намаз оқу залы (мінәжат залы)''' — пішіні шаршы тәрізді. Оңтүстік-батыс қабырғасында [[михраб]] қуысы жасалған. Залдың ортасында төбесі өрнектелген үш ағаш бағана орнатылған. Бөлмеге жарық түсуі үшін қаптал қабырғаларына екі-екіден терезе қойылған.
* '''Шағын бөлме''' — намаз залы арқылы кіретін қосымша бөлме.

== Қасбеті ==
Мешіт ғимаратының қасбеті кірпіш стилінде салынған. Құрылым цоколь қабатынан, карнизден және бай өрнектелген фронтоннан тұрады. Қасбетіндегі өрнекті жауырыншаларға цоколь мен карниз бекітілген. Қаптал қасбетінде жоғарғы жағы доғаша иілген, ағаш жақтаулары бар үш терезе орнатылған.

== Тағы қараңыз ==
* [[Жалағаш ауданы]]
* [[Таң (ауыл)|Таң (Ауыл)]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қызылорда облысының мешіттері]]
[[Санат:Жалағаш ауданы]]
[[Санат:Қазақстандағы сәулет ескерткіштері]]
[[Санат:1922 жылы салынған ғимараттар]]
[[Санат:Сәулет өнері]]
&lt;references /&gt;
[[Санат:Тарихи ғимараттар]]</text>
      <sha1>fu5ifijgevhplosp62xdok7ak92vptq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658129</id>
      <parentid>3658128</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:47:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3658129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7927" sha1="r4gzasvjmeh8ktyrz1o2hy1xwc6f8v0" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}{{Қызылорда облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері|атауы=Әбжали ишан мешіті|ел={{KAZ}}|орналасқан қаласы=[[Қызылорда облысы]], [[Жалағаш ауданы]], [[Таң (Ауыл)|Таң ауылы]]|типі=Сәулет өнері ескерткіші|мәртебесі=Жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші|құрылыс уақыты=1890–1922 жж.|материалы=Күйдірілген кірпіш, ағаш}}&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
[[Сурет:1630838925 oblys.png|нобай|300x300 нүкте|Әбжәли ишан мешіті]]

{{Мешіт
| мешіт атауы     = Әбжали ишан мешіті
| шынайы аты      = Әбжали ишан мешіті
| суреті          = 1630838925 oblys.png
| сурет атауы     = Әбжали ишан мешіті
| позициялық карта   = 

 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
| карта атауы      = 
| карта ені        =
| мемлекет         = {{Қазақстан}}
| қала             = Жаңақорған ауданы (Таң ауылы Жалағаш ауданында орналасқан)
| мекенжайы        = Таң ауылы, Жалағаш ауданы, Қызылорда облысы
| статусы          = Жергілікті маңызы бар сәулет өнері ескерткіші
| ағымы            = Ислам (Сунниттік)
| мұсылмандардың діни басқармасы  = 
| иесі             = 
| мешіт түрі       = Ауылдық мешіт
| сәулет стилі     = Қасбеті кірпіш стилінде салынған
| жобаның авторы   = 
| сәулетшісі       = 
| құрылысшысы      = 
| құрылыстың бастамашысы  = 
| құрылыс құны     = 
| қайырымгері      = Жекеменшік құрылыс
| алғашқы деректер = 
| құрылысы         = 
| құрылысы басталды  = 
| құрылысы аяқталды  = 1922 жыл
| жәдігерлер       = 
| имамы            = 
| қазіргі жағдайы  = Сақталған (тарихта мектеп-интернат ретінде де қолданылған)
| жалпы ауданы     = 
| көлемі           = 11,90 × 8,30 метр
| ішкі ауданы      = Кіреберіс бөлме, намаз оқу залы (мінәжат залы), шағын бөлме
| сыйымдылығы      = 
| биіктігі         = 6,5 метр
| күмбездердің саны  = 1
| күмбездің биіктігі = 
| күмбездің диаметрі = 
| мұнаралар саны     = 2 (қос мұнаралы, зәулім мұнарасы 1931 жылы бұзылған)
| мұнаралардың биіктігі = 
| материал          = Күйдірілген кірпіш, ішкі төбесі ағаш бағаналарға сүйенеді
| тарауық           = 
| ифтар және сухур  = 
| кітапхана         = 
| мектеп            = Кейіннен балаларға арналған мектеп-интернат жұмыс істеді
| медресе           = 
| сайты             = 
| Commons           = Abzhali Ishan Mosque
}}

'''Әбжали ишан мешіті''' — [[Жалағаш ауданы|Жалағаш ауданындағы]] жергілікті маңызы бар сәулет өнері ескерткіші. [[Таң (ауыл)|Таң ауылында]] орналасқан.&lt;ref&gt;СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 156-157 бб. – ISBN 978-601-7059-54-5&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Мешіт 1922 жылы жекеменшік құрылыс ретінде тұрғызылған. Кеңестік биліктің шешімімен 1929 жылы мемлекет қазынасына тәркіленді. 

1931 жылы ғимараттың зәулім мұнарасы бұзылып, оның кірпіштері қосымша бөлмелер салуға пайдаланылды. Кәмпескеленгеннен кейін ғимаратта балаларға арналған мектеп-интернат жұмыс істеді.&lt;ref&gt;https://seykhuninfo.kz/tarih/11378-bzhli-ishan-meshiti.html&lt;/ref&gt;

== Архитектурасы ==
Ғимарат күйдірілген кірпіштен қаланған, ішкі төбесі ағаш бағаналарға сүйенеді. Жалпы сұлбасы төртбұрышты, орталық үлкен күмбезі мен қос мұнарасы бар. Ғимараттың көлемі — 11,90 × 8,30 метр, биіктігі — 6,5 метр.&lt;ref&gt;https://www.gov.kz/memleket/entities/kyzylorda-zhalagash/press/media/details/67997?lang=kk&amp;ysclid=mu6nxl440489452006&lt;/ref&gt;

Мешіт ішкі құрылысы бойынша бірнеше бөліктен тұрады:
* '''Кіреберіс бөлме''' — төртбұрышты пішінді, бір терезесі бар.
* '''Намаз оқу залы (мінәжат залы)''' — пішіні шаршы тәрізді. Оңтүстік-батыс қабырғасында [[михраб]] қуысы жасалған. Залдың ортасында төбесі өрнектелген үш ағаш бағана орнатылған. Бөлмеге жарық түсуі үшін қаптал қабырғаларына екі-екіден терезе қойылған.
* '''Шағын бөлме''' — намаз залы арқылы кіретін қосымша бөлме.

== Қасбеті ==
Мешіт ғимаратының қасбеті кірпіш стилінде салынған. Құрылым цоколь қабатынан, карнизден және бай өрнектелген фронтоннан тұрады. Қасбетіндегі өрнекті жауырыншаларға цоколь мен карниз бекітілген. Қаптал қасбетінде жоғарғы жағы доғаша иілген, ағаш жақтаулары бар үш терезе орнатылған.

== Тағы қараңыз ==
* [[Жалағаш ауданы]]
* [[Таң (ауыл)|Таң (Ауыл)]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қызылорда облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері|атауы=Әбжали ишан мешіті|ел={{KAZ}}|орналасқан қаласы=[[Қызылорда облысы]], [[Жалағаш ауданы]], [[Таң (Ауыл)|Таң ауылы]]|типі=Сәулет өнері ескерткіші|мәртебесі=Жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші|құрылыс уақыты=1890–1922 жж.|материалы=Күйдірілген кірпіш, ағаш}}

[[Санат:Қызылорда облысының мешіттері]]
[[Санат:Жалағаш ауданы]]
[[Санат:Қазақстандағы сәулет ескерткіштері]]
[[Санат:1922 жылы салынған ғимараттар]]
[[Санат:Сәулет өнері]]
&lt;references /&gt;
[[Санат:Тарихи ғимараттар]]</text>
      <sha1>r4gzasvjmeh8ktyrz1o2hy1xwc6f8v0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658130</id>
      <parentid>3658129</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:47:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7010" sha1="3wzyjvpmpldqk9vucyj0vp1lp43sq3f" xml:space="preserve">{{Мешіт
| мешіт атауы     = Әбжали ишан мешіті
| шынайы аты      = Әбжали ишан мешіті
| суреті          = 1630838925 oblys.png
| сурет атауы     = Әбжали ишан мешіті
| позициялық карта   = 

 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
| карта атауы      = 
| карта ені        =
| мемлекет         = {{Қазақстан}}
| қала             = Жаңақорған ауданы (Таң ауылы Жалағаш ауданында орналасқан)
| мекенжайы        = Таң ауылы, Жалағаш ауданы, Қызылорда облысы
| статусы          = Жергілікті маңызы бар сәулет өнері ескерткіші
| ағымы            = Ислам (Сунниттік)
| мұсылмандардың діни басқармасы  = 
| иесі             = 
| мешіт түрі       = Ауылдық мешіт
| сәулет стилі     = Қасбеті кірпіш стилінде салынған
| жобаның авторы   = 
| сәулетшісі       = 
| құрылысшысы      = 
| құрылыстың бастамашысы  = 
| құрылыс құны     = 
| қайырымгері      = Жекеменшік құрылыс
| алғашқы деректер = 
| құрылысы         = 
| құрылысы басталды  = 
| құрылысы аяқталды  = 1922 жыл
| жәдігерлер       = 
| имамы            = 
| қазіргі жағдайы  = Сақталған (тарихта мектеп-интернат ретінде де қолданылған)
| жалпы ауданы     = 
| көлемі           = 11,90 × 8,30 метр
| ішкі ауданы      = Кіреберіс бөлме, намаз оқу залы (мінәжат залы), шағын бөлме
| сыйымдылығы      = 
| биіктігі         = 6,5 метр
| күмбездердің саны  = 1
| күмбездің биіктігі = 
| күмбездің диаметрі = 
| мұнаралар саны     = 2 (қос мұнаралы, зәулім мұнарасы 1931 жылы бұзылған)
| мұнаралардың биіктігі = 
| материал          = Күйдірілген кірпіш, ішкі төбесі ағаш бағаналарға сүйенеді
| тарауық           = 
| ифтар және сухур  = 
| кітапхана         = 
| мектеп            = Кейіннен балаларға арналған мектеп-интернат жұмыс істеді
| медресе           = 
| сайты             = 
| Commons           = Abzhali Ishan Mosque
}}

'''Әбжали ишан мешіті''' — [[Жалағаш ауданы|Жалағаш ауданындағы]] жергілікті маңызы бар сәулет өнері ескерткіші. [[Таң (ауыл)|Таң ауылында]] орналасқан.&lt;ref&gt;СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 156-157 бб. – ISBN 978-601-7059-54-5&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Мешіт 1922 жылы жекеменшік құрылыс ретінде тұрғызылған. Кеңестік биліктің шешімімен 1929 жылы мемлекет қазынасына тәркіленді. 

1931 жылы ғимараттың зәулім мұнарасы бұзылып, оның кірпіштері қосымша бөлмелер салуға пайдаланылды. Кәмпескеленгеннен кейін ғимаратта балаларға арналған мектеп-интернат жұмыс істеді.&lt;ref&gt;https://seykhuninfo.kz/tarih/11378-bzhli-ishan-meshiti.html&lt;/ref&gt;

== Архитектурасы ==
Ғимарат күйдірілген кірпіштен қаланған, ішкі төбесі ағаш бағаналарға сүйенеді. Жалпы сұлбасы төртбұрышты, орталық үлкен күмбезі мен қос мұнарасы бар. Ғимараттың көлемі — 11,90 × 8,30 метр, биіктігі — 6,5 метр.&lt;ref&gt;https://www.gov.kz/memleket/entities/kyzylorda-zhalagash/press/media/details/67997?lang=kk&amp;ysclid=mu6nxl440489452006&lt;/ref&gt;

Мешіт ішкі құрылысы бойынша бірнеше бөліктен тұрады:
* '''Кіреберіс бөлме''' — төртбұрышты пішінді, бір терезесі бар.
* '''Намаз оқу залы (мінәжат залы)''' — пішіні шаршы тәрізді. Оңтүстік-батыс қабырғасында [[михраб]] қуысы жасалған. Залдың ортасында төбесі өрнектелген үш ағаш бағана орнатылған. Бөлмеге жарық түсуі үшін қаптал қабырғаларына екі-екіден терезе қойылған.
* '''Шағын бөлме''' — намаз залы арқылы кіретін қосымша бөлме.

== Қасбеті ==
Мешіт ғимаратының қасбеті кірпіш стилінде салынған. Құрылым цоколь қабатынан, карнизден және бай өрнектелген фронтоннан тұрады. Қасбетіндегі өрнекті жауырыншаларға цоколь мен карниз бекітілген. Қаптал қасбетінде жоғарғы жағы доғаша иілген, ағаш жақтаулары бар үш терезе орнатылған.

== Тағы қараңыз ==
* [[Жалағаш ауданы]]
* [[Таң (ауыл)|Таң (Ауыл)]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қызылорда облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері|атауы=Әбжали ишан мешіті|ел={{KAZ}}|орналасқан қаласы=[[Қызылорда облысы]], [[Жалағаш ауданы]], [[Таң (Ауыл)|Таң ауылы]]|типі=Сәулет өнері ескерткіші|мәртебесі=Жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші|құрылыс уақыты=1890–1922 жж.|материалы=Күйдірілген кірпіш, ағаш}}

[[Санат:Қызылорда облысының мешіттері]]
[[Санат:Жалағаш ауданы]]
[[Санат:Қазақстандағы сәулет ескерткіштері]]
[[Санат:1922 жылы салынған ғимараттар]]
[[Санат:Сәулет өнері]]
&lt;references /&gt;
[[Санат:Тарихи ғимараттар]]</text>
      <sha1>3wzyjvpmpldqk9vucyj0vp1lp43sq3f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658131</id>
      <parentid>3658130</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:49:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7034" sha1="59a3vyiwpdyn25avca1pzms99bspzzn" xml:space="preserve">{{Мешіт
| мешіт атауы     = Әбжали ишан мешіті
| шынайы аты      = Әбжали ишан мешіті
| суреті          = 1630838925 oblys.png
| сурет атауы     = Әбжали ишан мешіті
| позициялық карта   = 

 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
| карта атауы      = 
| карта ені        =
| мемлекет         = {{Қазақстан}}
| қала             = [[Жаңақорған ауданы]] (Таң ауылы Жалағаш ауданында орналасқан)
| мекенжайы        = Таң ауылы, [[Жалағаш ауданы]], [[Қызылорда облысы]]
| статусы          = Жергілікті маңызы бар сәулет өнері ескерткіші
| ағымы            = [[Ислам]] (Сунниттік)
| мұсылмандардың діни басқармасы  = 
| иесі             = 
| мешіт түрі       = Ауылдық мешіт
| сәулет стилі     = Қасбеті кірпіш стилінде салынған
| жобаның авторы   = 
| сәулетшісі       = 
| құрылысшысы      = 
| құрылыстың бастамашысы  = 
| құрылыс құны     = 
| қайырымгері      = Жекеменшік құрылыс
| алғашқы деректер = 
| құрылысы         = 
| құрылысы басталды  = 
| құрылысы аяқталды  = [[1922 жыл]]
| жәдігерлер       = 
| имамы            = 
| қазіргі жағдайы  = Сақталған (тарихта мектеп-интернат ретінде де қолданылған)
| жалпы ауданы     = 
| көлемі           = 11,90 × 8,30 метр
| ішкі ауданы      = Кіреберіс бөлме, намаз оқу залы (мінәжат залы), шағын бөлме
| сыйымдылығы      = 
| биіктігі         = 6,5 метр
| күмбездердің саны  = 1
| күмбездің биіктігі = 
| күмбездің диаметрі = 
| мұнаралар саны     = 2 (қос мұнаралы, зәулім мұнарасы 1931 жылы бұзылған)
| мұнаралардың биіктігі = 
| материал          = Күйдірілген кірпіш, ішкі төбесі ағаш бағаналарға сүйенеді
| тарауық           = 
| ифтар және сухур  = 
| кітапхана         = 
| мектеп            = Кейіннен балаларға арналған мектеп-интернат жұмыс істеді
| медресе           = 
| сайты             = 
| Commons           = Abzhali Ishan Mosque
}}

'''Әбжали ишан мешіті''' — [[Жалағаш ауданы|Жалағаш ауданындағы]] жергілікті маңызы бар сәулет өнері ескерткіші. [[Таң (ауыл)|Таң ауылында]] орналасқан.&lt;ref&gt;СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 156-157 бб. – ISBN 978-601-7059-54-5&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Мешіт [[1922 жыл]]ы жекеменшік құрылыс ретінде тұрғызылған. Кеңестік биліктің шешімімен 1929 жылы мемлекет қазынасына тәркіленді. 

1931 жылы ғимараттың зәулім мұнарасы бұзылып, оның кірпіштері қосымша бөлмелер салуға пайдаланылды. Кәмпескеленгеннен кейін ғимаратта балаларға арналған мектеп-интернат жұмыс істеді.&lt;ref&gt;https://seykhuninfo.kz/tarih/11378-bzhli-ishan-meshiti.html&lt;/ref&gt;

== Архитектурасы ==
Ғимарат күйдірілген кірпіштен қаланған, ішкі төбесі ағаш бағаналарға сүйенеді. Жалпы сұлбасы төртбұрышты, орталық үлкен күмбезі мен қос мұнарасы бар. Ғимараттың көлемі — 11,90 × 8,30 метр, биіктігі — 6,5 метр.&lt;ref&gt;https://www.gov.kz/memleket/entities/kyzylorda-zhalagash/press/media/details/67997?lang=kk&amp;ysclid=mu6nxl440489452006&lt;/ref&gt;

Мешіт ішкі құрылысы бойынша бірнеше бөліктен тұрады:
* '''Кіреберіс бөлме''' — төртбұрышты пішінді, бір терезесі бар.
* '''Намаз оқу залы (мінәжат залы)''' — пішіні шаршы тәрізді. Оңтүстік-батыс қабырғасында [[михраб]] қуысы жасалған. Залдың ортасында төбесі өрнектелген үш ағаш бағана орнатылған. Бөлмеге жарық түсуі үшін қаптал қабырғаларына екі-екіден терезе қойылған.
* '''Шағын бөлме''' — намаз залы арқылы кіретін қосымша бөлме.

== Қасбеті ==
Мешіт ғимаратының қасбеті кірпіш стилінде салынған. Құрылым цоколь қабатынан, карнизден және бай өрнектелген фронтоннан тұрады. Қасбетіндегі өрнекті жауырыншаларға цоколь мен карниз бекітілген. Қаптал қасбетінде жоғарғы жағы доғаша иілген, ағаш жақтаулары бар үш терезе орнатылған.

== Тағы қараңыз ==
* [[Жалағаш ауданы]]
* [[Таң (ауыл)|Таң (Ауыл)]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қызылорда облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері|атауы=Әбжали ишан мешіті|ел={{KAZ}}|орналасқан қаласы=[[Қызылорда облысы]], [[Жалағаш ауданы]], [[Таң (Ауыл)|Таң ауылы]]|типі=Сәулет өнері ескерткіші|мәртебесі=Жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші|құрылыс уақыты=1890–1922 жж.|материалы=Күйдірілген кірпіш, ағаш}}

[[Санат:Қызылорда облысының мешіттері]]
[[Санат:Жалағаш ауданы]]
[[Санат:Қазақстандағы сәулет ескерткіштері]]
[[Санат:1922 жылы салынған ғимараттар]]
[[Санат:Сәулет өнері]]
&lt;references /&gt;
[[Санат:Тарихи ғимараттар]]</text>
      <sha1>59a3vyiwpdyn25avca1pzms99bspzzn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658132</id>
      <parentid>3658131</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:50:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6921" sha1="8v4pszijulhsvpgfftvoj1m4lcgtt91" xml:space="preserve">{{Мешіт
| мешіт атауы     = Әбжали ишан мешіті
| шынайы аты      = Әбжали ишан мешіті
| суреті          = 1630838925 oblys.png
| сурет атауы     = Әбжали ишан мешіті
| позициялық карта   = 

 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
| карта атауы      = 
| карта ені        =
| мемлекет         = {{Қазақстан}}
| қала             =
| мекенжайы        = Таң ауылы, [[Жалағаш ауданы]], [[Қызылорда облысы]]
| статусы          = Жергілікті маңызы бар сәулет өнері ескерткіші
| ағымы            = [[Ислам]] (Сунниттік)
| мұсылмандардың діни басқармасы  = 
| иесі             = 
| мешіт түрі       = Ауылдық мешіт
| сәулет стилі     = Қасбеті кірпіш стилінде салынған
| жобаның авторы   = 
| сәулетшісі       = 
| құрылысшысы      = 
| құрылыстың бастамашысы  = 
| құрылыс құны     = 
| қайырымгері      = Жекеменшік құрылыс
| алғашқы деректер = 
| құрылысы         = 
| құрылысы басталды  = 
| құрылысы аяқталды  = [[1922 жыл]]
| жәдігерлер       = 
| имамы            = 
| қазіргі жағдайы  = Сақталған (тарихта мектеп-интернат ретінде де қолданылған)
| жалпы ауданы     = 
| көлемі           = 11,90 × 8,30 метр
| ішкі ауданы      = Кіреберіс бөлме, намаз оқу залы (мінәжат залы), шағын бөлме
| сыйымдылығы      = 
| биіктігі         = 6,5 метр
| күмбездердің саны  = 1
| күмбездің биіктігі = 
| күмбездің диаметрі = 
| мұнаралар саны     = 2 (қос мұнаралы, зәулім мұнарасы 1931 жылы бұзылған)
| мұнаралардың биіктігі = 
| материал          = Күйдірілген кірпіш, ішкі төбесі ағаш бағаналарға сүйенеді
| тарауық           = 
| ифтар және сухур  = 
| кітапхана         = 
| мектеп            = Кейіннен балаларға арналған мектеп-интернат жұмыс істеді
| медресе           = 
| сайты             = 
| Commons           = Abzhali Ishan Mosque
}}

'''Әбжали ишан мешіті''' — [[Жалағаш ауданы|Жалағаш ауданындағы]] жергілікті маңызы бар сәулет өнері ескерткіші. [[Таң (ауыл)|Таң ауылында]] орналасқан.&lt;ref&gt;СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 156-157 бб. – ISBN 978-601-7059-54-5&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Мешіт [[1922 жыл]]ы жекеменшік құрылыс ретінде тұрғызылған. Кеңестік биліктің шешімімен 1929 жылы мемлекет қазынасына тәркіленді. 

1931 жылы ғимараттың зәулім мұнарасы бұзылып, оның кірпіштері қосымша бөлмелер салуға пайдаланылды. Кәмпескеленгеннен кейін ғимаратта балаларға арналған мектеп-интернат жұмыс істеді.&lt;ref&gt;https://seykhuninfo.kz/tarih/11378-bzhli-ishan-meshiti.html&lt;/ref&gt;

== Архитектурасы ==
Ғимарат күйдірілген кірпіштен қаланған, ішкі төбесі ағаш бағаналарға сүйенеді. Жалпы сұлбасы төртбұрышты, орталық үлкен күмбезі мен қос мұнарасы бар. Ғимараттың көлемі — 11,90 × 8,30 метр, биіктігі — 6,5 метр.&lt;ref&gt;https://www.gov.kz/memleket/entities/kyzylorda-zhalagash/press/media/details/67997?lang=kk&amp;ysclid=mu6nxl440489452006&lt;/ref&gt;

Мешіт ішкі құрылысы бойынша бірнеше бөліктен тұрады:
* '''Кіреберіс бөлме''' — төртбұрышты пішінді, бір терезесі бар.
* '''Намаз оқу залы (мінәжат залы)''' — пішіні шаршы тәрізді. Оңтүстік-батыс қабырғасында [[михраб]] қуысы жасалған. Залдың ортасында төбесі өрнектелген үш ағаш бағана орнатылған. Бөлмеге жарық түсуі үшін қаптал қабырғаларына екі-екіден терезе қойылған.
* '''Шағын бөлме''' — намаз залы арқылы кіретін қосымша бөлме.

== Қасбеті ==
Мешіт ғимаратының қасбеті кірпіш стилінде салынған. Құрылым цоколь қабатынан, карнизден және бай өрнектелген фронтоннан тұрады. Қасбетіндегі өрнекті жауырыншаларға цоколь мен карниз бекітілген. Қаптал қасбетінде жоғарғы жағы доғаша иілген, ағаш жақтаулары бар үш терезе орнатылған.

== Тағы қараңыз ==
* [[Жалағаш ауданы]]
* [[Таң (ауыл)|Таң (Ауыл)]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қызылорда облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері|атауы=Әбжали ишан мешіті|ел={{KAZ}}|орналасқан қаласы=[[Қызылорда облысы]], [[Жалағаш ауданы]], [[Таң (Ауыл)|Таң ауылы]]|типі=Сәулет өнері ескерткіші|мәртебесі=Жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші|құрылыс уақыты=1890–1922 жж.|материалы=Күйдірілген кірпіш, ағаш}}

[[Санат:Қызылорда облысының мешіттері]]
[[Санат:Жалағаш ауданы]]
[[Санат:Қазақстандағы сәулет ескерткіштері]]
[[Санат:1922 жылы салынған ғимараттар]]
[[Санат:Сәулет өнері]]
&lt;references /&gt;
[[Санат:Тарихи ғимараттар]]</text>
      <sha1>8v4pszijulhsvpgfftvoj1m4lcgtt91</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талқылау:Қазан шегелеу</title>
    <ns>1</ns>
    <id>786728</id>
    <revision>
      <id>3657851</id>
      <parentid>3656834</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:23:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Sagzhan [[Талқылау:ҚАЗАН ШЕГЕЛЕУ ғұрпы]] бетін [[Талқылау:Қазан шегелеу]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3656834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1076" sha1="bvgcbbdamxon9g5uinm309tv5kkcv81" xml:space="preserve">== Қазан шегелеу мақаласын жоюға қарсылық ==
{{Қарсылық}}Мақала «Қазан шегелеу» мақаласының толық дубликаты емес. Бұл мақалада қазақтың «қазан шегелеу» ғұрпының мәні мен орындалу ерекшеліктері жеке қарастырылып, «Дәстүрім – асыл қазынам» (Нұрлы әлем, 2018, 121-б.) басылымындағы дереккөзге сүйенілген.

Мақаланы толық жоюдың орнына мазмұнын «Қазан шегелеу» мақаласымен салыстырып, қажет болған жағдайда қайталанатын бөліктерін өңдеуге болады деп есептеймін. [[Қатысушы:Жадыра Абибуллаевна|Жадыра Абибуллаевна]] ([[Қатысушы талқылауы:Жадыра Абибуллаевна|талқылау]]) 16:03, 2026 ж. қыркүйектің 18 (+05)</text>
      <sha1>bvgcbbdamxon9g5uinm309tv5kkcv81</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657914</id>
      <parentid>3657851</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:02:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қазан шегелеу мақаласын жоюға қарсылық */ Жауап беру</comment>
      <origin>3657914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1289" sha1="4dbst4tp6tf3kp9z9r62gqufro1slua" xml:space="preserve">== Қазан шегелеу мақаласын жоюға қарсылық ==
{{Қарсылық}}Мақала «Қазан шегелеу» мақаласының толық дубликаты емес. Бұл мақалада қазақтың «қазан шегелеу» ғұрпының мәні мен орындалу ерекшеліктері жеке қарастырылып, «Дәстүрім – асыл қазынам» (Нұрлы әлем, 2018, 121-б.) басылымындағы дереккөзге сүйенілген.

Мақаланы толық жоюдың орнына мазмұнын «Қазан шегелеу» мақаласымен салыстырып, қажет болған жағдайда қайталанатын бөліктерін өңдеуге болады деп есептеймін. [[Қатысушы:Жадыра Абибуллаевна|Жадыра Абибуллаевна]] ([[Қатысушы талқылауы:Жадыра Абибуллаевна|талқылау]]) 16:03, 2026 ж. қыркүйектің 18 (+05)

:Қазан шегелеу мақаласы жойылды. [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 20:02, 2026 ж. қыркүйектің 20 (+05)</text>
      <sha1>4dbst4tp6tf3kp9z9r62gqufro1slua</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658186</id>
      <parentid>3657914</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T05:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Жадыра Абибуллаевна</username>
        <id>184705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қазан шегелеу мақаласын жоюға қарсылық */ Жауап беру</comment>
      <origin>3658186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1688" sha1="jzheteeil5lixo3gxaz5h1id4ccz3m5" xml:space="preserve">== Қазан шегелеу мақаласын жоюға қарсылық ==
{{Қарсылық}}Мақала «Қазан шегелеу» мақаласының толық дубликаты емес. Бұл мақалада қазақтың «қазан шегелеу» ғұрпының мәні мен орындалу ерекшеліктері жеке қарастырылып, «Дәстүрім – асыл қазынам» (Нұрлы әлем, 2018, 121-б.) басылымындағы дереккөзге сүйенілген.

Мақаланы толық жоюдың орнына мазмұнын «Қазан шегелеу» мақаласымен салыстырып, қажет болған жағдайда қайталанатын бөліктерін өңдеуге болады деп есептеймін. [[Қатысушы:Жадыра Абибуллаевна|Жадыра Абибуллаевна]] ([[Қатысушы талқылауы:Жадыра Абибуллаевна|талқылау]]) 16:03, 2026 ж. қыркүйектің 18 (+05)

:Қазан шегелеу мақаласы жойылды. [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 20:02, 2026 ж. қыркүйектің 20 (+05)
::Өңдеу жасауға болар еді, осылай жоя берсеңіздер қайта жазуға ниет те  болмайды екен.  [[Қатысушы:Жадыра Абибуллаевна|Жадыра Абибуллаевна]] ([[Қатысушы талқылауы:Жадыра Абибуллаевна|талқылау]]) 10:07, 2026 ж. қыркүйектің 21 (+05)</text>
      <sha1>jzheteeil5lixo3gxaz5h1id4ccz3m5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ирландия дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786729</id>
    <revision>
      <id>3658058</id>
      <parentid>3657755</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:41:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3658058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3836" sha1="3fiommzgbiqh3gxzm774wjunys7wru8" xml:space="preserve">{{Ұйым
  |атауы              = Ирландия дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы
  |альтернативті        = Irish Recorded Music Association (IRMA)
  |background_color      = 
  |атау түсі            = 
  |логотип              = 
  |логотип ені          = 
  |анықтама             = ирландияның музыка индустриясының салалық ұйымы
  |карта1              = 
  |карта1 ені          = 
  |аңыз1               = 
  |карта2              = 
  |карта2 ені          = 
  |аңыз2               = 
  |мүшелік             = ирландиялық музыкалық компаниялар мен лейблдер
  |орталық типі          = Штаб-пәтер
  |орталық             = 
  |орналасқан жері        = {{байрақ|Ирландия}} 
  |тип                 = [[бейкоммерциялық ұйым]]
  |тілдер               = 
  |тіл                 = [[Ағылшын тілі|Ағылшын]]
  |басшы мансабы1        = Төраға
  |басшы есімі1        = Вилли Кавана 
  |басшы мансабы2        = 
  |басшы есімі2        = 
  |негізін салушы1      = 
  |құрылу оқиғалары1    = Құрылуы
  |құрылу мерзімі1      = 
  |негізін салушы2      = 
  |құрылу оқиғалары2    = 
  |құрылу мерзімі2      = 
  |ыдырау оқиғалары      = 
  |ыдырау уақыты        = 
  |түсініктемелер1     = 
  |түсініктемелер2     = 
  |мекен-жай            = 
  |сайт                 = {{URL|https://www.irma.ie}}
  |ортаққор             = Irish Recorded Music Association
}}
'''Ирландия дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы''' ({{lang-en|Irish Recorded Music Association}}, '''IRMA''') — [[Ирландия]]дағы музыка индустриясының белгілі бір мүдделерін ілгерілету үшін 1999 жылы құрылған [[бейкоммерциялық ұйым]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.irma.ie/index2.htm|title=IRMA – About Us|work=irma.ie}}&lt;/ref&gt; Бұл қауымдастық [[авторлық құқық]] мәселелерін шешуде әсіресе белсенділік танытады және Ирландияның ресми музыкалық чарттарын түзеді.

== Мүшелік ==
Тек ирландиялық компаниялар ғана IRMA мүшесі бола алады. Барлық мүшелер компанияның көлеміне байланысты жыл сайынғы жарна төлейді. Қазіргі уақытта IRMA-ның 51 мүше компаниясы бар.

== Директорлар кеңесінің мүше компаниялары ==
IRMA директорлар кеңесіне кіретін дыбыс жазу компаниялары және музыка саласындағы басқа да компаниялар:&lt;ref&gt;{{cite web|title=IRMA – About Us|url=http://www.irma.ie/about-us|publisher=IRMA|access-date=15 June 2016}}&lt;/ref&gt;

* [[Warner Music Group|Warner Music Ireland]]
* [[Universal Music Group|Universal Music Ireland]]
* [[Sony Music|Sony Music Ireland]] (бұрынғы Sony BMG Ireland)
* IML Irish Music Licensing Ltd
* Faction Records
* Rubyworks

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Музыкалық туындыларды сертификаттау}}
{{Музыкалық чарттар}}

[[Санат:Музыкалық индустрия қауымдастықтары]]</text>
      <sha1>3fiommzgbiqh3gxzm774wjunys7wru8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658059</id>
      <parentid>3658058</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:41:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3658059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3836" sha1="i45lirf7338kit5snn482si3bnb2qsk" xml:space="preserve">{{Ұйым
  |атауы              = Ирландия дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы
  |альтернативті        = Irish Recorded Music Association (IRMA)
  |background_color      = 
  |атау түсі            = 
  |логотип              = 
  |логотип ені          = 
  |анықтама             = ирландияның музыка индустриясының салалық ұйымы
  |карта1              = 
  |карта1 ені          = 
  |аңыз1               = 
  |карта2              = 
  |карта2 ені          = 
  |аңыз2               = 
  |мүшелік             = ирландиялық музыкалық компаниялар мен лейблдер
  |орталық типі          = Штаб-пәтер
  |орталық             = 
  |орналасқан жері        = {{байрақ|Ирландия}} 
  |тип                 = [[бейкоммерциялық ұйым]]
  |тілдер               = 
  |тіл                 = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
  |басшы мансабы1        = Төраға
  |басшы есімі1        = Вилли Кавана 
  |басшы мансабы2        = 
  |басшы есімі2        = 
  |негізін салушы1      = 
  |құрылу оқиғалары1    = Құрылуы
  |құрылу мерзімі1      = 
  |негізін салушы2      = 
  |құрылу оқиғалары2    = 
  |құрылу мерзімі2      = 
  |ыдырау оқиғалары      = 
  |ыдырау уақыты        = 
  |түсініктемелер1     = 
  |түсініктемелер2     = 
  |мекен-жай            = 
  |сайт                 = {{URL|https://www.irma.ie}}
  |ортаққор             = Irish Recorded Music Association
}}
'''Ирландия дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы''' ({{lang-en|Irish Recorded Music Association}}, '''IRMA''') — [[Ирландия]]дағы музыка индустриясының белгілі бір мүдделерін ілгерілету үшін 1999 жылы құрылған [[бейкоммерциялық ұйым]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.irma.ie/index2.htm|title=IRMA – About Us|work=irma.ie}}&lt;/ref&gt; Бұл қауымдастық [[авторлық құқық]] мәселелерін шешуде әсіресе белсенділік танытады және Ирландияның ресми музыкалық чарттарын түзеді.

== Мүшелік ==
Тек ирландиялық компаниялар ғана IRMA мүшесі бола алады. Барлық мүшелер компанияның көлеміне байланысты жыл сайынғы жарна төлейді. Қазіргі уақытта IRMA-ның 51 мүше компаниясы бар.

== Директорлар кеңесінің мүше компаниялары ==
IRMA директорлар кеңесіне кіретін дыбыс жазу компаниялары және музыка саласындағы басқа да компаниялар:&lt;ref&gt;{{cite web|title=IRMA – About Us|url=http://www.irma.ie/about-us|publisher=IRMA|access-date=15 June 2016}}&lt;/ref&gt;

* [[Warner Music Group|Warner Music Ireland]]
* [[Universal Music Group|Universal Music Ireland]]
* [[Sony Music|Sony Music Ireland]] (бұрынғы Sony BMG Ireland)
* IML Irish Music Licensing Ltd
* Faction Records
* Rubyworks

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Музыкалық туындыларды сертификаттау}}
{{Музыкалық чарттар}}

[[Санат:Музыкалық индустрия қауымдастықтары]]</text>
      <sha1>i45lirf7338kit5snn482si3bnb2qsk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Monitor Latino</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786737</id>
    <revision>
      <id>3658064</id>
      <parentid>3657766</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:43:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3658064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4599" sha1="o46buny345dchw6d7p86c55n2j1ilw5" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы               = Monitor Latino
 |логотипі            = 
 |суреті              = 
 |сурет атауы         = 
 |түрі                = 
 |биржадағы листингі  = 
 |қызметі             = музыкалық мониторинг жүйесі
 |құрылды             = 2003
 |құрушы              = 
 |орналасуы           = {{байрақ|АҚШ}} [[Лос-Анджелес]]
 |басты адамдары      = Хуан Карлос Идальго, Хуан Карлос Ортис, Феликс Гарсия, Антонио Гарсия
 |саласы              = Музыка
 |өнімі               = музыкалық мониторинг жүйесі
 |меншікті капиталы   = 
 |айналым             = 
 |операциялық кіріс   = 
 |таза табысы         = 
 |активтер            = 
 |капитализация       = 
 |қызметкерлер саны   = 
 |басшы компания      = 
 |бағынышты компания  = 
 |аудитор             = 
 |сайты               = {{URL|http://www.monitorlatino.com/}}
 |Ортаққор            = 
}}
'''Monitor Latino''' ('''''monitorLATINO''''' деп те стилизацияланады) — 2003 жылы құрылған синглдер чарты. Ол Radio Tracking Data, LLC жүйесін пайдалана отырып, [[Латын Америкасы]] елдері мен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тағы [[Испан тілі|испан тіл]]ді радиостанциялардағы әуе толқындарының (airplay) көрсеткіштері негізінде әндерді нақты уақыт режимінде рейтингке қояды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://monitorlatino.com/monitoreo-de-comerciales/|title=Monitor Latino - Company|publisher=Monitor Latino|access-date=2012-05-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=formats&gt;{{cite web|url=http://www.monitorlatino.com.mx/formats.html|title=Monitor Latino - Formats|language=es|publisher=Monitor Latino|access-date=2012-05-30|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120801020731/http://www.monitorlatino.com.mx/formats.html|archive-date=2012-08-01}}&lt;/ref&gt;

Monitor Latino 2003 жылы [[Мексика]] мен АҚШ-тағы радиостанциялардың жұмысын бақылай бастады. Кейін компания Латын Америкасының басқа нарықтарына да кеңейіп, қазіргі уақытта 18 елдегі радиостанцияларды қадағалап, музыкалық чарттар шығарады.

2012 жылдың қаңтарында Monitor Latino [[Доминикан Республикасы]], [[Колумбия]], [[Эквадор]], [[Венесуэла]] және [[Гватемала]] радиостанцияларына зерттеу жүргізе бастады, тек жазылушыларға ғана қолжетімді синглдер чарттарын жариялады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.radionotas.com/Details.aspx?aid=6149|title=Llega a República Dominicana|language=es|date=2012-01-03|work=RadioNotas|publisher=MonitorLatino|access-date=2012-05-30}}{{dead link|date=February 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 2016 жылдан бастап олардың толық чарттары жалпы көпшілікке қолжетімді болды, ал 2014 жылдың шілдесінен кейінгі апталық чарттардың мұрағаты олардың веб-сайтында қолжетімді.

Monitor Latino жыл сайын Калифорнияның [[Лос-Анджелес]] қаласында өтетін музыкалық сыйлықтар рәсімін ұйымдастырады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ascap.com/playback/2009/09/Faces_Places/ascap_latino_convention.aspx|title=Ascap Latino Sponsors Monitor Latino Convention|date=2009-08-01|access-date=2012-05-30|publisher=[[ASCAP]]}}&lt;/ref&gt;  Компанияның кеңселері Лос-Анджелес пен Мексиканың [[Гвадалахара]] қаласында орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{бастама}}

{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Музыкалық чарттар}}

[[Санат:2003 жылы құрылған компаниялар]]
[[Санат:Музыкалық чарттар]]</text>
      <sha1>o46buny345dchw6d7p86c55n2j1ilw5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>TopHit</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786739</id>
    <revision>
      <id>3658063</id>
      <parentid>3657761</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:43:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3658063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5947" sha1="nf487bg5d3gq5uz90sxkl9d9z9akv6d" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы               = TopHit
 |логотипі            = TopHit.png
 |суреті              = 
 |сурет атауы         = 
 |түрі                = 
 |биржадағы листингі  = 
 |қызметі             = музыкалық чарттар және радиомониторинг
 |құрылды             = 2003 (наурыз)
 |құрушы              = Игорь Краев, Вадим Ботнарук
 |орналасуы           = {{байрақ|АҚШ}} [[Сан-Хосе (Калифорния)|Сан-Хосе]], [[АҚШ]]
 |басты адамдары      = Игорь Краев, Павел Балашов
 |саласы              = [[музыка индустриясы]], [[Бұқаралық ақпарат құралдары|медиа]]
 |өнімі               = музыкалық тректерді тарату және мониторинг жүйесі
 |меншікті капиталы   = 
 |айналым             = 
 |операциялық кіріс   = 
 |таза табысы         = 
 |активтер            = 
 |капитализация       = 
 |қызметкерлер саны   = 
 |басшы компания      = 
 |бағынышты компания  = 
 |аудитор             = 
 |сайты               = {{URL|https://tophit.com}}
 |Ортаққор            = 
}}
'''TopHit.com''' — музыкалық тректерді таратуға, радиоэфирлерге мониторинг жасауға және чарттар түзуге арналған интернет-платформаны қамтитын, бүкіл әлемге бағытталған музыкалық чарттар веб-сайты. 2024 жылғы мәлімет бойынша, TopHit платформасында 9 000-нан астам әртіс, ән авторы, диджей, дыбыс жазу лейблі және музыкалық баспагер тіркелген. Платформа қызметтерін негізінен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ұлыбритания]], [[Еуропа одағы|ЕО]], [[Украина]], [[Ресей]] және [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерін қамтитын 45 мемлекеттегі 2 500-ден астам радиостанция мен 90 телеарна пайдаланады. Сайттың контент кітапханасына 200 000-нан астам радиохит және 10 000-нан арстам бейнеклип кіреді. Universal Music компаниясы Tophit-ті Ресейдегі радиоэфир мониторингі үшін ең беделді сайт деп сипаттаған.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Results Of The Year: [[Universal Music]] in Russia |url=http://www.universalmusic.ru/ru/artists/742/news/1347/ |website=universalmusic.ru |access-date=2 February 2022 |date=28 April 2014 |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428201011/http://www.universalmusic.ru/ru/artists/742/news/1347/ |archive-date=28 April 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ TopHit-ті музыка сыншылары&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://slon.ru/russia/v_rossii_budet_nezavisimyy_chart-147064.xhtml | archive-url=https://web.archive.org/web/20150912142454/http://slon.ru/russia/v_rossii_budet_nezavisimyy_chart-147064.xhtml | archive-date=12 September 2015 | title=В России будет независимый чарт - Slon.ru }}&lt;/ref&gt; мен продюсерлері&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.mk.ru/culture/2012/03/15/682112-luchshiy-artist-tot-kogo-slushayut-za-dengi.html | title=Лучший артист — тот, кого слушают за деньги | date=15 March 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://ko.ru/articles/23425 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111106121907/https://ko.ru/articles/23425 | archive-date=6 November 2011 | title=Таланты на проводе :: Выпуск № 667 :: Журнал &quot;Компания&quot; – деловой еженедельник. Компания года. Разместить пресс-релиз бесплатно }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://rus.625-net.ru/audioproducer/2007/10/exhib3.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20120320151014/http://rus.625-net.ru/audioproducer/2007/10/exhib3.htm | archive-date=20 March 2012 | title=Журнал 'Звукорежиссер' – все о профессиональной аудиоиндустрии }}&lt;/ref&gt; Ресей мен ТМД елдеріндегі әртістердің танымалдылығын қадағалаудың негізгі көзі ретінде жиі атайды.

TopHit.com жыл сайын радио және интернет кеңістігіндегі үздік орындаушылар мен ең танымал хиттерді марапаттайтын, музыка индустриясына қосқан елеулі үлесті атап өтетін тікелей эфирдегі «[[Top Hit Music Awards]]» музыкалық рәсімін өткізіп тұрады.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Valery Meladze, Yolka, Zvonky, Max Barskikh and other winners of Top Hit Music Awards Russia 2020 |url=https://www.ok-magazine.ru/node-amp/139881|archive-url=https://web.archive.org/web/20211126183053/https://www.ok-magazine.ru/node-amp/139881|archive-date=2021-11-26|url-status=live|access-date=2021-03-24|website=www.ok-magazine.ru}}&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{бастама}}

{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Музыкалық чарттар}}

[[Санат:Алфавит бойынша сайттар]]
[[Санат:2003 жылы пайда болған сайттар]]
[[Санат:Ресей музыкалық чарттары]]</text>
      <sha1>nf487bg5d3gq5uz90sxkl9d9z9akv6d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Амандос Әтібекұлы Ақанаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786758</id>
    <revision>
      <id>3658043</id>
      <parentid>3657139</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:37:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Sagzhan [[Аканаев Амандос Әтібекұлы]] бетін [[Амандос Әтібекұлы Ақанаев]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3657139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2700" sha1="rrzw8bzbnj8qs2uoebtjlzrrz1dwau8" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала}}
[[Сурет:Ақанаев Амандос Әтібекұлы 1949.jpg|нобай|'''Ақанаев Амандос Әтібекұлы''']]
'''Амандос Әтібекұлы Ақанаев''' (1949 жылы туған, Алматы облысы) — кеңестік және қазақстандық кескіндемеші, график, кітап иллюстраторы. Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері, КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1978).&lt;ref&gt;«Каталог новых поступлений. 2011-2015. Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств им. семьи Невзоровых» — ISBN 978-601-7850-08-1&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1949 жылы Алматы облысында дүниеге келген.

1968 жылы Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін аяқтаған. Оқу барысында М. Қалимов пен М. Кисамединов сияқты шеберлерден тәлім алды.

1968–1980 жылдары Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесінде оқытушы болып еңбек етті.

1980–1986 жылдары Қазақстан Суретшілер одағының кескіндеме секциясының төрағасы қызметін атқарды.

== Шығармашылығы ==
Суретші портрет, пейзаж және тақырыптық картина жанрларында жұмыс істейді. Бейнелеу өнерінде кескіндеме, графика және кітап иллюстрациясы бағыттарын қатар дамытқан.

== Марапаттары мен атақтары ==

* Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері
* КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1978)

== Суретші туындылары ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Ақанев А.Ә. Тасжарған бұтасы. Кенеп, майлы бояу. 1985.jpg|'''Тасжарған бұтасы. Кенеп, майлы бояу. 1985'''
Сурет:Ақанаев А.Ә. Өнертанушылар. Кенеп, майлы бояу. 1985.jpg|'''Өнертанушылар. Кенеп, майлы бояу. 1985'''
Сурет:Ақанаев А.Ә. Монша. Кенеп, майлы бояу. 1985.jpg|'''Монша. Кенеп, майлы бояу. 1985'''
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==</text>
      <sha1>rrzw8bzbnj8qs2uoebtjlzrrz1dwau8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658049</id>
      <parentid>3658043</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:39:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4696" sha1="iu2rb8ndv1dnp9iemd02r69sy87ez00" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала}}
[[Сурет:Ақанаев Амандос Әтібекұлы 1949.jpg|нобай|'''Ақанаев Амандос Әтібекұлы''']]

{{Суретші
 |есімі               = Амандос Ақанаев
 |шынайы есімі        = Амандос Әтібекұлы Ақанаев
 |суреті              = Ақанаев Амандос Әтібекұлы.png
 |сурет ені           = 
 |сурет атауы         = Амандос Ақанаев
 |туған кездегі есімі = Амандос Әтібекұлы Ақанаев
 |туған күні          = 1949 жыл
 |туған жері          = Алматы облысы, Қазақ КСР, КСРО
 |қайтыс болған күні  = 
 |қайтыс болған жері  = 
 |шыққан жері         = 
 |азаматтығы          = {{Қазақстан}}
 |жанры               = Портрет, пейзаж, тақырыптық картина, бейнелеу өнері, графика, кітап иллюстрациясы
 |мектебі             = Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесі (1968)
 |өнер ағымы          = 
 |атақты қолөнерлері  = «Тасжарған бұтасы» (1985), «Өнертанушылар» (1985), «Монша» (1985)
 |марапаттаушылары    = 
 |ықпалын тигізу      = М. Қалимов, М. Қисамединов (ұстаздары)
 |ықпалы әсер етті    = 
 |марапаттары         = 
 |атақ-даңқы          = Кескіндемеші, график, кітап иллюстрацияторы, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері
 |сыйлықтары          = 
 |сайты               = 
 |мұрағаты            = Туындылары Шығыс Қазақстан облыстық Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері мұражайында және т.б. сақталған
 |Commons             = Amandos Akanaev
}}

'''Амандос Әтібекұлы Ақанаев''' (1949 жылы туған, Алматы облысы) — кеңестік және қазақстандық кескіндемеші, график, кітап иллюстраторы. Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері, КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1978).&lt;ref&gt;«Каталог новых поступлений. 2011-2015. Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств им. семьи Невзоровых» — ISBN 978-601-7850-08-1&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1949 жылы Алматы облысында дүниеге келген.

1968 жылы Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін аяқтаған. Оқу барысында М. Қалимов пен М. Кисамединов сияқты шеберлерден тәлім алды.

1968–1980 жылдары Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесінде оқытушы болып еңбек етті.

1980–1986 жылдары Қазақстан Суретшілер одағының кескіндеме секциясының төрағасы қызметін атқарды.

== Шығармашылығы ==
Суретші портрет, пейзаж және тақырыптық картина жанрларында жұмыс істейді. Бейнелеу өнерінде кескіндеме, графика және кітап иллюстрациясы бағыттарын қатар дамытқан.

== Марапаттары мен атақтары ==

* Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері
* КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1978)

== Суретші туындылары ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Ақанев А.Ә. Тасжарған бұтасы. Кенеп, майлы бояу. 1985.jpg|'''Тасжарған бұтасы. Кенеп, майлы бояу. 1985'''
Сурет:Ақанаев А.Ә. Өнертанушылар. Кенеп, майлы бояу. 1985.jpg|'''Өнертанушылар. Кенеп, майлы бояу. 1985'''
Сурет:Ақанаев А.Ә. Монша. Кенеп, майлы бояу. 1985.jpg|'''Монша. Кенеп, майлы бояу. 1985'''
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==</text>
      <sha1>iu2rb8ndv1dnp9iemd02r69sy87ez00</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658052</id>
      <parentid>3658049</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:39:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4701" sha1="c3qghbt7ltb0sugbgydx32sneiig9zs" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала}}
[[Сурет:Ақанаев Амандос Әтібекұлы 1949.jpg|нобай|'''Ақанаев Амандос Әтібекұлы''']]

{{Суретші
 |есімі               = Амандос Ақанаев
 |шынайы есімі        = Амандос Әтібекұлы Ақанаев
 |суреті              = Ақанаев Амандос Әтібекұлы 1949.jpg
 |сурет ені           = 
 |сурет атауы         = Амандос Ақанаев
 |туған кездегі есімі = Амандос Әтібекұлы Ақанаев
 |туған күні          = 1949 жыл
 |туған жері          = Алматы облысы, Қазақ КСР, КСРО
 |қайтыс болған күні  = 
 |қайтыс болған жері  = 
 |шыққан жері         = 
 |азаматтығы          = {{Қазақстан}}
 |жанры               = Портрет, пейзаж, тақырыптық картина, бейнелеу өнері, графика, кітап иллюстрациясы
 |мектебі             = Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесі (1968)
 |өнер ағымы          = 
 |атақты қолөнерлері  = «Тасжарған бұтасы» (1985), «Өнертанушылар» (1985), «Монша» (1985)
 |марапаттаушылары    = 
 |ықпалын тигізу      = М. Қалимов, М. Қисамединов (ұстаздары)
 |ықпалы әсер етті    = 
 |марапаттары         = 
 |атақ-даңқы          = Кескіндемеші, график, кітап иллюстрацияторы, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері
 |сыйлықтары          = 
 |сайты               = 
 |мұрағаты            = Туындылары Шығыс Қазақстан облыстық Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері мұражайында және т.б. сақталған
 |Commons             = Amandos Akanaev
}}

'''Амандос Әтібекұлы Ақанаев''' (1949 жылы туған, Алматы облысы) — кеңестік және қазақстандық кескіндемеші, график, кітап иллюстраторы. Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері, КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1978).&lt;ref&gt;«Каталог новых поступлений. 2011-2015. Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств им. семьи Невзоровых» — ISBN 978-601-7850-08-1&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1949 жылы Алматы облысында дүниеге келген.

1968 жылы Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін аяқтаған. Оқу барысында М. Қалимов пен М. Кисамединов сияқты шеберлерден тәлім алды.

1968–1980 жылдары Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесінде оқытушы болып еңбек етті.

1980–1986 жылдары Қазақстан Суретшілер одағының кескіндеме секциясының төрағасы қызметін атқарды.

== Шығармашылығы ==
Суретші портрет, пейзаж және тақырыптық картина жанрларында жұмыс істейді. Бейнелеу өнерінде кескіндеме, графика және кітап иллюстрациясы бағыттарын қатар дамытқан.

== Марапаттары мен атақтары ==

* Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері
* КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1978)

== Суретші туындылары ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Ақанев А.Ә. Тасжарған бұтасы. Кенеп, майлы бояу. 1985.jpg|'''Тасжарған бұтасы. Кенеп, майлы бояу. 1985'''
Сурет:Ақанаев А.Ә. Өнертанушылар. Кенеп, майлы бояу. 1985.jpg|'''Өнертанушылар. Кенеп, майлы бояу. 1985'''
Сурет:Ақанаев А.Ә. Монша. Кенеп, майлы бояу. 1985.jpg|'''Монша. Кенеп, майлы бояу. 1985'''
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==</text>
      <sha1>c3qghbt7ltb0sugbgydx32sneiig9zs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658055</id>
      <parentid>3658052</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:40:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4517" sha1="4yftv5adm5qfuv0dtoqrwajanqr2pwc" xml:space="preserve">{{Суретші
 |есімі               = Амандос Ақанаев
 |шынайы есімі        = Амандос Әтібекұлы Ақанаев
 |суреті              = Ақанаев Амандос Әтібекұлы 1949.jpg
 |сурет ені           = 
 |сурет атауы         = Амандос Ақанаев
 |туған кездегі есімі = Амандос Әтібекұлы Ақанаев
 |туған күні          = 1949 жыл
 |туған жері          = Алматы облысы, Қазақ КСР, КСРО
 |қайтыс болған күні  = 
 |қайтыс болған жері  = 
 |шыққан жері         = 
 |азаматтығы          = {{Қазақстан}}
 |жанры               = Портрет, пейзаж, тақырыптық картина, бейнелеу өнері, графика, кітап иллюстрациясы
 |мектебі             = Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесі (1968)
 |өнер ағымы          = 
 |атақты қолөнерлері  = «Тасжарған бұтасы» (1985), «Өнертанушылар» (1985), «Монша» (1985)
 |марапаттаушылары    = 
 |ықпалын тигізу      = М. Қалимов, М. Қисамединов (ұстаздары)
 |ықпалы әсер етті    = 
 |марапаттары         = 
 |атақ-даңқы          = Кескіндемеші, график, кітап иллюстрацияторы, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері
 |сыйлықтары          = 
 |сайты               = 
 |мұрағаты            = Туындылары Шығыс Қазақстан облыстық Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері мұражайында және т.б. сақталған
 |Commons             = Amandos Akanaev
}}

'''Амандос Әтібекұлы Ақанаев''' (1949 жылы туған, Алматы облысы) — кеңестік және қазақстандық кескіндемеші, график, кітап иллюстраторы. Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері, КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1978).&lt;ref&gt;«Каталог новых поступлений. 2011-2015. Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств им. семьи Невзоровых» — ISBN 978-601-7850-08-1&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1949 жылы Алматы облысында дүниеге келген.

1968 жылы Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін аяқтаған. Оқу барысында М. Қалимов пен М. Кисамединов сияқты шеберлерден тәлім алды.

1968–1980 жылдары Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесінде оқытушы болып еңбек етті.

1980–1986 жылдары Қазақстан Суретшілер одағының кескіндеме секциясының төрағасы қызметін атқарды.

== Шығармашылығы ==
Суретші портрет, пейзаж және тақырыптық картина жанрларында жұмыс істейді. Бейнелеу өнерінде кескіндеме, графика және кітап иллюстрациясы бағыттарын қатар дамытқан.

== Марапаттары мен атақтары ==

* Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері
* КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1978)

== Суретші туындылары ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Ақанев А.Ә. Тасжарған бұтасы. Кенеп, майлы бояу. 1985.jpg|'''Тасжарған бұтасы. Кенеп, майлы бояу. 1985'''
Сурет:Ақанаев А.Ә. Өнертанушылар. Кенеп, майлы бояу. 1985.jpg|'''Өнертанушылар. Кенеп, майлы бояу. 1985'''
Сурет:Ақанаев А.Ә. Монша. Кенеп, майлы бояу. 1985.jpg|'''Монша. Кенеп, майлы бояу. 1985'''
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==</text>
      <sha1>4yftv5adm5qfuv0dtoqrwajanqr2pwc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658056</id>
      <parentid>3658055</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:40:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4521" sha1="h7t7adzlnz6o75izvd035btbfe6hvcf" xml:space="preserve">{{Суретші
 |есімі               = Амандос Ақанаев
 |шынайы есімі        = Амандос Әтібекұлы Ақанаев
 |суреті              = Ақанаев Амандос Әтібекұлы 1949.jpg
 |сурет ені           = 
 |сурет атауы         = Амандос Ақанаев
 |туған кездегі есімі = Амандос Әтібекұлы Ақанаев
 |туған күні          = 1949 жыл
 |туған жері          = [[Алматы облысы]], Қазақ КСР, КСРО
 |қайтыс болған күні  = 
 |қайтыс болған жері  = 
 |шыққан жері         = 
 |азаматтығы          = {{Қазақстан}}
 |жанры               = Портрет, пейзаж, тақырыптық картина, бейнелеу өнері, графика, кітап иллюстрациясы
 |мектебі             = Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесі (1968)
 |өнер ағымы          = 
 |атақты қолөнерлері  = «Тасжарған бұтасы» (1985), «Өнертанушылар» (1985), «Монша» (1985)
 |марапаттаушылары    = 
 |ықпалын тигізу      = М. Қалимов, М. Қисамединов (ұстаздары)
 |ықпалы әсер етті    = 
 |марапаттары         = 
 |атақ-даңқы          = Кескіндемеші, график, кітап иллюстрацияторы, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері
 |сыйлықтары          = 
 |сайты               = 
 |мұрағаты            = Туындылары Шығыс Қазақстан облыстық Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері мұражайында және т.б. сақталған
 |Commons             = Amandos Akanaev
}}

'''Амандос Әтібекұлы Ақанаев''' (1949 жылы туған, Алматы облысы) — кеңестік және қазақстандық кескіндемеші, график, кітап иллюстраторы. Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері, КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1978).&lt;ref&gt;«Каталог новых поступлений. 2011-2015. Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств им. семьи Невзоровых» — ISBN 978-601-7850-08-1&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1949 жылы Алматы облысында дүниеге келген.

1968 жылы Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін аяқтаған. Оқу барысында М. Қалимов пен М. Кисамединов сияқты шеберлерден тәлім алды.

1968–1980 жылдары Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесінде оқытушы болып еңбек етті.

1980–1986 жылдары Қазақстан Суретшілер одағының кескіндеме секциясының төрағасы қызметін атқарды.

== Шығармашылығы ==
Суретші портрет, пейзаж және тақырыптық картина жанрларында жұмыс істейді. Бейнелеу өнерінде кескіндеме, графика және кітап иллюстрациясы бағыттарын қатар дамытқан.

== Марапаттары мен атақтары ==

* Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері
* КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1978)

== Суретші туындылары ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Ақанев А.Ә. Тасжарған бұтасы. Кенеп, майлы бояу. 1985.jpg|'''Тасжарған бұтасы. Кенеп, майлы бояу. 1985'''
Сурет:Ақанаев А.Ә. Өнертанушылар. Кенеп, майлы бояу. 1985.jpg|'''Өнертанушылар. Кенеп, майлы бояу. 1985'''
Сурет:Ақанаев А.Ә. Монша. Кенеп, майлы бояу. 1985.jpg|'''Монша. Кенеп, майлы бояу. 1985'''
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==</text>
      <sha1>h7t7adzlnz6o75izvd035btbfe6hvcf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658057</id>
      <parentid>3658056</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:40:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4525" sha1="502o39s3cywqkw85pk3igxn8adndef5" xml:space="preserve">{{Суретші
 |есімі               = Амандос Ақанаев
 |шынайы есімі        = Амандос Әтібекұлы Ақанаев
 |суреті              = Ақанаев Амандос Әтібекұлы 1949.jpg
 |сурет ені           = 
 |сурет атауы         = Амандос Ақанаев
 |туған кездегі есімі = Амандос Әтібекұлы Ақанаев
 |туған күні          = [[1949 жыл]]
 |туған жері          = [[Алматы облысы]], Қазақ КСР, КСРО
 |қайтыс болған күні  = 
 |қайтыс болған жері  = 
 |шыққан жері         = 
 |азаматтығы          = {{Қазақстан}}
 |жанры               = Портрет, пейзаж, тақырыптық картина, бейнелеу өнері, графика, кітап иллюстрациясы
 |мектебі             = Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесі (1968)
 |өнер ағымы          = 
 |атақты қолөнерлері  = «Тасжарған бұтасы» (1985), «Өнертанушылар» (1985), «Монша» (1985)
 |марапаттаушылары    = 
 |ықпалын тигізу      = М. Қалимов, М. Қисамединов (ұстаздары)
 |ықпалы әсер етті    = 
 |марапаттары         = 
 |атақ-даңқы          = Кескіндемеші, график, кітап иллюстрацияторы, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері
 |сыйлықтары          = 
 |сайты               = 
 |мұрағаты            = Туындылары Шығыс Қазақстан облыстық Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері мұражайында және т.б. сақталған
 |Commons             = Amandos Akanaev
}}

'''Амандос Әтібекұлы Ақанаев''' (1949 жылы туған, Алматы облысы) — кеңестік және қазақстандық кескіндемеші, график, кітап иллюстраторы. Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері, КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1978).&lt;ref&gt;«Каталог новых поступлений. 2011-2015. Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств им. семьи Невзоровых» — ISBN 978-601-7850-08-1&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1949 жылы Алматы облысында дүниеге келген.

1968 жылы Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін аяқтаған. Оқу барысында М. Қалимов пен М. Кисамединов сияқты шеберлерден тәлім алды.

1968–1980 жылдары Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесінде оқытушы болып еңбек етті.

1980–1986 жылдары Қазақстан Суретшілер одағының кескіндеме секциясының төрағасы қызметін атқарды.

== Шығармашылығы ==
Суретші портрет, пейзаж және тақырыптық картина жанрларында жұмыс істейді. Бейнелеу өнерінде кескіндеме, графика және кітап иллюстрациясы бағыттарын қатар дамытқан.

== Марапаттары мен атақтары ==

* Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері
* КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1978)

== Суретші туындылары ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Ақанев А.Ә. Тасжарған бұтасы. Кенеп, майлы бояу. 1985.jpg|'''Тасжарған бұтасы. Кенеп, майлы бояу. 1985'''
Сурет:Ақанаев А.Ә. Өнертанушылар. Кенеп, майлы бояу. 1985.jpg|'''Өнертанушылар. Кенеп, майлы бояу. 1985'''
Сурет:Ақанаев А.Ә. Монша. Кенеп, майлы бояу. 1985.jpg|'''Монша. Кенеп, майлы бояу. 1985'''
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==</text>
      <sha1>502o39s3cywqkw85pk3igxn8adndef5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658060</id>
      <parentid>3658057</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:41:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4545" sha1="qvaisl4xy7wi2ofe5gh9gjqnlqheyxr" xml:space="preserve">{{Суретші
 |есімі               = Амандос Ақанаев
 |шынайы есімі        = Амандос Әтібекұлы Ақанаев
 |суреті              = Ақанаев Амандос Әтібекұлы 1949.jpg
 |сурет ені           = 
 |сурет атауы         = Амандос Ақанаев
 |туған кездегі есімі = Амандос Әтібекұлы Ақанаев
 |туған күні          = [[1949 жыл]]
 |туған жері          = [[Алматы облысы]], Қазақ КСР, КСРО
 |қайтыс болған күні  = 
 |қайтыс болған жері  = 
 |шыққан жері         = 
 |азаматтығы          = {{Қазақстан}}
 |жанры               = Портрет, пейзаж, тақырыптық картина, бейнелеу өнері, графика, кітап иллюстрациясы
 |мектебі             = Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесі (1968)
 |өнер ағымы          = 
 |атақты қолөнерлері  = «Тасжарған бұтасы» (1985), «Өнертанушылар» (1985), «Монша» (1985)
 |марапаттаушылары    = 
 |ықпалын тигізу      = М. Қалимов, М. Қисамединов (ұстаздары)
 |ықпалы әсер етті    = 
 |марапаттары         = 
 |атақ-даңқы          = Кескіндемеші, график, кітап иллюстрацияторы, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері
 |сыйлықтары          = 
 |сайты               = 
 |мұрағаты            = Туындылары Шығыс Қазақстан облыстық Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері мұражайында және т.б. сақталған
 |Commons             = Amandos Akanaev
}}

'''Амандос Әтібекұлы Ақанаев''' ([[1949 жыл]]ы туған, [[Алматы облысы]]) — кеңестік және [[қазақстан]]дық кескіндемеші, график, кітап иллюстраторы. Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері, КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1978).&lt;ref&gt;«Каталог новых поступлений. 2011-2015. Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств им. семьи Невзоровых» — ISBN 978-601-7850-08-1&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
[[1949 жыл]]ы [[Алматы облысы]]нда дүниеге келген.

1968 жылы Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін аяқтаған. Оқу барысында М. Қалимов пен М. Кисамединов сияқты шеберлерден тәлім алды.

1968–1980 жылдары Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесінде оқытушы болып еңбек етті.

1980–1986 жылдары Қазақстан Суретшілер одағының кескіндеме секциясының төрағасы қызметін атқарды.

== Шығармашылығы ==
Суретші портрет, пейзаж және тақырыптық картина жанрларында жұмыс істейді. Бейнелеу өнерінде кескіндеме, графика және кітап иллюстрациясы бағыттарын қатар дамытқан.

== Марапаттары мен атақтары ==

* Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері
* КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1978)

== Суретші туындылары ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Ақанев А.Ә. Тасжарған бұтасы. Кенеп, майлы бояу. 1985.jpg|'''Тасжарған бұтасы. Кенеп, майлы бояу. 1985'''
Сурет:Ақанаев А.Ә. Өнертанушылар. Кенеп, майлы бояу. 1985.jpg|'''Өнертанушылар. Кенеп, майлы бояу. 1985'''
Сурет:Ақанаев А.Ә. Монша. Кенеп, майлы бояу. 1985.jpg|'''Монша. Кенеп, майлы бояу. 1985'''
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==</text>
      <sha1>qvaisl4xy7wi2ofe5gh9gjqnlqheyxr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658062</id>
      <parentid>3658060</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:42:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3658062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4572" sha1="h8qybwmg9uvye3itbbhozvx10cpwbgo" xml:space="preserve">{{Суретші
 |есімі               = Амандос Ақанаев
 |шынайы есімі        = Амандос Әтібекұлы Ақанаев
 |суреті              = Ақанаев Амандос Әтібекұлы 1949.jpg
 |сурет ені           = 
 |сурет атауы         = Амандос Ақанаев
 |туған кездегі есімі = Амандос Әтібекұлы Ақанаев
 |туған күні          = [[1949 жыл]]
 |туған жері          = [[Алматы облысы]], Қазақ КСР, КСРО
 |қайтыс болған күні  = 
 |қайтыс болған жері  = 
 |шыққан жері         = 
 |азаматтығы          = {{Қазақстан}}
 |жанры               = Портрет, пейзаж, тақырыптық картина, бейнелеу өнері, графика, кітап иллюстрациясы
 |мектебі             = Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесі (1968)
 |өнер ағымы          = 
 |атақты қолөнерлері  = «Тасжарған бұтасы» (1985), «Өнертанушылар» (1985), «Монша» (1985)
 |марапаттаушылары    = 
 |ықпалын тигізу      = М. Қалимов, М. Қисамединов (ұстаздары)
 |ықпалы әсер етті    = 
 |марапаттары         = 
 |атақ-даңқы          = Кескіндемеші, график, кітап иллюстрацияторы, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері
 |сыйлықтары          = 
 |сайты               = 
 |мұрағаты            = Туындылары Шығыс Қазақстан облыстық Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері мұражайында және т.б. сақталған
 |Commons             = Amandos Akanaev
}}

'''Амандос Әтібекұлы Ақанаев''' ([[1949 жыл]]ы туған, [[Алматы облысы]]) — кеңестік және [[қазақстан]]дық кескіндемеші, график, кітап иллюстраторы. Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері, КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1978).&lt;ref&gt;«Каталог новых поступлений. 2011-2015. Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств им. семьи Невзоровых» — ISBN 978-601-7850-08-1&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
[[1949 жыл]]ы [[Алматы облысы]]нда дүниеге келген.

1968 жылы Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін аяқтаған. Оқу барысында М. Қалимов пен М. Кисамединов сияқты шеберлерден тәлім алды.

1968–1980 жылдары Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесінде оқытушы болып еңбек етті.

1980–1986 жылдары Қазақстан Суретшілер одағының кескіндеме секциясының төрағасы қызметін атқарды.

== Шығармашылығы ==
Суретші портрет, пейзаж және тақырыптық картина жанрларында жұмыс істейді. Бейнелеу өнерінде кескіндеме, графика және кітап иллюстрациясы бағыттарын қатар дамытқан.

== Марапаттары мен атақтары ==

* Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері
* КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1978)

== Суретші туындылары ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Ақанев А.Ә. Тасжарған бұтасы. Кенеп, майлы бояу. 1985.jpg|'''Тасжарған бұтасы. Кенеп, майлы бояу. 1985'''
Сурет:Ақанаев А.Ә. Өнертанушылар. Кенеп, майлы бояу. 1985.jpg|'''Өнертанушылар. Кенеп, майлы бояу. 1985'''
Сурет:Ақанаев А.Ә. Монша. Кенеп, майлы бояу. 1985.jpg|'''Монша. Кенеп, майлы бояу. 1985'''
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>h8qybwmg9uvye3itbbhozvx10cpwbgo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пётр Кузьмич Антоненко</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786760</id>
    <revision>
      <id>3658065</id>
      <parentid>3657163</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:44:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4581" sha1="jjrz2ibe54fd9kme3t6tcyhxgf04hla" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала}}
[[Сурет:Антоненко Петр Кузьмич 1921-1985.jpg|сүрмелі|'''Антоненко Петр Кузьмич''']]

{{Суретші
 |есімі               = Пётр Антоненко
 |шынайы есімі        = Пётр Кузьмич Антоненко
 |суреті              = Антоненко Петр Кузьмич.jpg
 |сурет ені           = 
 |сурет атауы         = Пётр Кузьмич Антоненко
 |туған кездегі есімі = Пётр Кузьмич Антоненко
 |туған күні          = 1921 жыл
 |туған жері          = Боран ауылы, Шығыс Қазақстан облысы
 |қайтыс болған күні  = 1985 жыл
 |қайтыс болған жері  = 
 |шыққан жері         = 
 |азаматтығы          = {{КСРО}}
 |жанры               = Портрет, қалалық пейзаж, тақырыптық картина, киножарнама, графика
 |мектебі             = Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесі (1949)
 |өнер ағымы          = Реализм
 |атақты қолөнерлері  = 
 |марапаттаушылары    = 
 |ықпалын тигізу      = 
 |ықпалы әсер етті    = 
 |марапаттары         = 
 |атақ-даңқы          = Кескіндемеші, график, киножарнама суретшісі, Ұлы Отан соғысының және Жеңіс шеруінің қатысушысы
 |сыйлықтары          = 
 |сайты               = 
 |мұрағаты            = 
 |Commons             = Pyotr Antonenko
}}

'''Пётр Кузьмич Антоненко''' (1921–1985) — кеңестік кескіндемеші, график, киножарнама суретшісі. КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1959). Ұлы Отан соғысының және Жеңіс шеруінің қатысушысы.&lt;ref&gt;Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств имени семьи Невзоровых в городе Семипалатинске. Путеводитель  

ISBN: 9965-9382-0-2&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1921 жылы Шығыс Қазақстан облысының Боран ауылында дүниеге келген. Ұлы Отан соғысына қатысып, Жеңіс шеруіне қатысқан.

1949 жылы Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін бітірген.

Еңбек жолы:

* 1949 жылдан бастап Алматы қаласындағы көркем шығармашылық шеберханаларда жұмыс істеген.
* 1955 жылы Қарағанды қаласындағы көркем шығармашылық шеберханаларға ауысқан.
* 1956–1977 жылдары Қарағандыда Көркемсурет кеңесінің мүшесі және көркем шығармашылық шеберханалардың бас суретшісі қызметін атқарған.

1985 жылы қайтыс болған.

== Шығармашылығы ==
1948 жылдан бастап облыстық, республикалық және бүкілодақтық көрмелерге белсенді қатысқан. Олардың қатарында:

* Ұлы Қазан социалистік революциясының 40 жылдығына арналған республикалық және бүкілодақтық көркемсурет көрмелері (Мәскеу, Алматы, 1957).

Суретші портрет, қалалық пейзаж және тақырыптық картина жанрларында, сондай-ақ киножарнама мен графика саласында жұмыс істеген.

== Марапаттары мен атақтары ==

* КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1959)

== Суретші туындылары ==
[[Сурет:Мыс қорытушы Журавлевтің портреті. 1970. Кенеп, майлы бояу; 159,5х100..jpg|ортаға|нобай|'''Мыс қорытушы Журавлевтің портреті. 1970. Кенеп, майлы бояу; 159,5х100.''']]

== Дереккөздер ==</text>
      <sha1>jjrz2ibe54fd9kme3t6tcyhxgf04hla</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658066</id>
      <parentid>3658065</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:44:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4591" sha1="f334h86eteph34myrwudjynnu3c6hly" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала}}
[[Сурет:Антоненко Петр Кузьмич 1921-1985.jpg|сүрмелі|'''Антоненко Петр Кузьмич''']]

{{Суретші
 |есімі               = Пётр Антоненко
 |шынайы есімі        = Пётр Кузьмич Антоненко
 |суреті              = Антоненко Петр Кузьмич 1921-1985.jpg
 |сурет ені           = 
 |сурет атауы         = Пётр Кузьмич Антоненко
 |туған кездегі есімі = Пётр Кузьмич Антоненко
 |туған күні          = 1921 жыл
 |туған жері          = Боран ауылы, Шығыс Қазақстан облысы
 |қайтыс болған күні  = 1985 жыл
 |қайтыс болған жері  = 
 |шыққан жері         = 
 |азаматтығы          = {{КСРО}}
 |жанры               = Портрет, қалалық пейзаж, тақырыптық картина, киножарнама, графика
 |мектебі             = Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесі (1949)
 |өнер ағымы          = Реализм
 |атақты қолөнерлері  = 
 |марапаттаушылары    = 
 |ықпалын тигізу      = 
 |ықпалы әсер етті    = 
 |марапаттары         = 
 |атақ-даңқы          = Кескіндемеші, график, киножарнама суретшісі, Ұлы Отан соғысының және Жеңіс шеруінің қатысушысы
 |сыйлықтары          = 
 |сайты               = 
 |мұрағаты            = 
 |Commons             = Pyotr Antonenko
}}

'''Пётр Кузьмич Антоненко''' (1921–1985) — кеңестік кескіндемеші, график, киножарнама суретшісі. КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1959). Ұлы Отан соғысының және Жеңіс шеруінің қатысушысы.&lt;ref&gt;Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств имени семьи Невзоровых в городе Семипалатинске. Путеводитель  

ISBN: 9965-9382-0-2&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1921 жылы Шығыс Қазақстан облысының Боран ауылында дүниеге келген. Ұлы Отан соғысына қатысып, Жеңіс шеруіне қатысқан.

1949 жылы Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін бітірген.

Еңбек жолы:

* 1949 жылдан бастап Алматы қаласындағы көркем шығармашылық шеберханаларда жұмыс істеген.
* 1955 жылы Қарағанды қаласындағы көркем шығармашылық шеберханаларға ауысқан.
* 1956–1977 жылдары Қарағандыда Көркемсурет кеңесінің мүшесі және көркем шығармашылық шеберханалардың бас суретшісі қызметін атқарған.

1985 жылы қайтыс болған.

== Шығармашылығы ==
1948 жылдан бастап облыстық, республикалық және бүкілодақтық көрмелерге белсенді қатысқан. Олардың қатарында:

* Ұлы Қазан социалистік революциясының 40 жылдығына арналған республикалық және бүкілодақтық көркемсурет көрмелері (Мәскеу, Алматы, 1957).

Суретші портрет, қалалық пейзаж және тақырыптық картина жанрларында, сондай-ақ киножарнама мен графика саласында жұмыс істеген.

== Марапаттары мен атақтары ==

* КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1959)

== Суретші туындылары ==
[[Сурет:Мыс қорытушы Журавлевтің портреті. 1970. Кенеп, майлы бояу; 159,5х100..jpg|ортаға|нобай|'''Мыс қорытушы Журавлевтің портреті. 1970. Кенеп, майлы бояу; 159,5х100.''']]

== Дереккөздер ==</text>
      <sha1>f334h86eteph34myrwudjynnu3c6hly</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658067</id>
      <parentid>3658066</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:44:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4410" sha1="de3lvddc1vleusyf89f6uk7ltmjwu4v" xml:space="preserve">{{Суретші
 |есімі               = Пётр Антоненко
 |шынайы есімі        = Пётр Кузьмич Антоненко
 |суреті              = Антоненко Петр Кузьмич 1921-1985.jpg
 |сурет ені           = 
 |сурет атауы         = Пётр Кузьмич Антоненко
 |туған кездегі есімі = Пётр Кузьмич Антоненко
 |туған күні          = 1921 жыл
 |туған жері          = Боран ауылы, Шығыс Қазақстан облысы
 |қайтыс болған күні  = 1985 жыл
 |қайтыс болған жері  = 
 |шыққан жері         = 
 |азаматтығы          = {{КСРО}}
 |жанры               = Портрет, қалалық пейзаж, тақырыптық картина, киножарнама, графика
 |мектебі             = Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесі (1949)
 |өнер ағымы          = Реализм
 |атақты қолөнерлері  = 
 |марапаттаушылары    = 
 |ықпалын тигізу      = 
 |ықпалы әсер етті    = 
 |марапаттары         = 
 |атақ-даңқы          = Кескіндемеші, график, киножарнама суретшісі, Ұлы Отан соғысының және Жеңіс шеруінің қатысушысы
 |сыйлықтары          = 
 |сайты               = 
 |мұрағаты            = 
 |Commons             = Pyotr Antonenko
}}

'''Пётр Кузьмич Антоненко''' (1921–1985) — кеңестік кескіндемеші, график, киножарнама суретшісі. КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1959). Ұлы Отан соғысының және Жеңіс шеруінің қатысушысы.&lt;ref&gt;Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств имени семьи Невзоровых в городе Семипалатинске. Путеводитель  

ISBN: 9965-9382-0-2&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1921 жылы Шығыс Қазақстан облысының Боран ауылында дүниеге келген. Ұлы Отан соғысына қатысып, Жеңіс шеруіне қатысқан.

1949 жылы Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін бітірген.

Еңбек жолы:

* 1949 жылдан бастап Алматы қаласындағы көркем шығармашылық шеберханаларда жұмыс істеген.
* 1955 жылы Қарағанды қаласындағы көркем шығармашылық шеберханаларға ауысқан.
* 1956–1977 жылдары Қарағандыда Көркемсурет кеңесінің мүшесі және көркем шығармашылық шеберханалардың бас суретшісі қызметін атқарған.

1985 жылы қайтыс болған.

== Шығармашылығы ==
1948 жылдан бастап облыстық, республикалық және бүкілодақтық көрмелерге белсенді қатысқан. Олардың қатарында:

* Ұлы Қазан социалистік революциясының 40 жылдығына арналған республикалық және бүкілодақтық көркемсурет көрмелері (Мәскеу, Алматы, 1957).

Суретші портрет, қалалық пейзаж және тақырыптық картина жанрларында, сондай-ақ киножарнама мен графика саласында жұмыс істеген.

== Марапаттары мен атақтары ==

* КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1959)

== Суретші туындылары ==
[[Сурет:Мыс қорытушы Журавлевтің портреті. 1970. Кенеп, майлы бояу; 159,5х100..jpg|ортаға|нобай|'''Мыс қорытушы Журавлевтің портреті. 1970. Кенеп, майлы бояу; 159,5х100.''']]

== Дереккөздер ==</text>
      <sha1>de3lvddc1vleusyf89f6uk7ltmjwu4v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658068</id>
      <parentid>3658067</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:46:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4442" sha1="qzf74zn5hp5sg74ewf6as143o12enaz" xml:space="preserve">{{Суретші
 |есімі               = Пётр Антоненко
 |шынайы есімі        = Пётр Кузьмич Антоненко
 |суреті              = Антоненко Петр Кузьмич 1921-1985.jpg
 |сурет ені           = 
 |сурет атауы         = Пётр Кузьмич Антоненко
 |туған кездегі есімі = Пётр Кузьмич Антоненко
 |туған күні          = [[1921 жыл]]
 |туған жері          = Боран ауылы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]
 |қайтыс болған күні  = 1985 жыл
 |қайтыс болған жері  = 
 |шыққан жері         = 
 |азаматтығы          = {{КСРО}}
 |жанры               = Портрет, қалалық пейзаж, тақырыптық картина, киножарнама, графика
 |мектебі             = Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесі (1949)
 |өнер ағымы          = Реализм
 |атақты қолөнерлері  = 
 |марапаттаушылары    = 
 |ықпалын тигізу      = 
 |ықпалы әсер етті    = 
 |марапаттары         = 
 |атақ-даңқы          = Кескіндемеші, график, киножарнама суретшісі, Ұлы Отан соғысының және Жеңіс шеруінің қатысушысы
 |сыйлықтары          = 
 |сайты               = 
 |мұрағаты            = 
 |Commons             = Pyotr Antonenko
}}

'''Пётр Кузьмич Антоненко''' (1921–1985) — кеңестік кескіндемеші, график, киножарнама суретшісі. КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1959). [[Ұлы Отан соғысы]]ның және Жеңіс шеруінің қатысушысы.&lt;ref&gt;Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств имени семьи Невзоровых в городе Семипалатинске. Путеводитель  

ISBN: 9965-9382-0-2&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
[[1921 жыл]]ы [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның Боран ауылында дүниеге келген. [[Ұлы Отан соғысы]]на қатысып, Жеңіс шеруіне қатысқан.

1949 жылы Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін бітірген.

Еңбек жолы:

* 1949 жылдан бастап [[Алматы]] қаласындағы көркем шығармашылық шеберханаларда жұмыс істеген.
* 1955 жылы [[Қарағанды]] қаласындағы көркем шығармашылық шеберханаларға ауысқан.
* 1956–1977 жылдары Қарағандыда Көркемсурет кеңесінің мүшесі және көркем шығармашылық шеберханалардың бас суретшісі қызметін атқарған.

1985 жылы қайтыс болған.

== Шығармашылығы ==
1948 жылдан бастап облыстық, республикалық және бүкілодақтық көрмелерге белсенді қатысқан. Олардың қатарында:

* Ұлы Қазан социалистік революциясының 40 жылдығына арналған республикалық және бүкілодақтық көркемсурет көрмелері (Мәскеу, Алматы, 1957).

Суретші портрет, қалалық пейзаж және тақырыптық картина жанрларында, сондай-ақ киножарнама мен графика саласында жұмыс істеген.

== Марапаттары мен атақтары ==

* КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1959)

== Суретші туындылары ==
[[Сурет:Мыс қорытушы Журавлевтің портреті. 1970. Кенеп, майлы бояу; 159,5х100..jpg|ортаға|нобай|'''Мыс қорытушы Журавлевтің портреті. 1970. Кенеп, майлы бояу; 159,5х100.''']]

== Дереккөздер ==</text>
      <sha1>qzf74zn5hp5sg74ewf6as143o12enaz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658069</id>
      <parentid>3658068</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:47:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан суретшілері|Қазақстан суретшілері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3658069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4500" sha1="9h3i3ipslwx5xshqa0f7mrok2kb6miw" xml:space="preserve">{{Суретші
 |есімі               = Пётр Антоненко
 |шынайы есімі        = Пётр Кузьмич Антоненко
 |суреті              = Антоненко Петр Кузьмич 1921-1985.jpg
 |сурет ені           = 
 |сурет атауы         = Пётр Кузьмич Антоненко
 |туған кездегі есімі = Пётр Кузьмич Антоненко
 |туған күні          = [[1921 жыл]]
 |туған жері          = Боран ауылы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]
 |қайтыс болған күні  = 1985 жыл
 |қайтыс болған жері  = 
 |шыққан жері         = 
 |азаматтығы          = {{КСРО}}
 |жанры               = Портрет, қалалық пейзаж, тақырыптық картина, киножарнама, графика
 |мектебі             = Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесі (1949)
 |өнер ағымы          = Реализм
 |атақты қолөнерлері  = 
 |марапаттаушылары    = 
 |ықпалын тигізу      = 
 |ықпалы әсер етті    = 
 |марапаттары         = 
 |атақ-даңқы          = Кескіндемеші, график, киножарнама суретшісі, Ұлы Отан соғысының және Жеңіс шеруінің қатысушысы
 |сыйлықтары          = 
 |сайты               = 
 |мұрағаты            = 
 |Commons             = Pyotr Antonenko
}}

'''Пётр Кузьмич Антоненко''' (1921–1985) — кеңестік кескіндемеші, график, киножарнама суретшісі. КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1959). [[Ұлы Отан соғысы]]ның және Жеңіс шеруінің қатысушысы.&lt;ref&gt;Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств имени семьи Невзоровых в городе Семипалатинске. Путеводитель  

ISBN: 9965-9382-0-2&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
[[1921 жыл]]ы [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның Боран ауылында дүниеге келген. [[Ұлы Отан соғысы]]на қатысып, Жеңіс шеруіне қатысқан.

1949 жылы Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін бітірген.

Еңбек жолы:

* 1949 жылдан бастап [[Алматы]] қаласындағы көркем шығармашылық шеберханаларда жұмыс істеген.
* 1955 жылы [[Қарағанды]] қаласындағы көркем шығармашылық шеберханаларға ауысқан.
* 1956–1977 жылдары Қарағандыда Көркемсурет кеңесінің мүшесі және көркем шығармашылық шеберханалардың бас суретшісі қызметін атқарған.

1985 жылы қайтыс болған.

== Шығармашылығы ==
1948 жылдан бастап облыстық, республикалық және бүкілодақтық көрмелерге белсенді қатысқан. Олардың қатарында:

* Ұлы Қазан социалистік революциясының 40 жылдығына арналған республикалық және бүкілодақтық көркемсурет көрмелері (Мәскеу, Алматы, 1957).

Суретші портрет, қалалық пейзаж және тақырыптық картина жанрларында, сондай-ақ киножарнама мен графика саласында жұмыс істеген.

== Марапаттары мен атақтары ==

* КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1959)

== Суретші туындылары ==
[[Сурет:Мыс қорытушы Журавлевтің портреті. 1970. Кенеп, майлы бояу; 159,5х100..jpg|ортаға|нобай|'''Мыс қорытушы Журавлевтің портреті. 1970. Кенеп, майлы бояу; 159,5х100.''']]

== Дереккөздер ==

[[Санат:Қазақстан суретшілері]]</text>
      <sha1>9h3i3ipslwx5xshqa0f7mrok2kb6miw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658070</id>
      <parentid>3658069</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:47:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:КСРО суретшілері|КСРО суретшілері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3658070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4547" sha1="918446v6m6c1vppdup5nj2eaxbf254g" xml:space="preserve">{{Суретші
 |есімі               = Пётр Антоненко
 |шынайы есімі        = Пётр Кузьмич Антоненко
 |суреті              = Антоненко Петр Кузьмич 1921-1985.jpg
 |сурет ені           = 
 |сурет атауы         = Пётр Кузьмич Антоненко
 |туған кездегі есімі = Пётр Кузьмич Антоненко
 |туған күні          = [[1921 жыл]]
 |туған жері          = Боран ауылы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]
 |қайтыс болған күні  = 1985 жыл
 |қайтыс болған жері  = 
 |шыққан жері         = 
 |азаматтығы          = {{КСРО}}
 |жанры               = Портрет, қалалық пейзаж, тақырыптық картина, киножарнама, графика
 |мектебі             = Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесі (1949)
 |өнер ағымы          = Реализм
 |атақты қолөнерлері  = 
 |марапаттаушылары    = 
 |ықпалын тигізу      = 
 |ықпалы әсер етті    = 
 |марапаттары         = 
 |атақ-даңқы          = Кескіндемеші, график, киножарнама суретшісі, Ұлы Отан соғысының және Жеңіс шеруінің қатысушысы
 |сыйлықтары          = 
 |сайты               = 
 |мұрағаты            = 
 |Commons             = Pyotr Antonenko
}}

'''Пётр Кузьмич Антоненко''' (1921–1985) — кеңестік кескіндемеші, график, киножарнама суретшісі. КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1959). [[Ұлы Отан соғысы]]ның және Жеңіс шеруінің қатысушысы.&lt;ref&gt;Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств имени семьи Невзоровых в городе Семипалатинске. Путеводитель  

ISBN: 9965-9382-0-2&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
[[1921 жыл]]ы [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның Боран ауылында дүниеге келген. [[Ұлы Отан соғысы]]на қатысып, Жеңіс шеруіне қатысқан.

1949 жылы Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін бітірген.

Еңбек жолы:

* 1949 жылдан бастап [[Алматы]] қаласындағы көркем шығармашылық шеберханаларда жұмыс істеген.
* 1955 жылы [[Қарағанды]] қаласындағы көркем шығармашылық шеберханаларға ауысқан.
* 1956–1977 жылдары Қарағандыда Көркемсурет кеңесінің мүшесі және көркем шығармашылық шеберханалардың бас суретшісі қызметін атқарған.

1985 жылы қайтыс болған.

== Шығармашылығы ==
1948 жылдан бастап облыстық, республикалық және бүкілодақтық көрмелерге белсенді қатысқан. Олардың қатарында:

* Ұлы Қазан социалистік революциясының 40 жылдығына арналған республикалық және бүкілодақтық көркемсурет көрмелері (Мәскеу, Алматы, 1957).

Суретші портрет, қалалық пейзаж және тақырыптық картина жанрларында, сондай-ақ киножарнама мен графика саласында жұмыс істеген.

== Марапаттары мен атақтары ==

* КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1959)

== Суретші туындылары ==
[[Сурет:Мыс қорытушы Журавлевтің портреті. 1970. Кенеп, майлы бояу; 159,5х100..jpg|ортаға|нобай|'''Мыс қорытушы Журавлевтің портреті. 1970. Кенеп, майлы бояу; 159,5х100.''']]

== Дереккөздер ==

[[Санат:Қазақстан суретшілері]]
[[Санат:КСРО суретшілері]]</text>
      <sha1>918446v6m6c1vppdup5nj2eaxbf254g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658071</id>
      <parentid>3658070</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:47:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:КСРО суретшілер одағы мүшелері|КСРО суретшілер одағы мүшелері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3658071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4620" sha1="8qq463uvbfp7zjrd9oicvh6iung01yn" xml:space="preserve">{{Суретші
 |есімі               = Пётр Антоненко
 |шынайы есімі        = Пётр Кузьмич Антоненко
 |суреті              = Антоненко Петр Кузьмич 1921-1985.jpg
 |сурет ені           = 
 |сурет атауы         = Пётр Кузьмич Антоненко
 |туған кездегі есімі = Пётр Кузьмич Антоненко
 |туған күні          = [[1921 жыл]]
 |туған жері          = Боран ауылы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]
 |қайтыс болған күні  = 1985 жыл
 |қайтыс болған жері  = 
 |шыққан жері         = 
 |азаматтығы          = {{КСРО}}
 |жанры               = Портрет, қалалық пейзаж, тақырыптық картина, киножарнама, графика
 |мектебі             = Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесі (1949)
 |өнер ағымы          = Реализм
 |атақты қолөнерлері  = 
 |марапаттаушылары    = 
 |ықпалын тигізу      = 
 |ықпалы әсер етті    = 
 |марапаттары         = 
 |атақ-даңқы          = Кескіндемеші, график, киножарнама суретшісі, Ұлы Отан соғысының және Жеңіс шеруінің қатысушысы
 |сыйлықтары          = 
 |сайты               = 
 |мұрағаты            = 
 |Commons             = Pyotr Antonenko
}}

'''Пётр Кузьмич Антоненко''' (1921–1985) — кеңестік кескіндемеші, график, киножарнама суретшісі. КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1959). [[Ұлы Отан соғысы]]ның және Жеңіс шеруінің қатысушысы.&lt;ref&gt;Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств имени семьи Невзоровых в городе Семипалатинске. Путеводитель  

ISBN: 9965-9382-0-2&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
[[1921 жыл]]ы [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның Боран ауылында дүниеге келген. [[Ұлы Отан соғысы]]на қатысып, Жеңіс шеруіне қатысқан.

1949 жылы Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін бітірген.

Еңбек жолы:

* 1949 жылдан бастап [[Алматы]] қаласындағы көркем шығармашылық шеберханаларда жұмыс істеген.
* 1955 жылы [[Қарағанды]] қаласындағы көркем шығармашылық шеберханаларға ауысқан.
* 1956–1977 жылдары Қарағандыда Көркемсурет кеңесінің мүшесі және көркем шығармашылық шеберханалардың бас суретшісі қызметін атқарған.

1985 жылы қайтыс болған.

== Шығармашылығы ==
1948 жылдан бастап облыстық, республикалық және бүкілодақтық көрмелерге белсенді қатысқан. Олардың қатарында:

* Ұлы Қазан социалистік революциясының 40 жылдығына арналған республикалық және бүкілодақтық көркемсурет көрмелері (Мәскеу, Алматы, 1957).

Суретші портрет, қалалық пейзаж және тақырыптық картина жанрларында, сондай-ақ киножарнама мен графика саласында жұмыс істеген.

== Марапаттары мен атақтары ==

* КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1959)

== Суретші туындылары ==
[[Сурет:Мыс қорытушы Журавлевтің портреті. 1970. Кенеп, майлы бояу; 159,5х100..jpg|ортаға|нобай|'''Мыс қорытушы Журавлевтің портреті. 1970. Кенеп, майлы бояу; 159,5х100.''']]

== Дереккөздер ==

[[Санат:Қазақстан суретшілері]]
[[Санат:КСРО суретшілері]]
[[Санат:КСРО суретшілер одағы мүшелері]]</text>
      <sha1>8qq463uvbfp7zjrd9oicvh6iung01yn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658076</id>
      <parentid>3658071</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:49:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шығармашылығы */</comment>
      <origin>3658076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4628" sha1="n7wxf5uykyiy1oy7cui16umue3j2jbx" xml:space="preserve">{{Суретші
 |есімі               = Пётр Антоненко
 |шынайы есімі        = Пётр Кузьмич Антоненко
 |суреті              = Антоненко Петр Кузьмич 1921-1985.jpg
 |сурет ені           = 
 |сурет атауы         = Пётр Кузьмич Антоненко
 |туған кездегі есімі = Пётр Кузьмич Антоненко
 |туған күні          = [[1921 жыл]]
 |туған жері          = Боран ауылы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]
 |қайтыс болған күні  = 1985 жыл
 |қайтыс болған жері  = 
 |шыққан жері         = 
 |азаматтығы          = {{КСРО}}
 |жанры               = Портрет, қалалық пейзаж, тақырыптық картина, киножарнама, графика
 |мектебі             = Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесі (1949)
 |өнер ағымы          = Реализм
 |атақты қолөнерлері  = 
 |марапаттаушылары    = 
 |ықпалын тигізу      = 
 |ықпалы әсер етті    = 
 |марапаттары         = 
 |атақ-даңқы          = Кескіндемеші, график, киножарнама суретшісі, Ұлы Отан соғысының және Жеңіс шеруінің қатысушысы
 |сыйлықтары          = 
 |сайты               = 
 |мұрағаты            = 
 |Commons             = Pyotr Antonenko
}}

'''Пётр Кузьмич Антоненко''' (1921–1985) — кеңестік кескіндемеші, график, киножарнама суретшісі. КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1959). [[Ұлы Отан соғысы]]ның және Жеңіс шеруінің қатысушысы.&lt;ref&gt;Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств имени семьи Невзоровых в городе Семипалатинске. Путеводитель  

ISBN: 9965-9382-0-2&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
[[1921 жыл]]ы [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның Боран ауылында дүниеге келген. [[Ұлы Отан соғысы]]на қатысып, Жеңіс шеруіне қатысқан.

1949 жылы Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін бітірген.

Еңбек жолы:

* 1949 жылдан бастап [[Алматы]] қаласындағы көркем шығармашылық шеберханаларда жұмыс істеген.
* 1955 жылы [[Қарағанды]] қаласындағы көркем шығармашылық шеберханаларға ауысқан.
* 1956–1977 жылдары Қарағандыда Көркемсурет кеңесінің мүшесі және көркем шығармашылық шеберханалардың бас суретшісі қызметін атқарған.

1985 жылы қайтыс болған.

== Шығармашылығы ==
[[1948 жыл]]дан бастап облыстық, республикалық және бүкілодақтық көрмелерге белсенді қатысқан. Олардың қатарында: Ұлы Қазан социалистік революциясының 40 жылдығына арналған республикалық және бүкілодақтық көркемсурет көрмелері ([[Мәскеу]], [[Алматы]], 1957). Суретші портрет, қалалық пейзаж және тақырыптық картина жанрларында, сондай-ақ киножарнама мен графика саласында жұмыс істеген.

== Марапаттары мен атақтары ==

* КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1959)

== Суретші туындылары ==
[[Сурет:Мыс қорытушы Журавлевтің портреті. 1970. Кенеп, майлы бояу; 159,5х100..jpg|ортаға|нобай|'''Мыс қорытушы Журавлевтің портреті. 1970. Кенеп, майлы бояу; 159,5х100.''']]

== Дереккөздер ==

[[Санат:Қазақстан суретшілері]]
[[Санат:КСРО суретшілері]]
[[Санат:КСРО суретшілер одағы мүшелері]]</text>
      <sha1>n7wxf5uykyiy1oy7cui16umue3j2jbx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658077</id>
      <parentid>3658076</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:50:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3658077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4631" sha1="m1odvocn2rsg9v7h3kw3tlm7i3nf6y5" xml:space="preserve">{{Суретші
 |есімі               = Пётр Антоненко
 |шынайы есімі        = Пётр Кузьмич Антоненко
 |суреті              = Антоненко Петр Кузьмич 1921-1985.jpg
 |сурет ені           = 
 |сурет атауы         = Пётр Кузьмич Антоненко
 |туған кездегі есімі = Пётр Кузьмич Антоненко
 |туған күні          = [[1921 жыл]]
 |туған жері          = Боран ауылы, [[Шығыс Қазақстан облысы]]
 |қайтыс болған күні  = 1985 жыл
 |қайтыс болған жері  = 
 |шыққан жері         = 
 |азаматтығы          = {{КСРО}}
 |жанры               = Портрет, қалалық пейзаж, тақырыптық картина, киножарнама, графика
 |мектебі             = Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесі (1949)
 |өнер ағымы          = Реализм
 |атақты қолөнерлері  = 
 |марапаттаушылары    = 
 |ықпалын тигізу      = 
 |ықпалы әсер етті    = 
 |марапаттары         = 
 |атақ-даңқы          = Кескіндемеші, график, киножарнама суретшісі, Ұлы Отан соғысының және Жеңіс шеруінің қатысушысы
 |сыйлықтары          = 
 |сайты               = 
 |мұрағаты            = 
 |Commons             = Pyotr Antonenko
}}

'''Пётр Кузьмич Антоненко''' (1921–1985) — кеңестік кескіндемеші, график, киножарнама суретшісі. КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1959). [[Ұлы Отан соғысы]]ның және Жеңіс шеруінің қатысушысы.&lt;ref&gt;Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств имени семьи Невзоровых в городе Семипалатинске. Путеводитель  

ISBN: 9965-9382-0-2&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
[[1921 жыл]]ы [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның Боран ауылында дүниеге келген. [[Ұлы Отан соғысы]]на қатысып, Жеңіс шеруіне қатысқан.

1949 жылы Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін бітірген.
== Еңбек жолы ==
* 1949 жылдан бастап [[Алматы]] қаласындағы көркем шығармашылық шеберханаларда жұмыс істеген.
* 1955 жылы [[Қарағанды]] қаласындағы көркем шығармашылық шеберханаларға ауысқан.
* 1956–1977 жылдары Қарағандыда Көркемсурет кеңесінің мүшесі және көркем шығармашылық шеберханалардың бас суретшісі қызметін атқарған.

1985 жылы қайтыс болған.

== Шығармашылығы ==
[[1948 жыл]]дан бастап облыстық, республикалық және бүкілодақтық көрмелерге белсенді қатысқан. Олардың қатарында: Ұлы Қазан социалистік революциясының 40 жылдығына арналған республикалық және бүкілодақтық көркемсурет көрмелері ([[Мәскеу]], [[Алматы]], 1957). Суретші портрет, қалалық пейзаж және тақырыптық картина жанрларында, сондай-ақ киножарнама мен графика саласында жұмыс істеген.

== Марапаттары мен атақтары ==

* КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1959)

== Суретші туындылары ==
[[Сурет:Мыс қорытушы Журавлевтің портреті. 1970. Кенеп, майлы бояу; 159,5х100..jpg|ортаға|нобай|'''Мыс қорытушы Журавлевтің портреті. 1970. Кенеп, майлы бояу; 159,5х100.''']]

== Дереккөздер ==

[[Санат:Қазақстан суретшілері]]
[[Санат:КСРО суретшілері]]
[[Санат:КСРО суретшілер одағы мүшелері]]</text>
      <sha1>m1odvocn2rsg9v7h3kw3tlm7i3nf6y5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қалиолла Санатұлы Ахметжанов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786762</id>
    <revision>
      <id>3657859</id>
      <parentid>3657152</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:29:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Sagzhan [[Ахметжанов Қалиолла Санатұлы]] бетін [[Қалиолла Санатұлы Ахметжанов]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3657152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1964" sha1="6c06kn0ivgco4v2m3ns085gzhvhx6k1" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала}}
[[Сурет:Ахметжанов Қалиолла Санатұлы 1949.jpg|нобай|357x357 нүкте|Ахметжанов Қалиолла Санатұлы ]]
'''Қалиолла Санатұлы Ахметжанов''' (1949 жылы туған, Целиноград облысы) — қазақстандық кескіндемеші, этнограф-семиолог. Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (1984).&lt;ref&gt;Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств имени семьи Невзоровых в городе Семипалатинске. Путеводитель  

ISBN: 9965-9382-0-2&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1949 жылы Целиноград (қазіргі Ақмола) облысында дүниеге келген.

Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін бітірген.

1977 жылы И. Е. Репин атындағы Ленинград мемлекеттік кескіндеме, мүсін және сәулет институтын тәмамдаған.

== Шығармашылығы ==
Суретші кескіндеме жанрында жұмыс істейді. Еңбектері тарихи, этнографиялық тақырыптар мен қазақ халқының дәстүрлі қару-жарағын зерттеуге бағытталған.

== Марапаттары мен атақтары ==

* Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (1984)

== Суретші туындылары ==
[[Сурет:Шымырлаған діріл. 1983. Кенеп, майлы бояу; 89,5х89.jpg|ортаға|нобай|265x265 нүкте|'''Шымырлаған діріл. 1983. Кенеп, майлы бояу; 89,5х89''']]

== Дереккөздер ==</text>
      <sha1>6c06kn0ivgco4v2m3ns085gzhvhx6k1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657865</id>
      <parentid>3657859</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:31:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3657865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3737" sha1="69ypjjahz404ztc5raiix8a6hncoxi8" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала}}
[[Сурет:Ахметжанов Қалиолла Санатұлы 1949.jpg|нобай|357x357 нүкте|Ахметжанов Қалиолла Санатұлы ]]

{{Суретші
 |есімі               = Қалиолла Ахметжанов
 |шынайы есімі        = Қалиолла Санатұлы Ахметжанов
 |суреті              = Ахметжанов Қалиолла Санатұлы.png
 |сурет ені           = 
 |сурет атауы         = Қалиолла Ахметжанов
 |туған кездегі есімі = 
 |туған күні          = 1949 жыл
 |туған жері          = Целиноград облысы, Қазақ КСР, КСРО
 |қайтыс болған күні  = 
 |қайтыс болған жері  = 
 |шыққан жері         = 
 |азаматтығы          = {{Қазақстан}}
 |жанры               = Кескіндеме, тарихи жанр, этнографиялық кескіндеме
 |мектебі             = 
* Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесі
* И. Е. Репин атындағы Ленинград мемлекеттік кескіндеме, мүсін және сәулет институты (1977)
 |өнер ағымы          = Реализм
 |атақты қолөнерлері  = «Шымырлаған діріл» (1983) және қазақ халқының дәстүрлі қару-жарағына арналған зерттеу еңбектері
 |марапаттаушылары    = 
 |ықпалын тигізу      = 
 |ықпалы әсер етті    = 
 |марапаттары         = 
 |атақ-даңқы          = Кескіндемеші, этнограф-семиолог
 |сыйлықтары          = 
 |сайты               = 
 |мұрағаты            = 
 |Commons             = 
}}

'''Қалиолла Санатұлы Ахметжанов''' (1949 жылы туған, Целиноград облысы) — қазақстандық кескіндемеші, этнограф-семиолог. Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (1984).&lt;ref&gt;Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств имени семьи Невзоровых в городе Семипалатинске. Путеводитель  

ISBN: 9965-9382-0-2&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1949 жылы Целиноград (қазіргі Ақмола) облысында дүниеге келген.

Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін бітірген.

1977 жылы И. Е. Репин атындағы Ленинград мемлекеттік кескіндеме, мүсін және сәулет институтын тәмамдаған.

== Шығармашылығы ==
Суретші кескіндеме жанрында жұмыс істейді. Еңбектері тарихи, этнографиялық тақырыптар мен қазақ халқының дәстүрлі қару-жарағын зерттеуге бағытталған.

== Марапаттары мен атақтары ==

* Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (1984)

== Суретші туындылары ==
[[Сурет:Шымырлаған діріл. 1983. Кенеп, майлы бояу; 89,5х89.jpg|ортаға|нобай|265x265 нүкте|'''Шымырлаған діріл. 1983. Кенеп, майлы бояу; 89,5х89''']]

== Дереккөздер ==</text>
      <sha1>69ypjjahz404ztc5raiix8a6hncoxi8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657869</id>
      <parentid>3657865</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:32:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3657869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3742" sha1="0567alpipudf5av0yrt1yao5hpjtvk8" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала}}
[[Сурет:Ахметжанов Қалиолла Санатұлы 1949.jpg|нобай|357x357 нүкте|Ахметжанов Қалиолла Санатұлы ]]

{{Суретші
 |есімі               = Қалиолла Ахметжанов
 |шынайы есімі        = Қалиолла Санатұлы Ахметжанов
 |суреті              = Ахметжанов Қалиолла Санатұлы 1949.jpg
 |сурет ені           = 
 |сурет атауы         = Қалиолла Ахметжанов
 |туған кездегі есімі = 
 |туған күні          = 1949 жыл
 |туған жері          = Целиноград облысы, Қазақ КСР, КСРО
 |қайтыс болған күні  = 
 |қайтыс болған жері  = 
 |шыққан жері         = 
 |азаматтығы          = {{Қазақстан}}
 |жанры               = Кескіндеме, тарихи жанр, этнографиялық кескіндеме
 |мектебі             = 
* Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесі
* И. Е. Репин атындағы Ленинград мемлекеттік кескіндеме, мүсін және сәулет институты (1977)
 |өнер ағымы          = Реализм
 |атақты қолөнерлері  = «Шымырлаған діріл» (1983) және қазақ халқының дәстүрлі қару-жарағына арналған зерттеу еңбектері
 |марапаттаушылары    = 
 |ықпалын тигізу      = 
 |ықпалы әсер етті    = 
 |марапаттары         = 
 |атақ-даңқы          = Кескіндемеші, этнограф-семиолог
 |сыйлықтары          = 
 |сайты               = 
 |мұрағаты            = 
 |Commons             = 
}}

'''Қалиолла Санатұлы Ахметжанов''' (1949 жылы туған, Целиноград облысы) — қазақстандық кескіндемеші, этнограф-семиолог. Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (1984).&lt;ref&gt;Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств имени семьи Невзоровых в городе Семипалатинске. Путеводитель  

ISBN: 9965-9382-0-2&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1949 жылы Целиноград (қазіргі Ақмола) облысында дүниеге келген.

Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін бітірген.

1977 жылы И. Е. Репин атындағы Ленинград мемлекеттік кескіндеме, мүсін және сәулет институтын тәмамдаған.

== Шығармашылығы ==
Суретші кескіндеме жанрында жұмыс істейді. Еңбектері тарихи, этнографиялық тақырыптар мен қазақ халқының дәстүрлі қару-жарағын зерттеуге бағытталған.

== Марапаттары мен атақтары ==

* Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (1984)

== Суретші туындылары ==
[[Сурет:Шымырлаған діріл. 1983. Кенеп, майлы бояу; 89,5х89.jpg|ортаға|нобай|265x265 нүкте|'''Шымырлаған діріл. 1983. Кенеп, майлы бояу; 89,5х89''']]

== Дереккөздер ==</text>
      <sha1>0567alpipudf5av0yrt1yao5hpjtvk8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657871</id>
      <parentid>3657869</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:32:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3657871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3532" sha1="e5u1xrxk1e5zo3e734ykwjcphrh69dp" xml:space="preserve">{{Суретші
 |есімі               = Қалиолла Ахметжанов
 |шынайы есімі        = Қалиолла Санатұлы Ахметжанов
 |суреті              = Ахметжанов Қалиолла Санатұлы 1949.jpg
 |сурет ені           = 
 |сурет атауы         = Қалиолла Ахметжанов
 |туған кездегі есімі = 
 |туған күні          = 1949 жыл
 |туған жері          = Целиноград облысы, Қазақ КСР, КСРО
 |қайтыс болған күні  = 
 |қайтыс болған жері  = 
 |шыққан жері         = 
 |азаматтығы          = {{Қазақстан}}
 |жанры               = Кескіндеме, тарихи жанр, этнографиялық кескіндеме
 |мектебі             = 
* Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесі
* И. Е. Репин атындағы Ленинград мемлекеттік кескіндеме, мүсін және сәулет институты (1977)
 |өнер ағымы          = Реализм
 |атақты қолөнерлері  = «Шымырлаған діріл» (1983) және қазақ халқының дәстүрлі қару-жарағына арналған зерттеу еңбектері
 |марапаттаушылары    = 
 |ықпалын тигізу      = 
 |ықпалы әсер етті    = 
 |марапаттары         = 
 |атақ-даңқы          = Кескіндемеші, этнограф-семиолог
 |сыйлықтары          = 
 |сайты               = 
 |мұрағаты            = 
 |Commons             = 
}}

'''Қалиолла Санатұлы Ахметжанов''' (1949 жылы туған, Целиноград облысы) — қазақстандық кескіндемеші, этнограф-семиолог. Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (1984).&lt;ref&gt;Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств имени семьи Невзоровых в городе Семипалатинске. Путеводитель  

ISBN: 9965-9382-0-2&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1949 жылы Целиноград (қазіргі Ақмола) облысында дүниеге келген.

Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін бітірген.

1977 жылы И. Е. Репин атындағы Ленинград мемлекеттік кескіндеме, мүсін және сәулет институтын тәмамдаған.

== Шығармашылығы ==
Суретші кескіндеме жанрында жұмыс істейді. Еңбектері тарихи, этнографиялық тақырыптар мен қазақ халқының дәстүрлі қару-жарағын зерттеуге бағытталған.

== Марапаттары мен атақтары ==

* Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (1984)

== Суретші туындылары ==
[[Сурет:Шымырлаған діріл. 1983. Кенеп, майлы бояу; 89,5х89.jpg|ортаға|нобай|265x265 нүкте|'''Шымырлаған діріл. 1983. Кенеп, майлы бояу; 89,5х89''']]

== Дереккөздер ==</text>
      <sha1>e5u1xrxk1e5zo3e734ykwjcphrh69dp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657873</id>
      <parentid>3657871</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:33:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3657873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3548" sha1="d100m2wjvchze8y0kuewq057r37tlw7" xml:space="preserve">{{Суретші
 |есімі               = Қалиолла Ахметжанов
 |шынайы есімі        = Қалиолла Санатұлы Ахметжанов
 |суреті              = Ахметжанов Қалиолла Санатұлы 1949.jpg
 |сурет ені           = 
 |сурет атауы         = Қалиолла Ахметжанов
 |туған кездегі есімі = 
 |туған күні          = [[1949 жыл]]
 |туған жері          = Целиноград облысы, Қазақ КСР, КСРО
 |қайтыс болған күні  = 
 |қайтыс болған жері  = 
 |шыққан жері         = 
 |азаматтығы          = {{Қазақстан}}
 |жанры               = Кескіндеме, тарихи жанр, этнографиялық кескіндеме
 |мектебі             = 
* Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесі
* И. Е. Репин атындағы Ленинград мемлекеттік кескіндеме, мүсін және сәулет институты (1977)
 |өнер ағымы          = Реализм
 |атақты қолөнерлері  = «Шымырлаған діріл» (1983) және қазақ халқының дәстүрлі қару-жарағына арналған зерттеу еңбектері
 |марапаттаушылары    = 
 |ықпалын тигізу      = 
 |ықпалы әсер етті    = 
 |марапаттары         = 
 |атақ-даңқы          = Кескіндемеші, этнограф-семиолог
 |сыйлықтары          = 
 |сайты               = 
 |мұрағаты            = 
 |Commons             = 
}}

'''Қалиолла Санатұлы Ахметжанов''' ([[1949 жыл]]ы туған, Целиноград облысы) — [[қазақстан]]дық кескіндемеші, этнограф-семиолог. Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (1984).&lt;ref&gt;Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств имени семьи Невзоровых в городе Семипалатинске. Путеводитель  

ISBN: 9965-9382-0-2&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1949 жылы Целиноград (қазіргі Ақмола) облысында дүниеге келген.

Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін бітірген.

[[1977 жыл]]ы И. Е. Репин атындағы Ленинград мемлекеттік кескіндеме, мүсін және сәулет институтын тәмамдаған.

== Шығармашылығы ==
Суретші кескіндеме жанрында жұмыс істейді. Еңбектері тарихи, этнографиялық тақырыптар мен қазақ халқының дәстүрлі қару-жарағын зерттеуге бағытталған.

== Марапаттары мен атақтары ==

* Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (1984)

== Суретші туындылары ==
[[Сурет:Шымырлаған діріл. 1983. Кенеп, майлы бояу; 89,5х89.jpg|ортаға|нобай|265x265 нүкте|'''Шымырлаған діріл. 1983. Кенеп, майлы бояу; 89,5х89''']]

== Дереккөздер ==</text>
      <sha1>d100m2wjvchze8y0kuewq057r37tlw7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657875</id>
      <parentid>3657873</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:35:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3657875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3573" sha1="e7jowfp9u3uzrdtujqf6va9xovzu1a6" xml:space="preserve">{{Суретші
 |есімі               = Қалиолла Ахметжанов
 |шынайы есімі        = Қалиолла Санатұлы Ахметжанов
 |суреті              = Ахметжанов Қалиолла Санатұлы 1949.jpg
 |сурет ені           = 
 |сурет атауы         = Қалиолла Ахметжанов
 |туған кездегі есімі = 
 |туған күні          = [[1949 жыл]]
 |туған жері          = Целиноград облысы, Қазақ КСР, КСРО
 |қайтыс болған күні  = 
 |қайтыс болған жері  = 
 |шыққан жері         = 
 |азаматтығы          = {{Қазақстан}}
 |жанры               = Кескіндеме, тарихи жанр, этнографиялық кескіндеме
 |мектебі             = 
* Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесі
* И. Е. Репин атындағы Ленинград мемлекеттік кескіндеме, мүсін және сәулет институты (1977)
 |өнер ағымы          = Реализм
 |атақты қолөнерлері  = «Шымырлаған діріл» (1983) және қазақ халқының дәстүрлі қару-жарағына арналған зерттеу еңбектері
 |марапаттаушылары    = 
 |ықпалын тигізу      = 
 |ықпалы әсер етті    = 
 |марапаттары         = 
 |атақ-даңқы          = Кескіндемеші, этнограф-семиолог
 |сыйлықтары          = 
 |сайты               = 
 |мұрағаты            = 
 |Commons             = 
}}

'''Қалиолла Санатұлы Ахметжанов''' ([[1949 жыл]]ы туған, Целиноград облысы) — [[қазақстан]]дық кескіндемеші, этнограф-семиолог. Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (1984).&lt;ref&gt;Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств имени семьи Невзоровых в городе Семипалатинске. Путеводитель  

ISBN: 9965-9382-0-2&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1949 жылы Целиноград (қазіргі Ақмола) облысында дүниеге келген. Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін бітірген. [[1977 жыл]]ы И. Е. Репин атындағы Ленинград мемлекеттік кескіндеме, мүсін және сәулет институтын тәмамдаған.

== Шығармашылығы ==
Суретші кескіндеме жанрында жұмыс істейді. Еңбектері тарихи, этнографиялық тақырыптар мен қазақ халқының дәстүрлі қару-жарағын зерттеуге бағытталған.

== Марапаттары мен атақтары ==

* Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (1984)

== Суретші туындылары ==
[[Сурет:Шымырлаған діріл. 1983. Кенеп, майлы бояу; 89,5х89.jpg|ортаға|нобай|265x265 нүкте|'''Шымырлаған діріл. 1983. Кенеп, майлы бояу; 89,5х89''']]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>e7jowfp9u3uzrdtujqf6va9xovzu1a6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658042</id>
      <parentid>3657875</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:37:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3658042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3523" sha1="m3b9q6lju96qgybrx4muhr59b8u4uin" xml:space="preserve">{{Суретші
 |есімі               = Қалиолла Санатұлы Ахметжанов
 |шынайы есімі        = 
 |суреті              = Ахметжанов Қалиолла Санатұлы 1949.jpg
 |сурет ені           = 
 |сурет атауы         = Қалиолла Ахметжанов
 |туған кездегі есімі = 
 |туған күні          = 1949
 |туған жері          = Целиноград облысы, Қазақ КСР, КСРО
 |қайтыс болған күні  = 
 |қайтыс болған жері  = 
 |шыққан жері         = 
 |азаматтығы          = {{Қазақстан}}
 |жанры               = Кескіндеме, тарихи жанр, этнографиялық кескіндеме
 |мектебі             = 
* Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесі
* И. Е. Репин атындағы Ленинград мемлекеттік кескіндеме, мүсін және сәулет институты (1977)
 |өнер ағымы          = Реализм
 |атақты қолөнерлері  = «Шымырлаған діріл» (1983) және қазақ халқының дәстүрлі қару-жарағына арналған зерттеу еңбектері
 |марапаттаушылары    = 
 |ықпалын тигізу      = 
 |ықпалы әсер етті    = 
 |марапаттары         = 
 |атақ-даңқы          = Кескіндемеші, этнограф-семиолог
 |сыйлықтары          = 
 |сайты               = 
 |мұрағаты            = 
 |Commons             = 
}}
'''Қалиолла Санатұлы Ахметжанов''' ([[1949 жыл]]ы туған, Целиноград облысы) — [[қазақстан]]дық кескіндемеші, этнограф-семиолог. Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (1984).&lt;ref&gt;Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств имени семьи Невзоровых в городе Семипалатинске. Путеводитель  

ISBN: 9965-9382-0-2&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1949 жылы Целиноград (қазіргі Ақмола) облысында дүниеге келген. Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін бітірген. [[1977 жыл]]ы И. Е. Репин атындағы Ленинград мемлекеттік кескіндеме, мүсін және сәулет институтын тәмамдаған.

== Шығармашылығы ==
Суретші кескіндеме жанрында жұмыс істейді. Еңбектері тарихи, этнографиялық тақырыптар мен қазақ халқының дәстүрлі қару-жарағын зерттеуге бағытталған.

== Марапаттары мен атақтары ==
* Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (1984)

== Суретші туындылары ==
[[Сурет:Шымырлаған діріл. 1983. Кенеп, майлы бояу; 89,5х89.jpg|ортаға|нобай|265x265 нүкте|'''Шымырлаған діріл. 1983. Кенеп, майлы бояу; 89,5х89''']]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>m3b9q6lju96qgybrx4muhr59b8u4uin</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658046</id>
      <parentid>3658042</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:37:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан суретшілері|Қазақстан суретшілері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3658046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3581" sha1="elbt83qv9xumy69hahylhxze8es45ip" xml:space="preserve">{{Суретші
 |есімі               = Қалиолла Санатұлы Ахметжанов
 |шынайы есімі        = 
 |суреті              = Ахметжанов Қалиолла Санатұлы 1949.jpg
 |сурет ені           = 
 |сурет атауы         = Қалиолла Ахметжанов
 |туған кездегі есімі = 
 |туған күні          = 1949
 |туған жері          = Целиноград облысы, Қазақ КСР, КСРО
 |қайтыс болған күні  = 
 |қайтыс болған жері  = 
 |шыққан жері         = 
 |азаматтығы          = {{Қазақстан}}
 |жанры               = Кескіндеме, тарихи жанр, этнографиялық кескіндеме
 |мектебі             = 
* Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесі
* И. Е. Репин атындағы Ленинград мемлекеттік кескіндеме, мүсін және сәулет институты (1977)
 |өнер ағымы          = Реализм
 |атақты қолөнерлері  = «Шымырлаған діріл» (1983) және қазақ халқының дәстүрлі қару-жарағына арналған зерттеу еңбектері
 |марапаттаушылары    = 
 |ықпалын тигізу      = 
 |ықпалы әсер етті    = 
 |марапаттары         = 
 |атақ-даңқы          = Кескіндемеші, этнограф-семиолог
 |сыйлықтары          = 
 |сайты               = 
 |мұрағаты            = 
 |Commons             = 
}}
'''Қалиолла Санатұлы Ахметжанов''' ([[1949 жыл]]ы туған, Целиноград облысы) — [[қазақстан]]дық кескіндемеші, этнограф-семиолог. Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (1984).&lt;ref&gt;Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств имени семьи Невзоровых в городе Семипалатинске. Путеводитель  

ISBN: 9965-9382-0-2&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1949 жылы Целиноград (қазіргі Ақмола) облысында дүниеге келген. Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін бітірген. [[1977 жыл]]ы И. Е. Репин атындағы Ленинград мемлекеттік кескіндеме, мүсін және сәулет институтын тәмамдаған.

== Шығармашылығы ==
Суретші кескіндеме жанрында жұмыс істейді. Еңбектері тарихи, этнографиялық тақырыптар мен қазақ халқының дәстүрлі қару-жарағын зерттеуге бағытталған.

== Марапаттары мен атақтары ==
* Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (1984)

== Суретші туындылары ==
[[Сурет:Шымырлаған діріл. 1983. Кенеп, майлы бояу; 89,5х89.jpg|ортаға|нобай|265x265 нүкте|'''Шымырлаған діріл. 1983. Кенеп, майлы бояу; 89,5х89''']]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан суретшілері]]</text>
      <sha1>elbt83qv9xumy69hahylhxze8es45ip</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Дәйексөз басы</title>
    <ns>10</ns>
    <id>786781</id>
    <revision>
      <id>3657987</id>
      <parentid>3657209</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:05:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3657987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1259" sha1="q9qo3qzyfbpvxu8nqd1ccmw4fx43ink" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Үлгі:Дәйексөз_басы/styles.css&quot; /&gt;{{#ifexpr: {{NAMESPACENUMBER}} mod 2 = 0 and {{NAMESPACENUMBER}} != 4 and {{NAMESPACENUMBER}} != 104 | &lt;nowiki /&gt;&lt;!-- Шаблон мақалалардағы тізімдердің ішінде қолданылған жағдайларды түзету. Талқылау кеңістігінде шаблон шегіністермен қолданылады, сондықтан артық жол ауысулары безендіруді бұзуы мүмкін. --&gt;
&lt;nowiki /&gt; }}{{#if: {{{дереккөз|{{{1|}}}}}} | &lt;p class=&quot;ts-Начало_цитаты-source&quot;&gt;&lt;cite&gt;{{{дереккөз|{{{1|}}}}}}&lt;/cite&gt;:&lt;/p&gt; }}&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;{{#ifexpr: {{NAMESPACENUMBER}} mod 2 = 0 and {{NAMESPACENUMBER}} != 4 and {{NAMESPACENUMBER}} != 104 | &lt;nowiki /&gt;&lt;!-- Абзацтардың жоғалып кетуін түзету. Талқылау кеңістігінде шаблон шегіністермен қолданылады, сондықтан артық жол ауысулары безендіруді бұзуы мүмкін. --&gt;
&lt;nowiki /&gt; }}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}[[Санат:Үлгілер:Дәйексөз]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q9qo3qzyfbpvxu8nqd1ccmw4fx43ink</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Дәйексөз соңы</title>
    <ns>10</ns>
    <id>786783</id>
    <revision>
      <id>3657988</id>
      <parentid>3657207</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:05:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3657988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="363" sha1="d8y5bryxq5buev2anul1fxybt470hsi" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#if: {{{дереккөз|{{{1|}}}}}}
| &lt;templatestyles src=&quot;Үлгі:Дәйексөз_соңы/styles.css&quot; /&gt;&lt;div class=&quot;ts-Дәйексөз_соңы-source&quot;&gt;— &lt;cite&gt;{{{дереккөз|{{{1|}}}}}}&lt;/cite&gt;&lt;/div&gt;
}}&lt;/blockquote&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc|Дәйексөз басы/doc}}[[Санат:Үлгілер:Дәйексөз]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>d8y5bryxq5buev2anul1fxybt470hsi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Purple Rain (ән)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786785</id>
    <revision>
      <id>3658000</id>
      <parentid>3657626</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:20:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сыртқы сілтемелер */</comment>
      <origin>3658000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17464" sha1="m31yt7yaivw5lpb39we3xrrr4j2q6hm" xml:space="preserve">{{Сингл
| Атауы                 = Purple Rain
| Тыс                   = Prince and The Revolution – Purple Rain (сингл).jpg
| Орындаушы             = [[Принс|Prince]] &amp; [[The Revolution]]
| Альбом                = [[Purple Rain]]
| Шығарылған            = 26 қыркүйек 1984
| Формат                = [[Грампластинка|7&quot;]], [[Грампластинка|12&quot;]]
| Б жағы                = «God»
| Жазылған              = 3 тамыз 1983 (негізгі трек тікелей эфирде); тамыз–қыркүйек 1983 (дыбыс қабаттау)
| Жанр                  = {{flatlist|
* [[Рок-музыка|рок]]&lt;ref&gt;{{cite magazine|author=Tim Slowikowski|url=https://www.popmatters.com/feature/93997-a-track-by-track-rundown-of-purple-rain/P5/|title=A Track-by-Track Rundown of 'Purple Rain'|lang=en|magazine=[[PopMatters]]|date=2009-05-31|access-date=2016-07-02|archive-date=2016-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019111800/http://www.popmatters.com/feature/93997-a-track-by-track-rundown-of-purple-rain/P5/}}&lt;/ref&gt;
* [[госпел]]&lt;ref&gt;{{cite web|author=Kenneth Partridge|url=https://www.billboard.com/articles/review/6128806/prince-purple-rain-at-30-classic-track-by-track-album-review|title=Prince’s 'Purple Rain' at 30: Classic Track-by-Track Album Review|lang=en|work=[[Billboard]]|date=2014-06-24|access-date=2016-07-02|archive-date=2021-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509084434/https://www.billboard.com/articles/review/6128806/prince-purple-rain-at-30-classic-track-by-track-album-review}}&lt;/ref&gt;
* [[соул]]&lt;ref&gt;{{cite web|author=Chris Jones|url=https://www.bbc.co.uk/music/reviews/6qxm/|title=Prince — ''Purple Rain'' Review|lang=en|publisher=[[BBC]]|access-date=2016-07-02|archive-date=2021-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210316142818/https://www.bbc.co.uk/music/reviews/6qxm/}}&lt;/ref&gt;
}}
| Тілі                  = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
| Композиторы           = [[Принс]]
| Өлең авторы           = [[Принс]]
| Ұзақтығы              = 8:41 &lt;small&gt;(альбомдық; 12&quot;)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;4:05 &lt;small&gt;(7&quot;)&lt;/small&gt;
| Лейблі                = [[Warner Records|Warner Bros.]]
| Продюсері             = [[Принс]]
| Чарттар               = 
| Шолулар               = * ''[[Smash Hits (журнал)|Smash Hits]]'' ► бағасыз&lt;ref name=&quot;SmashHitsReview&quot;&gt;{{мақала|авторы=Vici MacDonald|тақырыбы=Prince — «Purple Rain» review |сілтеме=https://worldradiohistory.com/UK/Smash-Hits/1984/Smash-Hits-1984-09-27.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230515031049/https://worldradiohistory.com/UK/Smash-Hits/1984/Smash-Hits-1984-09-27.pdf |archive-date=2023-05-15|тілі=en|басылым=[[Smash Hits (журнал)|Smash Hits]]|түрі=magazine|орны=[[Питерборо (Англия)|Peterborough]]|баспасы=EMAP National Publications, Ltd.|жыл=1984|ай=9|күні=27|томы=6|нөмірі=19|беттері=23|issn=0260-3004}}&lt;/ref&gt; 
| Алдыңғы               = [[Let’s Go Crazy]]
| Алд_жыл               = 1984
| Жыл                   = 1984
| Келесі                = [[I Would Die 4 U]]
| Кел_жыл               = 1984
| Басқа                 = {{External music video|{{YouTube|uW1UIDYmYyI|logo=1|«Purple Rain»}}}}
}}
'''«Purple Rain»''' ({{tr-en|Күлгін жаңбыр}}) — америкалық әнші әрі музыкант [[Принс]] пен [[The Revolution]] тобының аттас фильмге («[[Күлгін жаңбыр]]&lt;nowiki/&gt;») саундтрек болып табылатын ''[[Purple Rain]]'' альбомындағы басты композициясы. Бұл альбомнан 1984 жылғы 26 қыркүйекте шыққан екінші сингл.

[[Рок-музыка|Рок]], [[Поп-музыка|поп]], [[госпел]] және [[Симфониялық оркестр|оркестрлік музыка]]ның қосындысы болып табылатын бұл композиция Принстің ең таңдаулы туындыларының бірі болып саналады. Сол жылы сингл АҚШ-та [[Алтын ескертпе|алтын мәртебе]]ге ие болды;&lt;ref&gt;[https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?artist=%22Purple+Rain%22 RIAA’s Gold &amp; Platinum Program searchable database]&lt;/ref&gt; «''Rolling Stone'' журналының нұсқасы бойынша барлық уақыттағы ең ұлы 500 ән» тізімінде композиция 144-орында тұр&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/the-500-greatest-songs-of-all-time-20110407/prince-and-the-revolution-purple-rain-20110526|title=Rolling Stone: 500 Greatest Songs of All Time|access-date=2017-09-29|archive-date=2018-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180107061844/https://www.rollingstone.com/music/lists/the-500-greatest-songs-of-all-time-20110407/prince-and-the-revolution-purple-rain-20110526}}&lt;/ref&gt; (2024 жылғы тізімде 18-орынға ауыстырылды), ''[[Q (журнал)|Q]]'' журналының «100 Greatest Guitar Tracks Ever!» тізімінде — 40-орында.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rocklistmusic.co.uk/qlistspage3.htm|title=Q: 100 Greatest Guitar Tracks Ever!|access-date=2015-10-02|archive-date=2016-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160605073408/http://www.rocklistmusic.co.uk/qlistspage3.htm}}&lt;/ref&gt; [[Pitchfork]] музыкалық интернет-журналы «Purple Rain» туындысын «1980 жылдардың ең үздік әні» деп атады.&lt;ref&gt;[http://mblog.su/purple-rain-v-ispolnenii-prince-nazvan-luchshim-singlom-1980-h-po-versii-pitchfork/ Purple Rain в исполнении Prince назван лучшим синглом 1980-х по версии Pitchfork] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151004081552/http://mblog.su/purple-rain-v-ispolnenii-prince-nazvan-luchshim-singlom-1980-h-po-versii-pitchfork/|date=2015-10-04}}&lt;/ref&gt;

Бұдан бөлек, Принс пен The Revolution тобының орындауындағы «Purple Rain» әні [[Рок-н-ролл даңқ залы]] құрастырған ''500 Songs That Shaped Rock and Roll'' тізіміне кіреді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://rockhall.com/exhibits/one-hit-wonders-songs-that-shaped-rock-and-roll/|title=Experience The Music: One Hit Wonders and The Songs That Shaped Rock and Roll|publisher=[[The Rock and Roll Hall of Fame and Museum]]|access-date=2016-05-14|language=en|archive-date=2016-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20160624025328/http://www.rockhall.com/exhibits/one-hit-wonders-songs-that-shaped-rock-and-roll/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Жазылуы ==
Ән 1983 жылғы 3 тамызда [[Миннеаполис]]тегі Minnesota Dance Theatre театрында өткен қайырымдылық концерті кезінде жазылды. City Pages газеті [[The Revolution|Prince &amp; The Revolution]] тобының 70 минуттық өнер көрсетуін «Принстің ең әсерлі әрі жанды концерті» деп атады, ал топтың барабаншысы Бобби Зи «бұл біз ойнаған ең үздік концерттердің бірі екені сөзсіз» деді.{{sfn|dmsr|2003|pp=153—155}} Сол түн The Revolution тобының жаңа 19 жастағы гитаристі Венди Мелвойннің дебюті болды.

Концертті Дэвид Ривкин [[Record Plant]] компаниясының мобильді студиясының көмегімен жазып алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mixonline.com/news/profiles/classic-tracks-prince-and-revolutions-purple-rain/366056|title=Classic Tracks: Prince and the Revolution’s «Purple Rain»|lang=en|access-date=2015-10-03|archive-date=2016-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428090234/http://www.mixonline.com/news/profiles/classic-tracks-prince-and-revolutions-purple-rain/366056}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mixonline.com/recording/classic-tracks-prince-and-revolutions-purple-rain-366056|title=https://www.mixonline.com/recording/classic-tracks-prince-and-revolutions-purple-rain-366056|author=Дэйли, Дэн|website=Mix Online|date=2009-01-01|publisher=|lang=en|access-date=2018-12-23|archive-date=2018-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224023831/https://www.mixonline.com/recording/classic-tracks-prince-and-revolutions-purple-rain-366056}}&lt;/ref&gt; Концерттегі үш ән фильмнің саундтрегіне негіз болды, олар: («Purple Rain», «[[I Would Die 4 U]]&lt;nowiki/&gt;» және «Baby I’m a Star». 1983 жылдың тамыз-қыркүйек айларында Принс [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]]тегі [[Sunset Sound]] студиясында дыбыс қабаттау жұмыстарын жүргізіп, вокалды қайта жазды. «Күлгін жаңбыр» әнінен гитара солосы мен қосымша шумақ алынып тасталып, нәтижесінде әннің ұзақтығы 11 минуттан 8 минутқа дейін қысқарды.{{sfn|dmsr|2003|pp=153—155}} Алынып тасталған шумақта ақша туралы айтылған болатын, сондықтан әннің эмоционалды әсерін сақтап қалу үшін ол кесіп тасталды деген пікір бар. Принстің вокалдық диапазоны төменгі F3 нотасынан жоғарғы A5 нотасына дейін жетеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.musicnotes.com/sheetmusic/mtd.asp?ppn=MN0072691#product-wrap|title=musicnotes.com: Purple Rain|lang=en|access-date=2015-10-03|archive-date=2016-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20160425153703/http://www.musicnotes.com/sheetmusic/mtd.asp?ppn=MN0072691#product-wrap}}&lt;/ref&gt;

{{дәйексөз басы}}
Күлгін жаңбыр — бұл аспандағы қан. Көк + қызыл = күлгін. Бұл өте әдемі және бұл дүниенің соңы сияқты — тек Құдайға немесе жақын адамға деген махаббат қана сізді күлгін жаңбырдан аман-есен өткізе алады.
{{дәйексөз соңы|дереккөз=Принс&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://saltmag.ru/culture/people/1376-6-premij-gremmi-20-potseluev-s-madonnoj-i-britni-11-prokolov-kristina-agilera-v-tsifrah/|title=И жизнь, и слёзы, и попкорн: песни из фильмов, под которые можно поплакать|lang=ru|access-date=2022-01-26|archive-date=2022-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220126094247/https://saltmag.ru/culture/people/1376-6-premij-gremmi-20-potseluev-s-madonnoj-i-britni-11-prokolov-kristina-agilera-v-tsifrah/}}&lt;/ref&gt;}}«Ән аяқталғаннан кейін Принс американдық [[Journey]] рок-тобының музыканты Джонатан Кейнге телефон соғып, туындыны тыңдап көруін өтінді. Себебі ол бұл әннің Кейн авторлығымен сол кезде чарттарда тұрған «Faithfully» композициясына ұқсас болып қалуы мүмкіндігіне алаңдаған еді. Кейн әндердің тек төрт аккорды ғана сәйкес келетініне сендіріп, Принсті тыныштандырды».

== Концерттік өнер көрсетулері ==
«Күлгін жаңбыр» — Принстің концерттік бағдарламаларының басты сәні болып табылады. Ол 1984 жылдан бастап дерлік әрбір концерттік турда орындалды (Принс бүркеншік ат алып, өзінің ескі хиттерінен қашқақтаған кезеңді қоспағанда). 2007 жылғы [[XLI Супербоул]] ойынында Принс шақырылған орындаушы болды; концерттік сетті аяқтаған «Күлгін жаңбыр» әнін орындау кезінде нөсер жаңбыр жауып, ол сахнаның күлгін түсті жарықшамымен үйлесіп, әнге өзіндік ерекше антураж берді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cbsnews.com/news/how-princes-super-bowl-performance-legacy-changed-the-game/|title=How Prince’s Super Bowl performance changed the game|lang=en|access-date=2018-11-18|archive-date=2018-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20181119010831/https://www.cbsnews.com/news/how-princes-super-bowl-performance-legacy-changed-the-game/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Youtube|a_czx0hWPlI|Let’s Watch Prince’s Super Bowl Halftime Show, The Best We’ve Ever Seen|logo=1}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ Принс «Күлгін жаңбыр» әнін 2004 жылғы «[[Грэмми]]&lt;nowiki/&gt;» марапатында ([[Бейонсе]]мен бірге попурридің бөлігі ретінде) және 2006 жылғы «[[Brit Awards]]&lt;nowiki/&gt;» марапатында орындаған болатын.

== Композициялар тізімі ==
'''7&quot;'''
# «Purple Rain» &lt;small&gt;(edit)&lt;/small&gt; — 4:02
# «God» — 3:59

'''12&quot;'''
# «Purple Rain» — 8:45
# «God» — 3:59

'''12&quot; &lt;small&gt;(британдық басылым)&lt;/small&gt;'''
# «Purple Rain» &lt;small&gt;(ұзартылған нұсқа)&lt;/small&gt; — 7:05
# «God (Love Theme from ''Purple Rain'')» &lt;small&gt;(инструментал)&lt;/small&gt; — 7:54
# «God» — 3:59

== Чарттары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Страна
!Чарт
!Позиция
|-
|{{Байрақ|Аустралия}}
|[[ARIA Charts]]&lt;ref name=&quot;hit&quot;/&gt;
|align=&quot;center&quot;|41
|-
|{{Байрақ|Аустрия}}
|[[Халықаралық фонографиялық индустрия федерациясы|IFPI]]&lt;ref name=&quot;hit&quot;&gt;{{Cite web|url=http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Prince+%26+The+Revolution&amp;titel=Purple+Rain&amp;cat=s|title=Prince &amp; The Revolution — «Purple Rain»|access-date=2015-10-03|archive-date=2016-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160417041455/http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Prince+%26+The+Revolution&amp;titel=Purple+Rain&amp;cat=s}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|4
|-
|{{Байрақ|Бельгия|Валлония}}
|[[Ultratop]]&lt;ref name=&quot;hit&quot;/&gt;
|align=&quot;center&quot;|1
|-
|{{Байрақ|Германия}}
|[[Media Control Charts]]&lt;ref name=&quot;hit&quot;/&gt;
|align=&quot;center&quot;|5
|-
|{{Байрақ|Нидерланд}}
|[[Mega Top 100]]&lt;ref name=&quot;hit&quot;/&gt;
|align=&quot;center&quot;|1
|-
|{{Байрақ|Жаңа Зеландия}}
|[[Recorded Music NZ|RIANZ]]&lt;ref name=&quot;hit&quot;/&gt;
|align=&quot;center&quot;|16
|-
|{{Байрақ|Норвегия}}
|[[VG-lista]]&lt;ref name=&quot;hit&quot;/&gt;
|align=&quot;center&quot;|5
|-
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Billboard Hot 100]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.allmusic.com/album/purple-rain-mw0000382324/awards|title=allmusic.com: Prince &amp; the Revolution — Purple Rain — Awards|lang=en|access-date=2015-10-03|archive-date=2015-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20151006194208/http://www.allmusic.com/album/purple-rain-mw0000382324/awards}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|2
|-
|{{Байрақ|Франция}}
|[[Syndicat National de l’Édition Phonographique]]&lt;ref name=&quot;hit&quot;/&gt;
|align=&quot;center&quot;|12
|-
|{{Байрақ|Швейцария}}
|[[Schweizer Hitparade]]&lt;ref name=&quot;hit&quot;/&gt;
|align=&quot;center&quot;|5
|-
|}

== Қосымша фактілер ==
[[Брайан Адамс]], [[Род Стюарт]] және [[Стинг]]тің орындауындағы, 1993 жылғы «[[Үш мушкетер (фильм, 1993)|Үш мушкетер]]&lt;nowiki/&gt;» фильмінің саундтрегіне енген «All For Love» әнінің «Күлгін жаңбыр» әнімен белгілі бір дәрежеде ұқсастығы бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* {{кітап|авторы=Per Nilsen|тақырыбы=Dance Music Sex Romance: Prince: The First Decade|баспасы=SAF Publishing Ltd|орны=|жыл=2003|isbn=978-0946719648|ref=dmsr}}

[[Санат:Ағылшын тіліндегі әндер]]
[[Санат:Warner Bros. Records синглдары]]
[[Санат:АҚШ әндері]]
[[Санат:Прогрессивті рок композициялары]]
[[Санат:Dutch Single Top 100 чартында көш бастаған әндер]]
[[Санат:Кинофильм әндері]]
[[Санат:Принс жазған әндер]]
[[Санат:Top Singles (Франция) чартында көш бастаған әндер]]
[[Санат:Nederlandse Top 40 чартында көш бастаған әндер]]
[[Санат:Поп-балладалар]]
[[Санат:Рок-балладалар]]
[[Санат:Принс продюсерлік еткен әндер]]
[[Санат:Принс әндері]]</text>
      <sha1>m31yt7yaivw5lpb39we3xrrr4j2q6hm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күлгін жаңбыр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786786</id>
    <revision>
      <id>3658153</id>
      <parentid>3657233</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T03:32:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3658153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8156" sha1="ljqey5tfh46qczd4q6x22kl5qojui33" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы    = Күлгін жаңбыр
 |Шынайы атауы     = {{lang-en|Purple Rain}}
 |Суреті           = Purple Rain (film).jpg
 |Сурет ені        = 
 |Сурет атауы      = 
 |Жанры            = [[Музыкалық фильм|музыкалық]], [[Драма (жанр)|драма]]
 |Режиссёрі        = [[Альберт Магноли]]
 |Продюсері        = Роберт Кавалло, Стивен Фарноли, Джозеф Руффало
 |Сазгері          = [[Принс]], Мишель Коломбье
 |Қоюшы суретші    = 
 |Негізі           = 
 |Сценарийші       = Альберт Магноли, Уильям Блинн
 |Актерлер         = {{Unbulleted list
| [[Принс]]
| Аполлония Котеро
| Моррис Дэй&lt;
| Джером Бентон
| Джилл Джонс
}}
 |Операторы        = Дональд Торин
 |Компания         = Purple Films, Warner Bros.
 |Дистрибьютор     = 
 |Ұзақтығы         = 111 мин
 |Бюджеті          = 7,2 млн $
 |Түсім            = 68 392 977 $
 |Мемлекет         = {{Байрақ|АҚШ}}
 |Тілі             = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Жыл              = [[1984 жыл кинода|1984]]
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = [[Граффити көпірі]]
 |imdb_id          = 0087957
 |Сайты            = 
 |Ортаққор         = 
}}
'''«Күлгін жаңбыр»''' ({{lang-en|Purple Rain}}) — [[1984 жыл кинода|1984 жыл]]ғы [[АҚШ кинематографы|америкалық]] [[Музыкалық фильм|музыкалық]] [[Драма (жанр)|драмалық фильм]]. Оны режиссер [[Альберт Магноли]] [[Уильям Блинн]]мен бірлесіп жазған өз сценарийі бойынша түсірген.

Фильмде басты рөлді әнші әрі музыкант [[Принс]] сомдады, бұл оның кинодағы дебюті болды. Фильм арнайы оған және оның музыкасына лайықталып түсірілген, сондықтан Принс онда өзінің әндерімен сахнада бірнеше рет өнер көрсетеді.&lt;ref name=&quot;rockhall-bio&quot;&gt;{{cite web|url=https://rockhall.com/inductees/prince/bio/|title=Prince Biography|publisher=[[The Rock and Roll Hall of Fame and Museum]]|access-date=2016-03-22|archive-date=2016-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160329002447/http://www.rockhall.com/inductees/prince/bio/|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

Фильмдегі музыкамен бірге Принстің ''[[Purple Rain]]'' саундтрек-альбомы жарық көрді.&lt;ref name=&quot;rockhall-bio&quot; /&gt;

2019 жылы [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]не енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://twitter.com/prince/status/1205577704952778752|title=The Library of Congress has announced that Prince's iconic, breakthrough film Purple Rain has been added to the National Film Registry. #PurpleRainpic.twitter.com/glTLOQnoUW|author=Prince|date=2019-01-01|publisher=@prince|lang=en|access-date=2019-12-13|archive-date=2019-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213221811/https://twitter.com/prince/status/1205577704952778752|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Сюжеті ==
Фильм сюжетінің негізіне Принстің өз [[Ғұмырнамалық фильм|өмірбаян]]ы алынған, дегенмен ол айтарлықтай еркін өңделген. Оқиғалар [[Миннеаполис]]тегі First Avenue &amp; 7th Street Entry клубында өтеді, бұл жерде Принс нақты өмірде де көп араласқан болатын. Сюжетке оның The Kid деп аталатын кейіпкерінің бірнеше сахналық өнер көрсетулері біріктірілген (фильмге арналған әндерді Принстің өзі жазған). Басты кейіпкер [[The Revolution]] сүйемелдеуші тобымен бірге өнер көрсетеді, ал {{Iw|Morris Day|Моррис Дэй|en|Morris Day}} есімді басты антагонист — The Time тобымен бірге шығады.&lt;ref name=&quot;rockhall-bio&quot; /&gt;

== Қабылдануы ==
Фильм прокатта 68 миллион доллар жинады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl1533707777/weekend/|title=Purple Rain|website=Box Office Mojo|access-date=2022-07-14|archive-date=2022-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220601041704/https://www.boxofficemojo.com/release/rl1533707777/weekend/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Фильммен бірге ''[[Purple Rain]]'' саундтрек-альбомы жарық көрді, ол коммерциялық тұрғыдан өте табысты болып қана қоймай, Принске «[[Үздік фильм музыкасы үшін Оскар сыйлығы|Музыкалық фильмге арналған үздік саундтрек]]&lt;nowiki/&gt;» номинациясында «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]&lt;nowiki/&gt;» сыйлығын алып келді.&lt;ref name=&quot;rockhall-bio&quot; /&gt;

Бұдан бөлек, фильм екі [[Алтын таңқурай|«Алтын таңқурай» сыйлығы]]&lt;nowiki/&gt;на ұсынылды: «Ең нашар жаңа жұлдыз» номинациясы бойынша марапатқа [[Аполлония Котеро]], ал «Ең нашар түпнұсқа ән» номинациясында «[[Sex Shooter]]&lt;nowiki/&gt;» әні ұсынылды.&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы=The Official Razzie Movie Guide: Enjoying the Best of Hollywood's Worst|сілтеме=https://archive.org/details/officialrazziemo0000wils|жыл=2005|басылым=[[Grand Central Publishing]]|isbn=0-446-69334-0|тілі=en|авторы=Wilson, John}}&lt;/ref&gt;

== Сиквелі ==
1990 жылы экранға «[[Граффити көпірі]]&lt;nowiki/&gt;» фильмі шықты, оны «Күлгін жаңбырдың» сиквелі деп санауға болады.

== Рөлдерде ==
* [[Принс]]
* Аполлония Котеро
* Моррис Дэй
* Ольга Карлатос — анасы
* [[Кларенс Уильямс III]] — әкесі
* Джером Бентон
* Чарльз Хантсберри — Чик
* Джилл Джонс
* Билли Спаркс
* Дез Дикерсон
* Джеймс Френч — Кэйбл

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
'''Газеттер мен журналдардағы жарияланымдар''':
* {{мақала|авторы=[[Элвис Митчелл]]|сілтеме=https://archive.org/details/sim_boston-phoenix_1984-07-31_13_31/page/9/mode/2up|тақырыбы=Rain Maker|тілі=en|басылым=''The Boston Phoenix''|түрі=газет|жыл=1984|ай=7|күні=31|томы=13|нөмірі=31|беттері=10|орны=Boston|баспасы=Boston Phoenix Inc.|issn=0163-3015}}
* {{мақала|авторы=[[Майкл Срагов]]|сілтеме=https://archive.org/details/sim_boston-phoenix_1984-07-31_13_31/page/1977/mode/1up|тақырыбы=Prince’s Dirty-Minded Melodrama|тілі=en|басылым=''The Boston Phoenix''|түрі=газет|жыл=1984|ай=7|күні=31|томы=13|нөмірі=31|беттері=1, 11–12|орны=Boston|баспасы=Boston Phoenix Inc.|issn=0163-3015}}

[[Санат:Принс]]
[[Санат:1984 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:АҚШ музыкалық фильмдері]]
[[Санат:Үздік музыка үшін «Оскар» сыйлығын алған фильмдер]]
[[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]</text>
      <sha1>ljqey5tfh46qczd4q6x22kl5qojui33</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орынбор губерниясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786810</id>
    <revision>
      <id>3657807</id>
      <parentid>3657477</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T13:10:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3657807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47296" sha1="7391054ahoroxegwjmarf2rrj6cp12w" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Орынбор губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 094.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of arms of Orenburg Governorate 1867.svg
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Орынбор
|lat_deg = 51|lat_min = 46|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 55|lon_min = 06|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 12 желтоқсан 1796
|Жойылды             = 14 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 166 710,9 шаршы шақырым
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 600 145 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               = Orenburg in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Orenburgskaya gubernia.jpg
|Карта2 ені          = 
|дейін               = Үфі наменгерлігі
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Үфі губерниясы
|к2                   = Орынбор өлкесі
|к3                   = Орта Еділ облысы
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Orenburg Governorate
}} 
'''Орынбор губерниясы''' ({{lang-ru|Оренбургская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1796–1928 жылдары болған тарихи әкімшілік-аумақтық бірлік. 1797–1802 және 1865–1928 жылдары губернияның әкімшілік орталығы — [[Орынбор]] қаласы, ал 1802–1865 жылдары — [[Үфі]] қаласы болды.

Губерия 1796 жылы император [[I Павел|І Павелдің]] жарлығымен [[Үфі наменгерлігі|Үфі наменгерлігін]] қайта құру негізінде құрылып, 1928 жылы таратылды.

== Географиясы ==
Орынбор губерниясы Ресейдің Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында орналасты. Оның аумағы 1847 жылы 372 989 км², 1905 жылы 189 717 км²&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://geo.1sept.ru/view_article.php?ID=200101502|title=С.А.ТАРХОВ Изменение административно-территориального деления России за последние 300 лет|archive-url=https://www.webcitation.org/61AP9fCt9?url=http://geo.1september.ru/2001/15/2.htm|archive-date=2011-08-24}}&lt;/ref&gt;, ал 1926 жылы 67 989 км²&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_26.php?reg=269|title=Всесоюзная перепись населения 1926 г. РСФСР и её регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население.|lang=ru|access-date=2011-09-18|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304111341/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_26.php?reg=271|url-status=live}}&lt;/ref&gt; болды.

[[Оңтүстік Орал]] таулары губернияның аумағын кесіп өтіп, жекелеген шыңдарының, соның ішінде [[Жамантау (тау)|Жамантаудың]], биіктігі 1640 метрге дейін жетті. Таулардың беткейлері орманмен көмкерілген, орман алқабы 2 мың км²-ге дейін жетті. Губернияның шығысындағы азиялық бөлігі мен оңтүстігі дала аймағына жатады. Таулы өңірлердің топырағы — тасты, ал далалы жерлердің топырағы — қара топырақ болды.

== Тарихы ==
Алғашқы кезеңдерде өлкенің тұрғындары ирантілдес тайпалар ([[Скифтер|скифтер]], [[Сарматтар|сарматтар]], [[Сақтар|сақтар]], [[Массагеттер|массагеттер]], [[Сабирлер|сабирлер]]), кейінірек фин-угор тайпалары ([[Мажарлар|мадьярлар]]) болды. Страленберг пен Гумбольдт өлкенің ежелгі тұрғындары — [[Башқұрттар|башқұрттарды]] «фин тайпасына» жатқызған және олар уақыт өте келе «[[Түркілер|түркілік сипатқа]]» ие болды деп есептеген. XIII ғасырда [[Моңғол империясы|моңғолдар]] [[Тарихи Башқұртстан]] мен [[Еділ]] және [[Жайық]] аралығындағы жерлерді жаулап алды. Бұл аумақтар кейін [[Қазан хандығы|Қазан]] және [[Астрахан хандығы|Астрахан]] хандықтарына, сондай-ақ [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасына]] тәуелді болды.

XVII ғасырдың екінші жартысында [[Ресей патшалығы]] Орал өңіріндегі ықпалын күшейтіп, қазіргі облыс аумағын біртіндеп өзіне қарата бастады. Орал мен Еділ өзендерінің аралығында Үлкен Ноғай Ордасының көшпелі тайпалары қоныстанды. Олардың ішінде [[Ноғайлар|ноғайлар]] басқаларына қарағанда күшті әрі дәулетті саналып, Жайықтың төменгі ағысы бойындағы бүкіл аумақты иеленді. Орынбор уезінің көп бөлігі, Жаманқала, Верхнеуральск және Троицк уездерінің бүкіл аумағы, Челябі уезінің бір бөлігі, сондай-ақ Пермь губерниясының Шадринск, Екатеринбург және Красноуфимск уездері мен Үфі губерниясының басым бөлігі [[Тарихи Башқұртстан|Башқұртстан]] деп аталып, башқұрттар мекендеген өлкені құрады.

Олардың оңтүстік-шығысында, далада, сол кезде едәуір күшті болған әрі [[Ташкент]], [[Самарқан]] және басқа да қалаларды иеленген [[Қазақтар|қырғыз-қайсақтар (қазақтар)]] ордалары көшіп-қонып жүрді. Түркі ордалары мен ноғайлар өзара алауыздықтар мен ішкі қақтығыстардың салдарынан әлсіреді, ал қырғыздар бұл жерлерден шалғай орналасуына байланысты ықпалы әлсіз болды. Ішкі рулық алауыздықтардан әлсіреген және қырғыз-қайсақтардың шапқыншылықтарына ұшыраған башқұрттар Ресей патшалығына тікелей вассалдық тәуелділігін мойындауды жөн көрді.

Орыстар арасынан Жайық жағалауына алғаш қоныстанушылар Грозныйдың жазалау шараларынан қашқан және Ресейде қалыптасқан тәртіпке наразы болған адамдар еді. [[I Пётр|І Петр]] Ресейдің оңтүстік-шығыстағы билігі нығайғаннан кейін Орта Азиямен сауда-саттықты дамыту қажет екенін алдын ала болжап, қазіргі Орынбор өлкесін Азияға апаратын кең қақпа деп санады. Алайда оның жоспарларын жүзеге асыру императрица [[Анна Иоанновна]] тұсында ғана басталды. Өлкені алғашқы ұйымдастырушылар [[Иван Кириллович Кириллов|И. К. Кирилов]] (1735–1737), [[Василий Никитич Татищев|В. Н. Татищев]] (1737–1739) және [[Иван Иванович Неплюев|И. И. Неплюев]] (1742) болды. Бекіністер желісі салына бастаған кезде губерниядағы орыс халқының негізгі бөлігін [[Казактар|казактар]] құрады.

1744 жылы 15 наурызда [[Орынбор губерниясы (1744—1781)|Орынбор губерниясы]] құрылды. Оның құрамына [[Сібір губерниясы|Сібір губерниясының]] [[Есет провинциясы]], [[Үфі провинциясы]] және [[Орынбор экспедициясы|Орынбор комиссиясы]] кірді. 1744 жылы 16 (27) сәуірде [[Тольятти|Ставрополь бекінісі]] Орынбор губерниясының қарамағына берілді. 1752 жылы губерния құрамына Астрахан губерниясынан [[Атырау|Гурьев]] қалашығы, ал 1773 жылы [[Қазан губерниясы|Қазан губерниясынан]] [[Самара]] қаласы қосылды.

1775 жылғы қазан айындағы жағдай бойынша губерния мынадай провинциялардан тұрды:
* Орынбор провинциясы
* Ставрополь провинциясы
* Есет провинциясы
* Үфі провинциясы

1781 жылдың соңында Орынбор губерниясы [[Пермь наменгерлігі|Пермь наменгерлігінің]] [[Челябі уезі|Челябі уезін]] қосу арқылы [[Үфі наменгерлігі]] болып қайта құрылды. Жаңа наменгерліктің орталығы [[Үфі]] қаласы болды. Ол Үфі және Орынбор облыстарына бөлінді.

Үфі облысына 8 уез қосылды:
* Үфі уезі
* Бөрі уезі
* Минзелі уезі
* Бүгілме уезі
* Бұқарыслан уезі
* Белебей уезі
* Стерлітармақ уезі
* Челябі уезі

Орынбор облысына 4 уез қосылды:
* Орынбор уезі
* Верхнеуральск уезі
* Бұзаулық уезі
* Сергиевск уезі

Бұл ретте [[Атырау|Гурьев]] және [[Орал]] қалалары [[Астрахан губерниясы|Астрахан губерниясына]] берілді.

1796 жылы [[Үфі наменгерлігі]] Орынбор губерниясы болып қайта аталды. 1797 жылғы 23 наурызда әкімшілік орталық [[Үфі|Үфіден]] [[Орынбор|Орынборға]] көшіріліп, онда губерниялық басқарма, сот палатасы, қазына палатасы және басқа да мемлекеттік мекемелер қайта құрылды. 1802 жылы Үфі қаласы Орынбордың орнына қайтадан губерниялық қала болып белгіленді. 1850 жылы [[Самара губерниясы]] құрылған кезде Орынбор губерниясының Бүгілме, Бұқарыслан және Бұзаулық уездері жаңа губернияның құрамына берілді.

1865 жылғы 5 (17) мамырда император [[II Александр (Ресей)|ІІ Александрдың]] жарлығымен Орынбор губерниясы екі губернияға — [[Үфі губерниясы|Үфі]] және Орынбор губернияларына бөлінді. Осы ретте бұған дейін жалпы губерниялық басқаруға бағынбаған [[Орынбор казак әскері]] губерния құрамына енгізіліп, губерния губернаторы сонымен бірге әскердің — наказной [[Атаман|атаманы]] болып тағайындалды. Сол жылы өздерінің ерекше — кантондық және жұрттық басқару жүйесі болған башқұрттар да басқа шаруалар сияқты жалпы губерниялық басқаруға бағындырылды.

1868 жылға дейін Орынбор казак әскері 12 [[Полк|полкке]] және әскери округтерге бөлінді. Кейін әскери округтер — бөлімдер болып қайта аталып, округ басшылары — бөлім атамандары деп аталды. Үш атамандық болды: біріншісі — Орынборда және ішінара Орынбор уезінде, екіншісі — Жаманқала және Верхнеуральск уездерінде, үшіншісі — Троицк және Челябі уездерінде орналасты.

Орынбор губерниясы [[1891–1892 жылдардағы ашаршылық (Ресей)|1891–1892 жылдардағы аштықтан]] қатты зардап шеккен деп танылған 17 өңірдің қатарына кірді.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1919 жылы 27 тамызда Орынбор губерниясының құрамындағы Троицк және Челябі уездері [[Челябі губерниясы|Челябі губерниясының]] құрамына берілді, ал Верхнеуральск уезі [[Башқұрт Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Башқұрт Кеңестік Республикасы]] мен Челябі губерниясы арасында бөлінді.


1920 жылы тамызда Орынбор губерниясы РКФСР құрамында жаңадан құрылған, астанасы Орынбор қаласы болған автономия — [[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы|Қырғыз АКСР-інің]] құрамына кірді. Көп ұзамай Орынбор губерниясы [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай губерниясымен]] біріктіріліп, [[Орынбор-Торғай губерниясы|Орынбор-Торғай губерниясын]] құрады. Алайда бір жылдан кейін, 1921 жылғы 8 желтоқсандағы БОАК қаулысымен Орынбор губерниясы қайтадан дербес губерния болып бөлінді. Оның құрамына Орынбор және Жаманқала уездері кірді.

1922 жылы маусымда ''Исаево-Дедовский уезі'' құрылып, 1923 жылы Каширин уезі болып қайта аталды.

1925 жылы маусымда автономия [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР-і]] болып қайта аталып, оның астанасы [[Қызылорда|Қызылордаға]] көшірілді. Сол жылғы шілдеде Орынбор губерниясы автономия құрамынан шығарылып, тікелей РКФСР-ға бағындырылды. 1927 жылы губернияда аудандар құрылды.

1928 жылы 14 мамырда Орынбор губерниясы таратылып, оның аумағы [[Орта Еділ облысы|Орта Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Әкімшілік бөлінісі ==
[[Сурет:Оренбург. Карта Оренбургской губернии. Почтовая открытка.jpg|thumb|right|250px|Орынбор губерниясының 1865–1919 жылдардағы әкімшілік бөлінісінің картасы]]
1865-1919 жылдар аралығында Орынбор губерниясының құрамына 5 уез кірді:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! №
! Уез
! Уездік қала
! Уездік қаланың&lt;br /&gt; елтаңбасы
! Ауданы, &lt;br&gt; [[Шақырым|шақырым]]&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! Тұрғыны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=28|title=Демоскоп Weekly. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии)|access-date=2009-11-03|archive-date=2013-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203004404/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=28|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt; ([[1897 жыл|1897]]), адам
|-
| 1
| [[Верхнеуральск уезі|Верхнеуральск]]
| [[Верхнеуральск]] (11 095 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Verkhneuralsk COA (Orenburg Governorate) (1867).png|42x42px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |43 768,5
| style=&quot;text-align:right&quot; |223 245
|-
| 2
| [[Орынбор уезі|Орынбор]]
| [[Орынбор]] (72 425 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Orenburg COA (Orenburg Governorate) (1782).gif|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |32 691,1
| style=&quot;text-align:right&quot; |555 653
|-
| 3
| [[Жаманқала уезі|Жаманқала]]
| [[Жаманқала]] (14 016 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Орск проект герба (1875).gif|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |40 806,5
| style=&quot;text-align:right&quot; |206 944
|-
| 4
| [[Троицк уезі|Троицк]]
| [[Троицк (Челябі облысы)|Троицк]] (23 299 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Troitsk COA (Orenburg Governorate) (1867).gif|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |20 551,1
| style=&quot;text-align:right&quot; |201 231
|-
| 5
| [[Челябі уезі|Челябі]]
| [[Челябі]] (19 998 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Chelyabinsk COA (Orenburg Governorate) (1864).png|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |28 893,7
| style=&quot;text-align:right&quot; |413 072
|}

;Уезден тыс қала
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! №
! Қала
! Тұрғыны
! Кіреді
! Елтаңба
|-
| 1
| [[Соль-Илецк|Илецкая Защита]]
| 11 768 адам
| Орынбор уезі
| [[Сурет:Coat of Arms of Iletsk project (1854).png|41x41px]]
|-
|}

[[Сурет:Карта волостей Оренбургской губернии.jpg|thumb|right|250px|Орынбор губерниясының болыстары]]
1923 жылғы 15 мамырдағы жағдай бойынша губерния 42 болысқа бөлінген 8 ауданнан тұрды: Илецкий, Исаево-Дедовский, Краснохолмский, Орынбор, Жаманқала, Петровский, Покровский және Шарлық-Михайловский аудандары.

1924 жылғы 1 шілдедегі жағдай бойынша губерния 36 болысқа бөлінген 3 уезден тұрды: Орынбор, Жаманқала және Каширин уездері.

1927 жылы 30 мамырда губернияда 16 ауданнан тұратын жаңа әкімшілік-аумақтық бөлініс енгізілді.

== Губерния жетекшілігі ==
=== Әскери губернаторлар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Осип Андреевич Игельстром|Игельстром Осип Андреевич]]
| барон, инфантерия генералы 
| &lt;center&gt;1784—1792 және 1795—1798&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Бахметев|Бахметев Николай Николаевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1798—1803&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Семенович Волконский|Волконский Григорий Семенович]]
| кінәз, атты әскер генералы
| &lt;center&gt;1803—1817&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Кириллович Эссен|Эссен Петр Кириллович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;19.01.1817—07.02.1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Евгений Александрович Головин|Головин Евгений Александрович]]
| генерал-адъютант, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;07.02.1830—21.04.1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Петрович Сухтелен|Сухтелен Павел Петрович]]
| генерал-адъютант, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;21.04.1830—15.04.1833&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Алексеевич Перовский|Перовский Василий Алексеевич]]
| генерал-адъютант, генерал-майор
| &lt;center&gt;15.04.1833—07.05.1842 және 1851—1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Афанасьевич Обручев (генерал)|Обручев Владимир Афанасьевич]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;10.05.1842—20.03.1851&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Андреевич Катенин|Катенин Александр Андреевич]]
| генерал-адъютант
| &lt;center&gt;1857—1860&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Павлович Безак|Безак Александр Павлович]]
| генерал-адъютант
| &lt;center&gt;1860—1864&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Андреевич Крыжановский|Крыжановский Николай Андреевич]]
| генерал-адъютант
| &lt;center&gt;1864—1881&lt;/center&gt;
|}

=== Губернаторлар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Иван Иванович Неплюев|Неплюев Иван Иванович]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;1744—1758&lt;/center&gt;
|-
| [[Афанасий Романович Давыдов|Давыдов Афанасий Романович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1758—1762&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Васильевич Волков (губернатор)|Волков Дмитрий Васильевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1763—1764&lt;/center&gt;
|-
| [[Авраам Артамонович Путятин|Путятин Авраам Артамонович]]
| кінәз, генерал-поручик
| &lt;center&gt;1764—1768&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Андреевич Рейнсдорп|Рейнсдорп Иван Андреевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1768—1781&lt;/center&gt;
|-
| Үфі наменгерлігінің құрамында
|
| &lt;center&gt;1781—1796&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Михайлович Баратаев|Баратаев Иван Михайлович]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;1797—28.09.1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Онуфриевич Курис|Курис Иван Онуфриевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1799—27.06.1800&lt;/center&gt;
|-
| [[Карл Иванович Глазенап|Глазенап Карл Иванович]]
| нақты статтық кеңесші (құпия кеңесші)
| &lt;center&gt;27.06.1800—1802&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Александрович Враский|Враский Алексей Александрович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1802—1806&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Григорьевич Фризель|Фризель Иван Григорьевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;1806— 03.04.1809&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Федотович Веригин|Веригин Михаил Федотович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;03.04.1809—7.09.1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Андреевич Наврозов|Наврозов Матвей Андреевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;21.09.1811—1822&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Васильевич Нелидов|Нелидов Григорий Васильевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1822—1827&lt;/center&gt;
|-
| [[Иосиф Львович Дебу|Дебу Иосиф Львович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;07.06.1827—02.12.1832&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Васильевич Жуковский|Жуковский Николай Васильевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;02.12.1832—13.04.1835&lt;/center&gt;
|-
| [[Авксентий Павлович Гевлич|Гевлич Авксентий Павлович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;13.04.1835—29.05.1840&lt;/center&gt;
|-
| Бос орын
|
| &lt;center&gt;1840—29.05.1841&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Дмитриевич Талызин|Талызин Иван Дмитриевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;29.05.1841—14.05.1844&lt;/center&gt;
|-
| Бос орын
|
| &lt;center&gt;14.05.1844—30.03.1846&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Васильевич Балкашин (генерал)|Балкашин Николай Васильевич]]
| статтық кеңесші (нақты статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;30.03.1846—07.12.1851&lt;/center&gt;
|-
| [[Яков Владимирович Ханыков|Ханыков Яков Владимирович]]
| статтық кеңесші (нақты статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;07.12.1851—03.03.1856&lt;/center&gt;
|-
| [[Ипполит Михайлович Потулов|Потулов Ипполит Михайлович]]
| нақты статтық кеңесші, м.а.
| &lt;center&gt;03.03.1856—14.02.1858&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Иванович Барановский|Барановский Егор Иванович]]
| нақты статтық кеңесші, м.а. (06.02.1859 бекітілген)
| &lt;center&gt;14.02.1858—23.06.1861&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Сергеевич Аксаков|Аксаков Григорий Сергеевич]]
| статтық кеңесші, м.а. (17.04.1862 бекітілген), нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;23.06.1861—11.06.1865&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Николаевич Боборыкин|Боборыкин Константин Николаевич]]
| полковник, м.а. (генерал-майор шеніне жоғарылатылып, бекітілді)
| &lt;center&gt;11.06.1865—11.03.1875&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Иванович Зенгбуш|Зенгбуш Егор Иванович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;11.03.1875—03.01.1878&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Иванович Астафьев|Астафьев Михаил Иванович]]
| генерал-майор (генерал-лейтенант)
| &lt;center&gt;16.02.1878—01.07.1884&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Алексеевич Маслаковец|Маслаковец Николай Алексеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;12.08.1884—21.01.1892&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Иванович Ершов (губернатор)|Ершов Владимир Иванович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;21.01.1892—04.08.1899&lt;/center&gt;
|-
| [[Яков Федорович Барабаш (генерал)|Барабаш Яков Федорович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;03.10.1899—02.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Федор Федорович Таубе|Таубе Федор Федорович]]
| генерал-майор, м.а.
| &lt;center&gt;02.1906—14.11.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Федорович Ожаровский|Ожаровский Владимир Федорович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;14.11.1906—04.09.1911&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Александрович Сухомлинов|Сухомлинов Николай Александрович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;04.09.1911—1915&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Степанович Тюлин|Тюлин Михаил Степанович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1915—1917&lt;/center&gt;
|}

=== Губерния ақсүйектерінің басшылары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| Булгаков Николай Михайлович
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1797—1803&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Федорович Моисеев|Моисеев Алексей Федорович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1803—1806&lt;/center&gt;
|-
| [[Степан Борисович Мертваго|Мертваго Степан Борисович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;1806—1808&lt;/center&gt;
|-
| [[Савва Федорович Осоргин|Осоргин Савва Федорович]]
| алқалық асессор
| &lt;center&gt;1808—1812&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Николаевич Пекарский|Пекарский Петр Николаевич]]
| майор
| &lt;center&gt;1812—1823&lt;/center&gt;
|-
| [[Степан Борисович Мертваго|Мертваго Степан Борисович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;1823—1825&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Дмитриевич Мордвинов|Мордвинов Александр Дмитриевич]]
| поручик
| &lt;center&gt;1825—1828&lt;/center&gt;
|-
| [[Гермоген Евграфович Пальчиков|Пальчиков Гермоген Евграфович]]
| подполковник
| &lt;center&gt;1828—1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Сергей Александрович Пальчиков|Пальчиков Сергей Александрович]]
| поручик
| &lt;center&gt;1830—1833&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Николаевич Тимашев|Тимашев Егор Николаевич]]
| полковник (генерал-майор)
| &lt;center&gt;03.02.1833—17.12.1844&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Дурасов|Дурасов Николай Николаевич]]
| камергер атағында, нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;27.01.1845—02.08.1862&lt;/center&gt;
|-
| [[Виктор Яковлевич Стобеус|Стобеус Виктор Яковлевич]]
| штабс-ротмистр
| &lt;center&gt;02.08.1862—05.05.1865&lt;/center&gt;
|-
| [[Ипполит Данилович Шотт|Шотт Ипполит Данилович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;05.05.1865—16.02.1884&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Чернов|Чернов Иван Васильевич]]
| отставкадағы генерал-майор
| &lt;center&gt;16.02.1884—18.02.1893&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Ипполитович Шотт|Шотт Лев Ипполитович]]
| титулдық кеңесші (статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;18.02.1893—03.05.1902&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Александрович Тимашев|Тимашев Александр Александрович]]
| отставкадағы гвардия полковнигі, шталмейстер
| &lt;center&gt;03.05.1902—01.01.1905&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Ипполитович Шотт|Шотт Лев Ипполитович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;26.02.1905—1917&lt;/center&gt;
|}
=== Вице-губернаторлар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Федор Захарович Кривошеий|Кривошеий Федор Захарович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;13.12.1800—1804&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Степанович Романовский|Романовский Николай Степанович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1804—1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Илья Федорович Федоров|Федоров Илья Федорович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1811—1818&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Аркадьевич Всеволодский|Всеволодский Дмитрий Аркадьевич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;1818—19.07.1819&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Никитович Сушков|Сушков Михаил Никитович]]
| статтық кеңесші, камер-юнкер
| &lt;center&gt;19.07.1819—1821&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Дмитриевич Кирьяков|Кирьяков Николай Дмитриевич]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1821—1828&lt;/center&gt;
|-
| [[Порфирий Васильевич Безобразов|Безобразов Порфирий Васильевич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;31.03.1828—1834&lt;/center&gt;
|-
| Лавров Василий Иванович
| V сыныпты шенеунік
| &lt;center&gt;20.04.1834—10.07.1836&lt;/center&gt;
|-
| [[Капитон Афанасьевич Случевский|Случевский Капитон Афанасьевич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;10.07.1836—01.01.1838&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Никифорович Григорьев|Григорьев Константин Никифорович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;05.09.1838—21.09.1841&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Андреевич Македонский|Македонский Алексей Андреевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;21.09.1841—28.04.1852&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Сергеевич Аксаков|Аксаков Григорий Сергеевич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;28.04.1852—18.06.1853&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Иванович Барановский|Барановский Егор Иванович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;18.06.1853—05.04.1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Евгений Александрович Кудрявцев|Кудрявцев Евгений Александрович]]
| алқалық кеңесші (статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;18.10.1857—06.09.1862&lt;/center&gt;
|-
| [[Филадельф Васильевич Каразин|Каразин Филадельф Васильевич]]
| статтық кеңесші (нақты статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;16.11.1862—22.03.1863&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Петрович Беляев|Беляев Василий Петрович]]
| статтық кеңесші (нақты статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;22.03.1863—11.06.1865&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Разумникович Жуков|Жуков Василий Разумникович]]
| сарай кеңесшісі, м. а. (1868 ж. 21 маусымда статтық кеңесші шеніне жоғарылатылып, бекітілді.), (нақты статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;11.06.1865—11.07.1880&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Викторович Лукошков|Лукошков Василий Викторович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;15.09.1880—11.04.1885&lt;/center&gt;
|-
| [[Асинкрит Асинкритович Ломачевский|Ломачевский Асинкрит Асинкритович]]
| полковник (генерал-майор)
| &lt;center&gt;15.04.1885—20.04.1895&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Николаевич Соколовский|Соколовский Иван Николаевич]]
| полковник
| &lt;center&gt;27.04.1895—09.12.1901&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Михайлович Кауфман|Кауфман Алексей Михайлович]]
| полковник
| &lt;center&gt;31.01.1902—1904&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Эверсман|Эверсман Михаил Михайлович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;24.04.1904—02.11.1910&lt;/center&gt;
|-
| [[Аркадий Владимирович Сумароков|Сумароков Аркадий Владимирович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;02.11.1910—28.05.1912&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Орестович Тизенгаузен|Тизенгаузен Дмитрий Орестович]]
| барон, алқалық кеңесші (статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;28.05.1912—1914&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Анатольевич Пушкин|Пушкин Лев Анатольевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1914—1917&lt;/center&gt;
|}

== Тұрғындары ==
Халық саны — 1836 мың адам; халықтың тығыздығы — 1 км²-ге 10 адам; 6 қалада 174 мың тұрғын тұрған.

1897 жылғы ана тілі бойынша халық санағының қорытындылары&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=968 |title=Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей |access-date=2009-03-02 |archive-date=2013-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017054749/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=968 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Уез
! [[Орыс тілі|орысша]]
! [[Башқұрт тілі|башқұртша]]
! [[Татар тілі|татарша]]
! [[украин тілі|украинша]]
! [[Эрзя тілі|мордваша]]
! [[Мишәр диалекті|мишәрша]] және &lt;br&gt;[[Типтерлер|типтерше]]
! [[Чуваш тілі|чувашша]]
! [[Қазақ тілі|қазақша]]
|-
| Жалпы губерния бойынша
| 70,4 %
| 15,9 %
| 5,8 %
| 2,6 %
| 2,4 %
| 1,4 %
| …
| …
|-
| Верхнеуральск
| 65,5 %
| 19,7 %
| 5,4 %
| …
| 1,3 %
| …
| …
| …
|-
| Орынбор
| 68,4 %
| 10,2 %
| 8,6 %
| 5,4 %
| 4,7 %
| 7,1 %
| …
| …
|-
| Жаманқала
| 40,1 %
| 42,8 %
| 6,8 %
| 4,3 %
| 3,7 %
| …
| 1,0 %
| …
|-
| Троицк
| 82,2 %
| 7,4 %
| 7,4 %
| …
| …
| …
| …
| 1,1 %
|-
| Челябі
| 85,1 %
| 12,3 %
| …
| …
| …
| …
| …
| …
|}

== Климаты ==
Климаты континенттік: жазы аптап ыстық болғанымен, қуаң әрі қатаң. Орынбор қаласында (51°45′ с. е.) орташа температурасы 1–3,6° аралығында болады.

== Пайдалы қазбалары ==
Минералдық ресурстарға бай. 1903 жылы өндірілген пайдалы қазбалардың мөлшері: алтын — 278 пұт, мыс кені — 7 млн тонна, марганец — 1 млн тонна, темір кені (шойын, темір және болат түрінде) — 118 млн тонна, тас тұзы — 36 млн тонна. Өзендері: Жайық, Сақмара және Еділ өзені алабына жататын Белая өзені; сондай-ақ Тобыл, Ертіс және олардың салалары. Губернияның шығысындағы далалы бөлігінде 1500-ге жуық көл болды. Олардың 100-ге жуығы ащы-тұзды, ал қалғандары балыққа бай болды.

== Ауыл шаруашылығы ==
Жердің 72%-ы казактар мен шаруаларға (оның ішінде башқұрттарға), 14%-ы жеке меншік иелеріне, 4%-ы қазына мен енші иеліктеріне, ал 10%-ы зауыттарға, компанияларға және басқа да жер иеленушілерге тиесілі болды. Егіншілік: егістік жерлер губерния аумағының 30%-ын, ал ормандар 20%-ын алып жатты. Негізінен жаздық бидай, сұлы, қарабидай, арпа және басқа да дақылдар өсірілді. Мал шаруашылығы кеңінен дамыды, әсіресе башқұрттар арасында. 1906 жылы губерниядағы мал саны: жылқы — 1 019 мың, ірі қара — 1 095 мың, қой — 1 459 мың, шошқа — 143 мың, түйе — 1 мыңға дейін болды.

== Өнеркәсіп ==
Майдагерлік кәсіптер: негізінен мал шаруашылығы өнімдерін өңдеумен айналысты (жүннен мата өндіру, ешкі түбітінен шәлі тоқу және т.б.). Тау-кен кәсіпорындарын қоспағанда, фабрикалар мен зауыттардың саны — 189. Олардың жалпы өндіріс көлемі 14 млн рубльді құрады. Соның ішінде Орынбор қаласындағы өндіріс көлемі 6 млн рубл болды. Өндірістің неғұрлым ірі салалары: ұн тарту өндірісі — 6 млн рубл, мал сою және май өндіру — 1,7 млн рубл, тері өңдеу — 900 мың рубл, жүн жуу — 526 мың рубл және басқа да өндіріс салалары.

== Сауда ==
Нан және мал шаруашылығы өнімдері өткізілді, Орта Азиямен кең көлемде айырбас саудасы жүргізілді (сауда айналымы 10 млн рублге дейін жетті). Орынбор, Троицк және Жаманқала маңында ірі айырбас аулалары орналасты. Сібір теміржолының 495 шақырым бөлігі Орынбор губерниясының аумағы арқылы өтті.

== Білім беру ==
1905 жылы оқу орындарының саны — 1690, оның ішінде 12-сі орта оқу орындары болды. Бұл оқу орындарында 97 212 оқушы білім алды. Сауатты халықтың үлесі — 20% болды.

== Сілтеме ==
* Оренбургская губерния // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Оренбург // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Оренбургская губерния : [арх. 8 октября 2022] / Д. А. Сафонов // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
* Р. Г. Буканова. Оренбургская губерния // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : Башкирская энциклопедия, 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-306-8.
* Уфимская губерния : [арх. 5 октября 2022] // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
* С. Г. Синенко. [https://posredi.ru/enc_n_namestnichestvo_uf.html Наместничество Уфимское] // Уфа старая и новая : популярная иллюстрированная энциклопедия. — Уфа : Государственное республиканское издательство «Башкортостан», 2007. — 272 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-8258-0236-7.
* {{cite web |title =Список населённых мест. Ч. II. Оренбургская губерния, 1866|url =http://elib.shpl.ru/nodes/17363|url-status =live}}
* [https://new.runivers.ru/maps/podratlas/39 Карта Уфимской и Оренбургской губерний из «Атласа» А. А. Ильина 1876 года] (runivers.ru сайтында Google іздеу жүйесін пайдаланып қарау)
* [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/11462-28-orenburgskaya-guberniya-statistika-rossiyskoy-imperii-16-vyp-3#page/1/mode/grid/zoom/1 Оренбургская губерния. — (Статистика Российской империи; 16. вып. 3)] — СПб., 1890.
* [http://book-olds.ru/BookLibrary/28001-Pam-kn-Orenburgskoy-gub.html Библиотека Царское Село] (Орынбор губерниясының тарихына арналған кітаптар, естелік кітапшалар және мекенжай күнтізбелері)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Орынбор губерниясы]]
[[Санат:Орынбор облысының тарихы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Башқұртстан тарихы]]</text>
      <sha1>7391054ahoroxegwjmarf2rrj6cp12w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657808</id>
      <parentid>3657807</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T13:11:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3657808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47295" sha1="khsuig7dqa5pemff4tuzs60l970wx67" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Орынбор губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 094.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of arms of Orenburg Governorate 1867.svg
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Орынбор
|lat_deg = 51|lat_min = 46|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 55|lon_min = 06|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 12 желтоқсан 1796
|Жойылды             = 14 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 166 710,9 шаршы шақырым
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 600 145 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               = Orenburg in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Orenburgskaya gubernia.jpg
|Карта2 ені          = 
|дейін               = Үфі наменгерлігі
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Үфі губерниясы
|к2                   = Орынбор өлкесі
|к3                   = Орта Еділ облысы
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Orenburg Governorate
}} 
'''Орынбор губерниясы''' ({{lang-ru|Оренбургская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1796–1928 жылдары болған тарихи әкімшілік-аумақтық бірлік. 1797–1802 және 1865–1928 жылдары губернияның әкімшілік орталығы — [[Орынбор]] қаласы, ал 1802–1865 жылдары — [[Үфі]] қаласы болды.

Губерия 1796 жылы император [[I Павел|І Павелдің]] жарлығымен [[Үфі наменгерлігі|Үфі наменгерлігін]] қайта құру негізінде құрылып, 1928 жылы таратылды.

== Географиясы ==
Орынбор губерниясы Ресейдің Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында орналасты. Оның аумағы 1847 жылы 372 989 км², 1905 жылы 189 717 км²&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://geo.1sept.ru/view_article.php?ID=200101502|title=С.А.ТАРХОВ Изменение административно-территориального деления России за последние 300 лет|archive-url=https://www.webcitation.org/61AP9fCt9?url=http://geo.1september.ru/2001/15/2.htm|archive-date=2011-08-24}}&lt;/ref&gt;, ал 1926 жылы 67 989 км²&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_26.php?reg=269|title=Всесоюзная перепись населения 1926 г. РСФСР и её регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население.|lang=ru|access-date=2011-09-18|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304111341/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_26.php?reg=271|url-status=live}}&lt;/ref&gt; болды.

[[Оңтүстік Орал]] таулары губернияның аумағын кесіп өтіп, жекелеген шыңдарының, соның ішінде [[Жамантау (тау)|Жамантаудың]], биіктігі 1640 метрге дейін жетті. Таулардың беткейлері орманмен көмкерілген, орман алқабы 2 мың км²-ге дейін жетті. Губернияның шығысындағы азиялық бөлігі мен оңтүстігі дала аймағына жатады. Таулы өңірлердің топырағы — тасты, ал далалы жерлердің топырағы — қара топырақ болды.

== Тарихы ==
Алғашқы кезеңдерде өлкенің тұрғындары ирантілдес тайпалар ([[Скифтер|скифтер]], [[Сарматтар|сарматтар]], [[Сақтар|сақтар]], [[Массагеттер|массагеттер]], [[Сабирлер|сабирлер]]), кейінірек фин-угор тайпалары ([[Мажарлар|мадьярлар]]) болды. Страленберг пен Гумбольдт өлкенің ежелгі тұрғындары — [[Башқұрттар|башқұрттарды]] «фин тайпасына» жатқызған және олар уақыт өте келе «[[Түркілер|түркілік сипатқа]]» ие болды деп есептеген. XIII ғасырда [[Моңғол империясы|моңғолдар]] [[Тарихи Башқұртстан]] мен [[Еділ]] және [[Жайық]] аралығындағы жерлерді жаулап алды. Бұл аумақтар кейін [[Қазан хандығы|Қазан]] және [[Астрахан хандығы|Астрахан]] хандықтарына, сондай-ақ [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасына]] тәуелді болды.

XVII ғасырдың екінші жартысында [[Ресей патшалығы]] Орал өңіріндегі ықпалын күшейтіп, қазіргі облыс аумағын біртіндеп өзіне қарата бастады. Орал мен Еділ өзендерінің аралығында Үлкен Ноғай Ордасының көшпелі тайпалары қоныстанды. Олардың ішінде [[Ноғайлар|ноғайлар]] басқаларына қарағанда күшті әрі дәулетті саналып, Жайықтың төменгі ағысы бойындағы бүкіл аумақты иеленді. Орынбор уезінің көп бөлігі, Жаманқала, Верхнеуральск және Троицк уездерінің бүкіл аумағы, Челябі уезінің бір бөлігі, сондай-ақ Пермь губерниясының Шадринск, Екатеринбург және Красноуфимск уездері мен Үфі губерниясының басым бөлігі [[Тарихи Башқұртстан|Башқұртстан]] деп аталып, башқұрттар мекендеген өлкені құрады.

Олардың оңтүстік-шығысында, далада, сол кезде едәуір күшті болған әрі [[Ташкент]], [[Самарқан]] және басқа да қалаларды иеленген [[Қазақтар|қырғыз-қайсақтар (қазақтар)]] ордалары көшіп-қонып жүрді. Түркі ордалары мен ноғайлар өзара алауыздықтар мен ішкі қақтығыстардың салдарынан әлсіреді, ал қырғыздар бұл жерлерден шалғай орналасуына байланысты ықпалы әлсіз болды. Ішкі рулық алауыздықтардан әлсіреген және қырғыз-қайсақтардың шапқыншылықтарына ұшыраған башқұрттар Ресей патшалығына тікелей вассалдық тәуелділігін мойындауды жөн көрді.

Орыстар арасынан Жайық жағалауына алғаш қоныстанушылар Грозныйдың жазалау шараларынан қашқан және Ресейде қалыптасқан тәртіпке наразы болған адамдар еді. [[I Пётр|І Петр]] Ресейдің оңтүстік-шығыстағы билігі нығайғаннан кейін Орта Азиямен сауда-саттықты дамыту қажет екенін алдын ала болжап, қазіргі Орынбор өлкесін Азияға апаратын кең қақпа деп санады. Алайда оның жоспарларын жүзеге асыру императрица [[Анна Иоанновна]] тұсында ғана басталды. Өлкені алғашқы ұйымдастырушылар [[Иван Кириллович Кириллов|И. К. Кирилов]] (1735–1737), [[Василий Никитич Татищев|В. Н. Татищев]] (1737–1739) және [[Иван Иванович Неплюев|И. И. Неплюев]] (1742) болды. Бекіністер желісі салына бастаған кезде губерниядағы орыс халқының негізгі бөлігін [[Казактар|казактар]] құрады.

1744 жылы 15 наурызда [[Орынбор губерниясы (1744—1781)|Орынбор губерниясы]] құрылды. Оның құрамына [[Сібір губерниясы|Сібір губерниясының]] [[Есет провинциясы]], [[Үфі провинциясы]] және [[Орынбор экспедициясы|Орынбор комиссиясы]] кірді. 1744 жылы 16 (27) сәуірде [[Тольятти|Ставрополь бекінісі]] Орынбор губерниясының қарамағына берілді. 1752 жылы губерния құрамына Астрахан губерниясынан [[Атырау|Гурьев]] қалашығы, ал 1773 жылы [[Қазан губерниясы|Қазан губерниясынан]] [[Самара]] қаласы қосылды.

1775 жылғы қазан айындағы жағдай бойынша губерния мынадай провинциялардан тұрды:
* Орынбор провинциясы
* Ставрополь провинциясы
* Есет провинциясы
* Үфі провинциясы

1781 жылдың соңында Орынбор губерниясы [[Пермь наменгерлігі|Пермь наменгерлігінің]] [[Челябі уезі|Челябі уезін]] қосу арқылы [[Үфі наменгерлігі]] болып қайта құрылды. Жаңа наменгерліктің орталығы [[Үфі]] қаласы болды. Ол Үфі және Орынбор облыстарына бөлінді.

Үфі облысына 8 уез қосылды:
* Үфі уезі
* Бөрі уезі
* Минзелі уезі
* Бүгілме уезі
* Бұқарыслан уезі
* Белебей уезі
* Стерлітармақ уезі
* Челябі уезі

Орынбор облысына 4 уез қосылды:
* Орынбор уезі
* Верхнеуральск уезі
* Бұзаулық уезі
* Сергиевск уезі

Бұл ретте [[Атырау|Гурьев]] және [[Орал]] қалалары [[Астрахан губерниясы|Астрахан губерниясына]] берілді.

1796 жылы [[Үфі наменгерлігі]] Орынбор губерниясы болып қайта аталды. 1797 жылғы 23 наурызда әкімшілік орталық [[Үфі|Үфіден]] [[Орынбор|Орынборға]] көшіріліп, онда губерниялық басқарма, сот палатасы, қазына палатасы және басқа да мемлекеттік мекемелер қайта құрылды. 1802 жылы Үфі қаласы Орынбордың орнына қайтадан губерниялық қала болып белгіленді. 1850 жылы [[Самара губерниясы]] құрылған кезде Орынбор губерниясының Бүгілме, Бұқарыслан және Бұзаулық уездері жаңа губернияның құрамына берілді.

1865 жылғы 5 (17) мамырда император [[II Александр (Ресей)|ІІ Александрдың]] жарлығымен Орынбор губерниясы екі губернияға — [[Үфі губерниясы|Үфі]] және Орынбор губернияларына бөлінді. Осы ретте бұған дейін жалпы губерниялық басқаруға бағынбаған [[Орынбор казак әскері]] губерния құрамына енгізіліп, губерния губернаторы сонымен бірге әскердің — наказной [[Атаман|атаманы]] болып тағайындалды. Сол жылы өздерінің ерекше — кантондық және жұрттық басқару жүйесі болған башқұрттар да басқа шаруалар сияқты жалпы губерниялық басқаруға бағындырылды.

1868 жылға дейін Орынбор казак әскері 12 [[Полк|полкке]] және әскери округтерге бөлінді. Кейін әскери округтер — бөлімдер болып қайта аталып, округ басшылары — бөлім атамандары деп аталды. Үш атамандық болды: біріншісі — Орынборда және ішінара Орынбор уезінде, екіншісі — Жаманқала және Верхнеуральск уездерінде, үшіншісі — Троицк және Челябі уездерінде орналасты.

Орынбор губерниясы [[1891–1892 жылдардағы ашаршылық (Ресей)|1891–1892 жылдардағы аштықтан]] қатты зардап шеккен деп танылған 17 өңірдің қатарына кірді.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1919 жылы 27 тамызда Орынбор губерниясының құрамындағы Троицк және Челябі уездері [[Челябі губерниясы|Челябі губерниясының]] құрамына берілді, ал Верхнеуральск уезі [[Башқұрт Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Башқұрт Кеңестік Республикасы]] мен Челябі губерниясы арасында бөлінді.

1920 жылы тамызда Орынбор губерниясы РКФСР құрамында жаңадан құрылған, астанасы Орынбор қаласы болған автономия — [[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы|Қырғыз АКСР-інің]] құрамына кірді. Көп ұзамай Орынбор губерниясы [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай губерниясымен]] біріктіріліп, [[Орынбор-Торғай губерниясы|Орынбор-Торғай губерниясын]] құрады. Алайда бір жылдан кейін, 1921 жылғы 8 желтоқсандағы БОАК қаулысымен Орынбор губерниясы қайтадан дербес губерния болып бөлінді. Оның құрамына Орынбор және Жаманқала уездері кірді.

1922 жылы маусымда ''Исаево-Дедовский уезі'' құрылып, 1923 жылы Каширин уезі болып қайта аталды.

1925 жылы маусымда автономия [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР-і]] болып қайта аталып, оның астанасы [[Қызылорда|Қызылордаға]] көшірілді. Сол жылғы шілдеде Орынбор губерниясы автономия құрамынан шығарылып, тікелей РКФСР-ға бағындырылды. 1927 жылы губернияда аудандар құрылды.

1928 жылы 14 мамырда Орынбор губерниясы таратылып, оның аумағы [[Орта Еділ облысы|Орта Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Әкімшілік бөлінісі ==
[[Сурет:Оренбург. Карта Оренбургской губернии. Почтовая открытка.jpg|thumb|right|250px|Орынбор губерниясының 1865–1919 жылдардағы әкімшілік бөлінісінің картасы]]
1865-1919 жылдар аралығында Орынбор губерниясының құрамына 5 уез кірді:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! №
! Уез
! Уездік қала
! Уездік қаланың&lt;br /&gt; елтаңбасы
! Ауданы, &lt;br&gt; [[Шақырым|шақырым]]&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! Тұрғыны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=28|title=Демоскоп Weekly. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии)|access-date=2009-11-03|archive-date=2013-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203004404/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=28|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt; ([[1897 жыл|1897]]), адам
|-
| 1
| [[Верхнеуральск уезі|Верхнеуральск]]
| [[Верхнеуральск]] (11 095 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Verkhneuralsk COA (Orenburg Governorate) (1867).png|42x42px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |43 768,5
| style=&quot;text-align:right&quot; |223 245
|-
| 2
| [[Орынбор уезі|Орынбор]]
| [[Орынбор]] (72 425 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Orenburg COA (Orenburg Governorate) (1782).gif|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |32 691,1
| style=&quot;text-align:right&quot; |555 653
|-
| 3
| [[Жаманқала уезі|Жаманқала]]
| [[Жаманқала]] (14 016 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Орск проект герба (1875).gif|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |40 806,5
| style=&quot;text-align:right&quot; |206 944
|-
| 4
| [[Троицк уезі|Троицк]]
| [[Троицк (Челябі облысы)|Троицк]] (23 299 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Troitsk COA (Orenburg Governorate) (1867).gif|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |20 551,1
| style=&quot;text-align:right&quot; |201 231
|-
| 5
| [[Челябі уезі|Челябі]]
| [[Челябі]] (19 998 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Chelyabinsk COA (Orenburg Governorate) (1864).png|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |28 893,7
| style=&quot;text-align:right&quot; |413 072
|}

;Уезден тыс қала
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! №
! Қала
! Тұрғыны
! Кіреді
! Елтаңба
|-
| 1
| [[Соль-Илецк|Илецкая Защита]]
| 11 768 адам
| Орынбор уезі
| [[Сурет:Coat of Arms of Iletsk project (1854).png|41x41px]]
|-
|}

[[Сурет:Карта волостей Оренбургской губернии.jpg|thumb|right|250px|Орынбор губерниясының болыстары]]
1923 жылғы 15 мамырдағы жағдай бойынша губерния 42 болысқа бөлінген 8 ауданнан тұрды: Илецкий, Исаево-Дедовский, Краснохолмский, Орынбор, Жаманқала, Петровский, Покровский және Шарлық-Михайловский аудандары.

1924 жылғы 1 шілдедегі жағдай бойынша губерния 36 болысқа бөлінген 3 уезден тұрды: Орынбор, Жаманқала және Каширин уездері.

1927 жылы 30 мамырда губернияда 16 ауданнан тұратын жаңа әкімшілік-аумақтық бөлініс енгізілді.

== Губерния жетекшілігі ==
=== Әскери губернаторлар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Осип Андреевич Игельстром|Игельстром Осип Андреевич]]
| барон, инфантерия генералы 
| &lt;center&gt;1784—1792 және 1795—1798&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Бахметев|Бахметев Николай Николаевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1798—1803&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Семенович Волконский|Волконский Григорий Семенович]]
| кінәз, атты әскер генералы
| &lt;center&gt;1803—1817&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Кириллович Эссен|Эссен Петр Кириллович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;19.01.1817—07.02.1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Евгений Александрович Головин|Головин Евгений Александрович]]
| генерал-адъютант, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;07.02.1830—21.04.1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Петрович Сухтелен|Сухтелен Павел Петрович]]
| генерал-адъютант, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;21.04.1830—15.04.1833&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Алексеевич Перовский|Перовский Василий Алексеевич]]
| генерал-адъютант, генерал-майор
| &lt;center&gt;15.04.1833—07.05.1842 және 1851—1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Афанасьевич Обручев (генерал)|Обручев Владимир Афанасьевич]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;10.05.1842—20.03.1851&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Андреевич Катенин|Катенин Александр Андреевич]]
| генерал-адъютант
| &lt;center&gt;1857—1860&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Павлович Безак|Безак Александр Павлович]]
| генерал-адъютант
| &lt;center&gt;1860—1864&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Андреевич Крыжановский|Крыжановский Николай Андреевич]]
| генерал-адъютант
| &lt;center&gt;1864—1881&lt;/center&gt;
|}

=== Губернаторлар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Иван Иванович Неплюев|Неплюев Иван Иванович]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;1744—1758&lt;/center&gt;
|-
| [[Афанасий Романович Давыдов|Давыдов Афанасий Романович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1758—1762&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Васильевич Волков (губернатор)|Волков Дмитрий Васильевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1763—1764&lt;/center&gt;
|-
| [[Авраам Артамонович Путятин|Путятин Авраам Артамонович]]
| кінәз, генерал-поручик
| &lt;center&gt;1764—1768&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Андреевич Рейнсдорп|Рейнсдорп Иван Андреевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1768—1781&lt;/center&gt;
|-
| Үфі наменгерлігінің құрамында
|
| &lt;center&gt;1781—1796&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Михайлович Баратаев|Баратаев Иван Михайлович]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;1797—28.09.1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Онуфриевич Курис|Курис Иван Онуфриевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1799—27.06.1800&lt;/center&gt;
|-
| [[Карл Иванович Глазенап|Глазенап Карл Иванович]]
| нақты статтық кеңесші (құпия кеңесші)
| &lt;center&gt;27.06.1800—1802&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Александрович Враский|Враский Алексей Александрович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1802—1806&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Григорьевич Фризель|Фризель Иван Григорьевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;1806— 03.04.1809&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Федотович Веригин|Веригин Михаил Федотович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;03.04.1809—7.09.1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Андреевич Наврозов|Наврозов Матвей Андреевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;21.09.1811—1822&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Васильевич Нелидов|Нелидов Григорий Васильевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1822—1827&lt;/center&gt;
|-
| [[Иосиф Львович Дебу|Дебу Иосиф Львович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;07.06.1827—02.12.1832&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Васильевич Жуковский|Жуковский Николай Васильевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;02.12.1832—13.04.1835&lt;/center&gt;
|-
| [[Авксентий Павлович Гевлич|Гевлич Авксентий Павлович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;13.04.1835—29.05.1840&lt;/center&gt;
|-
| Бос орын
|
| &lt;center&gt;1840—29.05.1841&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Дмитриевич Талызин|Талызин Иван Дмитриевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;29.05.1841—14.05.1844&lt;/center&gt;
|-
| Бос орын
|
| &lt;center&gt;14.05.1844—30.03.1846&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Васильевич Балкашин (генерал)|Балкашин Николай Васильевич]]
| статтық кеңесші (нақты статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;30.03.1846—07.12.1851&lt;/center&gt;
|-
| [[Яков Владимирович Ханыков|Ханыков Яков Владимирович]]
| статтық кеңесші (нақты статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;07.12.1851—03.03.1856&lt;/center&gt;
|-
| [[Ипполит Михайлович Потулов|Потулов Ипполит Михайлович]]
| нақты статтық кеңесші, м.а.
| &lt;center&gt;03.03.1856—14.02.1858&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Иванович Барановский|Барановский Егор Иванович]]
| нақты статтық кеңесші, м.а. (06.02.1859 бекітілген)
| &lt;center&gt;14.02.1858—23.06.1861&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Сергеевич Аксаков|Аксаков Григорий Сергеевич]]
| статтық кеңесші, м.а. (17.04.1862 бекітілген), нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;23.06.1861—11.06.1865&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Николаевич Боборыкин|Боборыкин Константин Николаевич]]
| полковник, м.а. (генерал-майор шеніне жоғарылатылып, бекітілді)
| &lt;center&gt;11.06.1865—11.03.1875&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Иванович Зенгбуш|Зенгбуш Егор Иванович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;11.03.1875—03.01.1878&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Иванович Астафьев|Астафьев Михаил Иванович]]
| генерал-майор (генерал-лейтенант)
| &lt;center&gt;16.02.1878—01.07.1884&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Алексеевич Маслаковец|Маслаковец Николай Алексеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;12.08.1884—21.01.1892&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Иванович Ершов (губернатор)|Ершов Владимир Иванович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;21.01.1892—04.08.1899&lt;/center&gt;
|-
| [[Яков Федорович Барабаш (генерал)|Барабаш Яков Федорович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;03.10.1899—02.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Федор Федорович Таубе|Таубе Федор Федорович]]
| генерал-майор, м.а.
| &lt;center&gt;02.1906—14.11.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Федорович Ожаровский|Ожаровский Владимир Федорович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;14.11.1906—04.09.1911&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Александрович Сухомлинов|Сухомлинов Николай Александрович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;04.09.1911—1915&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Степанович Тюлин|Тюлин Михаил Степанович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1915—1917&lt;/center&gt;
|}

=== Губерния ақсүйектерінің басшылары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| Булгаков Николай Михайлович
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1797—1803&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Федорович Моисеев|Моисеев Алексей Федорович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1803—1806&lt;/center&gt;
|-
| [[Степан Борисович Мертваго|Мертваго Степан Борисович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;1806—1808&lt;/center&gt;
|-
| [[Савва Федорович Осоргин|Осоргин Савва Федорович]]
| алқалық асессор
| &lt;center&gt;1808—1812&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Николаевич Пекарский|Пекарский Петр Николаевич]]
| майор
| &lt;center&gt;1812—1823&lt;/center&gt;
|-
| [[Степан Борисович Мертваго|Мертваго Степан Борисович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;1823—1825&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Дмитриевич Мордвинов|Мордвинов Александр Дмитриевич]]
| поручик
| &lt;center&gt;1825—1828&lt;/center&gt;
|-
| [[Гермоген Евграфович Пальчиков|Пальчиков Гермоген Евграфович]]
| подполковник
| &lt;center&gt;1828—1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Сергей Александрович Пальчиков|Пальчиков Сергей Александрович]]
| поручик
| &lt;center&gt;1830—1833&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Николаевич Тимашев|Тимашев Егор Николаевич]]
| полковник (генерал-майор)
| &lt;center&gt;03.02.1833—17.12.1844&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Дурасов|Дурасов Николай Николаевич]]
| камергер атағында, нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;27.01.1845—02.08.1862&lt;/center&gt;
|-
| [[Виктор Яковлевич Стобеус|Стобеус Виктор Яковлевич]]
| штабс-ротмистр
| &lt;center&gt;02.08.1862—05.05.1865&lt;/center&gt;
|-
| [[Ипполит Данилович Шотт|Шотт Ипполит Данилович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;05.05.1865—16.02.1884&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Чернов|Чернов Иван Васильевич]]
| отставкадағы генерал-майор
| &lt;center&gt;16.02.1884—18.02.1893&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Ипполитович Шотт|Шотт Лев Ипполитович]]
| титулдық кеңесші (статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;18.02.1893—03.05.1902&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Александрович Тимашев|Тимашев Александр Александрович]]
| отставкадағы гвардия полковнигі, шталмейстер
| &lt;center&gt;03.05.1902—01.01.1905&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Ипполитович Шотт|Шотт Лев Ипполитович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;26.02.1905—1917&lt;/center&gt;
|}
=== Вице-губернаторлар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Федор Захарович Кривошеий|Кривошеий Федор Захарович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;13.12.1800—1804&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Степанович Романовский|Романовский Николай Степанович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1804—1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Илья Федорович Федоров|Федоров Илья Федорович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1811—1818&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Аркадьевич Всеволодский|Всеволодский Дмитрий Аркадьевич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;1818—19.07.1819&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Никитович Сушков|Сушков Михаил Никитович]]
| статтық кеңесші, камер-юнкер
| &lt;center&gt;19.07.1819—1821&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Дмитриевич Кирьяков|Кирьяков Николай Дмитриевич]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1821—1828&lt;/center&gt;
|-
| [[Порфирий Васильевич Безобразов|Безобразов Порфирий Васильевич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;31.03.1828—1834&lt;/center&gt;
|-
| Лавров Василий Иванович
| V сыныпты шенеунік
| &lt;center&gt;20.04.1834—10.07.1836&lt;/center&gt;
|-
| [[Капитон Афанасьевич Случевский|Случевский Капитон Афанасьевич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;10.07.1836—01.01.1838&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Никифорович Григорьев|Григорьев Константин Никифорович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;05.09.1838—21.09.1841&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Андреевич Македонский|Македонский Алексей Андреевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;21.09.1841—28.04.1852&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Сергеевич Аксаков|Аксаков Григорий Сергеевич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;28.04.1852—18.06.1853&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Иванович Барановский|Барановский Егор Иванович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;18.06.1853—05.04.1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Евгений Александрович Кудрявцев|Кудрявцев Евгений Александрович]]
| алқалық кеңесші (статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;18.10.1857—06.09.1862&lt;/center&gt;
|-
| [[Филадельф Васильевич Каразин|Каразин Филадельф Васильевич]]
| статтық кеңесші (нақты статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;16.11.1862—22.03.1863&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Петрович Беляев|Беляев Василий Петрович]]
| статтық кеңесші (нақты статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;22.03.1863—11.06.1865&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Разумникович Жуков|Жуков Василий Разумникович]]
| сарай кеңесшісі, м. а. (1868 ж. 21 маусымда статтық кеңесші шеніне жоғарылатылып, бекітілді.), (нақты статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;11.06.1865—11.07.1880&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Викторович Лукошков|Лукошков Василий Викторович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;15.09.1880—11.04.1885&lt;/center&gt;
|-
| [[Асинкрит Асинкритович Ломачевский|Ломачевский Асинкрит Асинкритович]]
| полковник (генерал-майор)
| &lt;center&gt;15.04.1885—20.04.1895&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Николаевич Соколовский|Соколовский Иван Николаевич]]
| полковник
| &lt;center&gt;27.04.1895—09.12.1901&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Михайлович Кауфман|Кауфман Алексей Михайлович]]
| полковник
| &lt;center&gt;31.01.1902—1904&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Эверсман|Эверсман Михаил Михайлович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;24.04.1904—02.11.1910&lt;/center&gt;
|-
| [[Аркадий Владимирович Сумароков|Сумароков Аркадий Владимирович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;02.11.1910—28.05.1912&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Орестович Тизенгаузен|Тизенгаузен Дмитрий Орестович]]
| барон, алқалық кеңесші (статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;28.05.1912—1914&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Анатольевич Пушкин|Пушкин Лев Анатольевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1914—1917&lt;/center&gt;
|}

== Тұрғындары ==
Халық саны — 1836 мың адам; халықтың тығыздығы — 1 км²-ге 10 адам; 6 қалада 174 мың тұрғын тұрған.

1897 жылғы ана тілі бойынша халық санағының қорытындылары&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=968 |title=Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей |access-date=2009-03-02 |archive-date=2013-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017054749/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=968 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Уез
! [[Орыс тілі|орысша]]
! [[Башқұрт тілі|башқұртша]]
! [[Татар тілі|татарша]]
! [[украин тілі|украинша]]
! [[Эрзя тілі|мордваша]]
! [[Мишәр диалекті|мишәрша]] және &lt;br&gt;[[Типтерлер|типтерше]]
! [[Чуваш тілі|чувашша]]
! [[Қазақ тілі|қазақша]]
|-
| Жалпы губерния бойынша
| 70,4 %
| 15,9 %
| 5,8 %
| 2,6 %
| 2,4 %
| 1,4 %
| …
| …
|-
| Верхнеуральск
| 65,5 %
| 19,7 %
| 5,4 %
| …
| 1,3 %
| …
| …
| …
|-
| Орынбор
| 68,4 %
| 10,2 %
| 8,6 %
| 5,4 %
| 4,7 %
| 7,1 %
| …
| …
|-
| Жаманқала
| 40,1 %
| 42,8 %
| 6,8 %
| 4,3 %
| 3,7 %
| …
| 1,0 %
| …
|-
| Троицк
| 82,2 %
| 7,4 %
| 7,4 %
| …
| …
| …
| …
| 1,1 %
|-
| Челябі
| 85,1 %
| 12,3 %
| …
| …
| …
| …
| …
| …
|}

== Климаты ==
Климаты континенттік: жазы аптап ыстық болғанымен, қуаң әрі қатаң. Орынбор қаласында (51°45′ с. е.) орташа температурасы 1–3,6° аралығында болады.

== Пайдалы қазбалары ==
Минералдық ресурстарға бай. 1903 жылы өндірілген пайдалы қазбалардың мөлшері: алтын — 278 пұт, мыс кені — 7 млн тонна, марганец — 1 млн тонна, темір кені (шойын, темір және болат түрінде) — 118 млн тонна, тас тұзы — 36 млн тонна. Өзендері: Жайық, Сақмара және Еділ өзені алабына жататын Белая өзені; сондай-ақ Тобыл, Ертіс және олардың салалары. Губернияның шығысындағы далалы бөлігінде 1500-ге жуық көл болды. Олардың 100-ге жуығы ащы-тұзды, ал қалғандары балыққа бай болды.

== Ауыл шаруашылығы ==
Жердің 72%-ы казактар мен шаруаларға (оның ішінде башқұрттарға), 14%-ы жеке меншік иелеріне, 4%-ы қазына мен енші иеліктеріне, ал 10%-ы зауыттарға, компанияларға және басқа да жер иеленушілерге тиесілі болды. Егіншілік: егістік жерлер губерния аумағының 30%-ын, ал ормандар 20%-ын алып жатты. Негізінен жаздық бидай, сұлы, қарабидай, арпа және басқа да дақылдар өсірілді. Мал шаруашылығы кеңінен дамыды, әсіресе башқұрттар арасында. 1906 жылы губерниядағы мал саны: жылқы — 1 019 мың, ірі қара — 1 095 мың, қой — 1 459 мың, шошқа — 143 мың, түйе — 1 мыңға дейін болды.

== Өнеркәсіп ==
Майдагерлік кәсіптер: негізінен мал шаруашылығы өнімдерін өңдеумен айналысты (жүннен мата өндіру, ешкі түбітінен шәлі тоқу және т.б.). Тау-кен кәсіпорындарын қоспағанда, фабрикалар мен зауыттардың саны — 189. Олардың жалпы өндіріс көлемі 14 млн рубльді құрады. Соның ішінде Орынбор қаласындағы өндіріс көлемі 6 млн рубл болды. Өндірістің неғұрлым ірі салалары: ұн тарту өндірісі — 6 млн рубл, мал сою және май өндіру — 1,7 млн рубл, тері өңдеу — 900 мың рубл, жүн жуу — 526 мың рубл және басқа да өндіріс салалары.

== Сауда ==
Нан және мал шаруашылығы өнімдері өткізілді, Орта Азиямен кең көлемде айырбас саудасы жүргізілді (сауда айналымы 10 млн рублге дейін жетті). Орынбор, Троицк және Жаманқала маңында ірі айырбас аулалары орналасты. Сібір теміржолының 495 шақырым бөлігі Орынбор губерниясының аумағы арқылы өтті.

== Білім беру ==
1905 жылы оқу орындарының саны — 1690, оның ішінде 12-сі орта оқу орындары болды. Бұл оқу орындарында 97 212 оқушы білім алды. Сауатты халықтың үлесі — 20% болды.

== Сілтеме ==
* Оренбургская губерния // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Оренбург // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Оренбургская губерния : [арх. 8 октября 2022] / Д. А. Сафонов // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
* Р. Г. Буканова. Оренбургская губерния // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : Башкирская энциклопедия, 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-306-8.
* Уфимская губерния : [арх. 5 октября 2022] // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
* С. Г. Синенко. [https://posredi.ru/enc_n_namestnichestvo_uf.html Наместничество Уфимское] // Уфа старая и новая : популярная иллюстрированная энциклопедия. — Уфа : Государственное республиканское издательство «Башкортостан», 2007. — 272 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-8258-0236-7.
* {{cite web |title =Список населённых мест. Ч. II. Оренбургская губерния, 1866|url =http://elib.shpl.ru/nodes/17363|url-status =live}}
* [https://new.runivers.ru/maps/podratlas/39 Карта Уфимской и Оренбургской губерний из «Атласа» А. А. Ильина 1876 года] (runivers.ru сайтында Google іздеу жүйесін пайдаланып қарау)
* [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/11462-28-orenburgskaya-guberniya-statistika-rossiyskoy-imperii-16-vyp-3#page/1/mode/grid/zoom/1 Оренбургская губерния. — (Статистика Российской империи; 16. вып. 3)] — СПб., 1890.
* [http://book-olds.ru/BookLibrary/28001-Pam-kn-Orenburgskoy-gub.html Библиотека Царское Село] (Орынбор губерниясының тарихына арналған кітаптар, естелік кітапшалар және мекенжай күнтізбелері)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Орынбор губерниясы]]
[[Санат:Орынбор облысының тарихы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Башқұртстан тарихы]]</text>
      <sha1>khsuig7dqa5pemff4tuzs60l970wx67</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657811</id>
      <parentid>3657808</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T13:11:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әкімшілік бөлінісі */</comment>
      <origin>3657811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47320" sha1="rkn5nk0m3uyhrybscd2wyv0qqnpqjkx" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Орынбор губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 094.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of arms of Orenburg Governorate 1867.svg
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Орынбор
|lat_deg = 51|lat_min = 46|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 55|lon_min = 06|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 12 желтоқсан 1796
|Жойылды             = 14 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 166 710,9 шаршы шақырым
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 600 145 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               = Orenburg in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Orenburgskaya gubernia.jpg
|Карта2 ені          = 
|дейін               = Үфі наменгерлігі
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Үфі губерниясы
|к2                   = Орынбор өлкесі
|к3                   = Орта Еділ облысы
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Orenburg Governorate
}} 
'''Орынбор губерниясы''' ({{lang-ru|Оренбургская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1796–1928 жылдары болған тарихи әкімшілік-аумақтық бірлік. 1797–1802 және 1865–1928 жылдары губернияның әкімшілік орталығы — [[Орынбор]] қаласы, ал 1802–1865 жылдары — [[Үфі]] қаласы болды.

Губерия 1796 жылы император [[I Павел|І Павелдің]] жарлығымен [[Үфі наменгерлігі|Үфі наменгерлігін]] қайта құру негізінде құрылып, 1928 жылы таратылды.

== Географиясы ==
Орынбор губерниясы Ресейдің Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында орналасты. Оның аумағы 1847 жылы 372 989 км², 1905 жылы 189 717 км²&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://geo.1sept.ru/view_article.php?ID=200101502|title=С.А.ТАРХОВ Изменение административно-территориального деления России за последние 300 лет|archive-url=https://www.webcitation.org/61AP9fCt9?url=http://geo.1september.ru/2001/15/2.htm|archive-date=2011-08-24}}&lt;/ref&gt;, ал 1926 жылы 67 989 км²&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_26.php?reg=269|title=Всесоюзная перепись населения 1926 г. РСФСР и её регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население.|lang=ru|access-date=2011-09-18|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304111341/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_26.php?reg=271|url-status=live}}&lt;/ref&gt; болды.

[[Оңтүстік Орал]] таулары губернияның аумағын кесіп өтіп, жекелеген шыңдарының, соның ішінде [[Жамантау (тау)|Жамантаудың]], биіктігі 1640 метрге дейін жетті. Таулардың беткейлері орманмен көмкерілген, орман алқабы 2 мың км²-ге дейін жетті. Губернияның шығысындағы азиялық бөлігі мен оңтүстігі дала аймағына жатады. Таулы өңірлердің топырағы — тасты, ал далалы жерлердің топырағы — қара топырақ болды.

== Тарихы ==
Алғашқы кезеңдерде өлкенің тұрғындары ирантілдес тайпалар ([[Скифтер|скифтер]], [[Сарматтар|сарматтар]], [[Сақтар|сақтар]], [[Массагеттер|массагеттер]], [[Сабирлер|сабирлер]]), кейінірек фин-угор тайпалары ([[Мажарлар|мадьярлар]]) болды. Страленберг пен Гумбольдт өлкенің ежелгі тұрғындары — [[Башқұрттар|башқұрттарды]] «фин тайпасына» жатқызған және олар уақыт өте келе «[[Түркілер|түркілік сипатқа]]» ие болды деп есептеген. XIII ғасырда [[Моңғол империясы|моңғолдар]] [[Тарихи Башқұртстан]] мен [[Еділ]] және [[Жайық]] аралығындағы жерлерді жаулап алды. Бұл аумақтар кейін [[Қазан хандығы|Қазан]] және [[Астрахан хандығы|Астрахан]] хандықтарына, сондай-ақ [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасына]] тәуелді болды.

XVII ғасырдың екінші жартысында [[Ресей патшалығы]] Орал өңіріндегі ықпалын күшейтіп, қазіргі облыс аумағын біртіндеп өзіне қарата бастады. Орал мен Еділ өзендерінің аралығында Үлкен Ноғай Ордасының көшпелі тайпалары қоныстанды. Олардың ішінде [[Ноғайлар|ноғайлар]] басқаларына қарағанда күшті әрі дәулетті саналып, Жайықтың төменгі ағысы бойындағы бүкіл аумақты иеленді. Орынбор уезінің көп бөлігі, Жаманқала, Верхнеуральск және Троицк уездерінің бүкіл аумағы, Челябі уезінің бір бөлігі, сондай-ақ Пермь губерниясының Шадринск, Екатеринбург және Красноуфимск уездері мен Үфі губерниясының басым бөлігі [[Тарихи Башқұртстан|Башқұртстан]] деп аталып, башқұрттар мекендеген өлкені құрады.

Олардың оңтүстік-шығысында, далада, сол кезде едәуір күшті болған әрі [[Ташкент]], [[Самарқан]] және басқа да қалаларды иеленген [[Қазақтар|қырғыз-қайсақтар (қазақтар)]] ордалары көшіп-қонып жүрді. Түркі ордалары мен ноғайлар өзара алауыздықтар мен ішкі қақтығыстардың салдарынан әлсіреді, ал қырғыздар бұл жерлерден шалғай орналасуына байланысты ықпалы әлсіз болды. Ішкі рулық алауыздықтардан әлсіреген және қырғыз-қайсақтардың шапқыншылықтарына ұшыраған башқұрттар Ресей патшалығына тікелей вассалдық тәуелділігін мойындауды жөн көрді.

Орыстар арасынан Жайық жағалауына алғаш қоныстанушылар Грозныйдың жазалау шараларынан қашқан және Ресейде қалыптасқан тәртіпке наразы болған адамдар еді. [[I Пётр|І Петр]] Ресейдің оңтүстік-шығыстағы билігі нығайғаннан кейін Орта Азиямен сауда-саттықты дамыту қажет екенін алдын ала болжап, қазіргі Орынбор өлкесін Азияға апаратын кең қақпа деп санады. Алайда оның жоспарларын жүзеге асыру императрица [[Анна Иоанновна]] тұсында ғана басталды. Өлкені алғашқы ұйымдастырушылар [[Иван Кириллович Кириллов|И. К. Кирилов]] (1735–1737), [[Василий Никитич Татищев|В. Н. Татищев]] (1737–1739) және [[Иван Иванович Неплюев|И. И. Неплюев]] (1742) болды. Бекіністер желісі салына бастаған кезде губерниядағы орыс халқының негізгі бөлігін [[Казактар|казактар]] құрады.

1744 жылы 15 наурызда [[Орынбор губерниясы (1744—1781)|Орынбор губерниясы]] құрылды. Оның құрамына [[Сібір губерниясы|Сібір губерниясының]] [[Есет провинциясы]], [[Үфі провинциясы]] және [[Орынбор экспедициясы|Орынбор комиссиясы]] кірді. 1744 жылы 16 (27) сәуірде [[Тольятти|Ставрополь бекінісі]] Орынбор губерниясының қарамағына берілді. 1752 жылы губерния құрамына Астрахан губерниясынан [[Атырау|Гурьев]] қалашығы, ал 1773 жылы [[Қазан губерниясы|Қазан губерниясынан]] [[Самара]] қаласы қосылды.

1775 жылғы қазан айындағы жағдай бойынша губерния мынадай провинциялардан тұрды:
* Орынбор провинциясы
* Ставрополь провинциясы
* Есет провинциясы
* Үфі провинциясы

1781 жылдың соңында Орынбор губерниясы [[Пермь наменгерлігі|Пермь наменгерлігінің]] [[Челябі уезі|Челябі уезін]] қосу арқылы [[Үфі наменгерлігі]] болып қайта құрылды. Жаңа наменгерліктің орталығы [[Үфі]] қаласы болды. Ол Үфі және Орынбор облыстарына бөлінді.

Үфі облысына 8 уез қосылды:
* Үфі уезі
* Бөрі уезі
* Минзелі уезі
* Бүгілме уезі
* Бұқарыслан уезі
* Белебей уезі
* Стерлітармақ уезі
* Челябі уезі

Орынбор облысына 4 уез қосылды:
* Орынбор уезі
* Верхнеуральск уезі
* Бұзаулық уезі
* Сергиевск уезі

Бұл ретте [[Атырау|Гурьев]] және [[Орал]] қалалары [[Астрахан губерниясы|Астрахан губерниясына]] берілді.

1796 жылы [[Үфі наменгерлігі]] Орынбор губерниясы болып қайта аталды. 1797 жылғы 23 наурызда әкімшілік орталық [[Үфі|Үфіден]] [[Орынбор|Орынборға]] көшіріліп, онда губерниялық басқарма, сот палатасы, қазына палатасы және басқа да мемлекеттік мекемелер қайта құрылды. 1802 жылы Үфі қаласы Орынбордың орнына қайтадан губерниялық қала болып белгіленді. 1850 жылы [[Самара губерниясы]] құрылған кезде Орынбор губерниясының Бүгілме, Бұқарыслан және Бұзаулық уездері жаңа губернияның құрамына берілді.

1865 жылғы 5 (17) мамырда император [[II Александр (Ресей)|ІІ Александрдың]] жарлығымен Орынбор губерниясы екі губернияға — [[Үфі губерниясы|Үфі]] және Орынбор губернияларына бөлінді. Осы ретте бұған дейін жалпы губерниялық басқаруға бағынбаған [[Орынбор казак әскері]] губерния құрамына енгізіліп, губерния губернаторы сонымен бірге әскердің — наказной [[Атаман|атаманы]] болып тағайындалды. Сол жылы өздерінің ерекше — кантондық және жұрттық басқару жүйесі болған башқұрттар да басқа шаруалар сияқты жалпы губерниялық басқаруға бағындырылды.

1868 жылға дейін Орынбор казак әскері 12 [[Полк|полкке]] және әскери округтерге бөлінді. Кейін әскери округтер — бөлімдер болып қайта аталып, округ басшылары — бөлім атамандары деп аталды. Үш атамандық болды: біріншісі — Орынборда және ішінара Орынбор уезінде, екіншісі — Жаманқала және Верхнеуральск уездерінде, үшіншісі — Троицк және Челябі уездерінде орналасты.

Орынбор губерниясы [[1891–1892 жылдардағы ашаршылық (Ресей)|1891–1892 жылдардағы аштықтан]] қатты зардап шеккен деп танылған 17 өңірдің қатарына кірді.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1919 жылы 27 тамызда Орынбор губерниясының құрамындағы Троицк және Челябі уездері [[Челябі губерниясы|Челябі губерниясының]] құрамына берілді, ал Верхнеуральск уезі [[Башқұрт Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Башқұрт Кеңестік Республикасы]] мен Челябі губерниясы арасында бөлінді.

1920 жылы тамызда Орынбор губерниясы РКФСР құрамында жаңадан құрылған, астанасы Орынбор қаласы болған автономия — [[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы|Қырғыз АКСР-інің]] құрамына кірді. Көп ұзамай Орынбор губерниясы [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай губерниясымен]] біріктіріліп, [[Орынбор-Торғай губерниясы|Орынбор-Торғай губерниясын]] құрады. Алайда бір жылдан кейін, 1921 жылғы 8 желтоқсандағы БОАК қаулысымен Орынбор губерниясы қайтадан дербес губерния болып бөлінді. Оның құрамына Орынбор және Жаманқала уездері кірді.

1922 жылы маусымда ''Исаево-Дедовский уезі'' құрылып, 1923 жылы Каширин уезі болып қайта аталды.

1925 жылы маусымда автономия [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР-і]] болып қайта аталып, оның астанасы [[Қызылорда|Қызылордаға]] көшірілді. Сол жылғы шілдеде Орынбор губерниясы автономия құрамынан шығарылып, тікелей РКФСР-ға бағындырылды. 1927 жылы губернияда аудандар құрылды.

1928 жылы 14 мамырда Орынбор губерниясы таратылып, оның аумағы [[Орта Еділ облысы|Орта Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Елтаңбасы ==
== Әкімшілік бөлінісі ==
[[Сурет:Оренбург. Карта Оренбургской губернии. Почтовая открытка.jpg|thumb|right|250px|Орынбор губерниясының 1865–1919 жылдардағы әкімшілік бөлінісінің картасы]]
1865-1919 жылдар аралығында Орынбор губерниясының құрамына 5 уез кірді:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! №
! Уез
! Уездік қала
! Уездік қаланың&lt;br /&gt; елтаңбасы
! Ауданы, &lt;br&gt; [[Шақырым|шақырым]]&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! Тұрғыны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=28|title=Демоскоп Weekly. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии)|access-date=2009-11-03|archive-date=2013-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203004404/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=28|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt; ([[1897 жыл|1897]]), адам
|-
| 1
| [[Верхнеуральск уезі|Верхнеуральск]]
| [[Верхнеуральск]] (11 095 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Verkhneuralsk COA (Orenburg Governorate) (1867).png|42x42px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |43 768,5
| style=&quot;text-align:right&quot; |223 245
|-
| 2
| [[Орынбор уезі|Орынбор]]
| [[Орынбор]] (72 425 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Orenburg COA (Orenburg Governorate) (1782).gif|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |32 691,1
| style=&quot;text-align:right&quot; |555 653
|-
| 3
| [[Жаманқала уезі|Жаманқала]]
| [[Жаманқала]] (14 016 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Орск проект герба (1875).gif|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |40 806,5
| style=&quot;text-align:right&quot; |206 944
|-
| 4
| [[Троицк уезі|Троицк]]
| [[Троицк (Челябі облысы)|Троицк]] (23 299 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Troitsk COA (Orenburg Governorate) (1867).gif|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |20 551,1
| style=&quot;text-align:right&quot; |201 231
|-
| 5
| [[Челябі уезі|Челябі]]
| [[Челябі]] (19 998 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Chelyabinsk COA (Orenburg Governorate) (1864).png|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |28 893,7
| style=&quot;text-align:right&quot; |413 072
|}

;Уезден тыс қала
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! №
! Қала
! Тұрғыны
! Кіреді
! Елтаңба
|-
| 1
| [[Соль-Илецк|Илецкая Защита]]
| 11 768 адам
| Орынбор уезі
| [[Сурет:Coat of Arms of Iletsk project (1854).png|41x41px]]
|-
|}

[[Сурет:Карта волостей Оренбургской губернии.jpg|thumb|right|250px|Орынбор губерниясының болыстары]]
1923 жылғы 15 мамырдағы жағдай бойынша губерния 42 болысқа бөлінген 8 ауданнан тұрды: Илецкий, Исаево-Дедовский, Краснохолмский, Орынбор, Жаманқала, Петровский, Покровский және Шарлық-Михайловский аудандары.

1924 жылғы 1 шілдедегі жағдай бойынша губерния 36 болысқа бөлінген 3 уезден тұрды: Орынбор, Жаманқала және Каширин уездері.

1927 жылы 30 мамырда губернияда 16 ауданнан тұратын жаңа әкімшілік-аумақтық бөлініс енгізілді.

== Губерния жетекшілігі ==
=== Әскери губернаторлар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Осип Андреевич Игельстром|Игельстром Осип Андреевич]]
| барон, инфантерия генералы 
| &lt;center&gt;1784—1792 және 1795—1798&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Бахметев|Бахметев Николай Николаевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1798—1803&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Семенович Волконский|Волконский Григорий Семенович]]
| кінәз, атты әскер генералы
| &lt;center&gt;1803—1817&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Кириллович Эссен|Эссен Петр Кириллович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;19.01.1817—07.02.1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Евгений Александрович Головин|Головин Евгений Александрович]]
| генерал-адъютант, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;07.02.1830—21.04.1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Петрович Сухтелен|Сухтелен Павел Петрович]]
| генерал-адъютант, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;21.04.1830—15.04.1833&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Алексеевич Перовский|Перовский Василий Алексеевич]]
| генерал-адъютант, генерал-майор
| &lt;center&gt;15.04.1833—07.05.1842 және 1851—1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Афанасьевич Обручев (генерал)|Обручев Владимир Афанасьевич]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;10.05.1842—20.03.1851&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Андреевич Катенин|Катенин Александр Андреевич]]
| генерал-адъютант
| &lt;center&gt;1857—1860&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Павлович Безак|Безак Александр Павлович]]
| генерал-адъютант
| &lt;center&gt;1860—1864&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Андреевич Крыжановский|Крыжановский Николай Андреевич]]
| генерал-адъютант
| &lt;center&gt;1864—1881&lt;/center&gt;
|}

=== Губернаторлар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Иван Иванович Неплюев|Неплюев Иван Иванович]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;1744—1758&lt;/center&gt;
|-
| [[Афанасий Романович Давыдов|Давыдов Афанасий Романович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1758—1762&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Васильевич Волков (губернатор)|Волков Дмитрий Васильевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1763—1764&lt;/center&gt;
|-
| [[Авраам Артамонович Путятин|Путятин Авраам Артамонович]]
| кінәз, генерал-поручик
| &lt;center&gt;1764—1768&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Андреевич Рейнсдорп|Рейнсдорп Иван Андреевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1768—1781&lt;/center&gt;
|-
| Үфі наменгерлігінің құрамында
|
| &lt;center&gt;1781—1796&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Михайлович Баратаев|Баратаев Иван Михайлович]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;1797—28.09.1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Онуфриевич Курис|Курис Иван Онуфриевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1799—27.06.1800&lt;/center&gt;
|-
| [[Карл Иванович Глазенап|Глазенап Карл Иванович]]
| нақты статтық кеңесші (құпия кеңесші)
| &lt;center&gt;27.06.1800—1802&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Александрович Враский|Враский Алексей Александрович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1802—1806&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Григорьевич Фризель|Фризель Иван Григорьевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;1806— 03.04.1809&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Федотович Веригин|Веригин Михаил Федотович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;03.04.1809—7.09.1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Андреевич Наврозов|Наврозов Матвей Андреевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;21.09.1811—1822&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Васильевич Нелидов|Нелидов Григорий Васильевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1822—1827&lt;/center&gt;
|-
| [[Иосиф Львович Дебу|Дебу Иосиф Львович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;07.06.1827—02.12.1832&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Васильевич Жуковский|Жуковский Николай Васильевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;02.12.1832—13.04.1835&lt;/center&gt;
|-
| [[Авксентий Павлович Гевлич|Гевлич Авксентий Павлович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;13.04.1835—29.05.1840&lt;/center&gt;
|-
| Бос орын
|
| &lt;center&gt;1840—29.05.1841&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Дмитриевич Талызин|Талызин Иван Дмитриевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;29.05.1841—14.05.1844&lt;/center&gt;
|-
| Бос орын
|
| &lt;center&gt;14.05.1844—30.03.1846&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Васильевич Балкашин (генерал)|Балкашин Николай Васильевич]]
| статтық кеңесші (нақты статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;30.03.1846—07.12.1851&lt;/center&gt;
|-
| [[Яков Владимирович Ханыков|Ханыков Яков Владимирович]]
| статтық кеңесші (нақты статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;07.12.1851—03.03.1856&lt;/center&gt;
|-
| [[Ипполит Михайлович Потулов|Потулов Ипполит Михайлович]]
| нақты статтық кеңесші, м.а.
| &lt;center&gt;03.03.1856—14.02.1858&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Иванович Барановский|Барановский Егор Иванович]]
| нақты статтық кеңесші, м.а. (06.02.1859 бекітілген)
| &lt;center&gt;14.02.1858—23.06.1861&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Сергеевич Аксаков|Аксаков Григорий Сергеевич]]
| статтық кеңесші, м.а. (17.04.1862 бекітілген), нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;23.06.1861—11.06.1865&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Николаевич Боборыкин|Боборыкин Константин Николаевич]]
| полковник, м.а. (генерал-майор шеніне жоғарылатылып, бекітілді)
| &lt;center&gt;11.06.1865—11.03.1875&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Иванович Зенгбуш|Зенгбуш Егор Иванович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;11.03.1875—03.01.1878&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Иванович Астафьев|Астафьев Михаил Иванович]]
| генерал-майор (генерал-лейтенант)
| &lt;center&gt;16.02.1878—01.07.1884&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Алексеевич Маслаковец|Маслаковец Николай Алексеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;12.08.1884—21.01.1892&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Иванович Ершов (губернатор)|Ершов Владимир Иванович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;21.01.1892—04.08.1899&lt;/center&gt;
|-
| [[Яков Федорович Барабаш (генерал)|Барабаш Яков Федорович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;03.10.1899—02.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Федор Федорович Таубе|Таубе Федор Федорович]]
| генерал-майор, м.а.
| &lt;center&gt;02.1906—14.11.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Федорович Ожаровский|Ожаровский Владимир Федорович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;14.11.1906—04.09.1911&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Александрович Сухомлинов|Сухомлинов Николай Александрович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;04.09.1911—1915&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Степанович Тюлин|Тюлин Михаил Степанович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1915—1917&lt;/center&gt;
|}

=== Губерния ақсүйектерінің басшылары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| Булгаков Николай Михайлович
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1797—1803&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Федорович Моисеев|Моисеев Алексей Федорович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1803—1806&lt;/center&gt;
|-
| [[Степан Борисович Мертваго|Мертваго Степан Борисович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;1806—1808&lt;/center&gt;
|-
| [[Савва Федорович Осоргин|Осоргин Савва Федорович]]
| алқалық асессор
| &lt;center&gt;1808—1812&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Николаевич Пекарский|Пекарский Петр Николаевич]]
| майор
| &lt;center&gt;1812—1823&lt;/center&gt;
|-
| [[Степан Борисович Мертваго|Мертваго Степан Борисович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;1823—1825&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Дмитриевич Мордвинов|Мордвинов Александр Дмитриевич]]
| поручик
| &lt;center&gt;1825—1828&lt;/center&gt;
|-
| [[Гермоген Евграфович Пальчиков|Пальчиков Гермоген Евграфович]]
| подполковник
| &lt;center&gt;1828—1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Сергей Александрович Пальчиков|Пальчиков Сергей Александрович]]
| поручик
| &lt;center&gt;1830—1833&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Николаевич Тимашев|Тимашев Егор Николаевич]]
| полковник (генерал-майор)
| &lt;center&gt;03.02.1833—17.12.1844&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Дурасов|Дурасов Николай Николаевич]]
| камергер атағында, нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;27.01.1845—02.08.1862&lt;/center&gt;
|-
| [[Виктор Яковлевич Стобеус|Стобеус Виктор Яковлевич]]
| штабс-ротмистр
| &lt;center&gt;02.08.1862—05.05.1865&lt;/center&gt;
|-
| [[Ипполит Данилович Шотт|Шотт Ипполит Данилович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;05.05.1865—16.02.1884&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Чернов|Чернов Иван Васильевич]]
| отставкадағы генерал-майор
| &lt;center&gt;16.02.1884—18.02.1893&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Ипполитович Шотт|Шотт Лев Ипполитович]]
| титулдық кеңесші (статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;18.02.1893—03.05.1902&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Александрович Тимашев|Тимашев Александр Александрович]]
| отставкадағы гвардия полковнигі, шталмейстер
| &lt;center&gt;03.05.1902—01.01.1905&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Ипполитович Шотт|Шотт Лев Ипполитович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;26.02.1905—1917&lt;/center&gt;
|}
=== Вице-губернаторлар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Федор Захарович Кривошеий|Кривошеий Федор Захарович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;13.12.1800—1804&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Степанович Романовский|Романовский Николай Степанович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1804—1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Илья Федорович Федоров|Федоров Илья Федорович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1811—1818&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Аркадьевич Всеволодский|Всеволодский Дмитрий Аркадьевич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;1818—19.07.1819&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Никитович Сушков|Сушков Михаил Никитович]]
| статтық кеңесші, камер-юнкер
| &lt;center&gt;19.07.1819—1821&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Дмитриевич Кирьяков|Кирьяков Николай Дмитриевич]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1821—1828&lt;/center&gt;
|-
| [[Порфирий Васильевич Безобразов|Безобразов Порфирий Васильевич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;31.03.1828—1834&lt;/center&gt;
|-
| Лавров Василий Иванович
| V сыныпты шенеунік
| &lt;center&gt;20.04.1834—10.07.1836&lt;/center&gt;
|-
| [[Капитон Афанасьевич Случевский|Случевский Капитон Афанасьевич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;10.07.1836—01.01.1838&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Никифорович Григорьев|Григорьев Константин Никифорович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;05.09.1838—21.09.1841&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Андреевич Македонский|Македонский Алексей Андреевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;21.09.1841—28.04.1852&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Сергеевич Аксаков|Аксаков Григорий Сергеевич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;28.04.1852—18.06.1853&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Иванович Барановский|Барановский Егор Иванович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;18.06.1853—05.04.1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Евгений Александрович Кудрявцев|Кудрявцев Евгений Александрович]]
| алқалық кеңесші (статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;18.10.1857—06.09.1862&lt;/center&gt;
|-
| [[Филадельф Васильевич Каразин|Каразин Филадельф Васильевич]]
| статтық кеңесші (нақты статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;16.11.1862—22.03.1863&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Петрович Беляев|Беляев Василий Петрович]]
| статтық кеңесші (нақты статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;22.03.1863—11.06.1865&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Разумникович Жуков|Жуков Василий Разумникович]]
| сарай кеңесшісі, м. а. (1868 ж. 21 маусымда статтық кеңесші шеніне жоғарылатылып, бекітілді.), (нақты статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;11.06.1865—11.07.1880&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Викторович Лукошков|Лукошков Василий Викторович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;15.09.1880—11.04.1885&lt;/center&gt;
|-
| [[Асинкрит Асинкритович Ломачевский|Ломачевский Асинкрит Асинкритович]]
| полковник (генерал-майор)
| &lt;center&gt;15.04.1885—20.04.1895&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Николаевич Соколовский|Соколовский Иван Николаевич]]
| полковник
| &lt;center&gt;27.04.1895—09.12.1901&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Михайлович Кауфман|Кауфман Алексей Михайлович]]
| полковник
| &lt;center&gt;31.01.1902—1904&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Эверсман|Эверсман Михаил Михайлович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;24.04.1904—02.11.1910&lt;/center&gt;
|-
| [[Аркадий Владимирович Сумароков|Сумароков Аркадий Владимирович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;02.11.1910—28.05.1912&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Орестович Тизенгаузен|Тизенгаузен Дмитрий Орестович]]
| барон, алқалық кеңесші (статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;28.05.1912—1914&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Анатольевич Пушкин|Пушкин Лев Анатольевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1914—1917&lt;/center&gt;
|}

== Тұрғындары ==
Халық саны — 1836 мың адам; халықтың тығыздығы — 1 км²-ге 10 адам; 6 қалада 174 мың тұрғын тұрған.

1897 жылғы ана тілі бойынша халық санағының қорытындылары&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=968 |title=Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей |access-date=2009-03-02 |archive-date=2013-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017054749/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=968 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Уез
! [[Орыс тілі|орысша]]
! [[Башқұрт тілі|башқұртша]]
! [[Татар тілі|татарша]]
! [[украин тілі|украинша]]
! [[Эрзя тілі|мордваша]]
! [[Мишәр диалекті|мишәрша]] және &lt;br&gt;[[Типтерлер|типтерше]]
! [[Чуваш тілі|чувашша]]
! [[Қазақ тілі|қазақша]]
|-
| Жалпы губерния бойынша
| 70,4 %
| 15,9 %
| 5,8 %
| 2,6 %
| 2,4 %
| 1,4 %
| …
| …
|-
| Верхнеуральск
| 65,5 %
| 19,7 %
| 5,4 %
| …
| 1,3 %
| …
| …
| …
|-
| Орынбор
| 68,4 %
| 10,2 %
| 8,6 %
| 5,4 %
| 4,7 %
| 7,1 %
| …
| …
|-
| Жаманқала
| 40,1 %
| 42,8 %
| 6,8 %
| 4,3 %
| 3,7 %
| …
| 1,0 %
| …
|-
| Троицк
| 82,2 %
| 7,4 %
| 7,4 %
| …
| …
| …
| …
| 1,1 %
|-
| Челябі
| 85,1 %
| 12,3 %
| …
| …
| …
| …
| …
| …
|}

== Климаты ==
Климаты континенттік: жазы аптап ыстық болғанымен, қуаң әрі қатаң. Орынбор қаласында (51°45′ с. е.) орташа температурасы 1–3,6° аралығында болады.

== Пайдалы қазбалары ==
Минералдық ресурстарға бай. 1903 жылы өндірілген пайдалы қазбалардың мөлшері: алтын — 278 пұт, мыс кені — 7 млн тонна, марганец — 1 млн тонна, темір кені (шойын, темір және болат түрінде) — 118 млн тонна, тас тұзы — 36 млн тонна. Өзендері: Жайық, Сақмара және Еділ өзені алабына жататын Белая өзені; сондай-ақ Тобыл, Ертіс және олардың салалары. Губернияның шығысындағы далалы бөлігінде 1500-ге жуық көл болды. Олардың 100-ге жуығы ащы-тұзды, ал қалғандары балыққа бай болды.

== Ауыл шаруашылығы ==
Жердің 72%-ы казактар мен шаруаларға (оның ішінде башқұрттарға), 14%-ы жеке меншік иелеріне, 4%-ы қазына мен енші иеліктеріне, ал 10%-ы зауыттарға, компанияларға және басқа да жер иеленушілерге тиесілі болды. Егіншілік: егістік жерлер губерния аумағының 30%-ын, ал ормандар 20%-ын алып жатты. Негізінен жаздық бидай, сұлы, қарабидай, арпа және басқа да дақылдар өсірілді. Мал шаруашылығы кеңінен дамыды, әсіресе башқұрттар арасында. 1906 жылы губерниядағы мал саны: жылқы — 1 019 мың, ірі қара — 1 095 мың, қой — 1 459 мың, шошқа — 143 мың, түйе — 1 мыңға дейін болды.

== Өнеркәсіп ==
Майдагерлік кәсіптер: негізінен мал шаруашылығы өнімдерін өңдеумен айналысты (жүннен мата өндіру, ешкі түбітінен шәлі тоқу және т.б.). Тау-кен кәсіпорындарын қоспағанда, фабрикалар мен зауыттардың саны — 189. Олардың жалпы өндіріс көлемі 14 млн рубльді құрады. Соның ішінде Орынбор қаласындағы өндіріс көлемі 6 млн рубл болды. Өндірістің неғұрлым ірі салалары: ұн тарту өндірісі — 6 млн рубл, мал сою және май өндіру — 1,7 млн рубл, тері өңдеу — 900 мың рубл, жүн жуу — 526 мың рубл және басқа да өндіріс салалары.

== Сауда ==
Нан және мал шаруашылығы өнімдері өткізілді, Орта Азиямен кең көлемде айырбас саудасы жүргізілді (сауда айналымы 10 млн рублге дейін жетті). Орынбор, Троицк және Жаманқала маңында ірі айырбас аулалары орналасты. Сібір теміржолының 495 шақырым бөлігі Орынбор губерниясының аумағы арқылы өтті.

== Білім беру ==
1905 жылы оқу орындарының саны — 1690, оның ішінде 12-сі орта оқу орындары болды. Бұл оқу орындарында 97 212 оқушы білім алды. Сауатты халықтың үлесі — 20% болды.

== Сілтеме ==
* Оренбургская губерния // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Оренбург // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Оренбургская губерния : [арх. 8 октября 2022] / Д. А. Сафонов // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
* Р. Г. Буканова. Оренбургская губерния // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : Башкирская энциклопедия, 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-306-8.
* Уфимская губерния : [арх. 5 октября 2022] // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
* С. Г. Синенко. [https://posredi.ru/enc_n_namestnichestvo_uf.html Наместничество Уфимское] // Уфа старая и новая : популярная иллюстрированная энциклопедия. — Уфа : Государственное республиканское издательство «Башкортостан», 2007. — 272 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-8258-0236-7.
* {{cite web |title =Список населённых мест. Ч. II. Оренбургская губерния, 1866|url =http://elib.shpl.ru/nodes/17363|url-status =live}}
* [https://new.runivers.ru/maps/podratlas/39 Карта Уфимской и Оренбургской губерний из «Атласа» А. А. Ильина 1876 года] (runivers.ru сайтында Google іздеу жүйесін пайдаланып қарау)
* [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/11462-28-orenburgskaya-guberniya-statistika-rossiyskoy-imperii-16-vyp-3#page/1/mode/grid/zoom/1 Оренбургская губерния. — (Статистика Российской империи; 16. вып. 3)] — СПб., 1890.
* [http://book-olds.ru/BookLibrary/28001-Pam-kn-Orenburgskoy-gub.html Библиотека Царское Село] (Орынбор губерниясының тарихына арналған кітаптар, естелік кітапшалар және мекенжай күнтізбелері)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Орынбор губерниясы]]
[[Санат:Орынбор облысының тарихы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Башқұртстан тарихы]]</text>
      <sha1>rkn5nk0m3uyhrybscd2wyv0qqnpqjkx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657820</id>
      <parentid>3657811</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T13:20:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Елтаңбасы */</comment>
      <origin>3657820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50595" sha1="0jlaobw5t4z7rimrne925odfgd9wdm9" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Орынбор губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 094.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of arms of Orenburg Governorate 1867.svg
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Орынбор
|lat_deg = 51|lat_min = 46|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 55|lon_min = 06|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 12 желтоқсан 1796
|Жойылды             = 14 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 166 710,9 шаршы шақырым
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 600 145 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               = Orenburg in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Orenburgskaya gubernia.jpg
|Карта2 ені          = 
|дейін               = Үфі наменгерлігі
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Үфі губерниясы
|к2                   = Орынбор өлкесі
|к3                   = Орта Еділ облысы
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Orenburg Governorate
}} 
'''Орынбор губерниясы''' ({{lang-ru|Оренбургская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1796–1928 жылдары болған тарихи әкімшілік-аумақтық бірлік. 1797–1802 және 1865–1928 жылдары губернияның әкімшілік орталығы — [[Орынбор]] қаласы, ал 1802–1865 жылдары — [[Үфі]] қаласы болды.

Губерия 1796 жылы император [[I Павел|І Павелдің]] жарлығымен [[Үфі наменгерлігі|Үфі наменгерлігін]] қайта құру негізінде құрылып, 1928 жылы таратылды.

== Географиясы ==
Орынбор губерниясы Ресейдің Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында орналасты. Оның аумағы 1847 жылы 372 989 км², 1905 жылы 189 717 км²&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://geo.1sept.ru/view_article.php?ID=200101502|title=С.А.ТАРХОВ Изменение административно-территориального деления России за последние 300 лет|archive-url=https://www.webcitation.org/61AP9fCt9?url=http://geo.1september.ru/2001/15/2.htm|archive-date=2011-08-24}}&lt;/ref&gt;, ал 1926 жылы 67 989 км²&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_26.php?reg=269|title=Всесоюзная перепись населения 1926 г. РСФСР и её регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население.|lang=ru|access-date=2011-09-18|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304111341/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_26.php?reg=271|url-status=live}}&lt;/ref&gt; болды.

[[Оңтүстік Орал]] таулары губернияның аумағын кесіп өтіп, жекелеген шыңдарының, соның ішінде [[Жамантау (тау)|Жамантаудың]], биіктігі 1640 метрге дейін жетті. Таулардың беткейлері орманмен көмкерілген, орман алқабы 2 мың км²-ге дейін жетті. Губернияның шығысындағы азиялық бөлігі мен оңтүстігі дала аймағына жатады. Таулы өңірлердің топырағы — тасты, ал далалы жерлердің топырағы — қара топырақ болды.

== Тарихы ==
Алғашқы кезеңдерде өлкенің тұрғындары ирантілдес тайпалар ([[Скифтер|скифтер]], [[Сарматтар|сарматтар]], [[Сақтар|сақтар]], [[Массагеттер|массагеттер]], [[Сабирлер|сабирлер]]), кейінірек фин-угор тайпалары ([[Мажарлар|мадьярлар]]) болды. Страленберг пен Гумбольдт өлкенің ежелгі тұрғындары — [[Башқұрттар|башқұрттарды]] «фин тайпасына» жатқызған және олар уақыт өте келе «[[Түркілер|түркілік сипатқа]]» ие болды деп есептеген. XIII ғасырда [[Моңғол империясы|моңғолдар]] [[Тарихи Башқұртстан]] мен [[Еділ]] және [[Жайық]] аралығындағы жерлерді жаулап алды. Бұл аумақтар кейін [[Қазан хандығы|Қазан]] және [[Астрахан хандығы|Астрахан]] хандықтарына, сондай-ақ [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасына]] тәуелді болды.

XVII ғасырдың екінші жартысында [[Ресей патшалығы]] Орал өңіріндегі ықпалын күшейтіп, қазіргі облыс аумағын біртіндеп өзіне қарата бастады. Орал мен Еділ өзендерінің аралығында Үлкен Ноғай Ордасының көшпелі тайпалары қоныстанды. Олардың ішінде [[Ноғайлар|ноғайлар]] басқаларына қарағанда күшті әрі дәулетті саналып, Жайықтың төменгі ағысы бойындағы бүкіл аумақты иеленді. Орынбор уезінің көп бөлігі, Жаманқала, Верхнеуральск және Троицк уездерінің бүкіл аумағы, Челябі уезінің бір бөлігі, сондай-ақ Пермь губерниясының Шадринск, Екатеринбург және Красноуфимск уездері мен Үфі губерниясының басым бөлігі [[Тарихи Башқұртстан|Башқұртстан]] деп аталып, башқұрттар мекендеген өлкені құрады.

Олардың оңтүстік-шығысында, далада, сол кезде едәуір күшті болған әрі [[Ташкент]], [[Самарқан]] және басқа да қалаларды иеленген [[Қазақтар|қырғыз-қайсақтар (қазақтар)]] ордалары көшіп-қонып жүрді. Түркі ордалары мен ноғайлар өзара алауыздықтар мен ішкі қақтығыстардың салдарынан әлсіреді, ал қырғыздар бұл жерлерден шалғай орналасуына байланысты ықпалы әлсіз болды. Ішкі рулық алауыздықтардан әлсіреген және қырғыз-қайсақтардың шапқыншылықтарына ұшыраған башқұрттар Ресей патшалығына тікелей вассалдық тәуелділігін мойындауды жөн көрді.

Орыстар арасынан Жайық жағалауына алғаш қоныстанушылар Грозныйдың жазалау шараларынан қашқан және Ресейде қалыптасқан тәртіпке наразы болған адамдар еді. [[I Пётр|І Петр]] Ресейдің оңтүстік-шығыстағы билігі нығайғаннан кейін Орта Азиямен сауда-саттықты дамыту қажет екенін алдын ала болжап, қазіргі Орынбор өлкесін Азияға апаратын кең қақпа деп санады. Алайда оның жоспарларын жүзеге асыру императрица [[Анна Иоанновна]] тұсында ғана басталды. Өлкені алғашқы ұйымдастырушылар [[Иван Кириллович Кириллов|И. К. Кирилов]] (1735–1737), [[Василий Никитич Татищев|В. Н. Татищев]] (1737–1739) және [[Иван Иванович Неплюев|И. И. Неплюев]] (1742) болды. Бекіністер желісі салына бастаған кезде губерниядағы орыс халқының негізгі бөлігін [[Казактар|казактар]] құрады.

1744 жылы 15 наурызда [[Орынбор губерниясы (1744—1781)|Орынбор губерниясы]] құрылды. Оның құрамына [[Сібір губерниясы|Сібір губерниясының]] [[Есет провинциясы]], [[Үфі провинциясы]] және [[Орынбор экспедициясы|Орынбор комиссиясы]] кірді. 1744 жылы 16 (27) сәуірде [[Тольятти|Ставрополь бекінісі]] Орынбор губерниясының қарамағына берілді. 1752 жылы губерния құрамына Астрахан губерниясынан [[Атырау|Гурьев]] қалашығы, ал 1773 жылы [[Қазан губерниясы|Қазан губерниясынан]] [[Самара]] қаласы қосылды.

1775 жылғы қазан айындағы жағдай бойынша губерния мынадай провинциялардан тұрды:
* Орынбор провинциясы
* Ставрополь провинциясы
* Есет провинциясы
* Үфі провинциясы

1781 жылдың соңында Орынбор губерниясы [[Пермь наменгерлігі|Пермь наменгерлігінің]] [[Челябі уезі|Челябі уезін]] қосу арқылы [[Үфі наменгерлігі]] болып қайта құрылды. Жаңа наменгерліктің орталығы [[Үфі]] қаласы болды. Ол Үфі және Орынбор облыстарына бөлінді.

Үфі облысына 8 уез қосылды:
* Үфі уезі
* Бөрі уезі
* Минзелі уезі
* Бүгілме уезі
* Бұқарыслан уезі
* Белебей уезі
* Стерлітармақ уезі
* Челябі уезі

Орынбор облысына 4 уез қосылды:
* Орынбор уезі
* Верхнеуральск уезі
* Бұзаулық уезі
* Сергиевск уезі

Бұл ретте [[Атырау|Гурьев]] және [[Орал]] қалалары [[Астрахан губерниясы|Астрахан губерниясына]] берілді.

1796 жылы [[Үфі наменгерлігі]] Орынбор губерниясы болып қайта аталды. 1797 жылғы 23 наурызда әкімшілік орталық [[Үфі|Үфіден]] [[Орынбор|Орынборға]] көшіріліп, онда губерниялық басқарма, сот палатасы, қазына палатасы және басқа да мемлекеттік мекемелер қайта құрылды. 1802 жылы Үфі қаласы Орынбордың орнына қайтадан губерниялық қала болып белгіленді. 1850 жылы [[Самара губерниясы]] құрылған кезде Орынбор губерниясының Бүгілме, Бұқарыслан және Бұзаулық уездері жаңа губернияның құрамына берілді.

1865 жылғы 5 (17) мамырда император [[II Александр (Ресей)|ІІ Александрдың]] жарлығымен Орынбор губерниясы екі губернияға — [[Үфі губерниясы|Үфі]] және Орынбор губернияларына бөлінді. Осы ретте бұған дейін жалпы губерниялық басқаруға бағынбаған [[Орынбор казак әскері]] губерния құрамына енгізіліп, губерния губернаторы сонымен бірге әскердің — наказной [[Атаман|атаманы]] болып тағайындалды. Сол жылы өздерінің ерекше — кантондық және жұрттық басқару жүйесі болған башқұрттар да басқа шаруалар сияқты жалпы губерниялық басқаруға бағындырылды.

1868 жылға дейін Орынбор казак әскері 12 [[Полк|полкке]] және әскери округтерге бөлінді. Кейін әскери округтер — бөлімдер болып қайта аталып, округ басшылары — бөлім атамандары деп аталды. Үш атамандық болды: біріншісі — Орынборда және ішінара Орынбор уезінде, екіншісі — Жаманқала және Верхнеуральск уездерінде, үшіншісі — Троицк және Челябі уездерінде орналасты.

Орынбор губерниясы [[1891–1892 жылдардағы ашаршылық (Ресей)|1891–1892 жылдардағы аштықтан]] қатты зардап шеккен деп танылған 17 өңірдің қатарына кірді.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1919 жылы 27 тамызда Орынбор губерниясының құрамындағы Троицк және Челябі уездері [[Челябі губерниясы|Челябі губерниясының]] құрамына берілді, ал Верхнеуральск уезі [[Башқұрт Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Башқұрт Кеңестік Республикасы]] мен Челябі губерниясы арасында бөлінді.

1920 жылы тамызда Орынбор губерниясы РКФСР құрамында жаңадан құрылған, астанасы Орынбор қаласы болған автономия — [[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы|Қырғыз АКСР-інің]] құрамына кірді. Көп ұзамай Орынбор губерниясы [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай губерниясымен]] біріктіріліп, [[Орынбор-Торғай губерниясы|Орынбор-Торғай губерниясын]] құрады. Алайда бір жылдан кейін, 1921 жылғы 8 желтоқсандағы БОАК қаулысымен Орынбор губерниясы қайтадан дербес губерния болып бөлінді. Оның құрамына Орынбор және Жаманқала уездері кірді.

1922 жылы маусымда ''Исаево-Дедовский уезі'' құрылып, 1923 жылы Каширин уезі болып қайта аталды.

1925 жылы маусымда автономия [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР-і]] болып қайта аталып, оның астанасы [[Қызылорда|Қызылордаға]] көшірілді. Сол жылғы шілдеде Орынбор губерниясы автономия құрамынан шығарылып, тікелей РКФСР-ға бағындырылды. 1927 жылы губернияда аудандар құрылды.

1928 жылы 14 мамырда Орынбор губерниясы таратылып, оның аумағы [[Орта Еділ облысы|Орта Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Елтаңбасы ==
XIX ғасырдың бірінші жартысында Орынбор губерниясының елтаңбасы іс жүзінде 1782 жылы бекітілген Орынбор қаласының елтаңбасы болды. 1839 жылы уездік қалаларға арналған елтаңба нұсқалары пайда болып, оларда Үфі сусарының орнына Орынбор елтаңбасы бейнеленді.

Орынбор губерниясының жаңа елтаңбасы император ІІ Александрдың 1867 жылғы 12 қазандағы жарлығымен бекітілді. Бұл 1857 жылы қабылданған, әкімшілік-аумақтық бірліктердің әртүрлі мәртебесіне сәйкес елтаңбалардың құрылымын реттейтін жаңа ережелер негізінде бекітілген алғашқы губерниялық елтаңба болды. Елтаңбаның сипаттамасы:
{{cquote|Қызыл түсті қалқанда императорлық Ресей қыранымен безендірілген екі алтын ту айқастыра орналастырылған. Тулардың жоғарғы жағында алтын түсті грек-орыс кресті, ал төменгі жағында төңкерілген алтын жарты ай бейнеленген. Қалқанның күміс түсті басында көгілдір түсті сусар бейнеленген. Қалқан императорлық тәжбен көмкеріліп, Андрей таспасымен байланыстырылған алтын емен жапырақтарымен қоршалған.}}

&lt;gallery&gt;
Orenburg COA (Orenburg Governorate) (1782).gif|1782 жылғы Орынбор елтаңбасы
Герб Оренбургской губернии.png|Губернияның елтаңбасы (1800—1833 сурет)
Герб Российской Империи Оренбургской губернии (1856).png|Губернияның елтаңбасы (1856 сурет)
Оренбургская губерния изд.Сукачова.jpg|Губернияның елтаңбасы (В. П. Сукачовтың басылымы, 1878 ж. 5 шілдесі мен 1881 ж. аралығы)
Оренбургская губ МВД Бенке.jpg|Губернияның елтаңбасы (ІІМ басылымы, 1878)
Coat of Arms of Orenburg gubernia (Russian empire).png|Елтаңбаның қазіргі заманғы кескіндемесі&lt;br&gt; 1867 ж.
&lt;/gallery&gt;

Сусардың губерния елтаңбасында пайда болуы кездейсоқ емес. Үфі елтаңбасының элементі болып табылатын сусар губерния елтаңбасына 1802 жылдың 5 наурызынан бастап енді. Өйткені осы күні губерниялық басқару көлік қатынасының қолайлылығына байланысты Орынбордан Үфіге көшірілді, ал Орынборда әскери губернатор қалды.

== Әкімшілік бөлінісі ==
[[Сурет:Оренбург. Карта Оренбургской губернии. Почтовая открытка.jpg|thumb|right|250px|Орынбор губерниясының 1865–1919 жылдардағы әкімшілік бөлінісінің картасы]]
1865-1919 жылдар аралығында Орынбор губерниясының құрамына 5 уез кірді:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! №
! Уез
! Уездік қала
! Уездік қаланың&lt;br /&gt; елтаңбасы
! Ауданы, &lt;br&gt; [[Шақырым|шақырым]]&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! Тұрғыны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=28|title=Демоскоп Weekly. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии)|access-date=2009-11-03|archive-date=2013-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203004404/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=28|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt; ([[1897 жыл|1897]]), адам
|-
| 1
| [[Верхнеуральск уезі|Верхнеуральск]]
| [[Верхнеуральск]] (11 095 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Verkhneuralsk COA (Orenburg Governorate) (1867).png|42x42px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |43 768,5
| style=&quot;text-align:right&quot; |223 245
|-
| 2
| [[Орынбор уезі|Орынбор]]
| [[Орынбор]] (72 425 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Orenburg COA (Orenburg Governorate) (1782).gif|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |32 691,1
| style=&quot;text-align:right&quot; |555 653
|-
| 3
| [[Жаманқала уезі|Жаманқала]]
| [[Жаманқала]] (14 016 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Орск проект герба (1875).gif|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |40 806,5
| style=&quot;text-align:right&quot; |206 944
|-
| 4
| [[Троицк уезі|Троицк]]
| [[Троицк (Челябі облысы)|Троицк]] (23 299 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Troitsk COA (Orenburg Governorate) (1867).gif|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |20 551,1
| style=&quot;text-align:right&quot; |201 231
|-
| 5
| [[Челябі уезі|Челябі]]
| [[Челябі]] (19 998 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Chelyabinsk COA (Orenburg Governorate) (1864).png|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |28 893,7
| style=&quot;text-align:right&quot; |413 072
|}

;Уезден тыс қала
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! №
! Қала
! Тұрғыны
! Кіреді
! Елтаңба
|-
| 1
| [[Соль-Илецк|Илецкая Защита]]
| 11 768 адам
| Орынбор уезі
| [[Сурет:Coat of Arms of Iletsk project (1854).png|41x41px]]
|-
|}

[[Сурет:Карта волостей Оренбургской губернии.jpg|thumb|right|250px|Орынбор губерниясының болыстары]]
1923 жылғы 15 мамырдағы жағдай бойынша губерния 42 болысқа бөлінген 8 ауданнан тұрды: Илецкий, Исаево-Дедовский, Краснохолмский, Орынбор, Жаманқала, Петровский, Покровский және Шарлық-Михайловский аудандары.

1924 жылғы 1 шілдедегі жағдай бойынша губерния 36 болысқа бөлінген 3 уезден тұрды: Орынбор, Жаманқала және Каширин уездері.

1927 жылы 30 мамырда губернияда 16 ауданнан тұратын жаңа әкімшілік-аумақтық бөлініс енгізілді.

== Губерния жетекшілігі ==
=== Әскери губернаторлар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Осип Андреевич Игельстром|Игельстром Осип Андреевич]]
| барон, инфантерия генералы 
| &lt;center&gt;1784—1792 және 1795—1798&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Бахметев|Бахметев Николай Николаевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1798—1803&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Семенович Волконский|Волконский Григорий Семенович]]
| кінәз, атты әскер генералы
| &lt;center&gt;1803—1817&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Кириллович Эссен|Эссен Петр Кириллович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;19.01.1817—07.02.1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Евгений Александрович Головин|Головин Евгений Александрович]]
| генерал-адъютант, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;07.02.1830—21.04.1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Петрович Сухтелен|Сухтелен Павел Петрович]]
| генерал-адъютант, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;21.04.1830—15.04.1833&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Алексеевич Перовский|Перовский Василий Алексеевич]]
| генерал-адъютант, генерал-майор
| &lt;center&gt;15.04.1833—07.05.1842 және 1851—1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Афанасьевич Обручев (генерал)|Обручев Владимир Афанасьевич]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;10.05.1842—20.03.1851&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Андреевич Катенин|Катенин Александр Андреевич]]
| генерал-адъютант
| &lt;center&gt;1857—1860&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Павлович Безак|Безак Александр Павлович]]
| генерал-адъютант
| &lt;center&gt;1860—1864&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Андреевич Крыжановский|Крыжановский Николай Андреевич]]
| генерал-адъютант
| &lt;center&gt;1864—1881&lt;/center&gt;
|}

=== Губернаторлар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Иван Иванович Неплюев|Неплюев Иван Иванович]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;1744—1758&lt;/center&gt;
|-
| [[Афанасий Романович Давыдов|Давыдов Афанасий Романович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1758—1762&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Васильевич Волков (губернатор)|Волков Дмитрий Васильевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1763—1764&lt;/center&gt;
|-
| [[Авраам Артамонович Путятин|Путятин Авраам Артамонович]]
| кінәз, генерал-поручик
| &lt;center&gt;1764—1768&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Андреевич Рейнсдорп|Рейнсдорп Иван Андреевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1768—1781&lt;/center&gt;
|-
| Үфі наменгерлігінің құрамында
|
| &lt;center&gt;1781—1796&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Михайлович Баратаев|Баратаев Иван Михайлович]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;1797—28.09.1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Онуфриевич Курис|Курис Иван Онуфриевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1799—27.06.1800&lt;/center&gt;
|-
| [[Карл Иванович Глазенап|Глазенап Карл Иванович]]
| нақты статтық кеңесші (құпия кеңесші)
| &lt;center&gt;27.06.1800—1802&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Александрович Враский|Враский Алексей Александрович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1802—1806&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Григорьевич Фризель|Фризель Иван Григорьевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;1806— 03.04.1809&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Федотович Веригин|Веригин Михаил Федотович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;03.04.1809—7.09.1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Андреевич Наврозов|Наврозов Матвей Андреевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;21.09.1811—1822&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Васильевич Нелидов|Нелидов Григорий Васильевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1822—1827&lt;/center&gt;
|-
| [[Иосиф Львович Дебу|Дебу Иосиф Львович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;07.06.1827—02.12.1832&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Васильевич Жуковский|Жуковский Николай Васильевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;02.12.1832—13.04.1835&lt;/center&gt;
|-
| [[Авксентий Павлович Гевлич|Гевлич Авксентий Павлович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;13.04.1835—29.05.1840&lt;/center&gt;
|-
| Бос орын
|
| &lt;center&gt;1840—29.05.1841&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Дмитриевич Талызин|Талызин Иван Дмитриевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;29.05.1841—14.05.1844&lt;/center&gt;
|-
| Бос орын
|
| &lt;center&gt;14.05.1844—30.03.1846&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Васильевич Балкашин (генерал)|Балкашин Николай Васильевич]]
| статтық кеңесші (нақты статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;30.03.1846—07.12.1851&lt;/center&gt;
|-
| [[Яков Владимирович Ханыков|Ханыков Яков Владимирович]]
| статтық кеңесші (нақты статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;07.12.1851—03.03.1856&lt;/center&gt;
|-
| [[Ипполит Михайлович Потулов|Потулов Ипполит Михайлович]]
| нақты статтық кеңесші, м.а.
| &lt;center&gt;03.03.1856—14.02.1858&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Иванович Барановский|Барановский Егор Иванович]]
| нақты статтық кеңесші, м.а. (06.02.1859 бекітілген)
| &lt;center&gt;14.02.1858—23.06.1861&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Сергеевич Аксаков|Аксаков Григорий Сергеевич]]
| статтық кеңесші, м.а. (17.04.1862 бекітілген), нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;23.06.1861—11.06.1865&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Николаевич Боборыкин|Боборыкин Константин Николаевич]]
| полковник, м.а. (генерал-майор шеніне жоғарылатылып, бекітілді)
| &lt;center&gt;11.06.1865—11.03.1875&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Иванович Зенгбуш|Зенгбуш Егор Иванович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;11.03.1875—03.01.1878&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Иванович Астафьев|Астафьев Михаил Иванович]]
| генерал-майор (генерал-лейтенант)
| &lt;center&gt;16.02.1878—01.07.1884&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Алексеевич Маслаковец|Маслаковец Николай Алексеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;12.08.1884—21.01.1892&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Иванович Ершов (губернатор)|Ершов Владимир Иванович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;21.01.1892—04.08.1899&lt;/center&gt;
|-
| [[Яков Федорович Барабаш (генерал)|Барабаш Яков Федорович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;03.10.1899—02.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Федор Федорович Таубе|Таубе Федор Федорович]]
| генерал-майор, м.а.
| &lt;center&gt;02.1906—14.11.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Федорович Ожаровский|Ожаровский Владимир Федорович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;14.11.1906—04.09.1911&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Александрович Сухомлинов|Сухомлинов Николай Александрович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;04.09.1911—1915&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Степанович Тюлин|Тюлин Михаил Степанович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1915—1917&lt;/center&gt;
|}

=== Губерния ақсүйектерінің басшылары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| Булгаков Николай Михайлович
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1797—1803&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Федорович Моисеев|Моисеев Алексей Федорович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1803—1806&lt;/center&gt;
|-
| [[Степан Борисович Мертваго|Мертваго Степан Борисович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;1806—1808&lt;/center&gt;
|-
| [[Савва Федорович Осоргин|Осоргин Савва Федорович]]
| алқалық асессор
| &lt;center&gt;1808—1812&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Николаевич Пекарский|Пекарский Петр Николаевич]]
| майор
| &lt;center&gt;1812—1823&lt;/center&gt;
|-
| [[Степан Борисович Мертваго|Мертваго Степан Борисович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;1823—1825&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Дмитриевич Мордвинов|Мордвинов Александр Дмитриевич]]
| поручик
| &lt;center&gt;1825—1828&lt;/center&gt;
|-
| [[Гермоген Евграфович Пальчиков|Пальчиков Гермоген Евграфович]]
| подполковник
| &lt;center&gt;1828—1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Сергей Александрович Пальчиков|Пальчиков Сергей Александрович]]
| поручик
| &lt;center&gt;1830—1833&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Николаевич Тимашев|Тимашев Егор Николаевич]]
| полковник (генерал-майор)
| &lt;center&gt;03.02.1833—17.12.1844&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Дурасов|Дурасов Николай Николаевич]]
| камергер атағында, нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;27.01.1845—02.08.1862&lt;/center&gt;
|-
| [[Виктор Яковлевич Стобеус|Стобеус Виктор Яковлевич]]
| штабс-ротмистр
| &lt;center&gt;02.08.1862—05.05.1865&lt;/center&gt;
|-
| [[Ипполит Данилович Шотт|Шотт Ипполит Данилович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;05.05.1865—16.02.1884&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Чернов|Чернов Иван Васильевич]]
| отставкадағы генерал-майор
| &lt;center&gt;16.02.1884—18.02.1893&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Ипполитович Шотт|Шотт Лев Ипполитович]]
| титулдық кеңесші (статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;18.02.1893—03.05.1902&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Александрович Тимашев|Тимашев Александр Александрович]]
| отставкадағы гвардия полковнигі, шталмейстер
| &lt;center&gt;03.05.1902—01.01.1905&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Ипполитович Шотт|Шотт Лев Ипполитович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;26.02.1905—1917&lt;/center&gt;
|}
=== Вице-губернаторлар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Федор Захарович Кривошеий|Кривошеий Федор Захарович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;13.12.1800—1804&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Степанович Романовский|Романовский Николай Степанович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1804—1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Илья Федорович Федоров|Федоров Илья Федорович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1811—1818&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Аркадьевич Всеволодский|Всеволодский Дмитрий Аркадьевич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;1818—19.07.1819&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Никитович Сушков|Сушков Михаил Никитович]]
| статтық кеңесші, камер-юнкер
| &lt;center&gt;19.07.1819—1821&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Дмитриевич Кирьяков|Кирьяков Николай Дмитриевич]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1821—1828&lt;/center&gt;
|-
| [[Порфирий Васильевич Безобразов|Безобразов Порфирий Васильевич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;31.03.1828—1834&lt;/center&gt;
|-
| Лавров Василий Иванович
| V сыныпты шенеунік
| &lt;center&gt;20.04.1834—10.07.1836&lt;/center&gt;
|-
| [[Капитон Афанасьевич Случевский|Случевский Капитон Афанасьевич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;10.07.1836—01.01.1838&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Никифорович Григорьев|Григорьев Константин Никифорович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;05.09.1838—21.09.1841&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Андреевич Македонский|Македонский Алексей Андреевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;21.09.1841—28.04.1852&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Сергеевич Аксаков|Аксаков Григорий Сергеевич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;28.04.1852—18.06.1853&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Иванович Барановский|Барановский Егор Иванович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;18.06.1853—05.04.1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Евгений Александрович Кудрявцев|Кудрявцев Евгений Александрович]]
| алқалық кеңесші (статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;18.10.1857—06.09.1862&lt;/center&gt;
|-
| [[Филадельф Васильевич Каразин|Каразин Филадельф Васильевич]]
| статтық кеңесші (нақты статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;16.11.1862—22.03.1863&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Петрович Беляев|Беляев Василий Петрович]]
| статтық кеңесші (нақты статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;22.03.1863—11.06.1865&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Разумникович Жуков|Жуков Василий Разумникович]]
| сарай кеңесшісі, м. а. (1868 ж. 21 маусымда статтық кеңесші шеніне жоғарылатылып, бекітілді.), (нақты статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;11.06.1865—11.07.1880&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Викторович Лукошков|Лукошков Василий Викторович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;15.09.1880—11.04.1885&lt;/center&gt;
|-
| [[Асинкрит Асинкритович Ломачевский|Ломачевский Асинкрит Асинкритович]]
| полковник (генерал-майор)
| &lt;center&gt;15.04.1885—20.04.1895&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Николаевич Соколовский|Соколовский Иван Николаевич]]
| полковник
| &lt;center&gt;27.04.1895—09.12.1901&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Михайлович Кауфман|Кауфман Алексей Михайлович]]
| полковник
| &lt;center&gt;31.01.1902—1904&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Эверсман|Эверсман Михаил Михайлович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;24.04.1904—02.11.1910&lt;/center&gt;
|-
| [[Аркадий Владимирович Сумароков|Сумароков Аркадий Владимирович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;02.11.1910—28.05.1912&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Орестович Тизенгаузен|Тизенгаузен Дмитрий Орестович]]
| барон, алқалық кеңесші (статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;28.05.1912—1914&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Анатольевич Пушкин|Пушкин Лев Анатольевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1914—1917&lt;/center&gt;
|}

== Тұрғындары ==
Халық саны — 1836 мың адам; халықтың тығыздығы — 1 км²-ге 10 адам; 6 қалада 174 мың тұрғын тұрған.

1897 жылғы ана тілі бойынша халық санағының қорытындылары&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=968 |title=Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей |access-date=2009-03-02 |archive-date=2013-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017054749/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=968 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Уез
! [[Орыс тілі|орысша]]
! [[Башқұрт тілі|башқұртша]]
! [[Татар тілі|татарша]]
! [[украин тілі|украинша]]
! [[Эрзя тілі|мордваша]]
! [[Мишәр диалекті|мишәрша]] және &lt;br&gt;[[Типтерлер|типтерше]]
! [[Чуваш тілі|чувашша]]
! [[Қазақ тілі|қазақша]]
|-
| Жалпы губерния бойынша
| 70,4 %
| 15,9 %
| 5,8 %
| 2,6 %
| 2,4 %
| 1,4 %
| …
| …
|-
| Верхнеуральск
| 65,5 %
| 19,7 %
| 5,4 %
| …
| 1,3 %
| …
| …
| …
|-
| Орынбор
| 68,4 %
| 10,2 %
| 8,6 %
| 5,4 %
| 4,7 %
| 7,1 %
| …
| …
|-
| Жаманқала
| 40,1 %
| 42,8 %
| 6,8 %
| 4,3 %
| 3,7 %
| …
| 1,0 %
| …
|-
| Троицк
| 82,2 %
| 7,4 %
| 7,4 %
| …
| …
| …
| …
| 1,1 %
|-
| Челябі
| 85,1 %
| 12,3 %
| …
| …
| …
| …
| …
| …
|}

== Климаты ==
Климаты континенттік: жазы аптап ыстық болғанымен, қуаң әрі қатаң. Орынбор қаласында (51°45′ с. е.) орташа температурасы 1–3,6° аралығында болады.

== Пайдалы қазбалары ==
Минералдық ресурстарға бай. 1903 жылы өндірілген пайдалы қазбалардың мөлшері: алтын — 278 пұт, мыс кені — 7 млн тонна, марганец — 1 млн тонна, темір кені (шойын, темір және болат түрінде) — 118 млн тонна, тас тұзы — 36 млн тонна. Өзендері: Жайық, Сақмара және Еділ өзені алабына жататын Белая өзені; сондай-ақ Тобыл, Ертіс және олардың салалары. Губернияның шығысындағы далалы бөлігінде 1500-ге жуық көл болды. Олардың 100-ге жуығы ащы-тұзды, ал қалғандары балыққа бай болды.

== Ауыл шаруашылығы ==
Жердің 72%-ы казактар мен шаруаларға (оның ішінде башқұрттарға), 14%-ы жеке меншік иелеріне, 4%-ы қазына мен енші иеліктеріне, ал 10%-ы зауыттарға, компанияларға және басқа да жер иеленушілерге тиесілі болды. Егіншілік: егістік жерлер губерния аумағының 30%-ын, ал ормандар 20%-ын алып жатты. Негізінен жаздық бидай, сұлы, қарабидай, арпа және басқа да дақылдар өсірілді. Мал шаруашылығы кеңінен дамыды, әсіресе башқұрттар арасында. 1906 жылы губерниядағы мал саны: жылқы — 1 019 мың, ірі қара — 1 095 мың, қой — 1 459 мың, шошқа — 143 мың, түйе — 1 мыңға дейін болды.

== Өнеркәсіп ==
Майдагерлік кәсіптер: негізінен мал шаруашылығы өнімдерін өңдеумен айналысты (жүннен мата өндіру, ешкі түбітінен шәлі тоқу және т.б.). Тау-кен кәсіпорындарын қоспағанда, фабрикалар мен зауыттардың саны — 189. Олардың жалпы өндіріс көлемі 14 млн рубльді құрады. Соның ішінде Орынбор қаласындағы өндіріс көлемі 6 млн рубл болды. Өндірістің неғұрлым ірі салалары: ұн тарту өндірісі — 6 млн рубл, мал сою және май өндіру — 1,7 млн рубл, тері өңдеу — 900 мың рубл, жүн жуу — 526 мың рубл және басқа да өндіріс салалары.

== Сауда ==
Нан және мал шаруашылығы өнімдері өткізілді, Орта Азиямен кең көлемде айырбас саудасы жүргізілді (сауда айналымы 10 млн рублге дейін жетті). Орынбор, Троицк және Жаманқала маңында ірі айырбас аулалары орналасты. Сібір теміржолының 495 шақырым бөлігі Орынбор губерниясының аумағы арқылы өтті.

== Білім беру ==
1905 жылы оқу орындарының саны — 1690, оның ішінде 12-сі орта оқу орындары болды. Бұл оқу орындарында 97 212 оқушы білім алды. Сауатты халықтың үлесі — 20% болды.

== Сілтеме ==
* Оренбургская губерния // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Оренбург // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Оренбургская губерния : [арх. 8 октября 2022] / Д. А. Сафонов // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
* Р. Г. Буканова. Оренбургская губерния // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : Башкирская энциклопедия, 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-306-8.
* Уфимская губерния : [арх. 5 октября 2022] // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
* С. Г. Синенко. [https://posredi.ru/enc_n_namestnichestvo_uf.html Наместничество Уфимское] // Уфа старая и новая : популярная иллюстрированная энциклопедия. — Уфа : Государственное республиканское издательство «Башкортостан», 2007. — 272 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-8258-0236-7.
* {{cite web |title =Список населённых мест. Ч. II. Оренбургская губерния, 1866|url =http://elib.shpl.ru/nodes/17363|url-status =live}}
* [https://new.runivers.ru/maps/podratlas/39 Карта Уфимской и Оренбургской губерний из «Атласа» А. А. Ильина 1876 года] (runivers.ru сайтында Google іздеу жүйесін пайдаланып қарау)
* [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/11462-28-orenburgskaya-guberniya-statistika-rossiyskoy-imperii-16-vyp-3#page/1/mode/grid/zoom/1 Оренбургская губерния. — (Статистика Российской империи; 16. вып. 3)] — СПб., 1890.
* [http://book-olds.ru/BookLibrary/28001-Pam-kn-Orenburgskoy-gub.html Библиотека Царское Село] (Орынбор губерниясының тарихына арналған кітаптар, естелік кітапшалар және мекенжай күнтізбелері)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Орынбор губерниясы]]
[[Санат:Орынбор облысының тарихы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Башқұртстан тарихы]]</text>
      <sha1>0jlaobw5t4z7rimrne925odfgd9wdm9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657821</id>
      <parentid>3657820</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T13:22:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3657821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50894" sha1="33za51ertmnqzhsy0aoggyg5h1selud" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Орынбор губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 094.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of arms of Orenburg Governorate 1867.svg
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Орынбор
|lat_deg = 51|lat_min = 46|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 55|lon_min = 06|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 12 желтоқсан 1796
|Жойылды             = 14 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 166 710,9 шаршы шақырым
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 600 145 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               = Orenburg in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Orenburgskaya gubernia.jpg
|Карта2 ені          = 
|дейін               = Үфі наменгерлігі
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Үфі губерниясы
|к2                   = Орынбор өлкесі
|к3                   = Орта Еділ облысы
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Orenburg Governorate
}} 
'''Орынбор губерниясы''' ({{lang-ru|Оренбургская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1796–1928 жылдары болған тарихи әкімшілік-аумақтық бірлік. 1797–1802 және 1865–1928 жылдары губернияның әкімшілік орталығы — [[Орынбор]] қаласы, ал 1802–1865 жылдары — [[Үфі]] қаласы болды.

Губерия 1796 жылы император [[I Павел|І Павелдің]] жарлығымен [[Үфі наменгерлігі|Үфі наменгерлігін]] қайта құру негізінде құрылып, 1928 жылы таратылды.

== Географиясы ==
Орынбор губерниясы Ресейдің Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында орналасты. Оның аумағы 1847 жылы 372 989 км², 1905 жылы 189 717 км²&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://geo.1sept.ru/view_article.php?ID=200101502|title=С.А.ТАРХОВ Изменение административно-территориального деления России за последние 300 лет|archive-url=https://www.webcitation.org/61AP9fCt9?url=http://geo.1september.ru/2001/15/2.htm|archive-date=2011-08-24}}&lt;/ref&gt;, ал 1926 жылы 67 989 км²&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_26.php?reg=269|title=Всесоюзная перепись населения 1926 г. РСФСР и её регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население.|lang=ru|access-date=2011-09-18|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304111341/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_26.php?reg=271|url-status=live}}&lt;/ref&gt; болды.

[[Оңтүстік Орал]] таулары губернияның аумағын кесіп өтіп, жекелеген шыңдарының, соның ішінде [[Жамантау (тау)|Жамантаудың]], биіктігі 1640 метрге дейін жетті. Таулардың беткейлері орманмен көмкерілген, орман алқабы 2 мың км²-ге дейін жетті. Губернияның шығысындағы азиялық бөлігі мен оңтүстігі дала аймағына жатады. Таулы өңірлердің топырағы — тасты, ал далалы жерлердің топырағы — қара топырақ болды.

== Тарихы ==
Алғашқы кезеңдерде өлкенің тұрғындары ирантілдес тайпалар ([[Скифтер|скифтер]], [[Сарматтар|сарматтар]], [[Сақтар|сақтар]], [[Массагеттер|массагеттер]], [[Сабирлер|сабирлер]]), кейінірек фин-угор тайпалары ([[Мажарлар|мадьярлар]]) болды. Страленберг пен Гумбольдт өлкенің ежелгі тұрғындары — [[Башқұрттар|башқұрттарды]] «фин тайпасына» жатқызған және олар уақыт өте келе «[[Түркілер|түркілік сипатқа]]» ие болды деп есептеген. XIII ғасырда [[Моңғол империясы|моңғолдар]] [[Тарихи Башқұртстан]] мен [[Еділ]] және [[Жайық]] аралығындағы жерлерді жаулап алды. Бұл аумақтар кейін [[Қазан хандығы|Қазан]] және [[Астрахан хандығы|Астрахан]] хандықтарына, сондай-ақ [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасына]] тәуелді болды.

XVII ғасырдың екінші жартысында [[Ресей патшалығы]] Орал өңіріндегі ықпалын күшейтіп, қазіргі облыс аумағын біртіндеп өзіне қарата бастады. Орал мен Еділ өзендерінің аралығында Үлкен Ноғай Ордасының көшпелі тайпалары қоныстанды. Олардың ішінде [[Ноғайлар|ноғайлар]] басқаларына қарағанда күшті әрі дәулетті саналып, Жайықтың төменгі ағысы бойындағы бүкіл аумақты иеленді. Орынбор уезінің көп бөлігі, Жаманқала, Верхнеуральск және Троицк уездерінің бүкіл аумағы, Челябі уезінің бір бөлігі, сондай-ақ Пермь губерниясының Шадринск, Екатеринбург және Красноуфимск уездері мен Үфі губерниясының басым бөлігі [[Тарихи Башқұртстан|Башқұртстан]] деп аталып, башқұрттар мекендеген өлкені құрады.

Олардың оңтүстік-шығысында, далада, сол кезде едәуір күшті болған әрі [[Ташкент]], [[Самарқан]] және басқа да қалаларды иеленген [[Қазақтар|қырғыз-қайсақтар (қазақтар)]] ордалары көшіп-қонып жүрді. Түркі ордалары мен ноғайлар өзара алауыздықтар мен ішкі қақтығыстардың салдарынан әлсіреді, ал қырғыздар бұл жерлерден шалғай орналасуына байланысты ықпалы әлсіз болды. Ішкі рулық алауыздықтардан әлсіреген және қырғыз-қайсақтардың шапқыншылықтарына ұшыраған башқұрттар Ресей патшалығына тікелей вассалдық тәуелділігін мойындауды жөн көрді.

Орыстар арасынан Жайық жағалауына алғаш қоныстанушылар Грозныйдың жазалау шараларынан қашқан және Ресейде қалыптасқан тәртіпке наразы болған адамдар еді. [[I Пётр|І Петр]] Ресейдің оңтүстік-шығыстағы билігі нығайғаннан кейін Орта Азиямен сауда-саттықты дамыту қажет екенін алдын ала болжап, қазіргі Орынбор өлкесін Азияға апаратын кең қақпа деп санады. Алайда оның жоспарларын жүзеге асыру императрица [[Анна Иоанновна]] тұсында ғана басталды. Өлкені алғашқы ұйымдастырушылар [[Иван Кириллович Кириллов|И. К. Кирилов]] (1735–1737), [[Василий Никитич Татищев|В. Н. Татищев]] (1737–1739) және [[Иван Иванович Неплюев|И. И. Неплюев]] (1742) болды. Бекіністер желісі салына бастаған кезде губерниядағы орыс халқының негізгі бөлігін [[Казактар|казактар]] құрады.

1744 жылы 15 наурызда [[Орынбор губерниясы (1744—1781)|Орынбор губерниясы]] құрылды. Оның құрамына [[Сібір губерниясы|Сібір губерниясының]] [[Есет провинциясы]], [[Үфі провинциясы]] және [[Орынбор экспедициясы|Орынбор комиссиясы]] кірді. 1744 жылы 16 (27) сәуірде [[Тольятти|Ставрополь бекінісі]] Орынбор губерниясының қарамағына берілді. 1752 жылы губерния құрамына Астрахан губерниясынан [[Атырау|Гурьев]] қалашығы, ал 1773 жылы [[Қазан губерниясы|Қазан губерниясынан]] [[Самара]] қаласы қосылды.

1775 жылғы қазан айындағы жағдай бойынша губерния мынадай провинциялардан тұрды:
* Орынбор провинциясы
* Ставрополь провинциясы
* Есет провинциясы
* Үфі провинциясы

[[Сурет:Atlas of Russian Empire (1800). Orenburg governorate.jpg|thumb|left|200px|Губернияның уездері]]
1781 жылдың соңында Орынбор губерниясы [[Пермь наменгерлігі|Пермь наменгерлігінің]] [[Челябі уезі|Челябі уезін]] қосу арқылы [[Үфі наменгерлігі]] болып қайта құрылды. Жаңа наменгерліктің орталығы [[Үфі]] қаласы болды. Ол Үфі және Орынбор облыстарына бөлінді.

Үфі облысына 8 уез қосылды:
* Үфі уезі
* Бөрі уезі
* Минзелі уезі
* Бүгілме уезі
* Бұқарыслан уезі
* Белебей уезі
* Стерлітармақ уезі
* Челябі уезі

Орынбор облысына 4 уез қосылды:
* Орынбор уезі
* Верхнеуральск уезі
* Бұзаулық уезі
* Сергиевск уезі

Бұл ретте [[Атырау|Гурьев]] және [[Орал]] қалалары [[Астрахан губерниясы|Астрахан губерниясына]] берілді.

1796 жылы [[Үфі наменгерлігі]] Орынбор губерниясы болып қайта аталды. 1797 жылғы 23 наурызда әкімшілік орталық [[Үфі|Үфіден]] [[Орынбор|Орынборға]] көшіріліп, онда губерниялық басқарма, сот палатасы, қазына палатасы және басқа да мемлекеттік мекемелер қайта құрылды. 1802 жылы Үфі қаласы Орынбордың орнына қайтадан губерниялық қала болып белгіленді. 1850 жылы [[Самара губерниясы]] құрылған кезде Орынбор губерниясының Бүгілме, Бұқарыслан және Бұзаулық уездері жаңа губернияның құрамына берілді.

1865 жылғы 5 (17) мамырда император [[II Александр (Ресей)|ІІ Александрдың]] жарлығымен Орынбор губерниясы екі губернияға — [[Үфі губерниясы|Үфі]] және Орынбор губернияларына бөлінді. Осы ретте бұған дейін жалпы губерниялық басқаруға бағынбаған [[Орынбор казак әскері]] губерния құрамына енгізіліп, губерния губернаторы сонымен бірге әскердің — наказной [[Атаман|атаманы]] болып тағайындалды. Сол жылы өздерінің ерекше — кантондық және жұрттық басқару жүйесі болған башқұрттар да басқа шаруалар сияқты жалпы губерниялық басқаруға бағындырылды.

[[Сурет:Оренбургская губерния из Бенке.jpg|thumb|right|200px|ІІ Александр бекіткен губерния елтаңбасы]]
1868 жылға дейін Орынбор казак әскері 12 [[Полк|полкке]] және әскери округтерге бөлінді. Кейін әскери округтер — бөлімдер болып қайта аталып, округ басшылары — бөлім атамандары деп аталды. Үш атамандық болды: біріншісі — Орынборда және ішінара Орынбор уезінде, екіншісі — Жаманқала және Верхнеуральск уездерінде, үшіншісі — Троицк және Челябі уездерінде орналасты.

Орынбор губерниясы [[1891–1892 жылдардағы ашаршылық (Ресей)|1891–1892 жылдардағы аштықтан]] қатты зардап шеккен деп танылған 17 өңірдің қатарына кірді.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1919 жылы 27 тамызда Орынбор губерниясының құрамындағы Троицк және Челябі уездері [[Челябі губерниясы|Челябі губерниясының]] құрамына берілді, ал Верхнеуральск уезі [[Башқұрт Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Башқұрт Кеңестік Республикасы]] мен Челябі губерниясы арасында бөлінді.

1920 жылы тамызда Орынбор губерниясы РКФСР құрамында жаңадан құрылған, астанасы Орынбор қаласы болған автономия — [[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы|Қырғыз АКСР-інің]] құрамына кірді. Көп ұзамай Орынбор губерниясы [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай губерниясымен]] біріктіріліп, [[Орынбор-Торғай губерниясы|Орынбор-Торғай губерниясын]] құрады. Алайда бір жылдан кейін, 1921 жылғы 8 желтоқсандағы БОАК қаулысымен Орынбор губерниясы қайтадан дербес губерния болып бөлінді. Оның құрамына Орынбор және Жаманқала уездері кірді.

1922 жылы маусымда ''Исаево-Дедовский уезі'' құрылып, 1923 жылы Каширин уезі болып қайта аталды.

1925 жылы маусымда автономия [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР-і]] болып қайта аталып, оның астанасы [[Қызылорда|Қызылордаға]] көшірілді. Сол жылғы шілдеде Орынбор губерниясы автономия құрамынан шығарылып, тікелей РКФСР-ға бағындырылды. 1927 жылы губернияда аудандар құрылды.

1928 жылы 14 мамырда Орынбор губерниясы таратылып, оның аумағы [[Орта Еділ облысы|Орта Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Елтаңбасы ==
XIX ғасырдың бірінші жартысында Орынбор губерниясының елтаңбасы іс жүзінде 1782 жылы бекітілген Орынбор қаласының елтаңбасы болды. 1839 жылы уездік қалаларға арналған елтаңба нұсқалары пайда болып, оларда Үфі сусарының орнына Орынбор елтаңбасы бейнеленді.

Орынбор губерниясының жаңа елтаңбасы император ІІ Александрдың 1867 жылғы 12 қазандағы жарлығымен бекітілді. Бұл 1857 жылы қабылданған, әкімшілік-аумақтық бірліктердің әртүрлі мәртебесіне сәйкес елтаңбалардың құрылымын реттейтін жаңа ережелер негізінде бекітілген алғашқы губерниялық елтаңба болды. Елтаңбаның сипаттамасы:
{{cquote|Қызыл түсті қалқанда императорлық Ресей қыранымен безендірілген екі алтын ту айқастыра орналастырылған. Тулардың жоғарғы жағында алтын түсті грек-орыс кресті, ал төменгі жағында төңкерілген алтын жарты ай бейнеленген. Қалқанның күміс түсті басында көгілдір түсті сусар бейнеленген. Қалқан императорлық тәжбен көмкеріліп, Андрей таспасымен байланыстырылған алтын емен жапырақтарымен қоршалған.}}

&lt;gallery&gt;
Orenburg COA (Orenburg Governorate) (1782).gif|1782 жылғы Орынбор елтаңбасы
Герб Оренбургской губернии.png|Губернияның елтаңбасы (1800—1833 сурет)
Герб Российской Империи Оренбургской губернии (1856).png|Губернияның елтаңбасы (1856 сурет)
Оренбургская губерния изд.Сукачова.jpg|Губернияның елтаңбасы (В. П. Сукачовтың басылымы, 1878 ж. 5 шілдесі мен 1881 ж. аралығы)
Оренбургская губ МВД Бенке.jpg|Губернияның елтаңбасы (ІІМ басылымы, 1878)
Coat of Arms of Orenburg gubernia (Russian empire).png|Елтаңбаның қазіргі заманғы кескіндемесі&lt;br&gt; 1867 ж.
&lt;/gallery&gt;

Сусардың губерния елтаңбасында пайда болуы кездейсоқ емес. Үфі елтаңбасының элементі болып табылатын сусар губерния елтаңбасына 1802 жылдың 5 наурызынан бастап енді. Өйткені осы күні губерниялық басқару көлік қатынасының қолайлылығына байланысты Орынбордан Үфіге көшірілді, ал Орынборда әскери губернатор қалды.

== Әкімшілік бөлінісі ==
[[Сурет:Оренбург. Карта Оренбургской губернии. Почтовая открытка.jpg|thumb|right|250px|Орынбор губерниясының 1865–1919 жылдардағы әкімшілік бөлінісінің картасы]]
1865-1919 жылдар аралығында Орынбор губерниясының құрамына 5 уез кірді:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! №
! Уез
! Уездік қала
! Уездік қаланың&lt;br /&gt; елтаңбасы
! Ауданы, &lt;br&gt; [[Шақырым|шақырым]]&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! Тұрғыны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=28|title=Демоскоп Weekly. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии)|access-date=2009-11-03|archive-date=2013-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203004404/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=28|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt; ([[1897 жыл|1897]]), адам
|-
| 1
| [[Верхнеуральск уезі|Верхнеуральск]]
| [[Верхнеуральск]] (11 095 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Verkhneuralsk COA (Orenburg Governorate) (1867).png|42x42px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |43 768,5
| style=&quot;text-align:right&quot; |223 245
|-
| 2
| [[Орынбор уезі|Орынбор]]
| [[Орынбор]] (72 425 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Orenburg COA (Orenburg Governorate) (1782).gif|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |32 691,1
| style=&quot;text-align:right&quot; |555 653
|-
| 3
| [[Жаманқала уезі|Жаманқала]]
| [[Жаманқала]] (14 016 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Орск проект герба (1875).gif|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |40 806,5
| style=&quot;text-align:right&quot; |206 944
|-
| 4
| [[Троицк уезі|Троицк]]
| [[Троицк (Челябі облысы)|Троицк]] (23 299 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Troitsk COA (Orenburg Governorate) (1867).gif|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |20 551,1
| style=&quot;text-align:right&quot; |201 231
|-
| 5
| [[Челябі уезі|Челябі]]
| [[Челябі]] (19 998 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Chelyabinsk COA (Orenburg Governorate) (1864).png|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |28 893,7
| style=&quot;text-align:right&quot; |413 072
|}

;Уезден тыс қала
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! №
! Қала
! Тұрғыны
! Кіреді
! Елтаңба
|-
| 1
| [[Соль-Илецк|Илецкая Защита]]
| 11 768 адам
| Орынбор уезі
| [[Сурет:Coat of Arms of Iletsk project (1854).png|41x41px]]
|-
|}

[[Сурет:Карта волостей Оренбургской губернии.jpg|thumb|right|250px|Орынбор губерниясының болыстары]]
1923 жылғы 15 мамырдағы жағдай бойынша губерния 42 болысқа бөлінген 8 ауданнан тұрды: Илецкий, Исаево-Дедовский, Краснохолмский, Орынбор, Жаманқала, Петровский, Покровский және Шарлық-Михайловский аудандары.

1924 жылғы 1 шілдедегі жағдай бойынша губерния 36 болысқа бөлінген 3 уезден тұрды: Орынбор, Жаманқала және Каширин уездері.

1927 жылы 30 мамырда губернияда 16 ауданнан тұратын жаңа әкімшілік-аумақтық бөлініс енгізілді.

== Губерния жетекшілігі ==
=== Әскери губернаторлар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Осип Андреевич Игельстром|Игельстром Осип Андреевич]]
| барон, инфантерия генералы 
| &lt;center&gt;1784—1792 және 1795—1798&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Бахметев|Бахметев Николай Николаевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1798—1803&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Семенович Волконский|Волконский Григорий Семенович]]
| кінәз, атты әскер генералы
| &lt;center&gt;1803—1817&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Кириллович Эссен|Эссен Петр Кириллович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;19.01.1817—07.02.1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Евгений Александрович Головин|Головин Евгений Александрович]]
| генерал-адъютант, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;07.02.1830—21.04.1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Петрович Сухтелен|Сухтелен Павел Петрович]]
| генерал-адъютант, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;21.04.1830—15.04.1833&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Алексеевич Перовский|Перовский Василий Алексеевич]]
| генерал-адъютант, генерал-майор
| &lt;center&gt;15.04.1833—07.05.1842 және 1851—1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Афанасьевич Обручев (генерал)|Обручев Владимир Афанасьевич]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;10.05.1842—20.03.1851&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Андреевич Катенин|Катенин Александр Андреевич]]
| генерал-адъютант
| &lt;center&gt;1857—1860&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Павлович Безак|Безак Александр Павлович]]
| генерал-адъютант
| &lt;center&gt;1860—1864&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Андреевич Крыжановский|Крыжановский Николай Андреевич]]
| генерал-адъютант
| &lt;center&gt;1864—1881&lt;/center&gt;
|}

=== Губернаторлар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Иван Иванович Неплюев|Неплюев Иван Иванович]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;1744—1758&lt;/center&gt;
|-
| [[Афанасий Романович Давыдов|Давыдов Афанасий Романович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1758—1762&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Васильевич Волков (губернатор)|Волков Дмитрий Васильевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1763—1764&lt;/center&gt;
|-
| [[Авраам Артамонович Путятин|Путятин Авраам Артамонович]]
| кінәз, генерал-поручик
| &lt;center&gt;1764—1768&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Андреевич Рейнсдорп|Рейнсдорп Иван Андреевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1768—1781&lt;/center&gt;
|-
| Үфі наменгерлігінің құрамында
|
| &lt;center&gt;1781—1796&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Михайлович Баратаев|Баратаев Иван Михайлович]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;1797—28.09.1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Онуфриевич Курис|Курис Иван Онуфриевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1799—27.06.1800&lt;/center&gt;
|-
| [[Карл Иванович Глазенап|Глазенап Карл Иванович]]
| нақты статтық кеңесші (құпия кеңесші)
| &lt;center&gt;27.06.1800—1802&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Александрович Враский|Враский Алексей Александрович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1802—1806&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Григорьевич Фризель|Фризель Иван Григорьевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;1806— 03.04.1809&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Федотович Веригин|Веригин Михаил Федотович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;03.04.1809—7.09.1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Андреевич Наврозов|Наврозов Матвей Андреевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;21.09.1811—1822&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Васильевич Нелидов|Нелидов Григорий Васильевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1822—1827&lt;/center&gt;
|-
| [[Иосиф Львович Дебу|Дебу Иосиф Львович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;07.06.1827—02.12.1832&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Васильевич Жуковский|Жуковский Николай Васильевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;02.12.1832—13.04.1835&lt;/center&gt;
|-
| [[Авксентий Павлович Гевлич|Гевлич Авксентий Павлович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;13.04.1835—29.05.1840&lt;/center&gt;
|-
| Бос орын
|
| &lt;center&gt;1840—29.05.1841&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Дмитриевич Талызин|Талызин Иван Дмитриевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;29.05.1841—14.05.1844&lt;/center&gt;
|-
| Бос орын
|
| &lt;center&gt;14.05.1844—30.03.1846&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Васильевич Балкашин (генерал)|Балкашин Николай Васильевич]]
| статтық кеңесші (нақты статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;30.03.1846—07.12.1851&lt;/center&gt;
|-
| [[Яков Владимирович Ханыков|Ханыков Яков Владимирович]]
| статтық кеңесші (нақты статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;07.12.1851—03.03.1856&lt;/center&gt;
|-
| [[Ипполит Михайлович Потулов|Потулов Ипполит Михайлович]]
| нақты статтық кеңесші, м.а.
| &lt;center&gt;03.03.1856—14.02.1858&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Иванович Барановский|Барановский Егор Иванович]]
| нақты статтық кеңесші, м.а. (06.02.1859 бекітілген)
| &lt;center&gt;14.02.1858—23.06.1861&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Сергеевич Аксаков|Аксаков Григорий Сергеевич]]
| статтық кеңесші, м.а. (17.04.1862 бекітілген), нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;23.06.1861—11.06.1865&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Николаевич Боборыкин|Боборыкин Константин Николаевич]]
| полковник, м.а. (генерал-майор шеніне жоғарылатылып, бекітілді)
| &lt;center&gt;11.06.1865—11.03.1875&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Иванович Зенгбуш|Зенгбуш Егор Иванович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;11.03.1875—03.01.1878&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Иванович Астафьев|Астафьев Михаил Иванович]]
| генерал-майор (генерал-лейтенант)
| &lt;center&gt;16.02.1878—01.07.1884&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Алексеевич Маслаковец|Маслаковец Николай Алексеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;12.08.1884—21.01.1892&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Иванович Ершов (губернатор)|Ершов Владимир Иванович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;21.01.1892—04.08.1899&lt;/center&gt;
|-
| [[Яков Федорович Барабаш (генерал)|Барабаш Яков Федорович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;03.10.1899—02.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Федор Федорович Таубе|Таубе Федор Федорович]]
| генерал-майор, м.а.
| &lt;center&gt;02.1906—14.11.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Федорович Ожаровский|Ожаровский Владимир Федорович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;14.11.1906—04.09.1911&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Александрович Сухомлинов|Сухомлинов Николай Александрович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;04.09.1911—1915&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Степанович Тюлин|Тюлин Михаил Степанович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1915—1917&lt;/center&gt;
|}

=== Губерния ақсүйектерінің басшылары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| Булгаков Николай Михайлович
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1797—1803&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Федорович Моисеев|Моисеев Алексей Федорович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1803—1806&lt;/center&gt;
|-
| [[Степан Борисович Мертваго|Мертваго Степан Борисович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;1806—1808&lt;/center&gt;
|-
| [[Савва Федорович Осоргин|Осоргин Савва Федорович]]
| алқалық асессор
| &lt;center&gt;1808—1812&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Николаевич Пекарский|Пекарский Петр Николаевич]]
| майор
| &lt;center&gt;1812—1823&lt;/center&gt;
|-
| [[Степан Борисович Мертваго|Мертваго Степан Борисович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;1823—1825&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Дмитриевич Мордвинов|Мордвинов Александр Дмитриевич]]
| поручик
| &lt;center&gt;1825—1828&lt;/center&gt;
|-
| [[Гермоген Евграфович Пальчиков|Пальчиков Гермоген Евграфович]]
| подполковник
| &lt;center&gt;1828—1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Сергей Александрович Пальчиков|Пальчиков Сергей Александрович]]
| поручик
| &lt;center&gt;1830—1833&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Николаевич Тимашев|Тимашев Егор Николаевич]]
| полковник (генерал-майор)
| &lt;center&gt;03.02.1833—17.12.1844&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Дурасов|Дурасов Николай Николаевич]]
| камергер атағында, нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;27.01.1845—02.08.1862&lt;/center&gt;
|-
| [[Виктор Яковлевич Стобеус|Стобеус Виктор Яковлевич]]
| штабс-ротмистр
| &lt;center&gt;02.08.1862—05.05.1865&lt;/center&gt;
|-
| [[Ипполит Данилович Шотт|Шотт Ипполит Данилович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;05.05.1865—16.02.1884&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Чернов|Чернов Иван Васильевич]]
| отставкадағы генерал-майор
| &lt;center&gt;16.02.1884—18.02.1893&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Ипполитович Шотт|Шотт Лев Ипполитович]]
| титулдық кеңесші (статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;18.02.1893—03.05.1902&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Александрович Тимашев|Тимашев Александр Александрович]]
| отставкадағы гвардия полковнигі, шталмейстер
| &lt;center&gt;03.05.1902—01.01.1905&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Ипполитович Шотт|Шотт Лев Ипполитович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;26.02.1905—1917&lt;/center&gt;
|}
=== Вице-губернаторлар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Федор Захарович Кривошеий|Кривошеий Федор Захарович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;13.12.1800—1804&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Степанович Романовский|Романовский Николай Степанович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1804—1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Илья Федорович Федоров|Федоров Илья Федорович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1811—1818&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Аркадьевич Всеволодский|Всеволодский Дмитрий Аркадьевич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;1818—19.07.1819&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Никитович Сушков|Сушков Михаил Никитович]]
| статтық кеңесші, камер-юнкер
| &lt;center&gt;19.07.1819—1821&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Дмитриевич Кирьяков|Кирьяков Николай Дмитриевич]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1821—1828&lt;/center&gt;
|-
| [[Порфирий Васильевич Безобразов|Безобразов Порфирий Васильевич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;31.03.1828—1834&lt;/center&gt;
|-
| Лавров Василий Иванович
| V сыныпты шенеунік
| &lt;center&gt;20.04.1834—10.07.1836&lt;/center&gt;
|-
| [[Капитон Афанасьевич Случевский|Случевский Капитон Афанасьевич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;10.07.1836—01.01.1838&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Никифорович Григорьев|Григорьев Константин Никифорович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;05.09.1838—21.09.1841&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Андреевич Македонский|Македонский Алексей Андреевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;21.09.1841—28.04.1852&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Сергеевич Аксаков|Аксаков Григорий Сергеевич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;28.04.1852—18.06.1853&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Иванович Барановский|Барановский Егор Иванович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;18.06.1853—05.04.1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Евгений Александрович Кудрявцев|Кудрявцев Евгений Александрович]]
| алқалық кеңесші (статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;18.10.1857—06.09.1862&lt;/center&gt;
|-
| [[Филадельф Васильевич Каразин|Каразин Филадельф Васильевич]]
| статтық кеңесші (нақты статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;16.11.1862—22.03.1863&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Петрович Беляев|Беляев Василий Петрович]]
| статтық кеңесші (нақты статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;22.03.1863—11.06.1865&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Разумникович Жуков|Жуков Василий Разумникович]]
| сарай кеңесшісі, м. а. (1868 ж. 21 маусымда статтық кеңесші шеніне жоғарылатылып, бекітілді.), (нақты статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;11.06.1865—11.07.1880&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Викторович Лукошков|Лукошков Василий Викторович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;15.09.1880—11.04.1885&lt;/center&gt;
|-
| [[Асинкрит Асинкритович Ломачевский|Ломачевский Асинкрит Асинкритович]]
| полковник (генерал-майор)
| &lt;center&gt;15.04.1885—20.04.1895&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Николаевич Соколовский|Соколовский Иван Николаевич]]
| полковник
| &lt;center&gt;27.04.1895—09.12.1901&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Михайлович Кауфман|Кауфман Алексей Михайлович]]
| полковник
| &lt;center&gt;31.01.1902—1904&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Эверсман|Эверсман Михаил Михайлович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;24.04.1904—02.11.1910&lt;/center&gt;
|-
| [[Аркадий Владимирович Сумароков|Сумароков Аркадий Владимирович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;02.11.1910—28.05.1912&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Орестович Тизенгаузен|Тизенгаузен Дмитрий Орестович]]
| барон, алқалық кеңесші (статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;28.05.1912—1914&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Анатольевич Пушкин|Пушкин Лев Анатольевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1914—1917&lt;/center&gt;
|}

== Тұрғындары ==
Халық саны — 1836 мың адам; халықтың тығыздығы — 1 км²-ге 10 адам; 6 қалада 174 мың тұрғын тұрған.

1897 жылғы ана тілі бойынша халық санағының қорытындылары&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=968 |title=Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей |access-date=2009-03-02 |archive-date=2013-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017054749/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=968 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Уез
! [[Орыс тілі|орысша]]
! [[Башқұрт тілі|башқұртша]]
! [[Татар тілі|татарша]]
! [[украин тілі|украинша]]
! [[Эрзя тілі|мордваша]]
! [[Мишәр диалекті|мишәрша]] және &lt;br&gt;[[Типтерлер|типтерше]]
! [[Чуваш тілі|чувашша]]
! [[Қазақ тілі|қазақша]]
|-
| Жалпы губерния бойынша
| 70,4 %
| 15,9 %
| 5,8 %
| 2,6 %
| 2,4 %
| 1,4 %
| …
| …
|-
| Верхнеуральск
| 65,5 %
| 19,7 %
| 5,4 %
| …
| 1,3 %
| …
| …
| …
|-
| Орынбор
| 68,4 %
| 10,2 %
| 8,6 %
| 5,4 %
| 4,7 %
| 7,1 %
| …
| …
|-
| Жаманқала
| 40,1 %
| 42,8 %
| 6,8 %
| 4,3 %
| 3,7 %
| …
| 1,0 %
| …
|-
| Троицк
| 82,2 %
| 7,4 %
| 7,4 %
| …
| …
| …
| …
| 1,1 %
|-
| Челябі
| 85,1 %
| 12,3 %
| …
| …
| …
| …
| …
| …
|}

== Климаты ==
Климаты континенттік: жазы аптап ыстық болғанымен, қуаң әрі қатаң. Орынбор қаласында (51°45′ с. е.) орташа температурасы 1–3,6° аралығында болады.

== Пайдалы қазбалары ==
Минералдық ресурстарға бай. 1903 жылы өндірілген пайдалы қазбалардың мөлшері: алтын — 278 пұт, мыс кені — 7 млн тонна, марганец — 1 млн тонна, темір кені (шойын, темір және болат түрінде) — 118 млн тонна, тас тұзы — 36 млн тонна. Өзендері: Жайық, Сақмара және Еділ өзені алабына жататын Белая өзені; сондай-ақ Тобыл, Ертіс және олардың салалары. Губернияның шығысындағы далалы бөлігінде 1500-ге жуық көл болды. Олардың 100-ге жуығы ащы-тұзды, ал қалғандары балыққа бай болды.

== Ауыл шаруашылығы ==
Жердің 72%-ы казактар мен шаруаларға (оның ішінде башқұрттарға), 14%-ы жеке меншік иелеріне, 4%-ы қазына мен енші иеліктеріне, ал 10%-ы зауыттарға, компанияларға және басқа да жер иеленушілерге тиесілі болды. Егіншілік: егістік жерлер губерния аумағының 30%-ын, ал ормандар 20%-ын алып жатты. Негізінен жаздық бидай, сұлы, қарабидай, арпа және басқа да дақылдар өсірілді. Мал шаруашылығы кеңінен дамыды, әсіресе башқұрттар арасында. 1906 жылы губерниядағы мал саны: жылқы — 1 019 мың, ірі қара — 1 095 мың, қой — 1 459 мың, шошқа — 143 мың, түйе — 1 мыңға дейін болды.

== Өнеркәсіп ==
Майдагерлік кәсіптер: негізінен мал шаруашылығы өнімдерін өңдеумен айналысты (жүннен мата өндіру, ешкі түбітінен шәлі тоқу және т.б.). Тау-кен кәсіпорындарын қоспағанда, фабрикалар мен зауыттардың саны — 189. Олардың жалпы өндіріс көлемі 14 млн рубльді құрады. Соның ішінде Орынбор қаласындағы өндіріс көлемі 6 млн рубл болды. Өндірістің неғұрлым ірі салалары: ұн тарту өндірісі — 6 млн рубл, мал сою және май өндіру — 1,7 млн рубл, тері өңдеу — 900 мың рубл, жүн жуу — 526 мың рубл және басқа да өндіріс салалары.

== Сауда ==
Нан және мал шаруашылығы өнімдері өткізілді, Орта Азиямен кең көлемде айырбас саудасы жүргізілді (сауда айналымы 10 млн рублге дейін жетті). Орынбор, Троицк және Жаманқала маңында ірі айырбас аулалары орналасты. Сібір теміржолының 495 шақырым бөлігі Орынбор губерниясының аумағы арқылы өтті.

== Білім беру ==
1905 жылы оқу орындарының саны — 1690, оның ішінде 12-сі орта оқу орындары болды. Бұл оқу орындарында 97 212 оқушы білім алды. Сауатты халықтың үлесі — 20% болды.

== Сілтеме ==
* Оренбургская губерния // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Оренбург // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Оренбургская губерния : [арх. 8 октября 2022] / Д. А. Сафонов // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
* Р. Г. Буканова. Оренбургская губерния // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : Башкирская энциклопедия, 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-306-8.
* Уфимская губерния : [арх. 5 октября 2022] // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
* С. Г. Синенко. [https://posredi.ru/enc_n_namestnichestvo_uf.html Наместничество Уфимское] // Уфа старая и новая : популярная иллюстрированная энциклопедия. — Уфа : Государственное республиканское издательство «Башкортостан», 2007. — 272 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-8258-0236-7.
* {{cite web |title =Список населённых мест. Ч. II. Оренбургская губерния, 1866|url =http://elib.shpl.ru/nodes/17363|url-status =live}}
* [https://new.runivers.ru/maps/podratlas/39 Карта Уфимской и Оренбургской губерний из «Атласа» А. А. Ильина 1876 года] (runivers.ru сайтында Google іздеу жүйесін пайдаланып қарау)
* [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/11462-28-orenburgskaya-guberniya-statistika-rossiyskoy-imperii-16-vyp-3#page/1/mode/grid/zoom/1 Оренбургская губерния. — (Статистика Российской империи; 16. вып. 3)] — СПб., 1890.
* [http://book-olds.ru/BookLibrary/28001-Pam-kn-Orenburgskoy-gub.html Библиотека Царское Село] (Орынбор губерниясының тарихына арналған кітаптар, естелік кітапшалар және мекенжай күнтізбелері)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Орынбор губерниясы]]
[[Санат:Орынбор облысының тарихы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Башқұртстан тарихы]]</text>
      <sha1>33za51ertmnqzhsy0aoggyg5h1selud</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657822</id>
      <parentid>3657821</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T13:22:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3657822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50895" sha1="4308unb2ledjs77lo4y86ipteqluvu8" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Орынбор губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 094.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of arms of Orenburg Governorate 1867.svg
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Орынбор
|lat_deg = 51|lat_min = 46|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 55|lon_min = 06|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 12 желтоқсан 1796
|Жойылды             = 14 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 166 710,9 шаршы шақырым
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 600 145 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               = Orenburg in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Orenburgskaya gubernia.jpg
|Карта2 ені          = 
|дейін               = Үфі наменгерлігі
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Үфі губерниясы
|к2                   = Орынбор өлкесі
|к3                   = Орта Еділ облысы
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Orenburg Governorate
}} 
'''Орынбор губерниясы''' ({{lang-ru|Оренбургская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1796–1928 жылдары болған тарихи әкімшілік-аумақтық бірлік. 1797–1802 және 1865–1928 жылдары губернияның әкімшілік орталығы — [[Орынбор]] қаласы, ал 1802–1865 жылдары — [[Үфі]] қаласы болды.

Губерия 1796 жылы император [[I Павел|І Павелдің]] жарлығымен [[Үфі наменгерлігі|Үфі наменгерлігін]] қайта құру негізінде құрылып, 1928 жылы таратылды.

== Географиясы ==
Орынбор губерниясы Ресейдің Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында орналасты. Оның аумағы 1847 жылы 372 989 км², 1905 жылы 189 717 км²&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://geo.1sept.ru/view_article.php?ID=200101502|title=С.А.ТАРХОВ Изменение административно-территориального деления России за последние 300 лет|archive-url=https://www.webcitation.org/61AP9fCt9?url=http://geo.1september.ru/2001/15/2.htm|archive-date=2011-08-24}}&lt;/ref&gt;, ал 1926 жылы 67 989 км²&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_26.php?reg=269|title=Всесоюзная перепись населения 1926 г. РСФСР и её регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население.|lang=ru|access-date=2011-09-18|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304111341/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_26.php?reg=271|url-status=live}}&lt;/ref&gt; болды.

[[Оңтүстік Орал]] таулары губернияның аумағын кесіп өтіп, жекелеген шыңдарының, соның ішінде [[Жамантау (тау)|Жамантаудың]], биіктігі 1640 метрге дейін жетті. Таулардың беткейлері орманмен көмкерілген, орман алқабы 2 мың км²-ге дейін жетті. Губернияның шығысындағы азиялық бөлігі мен оңтүстігі дала аймағына жатады. Таулы өңірлердің топырағы — тасты, ал далалы жерлердің топырағы — қара топырақ болды.

== Тарихы ==
Алғашқы кезеңдерде өлкенің тұрғындары ирантілдес тайпалар ([[Скифтер|скифтер]], [[Сарматтар|сарматтар]], [[Сақтар|сақтар]], [[Массагеттер|массагеттер]], [[Сабирлер|сабирлер]]), кейінірек фин-угор тайпалары ([[Мажарлар|мадьярлар]]) болды. Страленберг пен Гумбольдт өлкенің ежелгі тұрғындары — [[Башқұрттар|башқұрттарды]] «фин тайпасына» жатқызған және олар уақыт өте келе «[[Түркілер|түркілік сипатқа]]» ие болды деп есептеген. XIII ғасырда [[Моңғол империясы|моңғолдар]] [[Тарихи Башқұртстан]] мен [[Еділ]] және [[Жайық]] аралығындағы жерлерді жаулап алды. Бұл аумақтар кейін [[Қазан хандығы|Қазан]] және [[Астрахан хандығы|Астрахан]] хандықтарына, сондай-ақ [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасына]] тәуелді болды.

XVII ғасырдың екінші жартысында [[Ресей патшалығы]] Орал өңіріндегі ықпалын күшейтіп, қазіргі облыс аумағын біртіндеп өзіне қарата бастады. Орал мен Еділ өзендерінің аралығында Үлкен Ноғай Ордасының көшпелі тайпалары қоныстанды. Олардың ішінде [[Ноғайлар|ноғайлар]] басқаларына қарағанда күшті әрі дәулетті саналып, Жайықтың төменгі ағысы бойындағы бүкіл аумақты иеленді. Орынбор уезінің көп бөлігі, Жаманқала, Верхнеуральск және Троицк уездерінің бүкіл аумағы, Челябі уезінің бір бөлігі, сондай-ақ Пермь губерниясының Шадринск, Екатеринбург және Красноуфимск уездері мен Үфі губерниясының басым бөлігі [[Тарихи Башқұртстан|Башқұртстан]] деп аталып, башқұрттар мекендеген өлкені құрады.

Олардың оңтүстік-шығысында, далада, сол кезде едәуір күшті болған әрі [[Ташкент]], [[Самарқан]] және басқа да қалаларды иеленген [[Қазақтар|қырғыз-қайсақтар (қазақтар)]] ордалары көшіп-қонып жүрді. Түркі ордалары мен ноғайлар өзара алауыздықтар мен ішкі қақтығыстардың салдарынан әлсіреді, ал қырғыздар бұл жерлерден шалғай орналасуына байланысты ықпалы әлсіз болды. Ішкі рулық алауыздықтардан әлсіреген және қырғыз-қайсақтардың шапқыншылықтарына ұшыраған башқұрттар Ресей патшалығына тікелей вассалдық тәуелділігін мойындауды жөн көрді.

Орыстар арасынан Жайық жағалауына алғаш қоныстанушылар Грозныйдың жазалау шараларынан қашқан және Ресейде қалыптасқан тәртіпке наразы болған адамдар еді. [[I Пётр|І Петр]] Ресейдің оңтүстік-шығыстағы билігі нығайғаннан кейін Орта Азиямен сауда-саттықты дамыту қажет екенін алдын ала болжап, қазіргі Орынбор өлкесін Азияға апаратын кең қақпа деп санады. Алайда оның жоспарларын жүзеге асыру императрица [[Анна Иоанновна]] тұсында ғана басталды. Өлкені алғашқы ұйымдастырушылар [[Иван Кириллович Кириллов|И. К. Кирилов]] (1735–1737), [[Василий Никитич Татищев|В. Н. Татищев]] (1737–1739) және [[Иван Иванович Неплюев|И. И. Неплюев]] (1742) болды. Бекіністер желісі салына бастаған кезде губерниядағы орыс халқының негізгі бөлігін [[Казактар|казактар]] құрады.

1744 жылы 15 наурызда [[Орынбор губерниясы (1744—1781)|Орынбор губерниясы]] құрылды. Оның құрамына [[Сібір губерниясы|Сібір губерниясының]] [[Есет провинциясы]], [[Үфі провинциясы]] және [[Орынбор экспедициясы|Орынбор комиссиясы]] кірді. 1744 жылы 16 (27) сәуірде [[Тольятти|Ставрополь бекінісі]] Орынбор губерниясының қарамағына берілді. 1752 жылы губерния құрамына Астрахан губерниясынан [[Атырау|Гурьев]] қалашығы, ал 1773 жылы [[Қазан губерниясы|Қазан губерниясынан]] [[Самара]] қаласы қосылды.

1775 жылғы қазан айындағы жағдай бойынша губерния мынадай провинциялардан тұрды:
* Орынбор провинциясы
* Ставрополь провинциясы
* Есет провинциясы
* Үфі провинциясы

[[Сурет:Atlas of Russian Empire (1800). Orenburg governorate.jpg|thumb|right|250px|Губернияның уездері]]
1781 жылдың соңында Орынбор губерниясы [[Пермь наменгерлігі|Пермь наменгерлігінің]] [[Челябі уезі|Челябі уезін]] қосу арқылы [[Үфі наменгерлігі]] болып қайта құрылды. Жаңа наменгерліктің орталығы [[Үфі]] қаласы болды. Ол Үфі және Орынбор облыстарына бөлінді.

Үфі облысына 8 уез қосылды:
* Үфі уезі
* Бөрі уезі
* Минзелі уезі
* Бүгілме уезі
* Бұқарыслан уезі
* Белебей уезі
* Стерлітармақ уезі
* Челябі уезі

Орынбор облысына 4 уез қосылды:
* Орынбор уезі
* Верхнеуральск уезі
* Бұзаулық уезі
* Сергиевск уезі

Бұл ретте [[Атырау|Гурьев]] және [[Орал]] қалалары [[Астрахан губерниясы|Астрахан губерниясына]] берілді.

1796 жылы [[Үфі наменгерлігі]] Орынбор губерниясы болып қайта аталды. 1797 жылғы 23 наурызда әкімшілік орталық [[Үфі|Үфіден]] [[Орынбор|Орынборға]] көшіріліп, онда губерниялық басқарма, сот палатасы, қазына палатасы және басқа да мемлекеттік мекемелер қайта құрылды. 1802 жылы Үфі қаласы Орынбордың орнына қайтадан губерниялық қала болып белгіленді. 1850 жылы [[Самара губерниясы]] құрылған кезде Орынбор губерниясының Бүгілме, Бұқарыслан және Бұзаулық уездері жаңа губернияның құрамына берілді.

1865 жылғы 5 (17) мамырда император [[II Александр (Ресей)|ІІ Александрдың]] жарлығымен Орынбор губерниясы екі губернияға — [[Үфі губерниясы|Үфі]] және Орынбор губернияларына бөлінді. Осы ретте бұған дейін жалпы губерниялық басқаруға бағынбаған [[Орынбор казак әскері]] губерния құрамына енгізіліп, губерния губернаторы сонымен бірге әскердің — наказной [[Атаман|атаманы]] болып тағайындалды. Сол жылы өздерінің ерекше — кантондық және жұрттық басқару жүйесі болған башқұрттар да басқа шаруалар сияқты жалпы губерниялық басқаруға бағындырылды.

[[Сурет:Оренбургская губерния из Бенке.jpg|thumb|right|200px|ІІ Александр бекіткен губерния елтаңбасы]]
1868 жылға дейін Орынбор казак әскері 12 [[Полк|полкке]] және әскери округтерге бөлінді. Кейін әскери округтер — бөлімдер болып қайта аталып, округ басшылары — бөлім атамандары деп аталды. Үш атамандық болды: біріншісі — Орынборда және ішінара Орынбор уезінде, екіншісі — Жаманқала және Верхнеуральск уездерінде, үшіншісі — Троицк және Челябі уездерінде орналасты.

Орынбор губерниясы [[1891–1892 жылдардағы ашаршылық (Ресей)|1891–1892 жылдардағы аштықтан]] қатты зардап шеккен деп танылған 17 өңірдің қатарына кірді.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1919 жылы 27 тамызда Орынбор губерниясының құрамындағы Троицк және Челябі уездері [[Челябі губерниясы|Челябі губерниясының]] құрамына берілді, ал Верхнеуральск уезі [[Башқұрт Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Башқұрт Кеңестік Республикасы]] мен Челябі губерниясы арасында бөлінді.

1920 жылы тамызда Орынбор губерниясы РКФСР құрамында жаңадан құрылған, астанасы Орынбор қаласы болған автономия — [[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы|Қырғыз АКСР-інің]] құрамына кірді. Көп ұзамай Орынбор губерниясы [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай губерниясымен]] біріктіріліп, [[Орынбор-Торғай губерниясы|Орынбор-Торғай губерниясын]] құрады. Алайда бір жылдан кейін, 1921 жылғы 8 желтоқсандағы БОАК қаулысымен Орынбор губерниясы қайтадан дербес губерния болып бөлінді. Оның құрамына Орынбор және Жаманқала уездері кірді.

1922 жылы маусымда ''Исаево-Дедовский уезі'' құрылып, 1923 жылы Каширин уезі болып қайта аталды.

1925 жылы маусымда автономия [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР-і]] болып қайта аталып, оның астанасы [[Қызылорда|Қызылордаға]] көшірілді. Сол жылғы шілдеде Орынбор губерниясы автономия құрамынан шығарылып, тікелей РКФСР-ға бағындырылды. 1927 жылы губернияда аудандар құрылды.

1928 жылы 14 мамырда Орынбор губерниясы таратылып, оның аумағы [[Орта Еділ облысы|Орта Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Елтаңбасы ==
XIX ғасырдың бірінші жартысында Орынбор губерниясының елтаңбасы іс жүзінде 1782 жылы бекітілген Орынбор қаласының елтаңбасы болды. 1839 жылы уездік қалаларға арналған елтаңба нұсқалары пайда болып, оларда Үфі сусарының орнына Орынбор елтаңбасы бейнеленді.

Орынбор губерниясының жаңа елтаңбасы император ІІ Александрдың 1867 жылғы 12 қазандағы жарлығымен бекітілді. Бұл 1857 жылы қабылданған, әкімшілік-аумақтық бірліктердің әртүрлі мәртебесіне сәйкес елтаңбалардың құрылымын реттейтін жаңа ережелер негізінде бекітілген алғашқы губерниялық елтаңба болды. Елтаңбаның сипаттамасы:
{{cquote|Қызыл түсті қалқанда императорлық Ресей қыранымен безендірілген екі алтын ту айқастыра орналастырылған. Тулардың жоғарғы жағында алтын түсті грек-орыс кресті, ал төменгі жағында төңкерілген алтын жарты ай бейнеленген. Қалқанның күміс түсті басында көгілдір түсті сусар бейнеленген. Қалқан императорлық тәжбен көмкеріліп, Андрей таспасымен байланыстырылған алтын емен жапырақтарымен қоршалған.}}

&lt;gallery&gt;
Orenburg COA (Orenburg Governorate) (1782).gif|1782 жылғы Орынбор елтаңбасы
Герб Оренбургской губернии.png|Губернияның елтаңбасы (1800—1833 сурет)
Герб Российской Империи Оренбургской губернии (1856).png|Губернияның елтаңбасы (1856 сурет)
Оренбургская губерния изд.Сукачова.jpg|Губернияның елтаңбасы (В. П. Сукачовтың басылымы, 1878 ж. 5 шілдесі мен 1881 ж. аралығы)
Оренбургская губ МВД Бенке.jpg|Губернияның елтаңбасы (ІІМ басылымы, 1878)
Coat of Arms of Orenburg gubernia (Russian empire).png|Елтаңбаның қазіргі заманғы кескіндемесі&lt;br&gt; 1867 ж.
&lt;/gallery&gt;

Сусардың губерния елтаңбасында пайда болуы кездейсоқ емес. Үфі елтаңбасының элементі болып табылатын сусар губерния елтаңбасына 1802 жылдың 5 наурызынан бастап енді. Өйткені осы күні губерниялық басқару көлік қатынасының қолайлылығына байланысты Орынбордан Үфіге көшірілді, ал Орынборда әскери губернатор қалды.

== Әкімшілік бөлінісі ==
[[Сурет:Оренбург. Карта Оренбургской губернии. Почтовая открытка.jpg|thumb|right|250px|Орынбор губерниясының 1865–1919 жылдардағы әкімшілік бөлінісінің картасы]]
1865-1919 жылдар аралығында Орынбор губерниясының құрамына 5 уез кірді:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! №
! Уез
! Уездік қала
! Уездік қаланың&lt;br /&gt; елтаңбасы
! Ауданы, &lt;br&gt; [[Шақырым|шақырым]]&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! Тұрғыны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=28|title=Демоскоп Weekly. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии)|access-date=2009-11-03|archive-date=2013-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203004404/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=28|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt; ([[1897 жыл|1897]]), адам
|-
| 1
| [[Верхнеуральск уезі|Верхнеуральск]]
| [[Верхнеуральск]] (11 095 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Verkhneuralsk COA (Orenburg Governorate) (1867).png|42x42px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |43 768,5
| style=&quot;text-align:right&quot; |223 245
|-
| 2
| [[Орынбор уезі|Орынбор]]
| [[Орынбор]] (72 425 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Orenburg COA (Orenburg Governorate) (1782).gif|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |32 691,1
| style=&quot;text-align:right&quot; |555 653
|-
| 3
| [[Жаманқала уезі|Жаманқала]]
| [[Жаманқала]] (14 016 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Орск проект герба (1875).gif|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |40 806,5
| style=&quot;text-align:right&quot; |206 944
|-
| 4
| [[Троицк уезі|Троицк]]
| [[Троицк (Челябі облысы)|Троицк]] (23 299 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Troitsk COA (Orenburg Governorate) (1867).gif|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |20 551,1
| style=&quot;text-align:right&quot; |201 231
|-
| 5
| [[Челябі уезі|Челябі]]
| [[Челябі]] (19 998 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Chelyabinsk COA (Orenburg Governorate) (1864).png|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |28 893,7
| style=&quot;text-align:right&quot; |413 072
|}

;Уезден тыс қала
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! №
! Қала
! Тұрғыны
! Кіреді
! Елтаңба
|-
| 1
| [[Соль-Илецк|Илецкая Защита]]
| 11 768 адам
| Орынбор уезі
| [[Сурет:Coat of Arms of Iletsk project (1854).png|41x41px]]
|-
|}

[[Сурет:Карта волостей Оренбургской губернии.jpg|thumb|right|250px|Орынбор губерниясының болыстары]]
1923 жылғы 15 мамырдағы жағдай бойынша губерния 42 болысқа бөлінген 8 ауданнан тұрды: Илецкий, Исаево-Дедовский, Краснохолмский, Орынбор, Жаманқала, Петровский, Покровский және Шарлық-Михайловский аудандары.

1924 жылғы 1 шілдедегі жағдай бойынша губерния 36 болысқа бөлінген 3 уезден тұрды: Орынбор, Жаманқала және Каширин уездері.

1927 жылы 30 мамырда губернияда 16 ауданнан тұратын жаңа әкімшілік-аумақтық бөлініс енгізілді.

== Губерния жетекшілігі ==
=== Әскери губернаторлар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Осип Андреевич Игельстром|Игельстром Осип Андреевич]]
| барон, инфантерия генералы 
| &lt;center&gt;1784—1792 және 1795—1798&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Бахметев|Бахметев Николай Николаевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1798—1803&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Семенович Волконский|Волконский Григорий Семенович]]
| кінәз, атты әскер генералы
| &lt;center&gt;1803—1817&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Кириллович Эссен|Эссен Петр Кириллович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;19.01.1817—07.02.1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Евгений Александрович Головин|Головин Евгений Александрович]]
| генерал-адъютант, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;07.02.1830—21.04.1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Петрович Сухтелен|Сухтелен Павел Петрович]]
| генерал-адъютант, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;21.04.1830—15.04.1833&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Алексеевич Перовский|Перовский Василий Алексеевич]]
| генерал-адъютант, генерал-майор
| &lt;center&gt;15.04.1833—07.05.1842 және 1851—1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Афанасьевич Обручев (генерал)|Обручев Владимир Афанасьевич]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;10.05.1842—20.03.1851&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Андреевич Катенин|Катенин Александр Андреевич]]
| генерал-адъютант
| &lt;center&gt;1857—1860&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Павлович Безак|Безак Александр Павлович]]
| генерал-адъютант
| &lt;center&gt;1860—1864&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Андреевич Крыжановский|Крыжановский Николай Андреевич]]
| генерал-адъютант
| &lt;center&gt;1864—1881&lt;/center&gt;
|}

=== Губернаторлар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Иван Иванович Неплюев|Неплюев Иван Иванович]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;1744—1758&lt;/center&gt;
|-
| [[Афанасий Романович Давыдов|Давыдов Афанасий Романович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1758—1762&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Васильевич Волков (губернатор)|Волков Дмитрий Васильевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1763—1764&lt;/center&gt;
|-
| [[Авраам Артамонович Путятин|Путятин Авраам Артамонович]]
| кінәз, генерал-поручик
| &lt;center&gt;1764—1768&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Андреевич Рейнсдорп|Рейнсдорп Иван Андреевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1768—1781&lt;/center&gt;
|-
| Үфі наменгерлігінің құрамында
|
| &lt;center&gt;1781—1796&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Михайлович Баратаев|Баратаев Иван Михайлович]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;1797—28.09.1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Онуфриевич Курис|Курис Иван Онуфриевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1799—27.06.1800&lt;/center&gt;
|-
| [[Карл Иванович Глазенап|Глазенап Карл Иванович]]
| нақты статтық кеңесші (құпия кеңесші)
| &lt;center&gt;27.06.1800—1802&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Александрович Враский|Враский Алексей Александрович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1802—1806&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Григорьевич Фризель|Фризель Иван Григорьевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;1806— 03.04.1809&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Федотович Веригин|Веригин Михаил Федотович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;03.04.1809—7.09.1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Андреевич Наврозов|Наврозов Матвей Андреевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;21.09.1811—1822&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Васильевич Нелидов|Нелидов Григорий Васильевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1822—1827&lt;/center&gt;
|-
| [[Иосиф Львович Дебу|Дебу Иосиф Львович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;07.06.1827—02.12.1832&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Васильевич Жуковский|Жуковский Николай Васильевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;02.12.1832—13.04.1835&lt;/center&gt;
|-
| [[Авксентий Павлович Гевлич|Гевлич Авксентий Павлович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;13.04.1835—29.05.1840&lt;/center&gt;
|-
| Бос орын
|
| &lt;center&gt;1840—29.05.1841&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Дмитриевич Талызин|Талызин Иван Дмитриевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;29.05.1841—14.05.1844&lt;/center&gt;
|-
| Бос орын
|
| &lt;center&gt;14.05.1844—30.03.1846&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Васильевич Балкашин (генерал)|Балкашин Николай Васильевич]]
| статтық кеңесші (нақты статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;30.03.1846—07.12.1851&lt;/center&gt;
|-
| [[Яков Владимирович Ханыков|Ханыков Яков Владимирович]]
| статтық кеңесші (нақты статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;07.12.1851—03.03.1856&lt;/center&gt;
|-
| [[Ипполит Михайлович Потулов|Потулов Ипполит Михайлович]]
| нақты статтық кеңесші, м.а.
| &lt;center&gt;03.03.1856—14.02.1858&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Иванович Барановский|Барановский Егор Иванович]]
| нақты статтық кеңесші, м.а. (06.02.1859 бекітілген)
| &lt;center&gt;14.02.1858—23.06.1861&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Сергеевич Аксаков|Аксаков Григорий Сергеевич]]
| статтық кеңесші, м.а. (17.04.1862 бекітілген), нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;23.06.1861—11.06.1865&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Николаевич Боборыкин|Боборыкин Константин Николаевич]]
| полковник, м.а. (генерал-майор шеніне жоғарылатылып, бекітілді)
| &lt;center&gt;11.06.1865—11.03.1875&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Иванович Зенгбуш|Зенгбуш Егор Иванович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;11.03.1875—03.01.1878&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Иванович Астафьев|Астафьев Михаил Иванович]]
| генерал-майор (генерал-лейтенант)
| &lt;center&gt;16.02.1878—01.07.1884&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Алексеевич Маслаковец|Маслаковец Николай Алексеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;12.08.1884—21.01.1892&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Иванович Ершов (губернатор)|Ершов Владимир Иванович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;21.01.1892—04.08.1899&lt;/center&gt;
|-
| [[Яков Федорович Барабаш (генерал)|Барабаш Яков Федорович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;03.10.1899—02.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Федор Федорович Таубе|Таубе Федор Федорович]]
| генерал-майор, м.а.
| &lt;center&gt;02.1906—14.11.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Федорович Ожаровский|Ожаровский Владимир Федорович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;14.11.1906—04.09.1911&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Александрович Сухомлинов|Сухомлинов Николай Александрович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;04.09.1911—1915&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Степанович Тюлин|Тюлин Михаил Степанович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1915—1917&lt;/center&gt;
|}

=== Губерния ақсүйектерінің басшылары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| Булгаков Николай Михайлович
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1797—1803&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Федорович Моисеев|Моисеев Алексей Федорович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1803—1806&lt;/center&gt;
|-
| [[Степан Борисович Мертваго|Мертваго Степан Борисович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;1806—1808&lt;/center&gt;
|-
| [[Савва Федорович Осоргин|Осоргин Савва Федорович]]
| алқалық асессор
| &lt;center&gt;1808—1812&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Николаевич Пекарский|Пекарский Петр Николаевич]]
| майор
| &lt;center&gt;1812—1823&lt;/center&gt;
|-
| [[Степан Борисович Мертваго|Мертваго Степан Борисович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;1823—1825&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Дмитриевич Мордвинов|Мордвинов Александр Дмитриевич]]
| поручик
| &lt;center&gt;1825—1828&lt;/center&gt;
|-
| [[Гермоген Евграфович Пальчиков|Пальчиков Гермоген Евграфович]]
| подполковник
| &lt;center&gt;1828—1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Сергей Александрович Пальчиков|Пальчиков Сергей Александрович]]
| поручик
| &lt;center&gt;1830—1833&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Николаевич Тимашев|Тимашев Егор Николаевич]]
| полковник (генерал-майор)
| &lt;center&gt;03.02.1833—17.12.1844&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Дурасов|Дурасов Николай Николаевич]]
| камергер атағында, нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;27.01.1845—02.08.1862&lt;/center&gt;
|-
| [[Виктор Яковлевич Стобеус|Стобеус Виктор Яковлевич]]
| штабс-ротмистр
| &lt;center&gt;02.08.1862—05.05.1865&lt;/center&gt;
|-
| [[Ипполит Данилович Шотт|Шотт Ипполит Данилович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;05.05.1865—16.02.1884&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Чернов|Чернов Иван Васильевич]]
| отставкадағы генерал-майор
| &lt;center&gt;16.02.1884—18.02.1893&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Ипполитович Шотт|Шотт Лев Ипполитович]]
| титулдық кеңесші (статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;18.02.1893—03.05.1902&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Александрович Тимашев|Тимашев Александр Александрович]]
| отставкадағы гвардия полковнигі, шталмейстер
| &lt;center&gt;03.05.1902—01.01.1905&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Ипполитович Шотт|Шотт Лев Ипполитович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;26.02.1905—1917&lt;/center&gt;
|}
=== Вице-губернаторлар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Федор Захарович Кривошеий|Кривошеий Федор Захарович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;13.12.1800—1804&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Степанович Романовский|Романовский Николай Степанович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1804—1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Илья Федорович Федоров|Федоров Илья Федорович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1811—1818&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Аркадьевич Всеволодский|Всеволодский Дмитрий Аркадьевич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;1818—19.07.1819&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Никитович Сушков|Сушков Михаил Никитович]]
| статтық кеңесші, камер-юнкер
| &lt;center&gt;19.07.1819—1821&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Дмитриевич Кирьяков|Кирьяков Николай Дмитриевич]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1821—1828&lt;/center&gt;
|-
| [[Порфирий Васильевич Безобразов|Безобразов Порфирий Васильевич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;31.03.1828—1834&lt;/center&gt;
|-
| Лавров Василий Иванович
| V сыныпты шенеунік
| &lt;center&gt;20.04.1834—10.07.1836&lt;/center&gt;
|-
| [[Капитон Афанасьевич Случевский|Случевский Капитон Афанасьевич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;10.07.1836—01.01.1838&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Никифорович Григорьев|Григорьев Константин Никифорович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;05.09.1838—21.09.1841&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Андреевич Македонский|Македонский Алексей Андреевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;21.09.1841—28.04.1852&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Сергеевич Аксаков|Аксаков Григорий Сергеевич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;28.04.1852—18.06.1853&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Иванович Барановский|Барановский Егор Иванович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;18.06.1853—05.04.1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Евгений Александрович Кудрявцев|Кудрявцев Евгений Александрович]]
| алқалық кеңесші (статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;18.10.1857—06.09.1862&lt;/center&gt;
|-
| [[Филадельф Васильевич Каразин|Каразин Филадельф Васильевич]]
| статтық кеңесші (нақты статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;16.11.1862—22.03.1863&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Петрович Беляев|Беляев Василий Петрович]]
| статтық кеңесші (нақты статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;22.03.1863—11.06.1865&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Разумникович Жуков|Жуков Василий Разумникович]]
| сарай кеңесшісі, м. а. (1868 ж. 21 маусымда статтық кеңесші шеніне жоғарылатылып, бекітілді.), (нақты статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;11.06.1865—11.07.1880&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Викторович Лукошков|Лукошков Василий Викторович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;15.09.1880—11.04.1885&lt;/center&gt;
|-
| [[Асинкрит Асинкритович Ломачевский|Ломачевский Асинкрит Асинкритович]]
| полковник (генерал-майор)
| &lt;center&gt;15.04.1885—20.04.1895&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Николаевич Соколовский|Соколовский Иван Николаевич]]
| полковник
| &lt;center&gt;27.04.1895—09.12.1901&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Михайлович Кауфман|Кауфман Алексей Михайлович]]
| полковник
| &lt;center&gt;31.01.1902—1904&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Эверсман|Эверсман Михаил Михайлович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;24.04.1904—02.11.1910&lt;/center&gt;
|-
| [[Аркадий Владимирович Сумароков|Сумароков Аркадий Владимирович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;02.11.1910—28.05.1912&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Орестович Тизенгаузен|Тизенгаузен Дмитрий Орестович]]
| барон, алқалық кеңесші (статтық кеңесші)
| &lt;center&gt;28.05.1912—1914&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Анатольевич Пушкин|Пушкин Лев Анатольевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1914—1917&lt;/center&gt;
|}

== Тұрғындары ==
Халық саны — 1836 мың адам; халықтың тығыздығы — 1 км²-ге 10 адам; 6 қалада 174 мың тұрғын тұрған.

1897 жылғы ана тілі бойынша халық санағының қорытындылары&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=968 |title=Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей |access-date=2009-03-02 |archive-date=2013-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017054749/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=968 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Уез
! [[Орыс тілі|орысша]]
! [[Башқұрт тілі|башқұртша]]
! [[Татар тілі|татарша]]
! [[украин тілі|украинша]]
! [[Эрзя тілі|мордваша]]
! [[Мишәр диалекті|мишәрша]] және &lt;br&gt;[[Типтерлер|типтерше]]
! [[Чуваш тілі|чувашша]]
! [[Қазақ тілі|қазақша]]
|-
| Жалпы губерния бойынша
| 70,4 %
| 15,9 %
| 5,8 %
| 2,6 %
| 2,4 %
| 1,4 %
| …
| …
|-
| Верхнеуральск
| 65,5 %
| 19,7 %
| 5,4 %
| …
| 1,3 %
| …
| …
| …
|-
| Орынбор
| 68,4 %
| 10,2 %
| 8,6 %
| 5,4 %
| 4,7 %
| 7,1 %
| …
| …
|-
| Жаманқала
| 40,1 %
| 42,8 %
| 6,8 %
| 4,3 %
| 3,7 %
| …
| 1,0 %
| …
|-
| Троицк
| 82,2 %
| 7,4 %
| 7,4 %
| …
| …
| …
| …
| 1,1 %
|-
| Челябі
| 85,1 %
| 12,3 %
| …
| …
| …
| …
| …
| …
|}

== Климаты ==
Климаты континенттік: жазы аптап ыстық болғанымен, қуаң әрі қатаң. Орынбор қаласында (51°45′ с. е.) орташа температурасы 1–3,6° аралығында болады.

== Пайдалы қазбалары ==
Минералдық ресурстарға бай. 1903 жылы өндірілген пайдалы қазбалардың мөлшері: алтын — 278 пұт, мыс кені — 7 млн тонна, марганец — 1 млн тонна, темір кені (шойын, темір және болат түрінде) — 118 млн тонна, тас тұзы — 36 млн тонна. Өзендері: Жайық, Сақмара және Еділ өзені алабына жататын Белая өзені; сондай-ақ Тобыл, Ертіс және олардың салалары. Губернияның шығысындағы далалы бөлігінде 1500-ге жуық көл болды. Олардың 100-ге жуығы ащы-тұзды, ал қалғандары балыққа бай болды.

== Ауыл шаруашылығы ==
Жердің 72%-ы казактар мен шаруаларға (оның ішінде башқұрттарға), 14%-ы жеке меншік иелеріне, 4%-ы қазына мен енші иеліктеріне, ал 10%-ы зауыттарға, компанияларға және басқа да жер иеленушілерге тиесілі болды. Егіншілік: егістік жерлер губерния аумағының 30%-ын, ал ормандар 20%-ын алып жатты. Негізінен жаздық бидай, сұлы, қарабидай, арпа және басқа да дақылдар өсірілді. Мал шаруашылығы кеңінен дамыды, әсіресе башқұрттар арасында. 1906 жылы губерниядағы мал саны: жылқы — 1 019 мың, ірі қара — 1 095 мың, қой — 1 459 мың, шошқа — 143 мың, түйе — 1 мыңға дейін болды.

== Өнеркәсіп ==
Майдагерлік кәсіптер: негізінен мал шаруашылығы өнімдерін өңдеумен айналысты (жүннен мата өндіру, ешкі түбітінен шәлі тоқу және т.б.). Тау-кен кәсіпорындарын қоспағанда, фабрикалар мен зауыттардың саны — 189. Олардың жалпы өндіріс көлемі 14 млн рубльді құрады. Соның ішінде Орынбор қаласындағы өндіріс көлемі 6 млн рубл болды. Өндірістің неғұрлым ірі салалары: ұн тарту өндірісі — 6 млн рубл, мал сою және май өндіру — 1,7 млн рубл, тері өңдеу — 900 мың рубл, жүн жуу — 526 мың рубл және басқа да өндіріс салалары.

== Сауда ==
Нан және мал шаруашылығы өнімдері өткізілді, Орта Азиямен кең көлемде айырбас саудасы жүргізілді (сауда айналымы 10 млн рублге дейін жетті). Орынбор, Троицк және Жаманқала маңында ірі айырбас аулалары орналасты. Сібір теміржолының 495 шақырым бөлігі Орынбор губерниясының аумағы арқылы өтті.

== Білім беру ==
1905 жылы оқу орындарының саны — 1690, оның ішінде 12-сі орта оқу орындары болды. Бұл оқу орындарында 97 212 оқушы білім алды. Сауатты халықтың үлесі — 20% болды.

== Сілтеме ==
* Оренбургская губерния // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Оренбург // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Оренбургская губерния : [арх. 8 октября 2022] / Д. А. Сафонов // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
* Р. Г. Буканова. Оренбургская губерния // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : Башкирская энциклопедия, 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-306-8.
* Уфимская губерния : [арх. 5 октября 2022] // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
* С. Г. Синенко. [https://posredi.ru/enc_n_namestnichestvo_uf.html Наместничество Уфимское] // Уфа старая и новая : популярная иллюстрированная энциклопедия. — Уфа : Государственное республиканское издательство «Башкортостан», 2007. — 272 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-8258-0236-7.
* {{cite web |title =Список населённых мест. Ч. II. Оренбургская губерния, 1866|url =http://elib.shpl.ru/nodes/17363|url-status =live}}
* [https://new.runivers.ru/maps/podratlas/39 Карта Уфимской и Оренбургской губерний из «Атласа» А. А. Ильина 1876 года] (runivers.ru сайтында Google іздеу жүйесін пайдаланып қарау)
* [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/11462-28-orenburgskaya-guberniya-statistika-rossiyskoy-imperii-16-vyp-3#page/1/mode/grid/zoom/1 Оренбургская губерния. — (Статистика Российской империи; 16. вып. 3)] — СПб., 1890.
* [http://book-olds.ru/BookLibrary/28001-Pam-kn-Orenburgskoy-gub.html Библиотека Царское Село] (Орынбор губерниясының тарихына арналған кітаптар, естелік кітапшалар және мекенжай күнтізбелері)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Орынбор губерниясы]]
[[Санат:Орынбор облысының тарихы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Башқұртстан тарихы]]</text>
      <sha1>4308unb2ledjs77lo4y86ipteqluvu8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:ISSN</title>
    <ns>10</ns>
    <id>786817</id>
    <revision>
      <id>3657989</id>
      <parentid>3657519</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:07:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3657989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="365" sha1="04oh8f2fz6xo4aa9pjhdq9aly05xojq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
&lt;!-- * NOTE:
     *
     * This is implemented in terms of ISSN search link.
     * That should be the only template to change in case
     * we need a different database or website for ISSN searches
     *
--&gt;
&lt;/noinclude&gt;[[ISSN]] {{ISSN search link|{{{1}}}}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}[[Санат:Үлгілер:Сыртқы сілтемелер]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>04oh8f2fz6xo4aa9pjhdq9aly05xojq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Византия дәстүрі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786826</id>
    <revision>
      <id>3658001</id>
      <parentid>3657640</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:23:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Византия|Византия]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3658001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5269" sha1="7mx3udjdb1wju5yle6s3okeo8y9j6ci" xml:space="preserve">[[Сурет:Патриарх_со_свитой.JPG|нобай|320x320 нүкте|[[Епископ|Иерархиялық]] дәреже бойынша Византия рәсімінің литургиясын ашық түрде атап өту]]
'''Византия рәсімі, грек рәсімі''' ― [[Константинополь православие шіркеуі|Константинополь православие шіркеуінде]] дамыған және Шығыстың басқа халкидон шіркеулері (Александрия, Антиохия және Иерусалим православие шіркеулері) қабылдаған литургиялық жүйе. Славяндар мен румындар Византия дәстүрін Константинопольден қабылдады.

Әртүрлі православие және шығыс католик шіркеулері қолданады. Әдетте, адамдар «православиелік ғибадат» туралы айтқанда, олар Византия рәсімін айтып отыр, дегенмен грек католиктері Византия рәсіміне сәйкес қызмет көрсететін сияқты, басқа литургиялық дәстүрді қолданатын православие қауымдастықтары да бар.

Византия рәсіміне Құдайлық литургия, басқа да құпия рәсімдер (шомылдыру рәсімі, неке, евхаристия, діни қызметке тағайындау, майлау, тәубе ету, [[Қасиетті май жағу|Рождество]]), таңғы ас, кешкі ас, сағаттар, түні бойы күзет, литургиялық күнтізбе, шіркеу қызметтері (жын шығару, монастырлық тонусура, жер жемістеріне бата беру) кіреді. Византия дәстүрімен сәулет өнері мен интерьер дизайнындағы Византия стилі, Византия литургиялық киімдері және Византия иконографиясы да байланысты.

Тарихи тұрғыдан алғанда, Византия рәсімі Антиохия рәсімінің күшті әсерімен дамыды. Атап айтқанда, Византия рәсімінің негізін қалаушылардың бірі Иоанн Златоуст болды. [[I Юстиниан|Юстинианның]] тұсында Византия рәсімі империялық стильге ие болды және Трисагион мен Керубим сияқты компоненттер пайда болды. VII ғасырға қарай Византия рәсімі ақыры латын және армян рәсімдерінен бөлініп шықты.

Қазіргі уақытта Византия рәсімі Құдайлық литургияның екі рәсімін орындайды: Иоанн Хризостомның литургиясы және Ұлы Василийдің литургиясы. Сонымен қатар, Ұлы Оразаның сәрсенбі және жұма күндері Алдын ала киелі сыйлықтардың литургиясы атап өтіледі. Құдайдың ағасы Елші Жақыпты еске алу күндері Елші Жақыптың литургиясын атап өтуге болады. Византия рәсімінің барлық қызметтері күнделікті (күнделікті) цикл, апталық цикл және жылдық цикл шеңберінде орындалады.

Византия рәсіміндегі епископ рәсімі бойынша литургияны атап өту бірқатар ерекшеліктерге ие (жалпы рәсімді өзгертпейді) және ерекше салтанаттылықпен ерекшеленеді&lt;ref&gt;{{Cite web|title=М. С. Желтов. АРХИЕРЕЙСКОЕ БОГОСЛУЖЕНИЕ|url=http://www.liturgica.ru/bibliot/arkh_bogosl.html|accessdate=2008-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111005000111/http://www.liturgica.ru/bibliot/arkh_bogosl.html|archivedate=2011-10-05}}&lt;/ref&gt;.

== Тағы қараңыз ==
* [[Шығыс литургиялық рәсімдері]]
* [[Батыс литургиялық рәсімдері]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиеттер ==
* ''Шмеман А. D.'' Литургиялық теологияға кіріспе. — Париж, 1961 ж.
* Діни қызметкердің анықтамалығы. Т. 1. ― М. Орыс Православиелік Шіркеуінің Баспа Кеңесі, 1992 ж.
* ''Тафт Р. F.'' [https://azbyka.ru/otechnik/Pravoslavnoe_Bogosluzhenie/vizantijskij-tserkovnyj-obrjad-kratkij-ocherk/ Византия шіркеуінің рәсімі]. — СПб., 2000 ж.

[[Санат:Византия мәдениеті]]
[[Санат:Византия]]</text>
      <sha1>7mx3udjdb1wju5yle6s3okeo8y9j6ci</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658002</id>
      <parentid>3658001</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:24:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Шығыс литургиялық рәсімдері|Шығыс литургиялық рәсімдері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3658002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5337" sha1="42anewqp4l2ycoqisn3kin9df8go4ui" xml:space="preserve">[[Сурет:Патриарх_со_свитой.JPG|нобай|320x320 нүкте|[[Епископ|Иерархиялық]] дәреже бойынша Византия рәсімінің литургиясын ашық түрде атап өту]]
'''Византия рәсімі, грек рәсімі''' ― [[Константинополь православие шіркеуі|Константинополь православие шіркеуінде]] дамыған және Шығыстың басқа халкидон шіркеулері (Александрия, Антиохия және Иерусалим православие шіркеулері) қабылдаған литургиялық жүйе. Славяндар мен румындар Византия дәстүрін Константинопольден қабылдады.

Әртүрлі православие және шығыс католик шіркеулері қолданады. Әдетте, адамдар «православиелік ғибадат» туралы айтқанда, олар Византия рәсімін айтып отыр, дегенмен грек католиктері Византия рәсіміне сәйкес қызмет көрсететін сияқты, басқа литургиялық дәстүрді қолданатын православие қауымдастықтары да бар.

Византия рәсіміне Құдайлық литургия, басқа да құпия рәсімдер (шомылдыру рәсімі, неке, евхаристия, діни қызметке тағайындау, майлау, тәубе ету, [[Қасиетті май жағу|Рождество]]), таңғы ас, кешкі ас, сағаттар, түні бойы күзет, литургиялық күнтізбе, шіркеу қызметтері (жын шығару, монастырлық тонусура, жер жемістеріне бата беру) кіреді. Византия дәстүрімен сәулет өнері мен интерьер дизайнындағы Византия стилі, Византия литургиялық киімдері және Византия иконографиясы да байланысты.

Тарихи тұрғыдан алғанда, Византия рәсімі Антиохия рәсімінің күшті әсерімен дамыды. Атап айтқанда, Византия рәсімінің негізін қалаушылардың бірі Иоанн Златоуст болды. [[I Юстиниан|Юстинианның]] тұсында Византия рәсімі империялық стильге ие болды және Трисагион мен Керубим сияқты компоненттер пайда болды. VII ғасырға қарай Византия рәсімі ақыры латын және армян рәсімдерінен бөлініп шықты.

Қазіргі уақытта Византия рәсімі Құдайлық литургияның екі рәсімін орындайды: Иоанн Хризостомның литургиясы және Ұлы Василийдің литургиясы. Сонымен қатар, Ұлы Оразаның сәрсенбі және жұма күндері Алдын ала киелі сыйлықтардың литургиясы атап өтіледі. Құдайдың ағасы Елші Жақыпты еске алу күндері Елші Жақыптың литургиясын атап өтуге болады. Византия рәсімінің барлық қызметтері күнделікті (күнделікті) цикл, апталық цикл және жылдық цикл шеңберінде орындалады.

Византия рәсіміндегі епископ рәсімі бойынша литургияны атап өту бірқатар ерекшеліктерге ие (жалпы рәсімді өзгертпейді) және ерекше салтанаттылықпен ерекшеленеді&lt;ref&gt;{{Cite web|title=М. С. Желтов. АРХИЕРЕЙСКОЕ БОГОСЛУЖЕНИЕ|url=http://www.liturgica.ru/bibliot/arkh_bogosl.html|accessdate=2008-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111005000111/http://www.liturgica.ru/bibliot/arkh_bogosl.html|archivedate=2011-10-05}}&lt;/ref&gt;.

== Тағы қараңыз ==
* [[Шығыс литургиялық рәсімдері]]
* [[Батыс литургиялық рәсімдері]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиеттер ==
* ''Шмеман А. D.'' Литургиялық теологияға кіріспе. — Париж, 1961 ж.
* Діни қызметкердің анықтамалығы. Т. 1. ― М. Орыс Православиелік Шіркеуінің Баспа Кеңесі, 1992 ж.
* ''Тафт Р. F.'' [https://azbyka.ru/otechnik/Pravoslavnoe_Bogosluzhenie/vizantijskij-tserkovnyj-obrjad-kratkij-ocherk/ Византия шіркеуінің рәсімі]. — СПб., 2000 ж.

[[Санат:Византия мәдениеті]]
[[Санат:Византия]]
[[Санат:Шығыс литургиялық рәсімдері]]</text>
      <sha1>42anewqp4l2ycoqisn3kin9df8go4ui</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658004</id>
      <parentid>3658002</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:25:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қызмет көрсету рәсімдері|Қызмет көрсету рәсімдері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3658004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5399" sha1="6samxb3x9krgcgedoo7jjb1oaagprnp" xml:space="preserve">[[Сурет:Патриарх_со_свитой.JPG|нобай|320x320 нүкте|[[Епископ|Иерархиялық]] дәреже бойынша Византия рәсімінің литургиясын ашық түрде атап өту]]
'''Византия рәсімі, грек рәсімі''' ― [[Константинополь православие шіркеуі|Константинополь православие шіркеуінде]] дамыған және Шығыстың басқа халкидон шіркеулері (Александрия, Антиохия және Иерусалим православие шіркеулері) қабылдаған литургиялық жүйе. Славяндар мен румындар Византия дәстүрін Константинопольден қабылдады.

Әртүрлі православие және шығыс католик шіркеулері қолданады. Әдетте, адамдар «православиелік ғибадат» туралы айтқанда, олар Византия рәсімін айтып отыр, дегенмен грек католиктері Византия рәсіміне сәйкес қызмет көрсететін сияқты, басқа литургиялық дәстүрді қолданатын православие қауымдастықтары да бар.

Византия рәсіміне Құдайлық литургия, басқа да құпия рәсімдер (шомылдыру рәсімі, неке, евхаристия, діни қызметке тағайындау, майлау, тәубе ету, [[Қасиетті май жағу|Рождество]]), таңғы ас, кешкі ас, сағаттар, түні бойы күзет, литургиялық күнтізбе, шіркеу қызметтері (жын шығару, монастырлық тонусура, жер жемістеріне бата беру) кіреді. Византия дәстүрімен сәулет өнері мен интерьер дизайнындағы Византия стилі, Византия литургиялық киімдері және Византия иконографиясы да байланысты.

Тарихи тұрғыдан алғанда, Византия рәсімі Антиохия рәсімінің күшті әсерімен дамыды. Атап айтқанда, Византия рәсімінің негізін қалаушылардың бірі Иоанн Златоуст болды. [[I Юстиниан|Юстинианның]] тұсында Византия рәсімі империялық стильге ие болды және Трисагион мен Керубим сияқты компоненттер пайда болды. VII ғасырға қарай Византия рәсімі ақыры латын және армян рәсімдерінен бөлініп шықты.

Қазіргі уақытта Византия рәсімі Құдайлық литургияның екі рәсімін орындайды: Иоанн Хризостомның литургиясы және Ұлы Василийдің литургиясы. Сонымен қатар, Ұлы Оразаның сәрсенбі және жұма күндері Алдын ала киелі сыйлықтардың литургиясы атап өтіледі. Құдайдың ағасы Елші Жақыпты еске алу күндері Елші Жақыптың литургиясын атап өтуге болады. Византия рәсімінің барлық қызметтері күнделікті (күнделікті) цикл, апталық цикл және жылдық цикл шеңберінде орындалады.

Византия рәсіміндегі епископ рәсімі бойынша литургияны атап өту бірқатар ерекшеліктерге ие (жалпы рәсімді өзгертпейді) және ерекше салтанаттылықпен ерекшеленеді&lt;ref&gt;{{Cite web|title=М. С. Желтов. АРХИЕРЕЙСКОЕ БОГОСЛУЖЕНИЕ|url=http://www.liturgica.ru/bibliot/arkh_bogosl.html|accessdate=2008-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111005000111/http://www.liturgica.ru/bibliot/arkh_bogosl.html|archivedate=2011-10-05}}&lt;/ref&gt;.

== Тағы қараңыз ==
* [[Шығыс литургиялық рәсімдері]]
* [[Батыс литургиялық рәсімдері]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиеттер ==
* ''Шмеман А. D.'' Литургиялық теологияға кіріспе. — Париж, 1961 ж.
* Діни қызметкердің анықтамалығы. Т. 1. ― М. Орыс Православиелік Шіркеуінің Баспа Кеңесі, 1992 ж.
* ''Тафт Р. F.'' [https://azbyka.ru/otechnik/Pravoslavnoe_Bogosluzhenie/vizantijskij-tserkovnyj-obrjad-kratkij-ocherk/ Византия шіркеуінің рәсімі]. — СПб., 2000 ж.

[[Санат:Византия мәдениеті]]
[[Санат:Византия]]
[[Санат:Шығыс литургиялық рәсімдері]]
[[Санат:Қызмет көрсету рәсімдері]]</text>
      <sha1>6samxb3x9krgcgedoo7jjb1oaagprnp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658005</id>
      <parentid>3658004</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:25:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Византия мәдениеті|Византия мәдениеті]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3658005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5348" sha1="keiz3b09zd2ej71lupgmq7udasi97w8" xml:space="preserve">[[Сурет:Патриарх_со_свитой.JPG|нобай|320x320 нүкте|[[Епископ|Иерархиялық]] дәреже бойынша Византия рәсімінің литургиясын ашық түрде атап өту]]
'''Византия рәсімі, грек рәсімі''' ― [[Константинополь православие шіркеуі|Константинополь православие шіркеуінде]] дамыған және Шығыстың басқа халкидон шіркеулері (Александрия, Антиохия және Иерусалим православие шіркеулері) қабылдаған литургиялық жүйе. Славяндар мен румындар Византия дәстүрін Константинопольден қабылдады.

Әртүрлі православие және шығыс католик шіркеулері қолданады. Әдетте, адамдар «православиелік ғибадат» туралы айтқанда, олар Византия рәсімін айтып отыр, дегенмен грек католиктері Византия рәсіміне сәйкес қызмет көрсететін сияқты, басқа литургиялық дәстүрді қолданатын православие қауымдастықтары да бар.

Византия рәсіміне Құдайлық литургия, басқа да құпия рәсімдер (шомылдыру рәсімі, неке, евхаристия, діни қызметке тағайындау, майлау, тәубе ету, [[Қасиетті май жағу|Рождество]]), таңғы ас, кешкі ас, сағаттар, түні бойы күзет, литургиялық күнтізбе, шіркеу қызметтері (жын шығару, монастырлық тонусура, жер жемістеріне бата беру) кіреді. Византия дәстүрімен сәулет өнері мен интерьер дизайнындағы Византия стилі, Византия литургиялық киімдері және Византия иконографиясы да байланысты.

Тарихи тұрғыдан алғанда, Византия рәсімі Антиохия рәсімінің күшті әсерімен дамыды. Атап айтқанда, Византия рәсімінің негізін қалаушылардың бірі Иоанн Златоуст болды. [[I Юстиниан|Юстинианның]] тұсында Византия рәсімі империялық стильге ие болды және Трисагион мен Керубим сияқты компоненттер пайда болды. VII ғасырға қарай Византия рәсімі ақыры латын және армян рәсімдерінен бөлініп шықты.

Қазіргі уақытта Византия рәсімі Құдайлық литургияның екі рәсімін орындайды: Иоанн Хризостомның литургиясы және Ұлы Василийдің литургиясы. Сонымен қатар, Ұлы Оразаның сәрсенбі және жұма күндері Алдын ала киелі сыйлықтардың литургиясы атап өтіледі. Құдайдың ағасы Елші Жақыпты еске алу күндері Елші Жақыптың литургиясын атап өтуге болады. Византия рәсімінің барлық қызметтері күнделікті (күнделікті) цикл, апталық цикл және жылдық цикл шеңберінде орындалады.

Византия рәсіміндегі епископ рәсімі бойынша литургияны атап өту бірқатар ерекшеліктерге ие (жалпы рәсімді өзгертпейді) және ерекше салтанаттылықпен ерекшеленеді&lt;ref&gt;{{Cite web|title=М. С. Желтов. АРХИЕРЕЙСКОЕ БОГОСЛУЖЕНИЕ|url=http://www.liturgica.ru/bibliot/arkh_bogosl.html|accessdate=2008-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111005000111/http://www.liturgica.ru/bibliot/arkh_bogosl.html|archivedate=2011-10-05}}&lt;/ref&gt;.

== Тағы қараңыз ==
* [[Шығыс литургиялық рәсімдері]]
* [[Батыс литургиялық рәсімдері]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиеттер ==
* ''Шмеман А. D.'' Литургиялық теологияға кіріспе. — Париж, 1961 ж.
* Діни қызметкердің анықтамалығы. Т. 1. ― М. Орыс Православиелік Шіркеуінің Баспа Кеңесі, 1992 ж.
* ''Тафт Р. F.'' [https://azbyka.ru/otechnik/Pravoslavnoe_Bogosluzhenie/vizantijskij-tserkovnyj-obrjad-kratkij-ocherk/ Византия шіркеуінің рәсімі]. — СПб., 2000 ж.

[[Санат:Византия]]
[[Санат:Шығыс литургиялық рәсімдері]]
[[Санат:Қызмет көрсету рәсімдері]]</text>
      <sha1>keiz3b09zd2ej71lupgmq7udasi97w8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658138</id>
      <parentid>3658005</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T22:30:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Coffee86</username>
        <id>27186</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әдебиеттер */</comment>
      <origin>3658138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5350" sha1="q9wszchpxbf8hn9kcii1tmjd8prsc1l" xml:space="preserve">[[Сурет:Патриарх_со_свитой.JPG|нобай|320x320 нүкте|[[Епископ|Иерархиялық]] дәреже бойынша Византия рәсімінің литургиясын ашық түрде атап өту]]
'''Византия рәсімі, грек рәсімі''' ― [[Константинополь православие шіркеуі|Константинополь православие шіркеуінде]] дамыған және Шығыстың басқа халкидон шіркеулері (Александрия, Антиохия және Иерусалим православие шіркеулері) қабылдаған литургиялық жүйе. Славяндар мен румындар Византия дәстүрін Константинопольден қабылдады.

Әртүрлі православие және шығыс католик шіркеулері қолданады. Әдетте, адамдар «православиелік ғибадат» туралы айтқанда, олар Византия рәсімін айтып отыр, дегенмен грек католиктері Византия рәсіміне сәйкес қызмет көрсететін сияқты, басқа литургиялық дәстүрді қолданатын православие қауымдастықтары да бар.

Византия рәсіміне Құдайлық литургия, басқа да құпия рәсімдер (шомылдыру рәсімі, неке, евхаристия, діни қызметке тағайындау, майлау, тәубе ету, [[Қасиетті май жағу|Рождество]]), таңғы ас, кешкі ас, сағаттар, түні бойы күзет, литургиялық күнтізбе, шіркеу қызметтері (жын шығару, монастырлық тонусура, жер жемістеріне бата беру) кіреді. Византия дәстүрімен сәулет өнері мен интерьер дизайнындағы Византия стилі, Византия литургиялық киімдері және Византия иконографиясы да байланысты.

Тарихи тұрғыдан алғанда, Византия рәсімі Антиохия рәсімінің күшті әсерімен дамыды. Атап айтқанда, Византия рәсімінің негізін қалаушылардың бірі Иоанн Златоуст болды. [[I Юстиниан|Юстинианның]] тұсында Византия рәсімі империялық стильге ие болды және Трисагион мен Керубим сияқты компоненттер пайда болды. VII ғасырға қарай Византия рәсімі ақыры латын және армян рәсімдерінен бөлініп шықты.

Қазіргі уақытта Византия рәсімі Құдайлық литургияның екі рәсімін орындайды: Иоанн Хризостомның литургиясы және Ұлы Василийдің литургиясы. Сонымен қатар, Ұлы Оразаның сәрсенбі және жұма күндері Алдын ала киелі сыйлықтардың литургиясы атап өтіледі. Құдайдың ағасы Елші Жақыпты еске алу күндері Елші Жақыптың литургиясын атап өтуге болады. Византия рәсімінің барлық қызметтері күнделікті (күнделікті) цикл, апталық цикл және жылдық цикл шеңберінде орындалады.

Византия рәсіміндегі епископ рәсімі бойынша литургияны атап өту бірқатар ерекшеліктерге ие (жалпы рәсімді өзгертпейді) және ерекше салтанаттылықпен ерекшеленеді&lt;ref&gt;{{Cite web|title=М. С. Желтов. АРХИЕРЕЙСКОЕ БОГОСЛУЖЕНИЕ|url=http://www.liturgica.ru/bibliot/arkh_bogosl.html|accessdate=2008-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111005000111/http://www.liturgica.ru/bibliot/arkh_bogosl.html|archivedate=2011-10-05}}&lt;/ref&gt;.

== Тағы қараңыз ==
* [[Шығыс литургиялық рәсімдері]]
* [[Батыс литургиялық рәсімдері]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиеттер ==
* ''Шмеман А. Д.'' Литургиялық теологияға кіріспе. — Париж, 1961 ж.
* Діни қызметкердің анықтамалығы. Т. 1. ― М. Орыс Православиелік Шіркеуінің Баспа Кеңесі, 1992 ж.
* ''Тафт Р. Ф.'' [https://azbyka.ru/otechnik/Pravoslavnoe_Bogosluzhenie/vizantijskij-tserkovnyj-obrjad-kratkij-ocherk/ Византия шіркеуінің рәсімі]. — СПб., 2000 ж.

[[Санат:Византия]]
[[Санат:Шығыс литургиялық рәсімдері]]
[[Санат:Қызмет көрсету рәсімдері]]</text>
      <sha1>q9wszchpxbf8hn9kcii1tmjd8prsc1l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хрущевка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786831</id>
    <revision>
      <id>3657799</id>
      <parentid>3657781</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T12:50:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3657799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12973" sha1="4t37mjmj2yeoz59wcw6eynbqbscfjxq" xml:space="preserve">'''Хрущевка''' — Бұл кеңестік стандартты және өнеркәсіптік тұрғын үй құрылысының бірінші буынының танымал атауы. Хрущевка ғимараттары [[КСРО]]-да КОКП Орталық Комитетінің бұрынғы бірінші хатшысы [[Никита Хрущев]]тің тұсында пайда болды. Бұл ғимараттар сол дәуірдің символы және кеңестік сәулет өнерінің ең танымал бейнелерінің бірі болды. Бұл панелді үйлердің құрылуының себебі үй тапшылығы болды. Бұндай ғимараттар [[КСРО]]-ның барлық республикаларында таралып. 1950-70 жылдары көптеп салынған[[Сурет:Tastak.jpg|нобай|оңға|298|Алматыдағы Тастақ ықшамауданы. Аумақта 5-қабатты Хрущевкалар тізіліп тұр. 2008 жыл]].
== Тарихы ==
Хрущев дәуіріндегі ғимараттар Екінші дүниежүзілік соғыстан аман қалып, бейбіт өмірге оралған көптеген адамдарды тез арада тұрғын үймен қамтамасыз ету қажеттілігіне жауап болды. 1950-1970 жылдар аралығында шамамен 290 миллион шаршы метр тұрғын үй салынды, бұл көптеген кеңес азаматтарының тұрғын үй мәселесін шешті. Бұл үйлер көбіне 1 ден 5 қабатқа дейін (5 тен 9 қабатқа дейін сирек) аралықта болды.
[[Сурет:Панорама центра Атбасара.jpg|нобай|оңға|298|Атбасар қаласындағы 5-қабатты Хрущевкалар]].
Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың басты артықшылығы олардың құрылыс құнының төмендігі және құрылыстың жылдам жүруі болды. &lt;ref&gt;[https://media.halvacard.ru/construction-and-repair/chto-takoe-khrushevka-istoriya-i-vidy Хрущевка деген не, оның артықшылықтары мен кемшіліктері]&lt;/ref&gt;
20 жылдай уақытта КСРО аумағында шамамен Хрущевканың 115 мыңнан астам қаңқасы тұрғызылған. Ондай ғимараттарды қазіргі Қазақстанның барлық қалаларында, [[Жезқазған]], [[Қарағанды]], [[Алматы]], [[Семей]], [[Көкшетау]], [[Шымкент]], [[Арқалық]], [[Өскемен]], [[Ақтау]], [[Атырау]], [[Аягөз]], [[Тараз]], [[Балқаш]] т.б қалалардан кездестіруге болады.

== Сипаттамасы ==
[[1954 жыл]]ға дейін тұрғын үй құрылысы баяу және қымбат болды - әрбір үйді сәулетші жобалады, жоспарлар мен стандарттар бекітілді, содан кейін ғана мердігерлер құрылысты бастады. Бұл ғимараттар сенімді және әдемі болғанымен, ел халқының басым бөлігі коммуналдық пәтерлерде тұрды. Тұрғын үй мәселесін тез және қолжетімді түрде шешу қажет болды.

[[1955 жыл]]ы ел басшылығы «сәулет өнерінен артық заттарды алып тастау» саясатын қабылдады, ал тұрғын үй дизайны кең таралып, стандарттала бастады.

Ақша үнемдеу үшін бөлмелердің көлемі азайтылды:
Ас үйлер — 5-6 шаршы метрге дейін;
Жуынатын бөлмелер — 2-2,5 шаршы метрге дейін.

Бұл ғимараттардың жобасынан лифттер де алынып тасталды, сондықтан «Хрущев дәуіріндегі» ғимараттар бес қабаттан аспайтын етіп салынды. Нәтижесінде, өндірістік шығындары «сталин дәуіріндегі» ғимараттарға қарағанда 30%-ға төмен ғимараттар салу мүмкін болды. Негізгі мақсатқа да қол жеткізілді: қысқа мерзім ішінде жүздеген мың кеңес тұрғындары өздерінің шаршы метрлерін алды.

Алғашқы стандартты панельді ғимараттар 1956 жылы Мәскеудің Черемушки ауданында пайда болды. 1964 жылға қарай [[КСРО]]-ның тұрғын үй қоры тұрғын үй бағдарламасы басталғанға дейінгі кезеңмен салыстырғанда екі есеге өсті. 1,2 миллиард шаршы метр салынды, бұл [[Кеңес Одағы]]ның алғашқы 40 жылындағыдан көп.&lt;ref&gt;[https://realty.yandex.ru/journal/post/chtotakoe-hrushchyovka-istoriya-rasprostranyonnye-serii-plyusyiminusy/ Хрущевка - тарихы, қалай құрылды т.б]&lt;/ref&gt;

Хрущев дәуіріндегі пәтерлердің басты кемшілігі - ауа өткізбейтіндігінің нашарлығы және плиталар арасындағы саңылаулардың болуы. Бұл оларды қыста суық етеді. Ұзақ қызмет ету мерзіміне байланысты бұл ғимараттардағы коммуникациялар қатты тозған. Ыңғайсыз жуынатын бөлмелер, тар дәліздер, төбесі төмен кішкентай бөлмелер және нашар дыбыс оқшаулауы жиі кездеседі. Бөлмелер өте тар, дыбыс оқшаулануы нашар болған, сол себепті көршілес пәтердегі дыбыстарды оңай естуге болатын.

== Хрущевка жиындары ==
=== 1-510 ===
[[Сурет:Дом серии 1-510 на Олеко Дундича, 29.jpg|thumb|right|240px|1-510 — Хрущевкалар арасындағы ең алғашқы жобаланған серия]]
I-510 (1-510) сериясы 1950-1960 жылдары салынған Мәскеу аудандарының басым көпшілігінде кездеседі. Бұл 1-515/5 және 1-511/5 серияларымен қатар, Хрущев дәуіріндегі ең көп таралған бес қабатты үш ғимараттың бірі.

I-510 (1-510) сериялы блокты ғимараттар жатақхана немесе қонақ үй ретінде пайдаланылмайды.

I-510 (1-510) сериялы бес қабатты блокты ғимараттарды ұштарында екі қатар балкондары бар блок тәрізді сыртқы қабырғаларынан тануға болады (басқа блокты сериялы ғимараттар - 1-439 және II-17 - Мәскеуде аз мөлшерде салынған және тек Измайлово, Нагатино және Филиде шоғырланған).

1-510 (I-510) сериялы блокты ғимараттардың прототиптік ғимараты: Шверника көшесі, 2, 2-ғимарат (Новые Черемушки, эксперименттік блок №9). Бұл ғимарат төрт қабатты, бірақ серия бес қабатты ғимараттарға дейін кеңейтілді. Серияның алғашқы нұсқаларында кең кіреберіс терезелері, биік төбелері және шатырлары болды. Алты қабатты модификация, 1-510 сериясы да жасалды.&lt;ref&gt;[http://tipdoma.ru/series_1-510.html 1-510]&lt;/ref&gt;

===  1-335  ===
I-335 сериясы (1-335) Бұрынғы [[КСРО]] бойынша ең көп таралған 5 қабатты панельді тұрғын үйлер сериясы. Бұл панелді үй [[ТМД]]-да кең таралған. Жеке инклюзиялар түрінде олар тіпті [[Мәскеу]]де де кездеседі. Бұл серияның алғашқы үйі Череповецте салынды. Бұл серияның ең көп үйлері [[Санкт-Петербург]]те салынды, оларды Полиустровский ДСК өндірді. Қазіргі уақытта [[Ресей]]де жұмыс істеп тұрған үйлердің үлесі Омскіде ең үлкені – I-335PK сериясының 170 үйі аяқталмаған жақтаумен (бұл серияның елдегі жалпы көлемінің 2%-дан астамы).

[[Сурет:Балхаш, микрорайон Мухаммеджанова 7 (2).jpg|thumb|right|240px|Қазақстанның [[Балқаш]] қаласындағы 1-335 сериялы 5-қабатты тұрғын үй. [[2024 жыл]].]]

Бұл сериядағы үйлерге сыртқы қабырғалары минералды жүнмен оқшауланған «жеңіл» бесқабатты ғимараттар кіреді. Осы сериядағы үйлердің фасадтары кішігірім керамикалық плиткалармен (негізінен көк-көк түстерде) безендірілген. Бұл оларды сыртқы жағынан әлдеқайда тартымды етеді, бірақ ішінде кез келген Хрущевтің пәтерлеріндегі минимализм бар – пәтерлердің орналасуы I-507 сериясына ұқсас. Сонымен қатар балкондар мен үлкен қоймалар бар, бірақ осы серияда барлық пәтерлердегі ванна бөлмелері бір-біріне жақын орналасқан. [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]]тің климаттық жағдайларына «үш жүз отыз бесінші» жеңіл сериялы үйлер жарамсыз екені тез анықталды, сондықтан [[1959 жыл]]ы басталған өндіріс [[1966 жыл]]ы тоқтатылды.

Бұл серия Хрущёв кезінде салынған тұрғын үйлер сериясының ішіндегі ең сәтсізі деп танылды. Сол уақытта, қызық көрінгенімен, олар Мәскеуде бұзылатын үйлер тізіміне кірмеген. Осы сериядағы үйлер [[1958 жыл]]дан [[1966 жыл]]ға дейін салынды, содан кейін жаңартылған I-335K, I-335A, I-335AK және I-335D серияларын салуға көшті, олар [[1980 жыл]]дардың соңына дейін өндірілді.&lt;ref&gt;[https://build-together.ru/seriya-doma-1-335-chertezh-tipovye-serii-hrushchevok-foto-planirovok/ 1-335]&lt;/ref&gt;

=== 1-480 ===
[[Сурет:1-480 крупнопанельная.png|thumb|right|240px|[[Киев]] қаласындағы 1-480 сериялы 5-қабатты хрущевка]]
1-480 сериясы «Хрущев дәуіріндегі» сериядағы алғашқы ғимараттардың бірі және Хрущев дәуіріндегі ең танымал ғимараттардың бірі. Бұл ғимараттар [[Киев]]те, оның айналасындағы аймақта және [[Одесса]]да кең таралған. 1-480 сериясы қабырғааралық жүйені қолдану арқылы салынған. [[Киев]]тегі Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың көпшілігі осы серияға жатады. Кемшіліктеріне қарамастан, 1-480 сериясы өз заманының ең сәтті ғимараттарының бірі ретінде танылған. Дәл осы серияда 1-480A және 1KG-480 сериялы жаңа 9 қабатты ғимараттардың құрылысы басталды.&lt;ref&gt;[https://www.kvmeter.ru/information/homes_series/1_480/ 1-480]&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>4t37mjmj2yeoz59wcw6eynbqbscfjxq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657959</id>
      <parentid>3657799</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:57:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3657959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20159" sha1="k1ys2fmqdnv5wp4swl1ds9jfo66j0zj" xml:space="preserve">'''Хрущевка''' — Бұл кеңестік стандартты және өнеркәсіптік тұрғын үй құрылысының бірінші буынының танымал атауы. Хрущевка ғимараттары [[КСРО]]-да КОКП Орталық Комитетінің бұрынғы бірінші хатшысы [[Никита Хрущев]]тің тұсында пайда болды. Бұл ғимараттар сол дәуірдің символы және кеңестік сәулет өнерінің ең танымал бейнелерінің бірі болды. Бұл панелді үйлердің құрылуының себебі үй тапшылығы болды. Бұндай ғимараттар [[КСРО]]-ның барлық республикаларында таралып. 1950-70 жылдары көптеп салынған[[Сурет:Tastak.jpg|нобай|оңға|298|Алматыдағы Тастақ ықшамауданы. Аумақта 5-қабатты Хрущевкалар тізіліп тұр. 2008 жыл]].
== Тарихы ==
Хрущев дәуіріндегі ғимараттар Екінші дүниежүзілік соғыстан аман қалып, бейбіт өмірге оралған көптеген адамдарды тез арада тұрғын үймен қамтамасыз ету қажеттілігіне жауап болды. 1950-1970 жылдар аралығында шамамен 290 миллион шаршы метр тұрғын үй салынды, бұл көптеген кеңес азаматтарының тұрғын үй мәселесін шешті. Бұл үйлер көбіне 1 ден 5 қабатқа дейін (5 тен 9 қабатқа дейін сирек) аралықта болды.
[[Сурет:Панорама центра Атбасара.jpg|нобай|оңға|298|Атбасар қаласындағы 5-қабатты Хрущевкалар]].
Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың басты артықшылығы олардың құрылыс құнының төмендігі және құрылыстың жылдам жүруі болды. &lt;ref&gt;[https://media.halvacard.ru/construction-and-repair/chto-takoe-khrushevka-istoriya-i-vidy Хрущевка деген не, оның артықшылықтары мен кемшіліктері]&lt;/ref&gt;
20 жылдай уақытта КСРО аумағында шамамен Хрущевканың 115 мыңнан астам қаңқасы тұрғызылған. Ондай ғимараттарды қазіргі Қазақстанның барлық қалаларында, [[Жезқазған]], [[Қарағанды]], [[Алматы]], [[Семей]], [[Көкшетау]], [[Шымкент]], [[Арқалық]], [[Өскемен]], [[Ақтау]], [[Атырау]], [[Аягөз]], [[Тараз]], [[Балқаш]] т.б қалалардан кездестіруге болады.
Кейін бұл панелді үйлерді келесі буындағы [[Брежневка]] атты көпқабатты панелді үйлер алмастырып алды.

== Сипаттамасы ==
[[1954 жыл]]ға дейін тұрғын үй құрылысы баяу және қымбат болды - әрбір үйді сәулетші жобалады, жоспарлар мен стандарттар бекітілді, содан кейін ғана мердігерлер құрылысты бастады. Бұл ғимараттар сенімді және әдемі болғанымен, ел халқының басым бөлігі коммуналдық пәтерлерде тұрды. Тұрғын үй мәселесін тез және қолжетімді түрде шешу қажет болды.

[[1955 жыл]]ы ел басшылығы «сәулет өнерінен артық заттарды алып тастау» саясатын қабылдады, ал тұрғын үй дизайны кең таралып, стандарттала бастады.

Ақша үнемдеу үшін бөлмелердің көлемі азайтылды:
Ас үйлер — 5-6 шаршы метрге дейін;
Жуынатын бөлмелер — 2-2,5 шаршы метрге дейін.

Бұл ғимараттардың жобасынан лифттер де алынып тасталды, сондықтан «Хрущев дәуіріндегі» ғимараттар бес қабаттан аспайтын етіп салынды. Нәтижесінде, өндірістік шығындары «сталин дәуіріндегі» ғимараттарға қарағанда 30%-ға төмен ғимараттар салу мүмкін болды. Негізгі мақсатқа да қол жеткізілді: қысқа мерзім ішінде жүздеген мың кеңес тұрғындары өздерінің шаршы метрлерін алды.

Алғашқы стандартты панельді ғимараттар 1956 жылы Мәскеудің Черемушки ауданында пайда болды. 1964 жылға қарай [[КСРО]]-ның тұрғын үй қоры тұрғын үй бағдарламасы басталғанға дейінгі кезеңмен салыстырғанда екі есеге өсті. 1,2 миллиард шаршы метр салынды, бұл [[Кеңес Одағы]]ның алғашқы 40 жылындағыдан көп.&lt;ref&gt;[https://realty.yandex.ru/journal/post/chtotakoe-hrushchyovka-istoriya-rasprostranyonnye-serii-plyusyiminusy/ Хрущевка - тарихы, қалай құрылды т.б]&lt;/ref&gt;

Хрущев дәуіріндегі пәтерлердің басты кемшілігі - ауа өткізбейтіндігінің нашарлығы және плиталар арасындағы саңылаулардың болуы. Бұл оларды қыста суық етеді. Ұзақ қызмет ету мерзіміне байланысты бұл ғимараттардағы коммуникациялар қатты тозған. Ыңғайсыз жуынатын бөлмелер, тар дәліздер, төбесі төмен кішкентай бөлмелер және нашар дыбыс оқшаулауы жиі кездеседі. Бөлмелер өте тар, дыбыс оқшаулануы нашар болған, сол себепті көршілес пәтердегі дыбыстарды оңай естуге болатын.

== Хрущевка жиындары ==
=== 1-510 ===
[[Сурет:Дом серии 1-510 на Олеко Дундича, 29.jpg|thumb|right|240px|1-510 — Хрущевкалар арасындағы ең алғашқы жобаланған серия]]
I-510 (1-510) сериясы 1950-1960 жылдары салынған Мәскеу аудандарының басым көпшілігінде кездеседі. Бұл 1-515/5 және 1-511/5 серияларымен қатар, Хрущев дәуіріндегі ең көп таралған бес қабатты үш ғимараттың бірі.

I-510 (1-510) сериялы блокты ғимараттар жатақхана немесе қонақ үй ретінде пайдаланылмайды.

I-510 (1-510) сериялы бес қабатты блокты ғимараттарды ұштарында екі қатар балкондары бар блок тәрізді сыртқы қабырғаларынан тануға болады (басқа блокты сериялы ғимараттар - 1-439 және II-17 - Мәскеуде аз мөлшерде салынған және тек Измайлово, Нагатино және Филиде шоғырланған).

1-510 (I-510) сериялы блокты ғимараттардың прототиптік ғимараты: Шверника көшесі, 2, 2-ғимарат (Новые Черемушки, эксперименттік блок №9). Бұл ғимарат төрт қабатты, бірақ серия бес қабатты ғимараттарға дейін кеңейтілді. Серияның алғашқы нұсқаларында кең кіреберіс терезелері, биік төбелері және шатырлары болды. Алты қабатты модификация, 1-510 сериясы да жасалды.&lt;ref&gt;[http://tipdoma.ru/series_1-510.html 1-510]&lt;/ref&gt;

===  1-335  ===
I-335 сериясы (1-335) Бұрынғы [[КСРО]] бойынша ең көп таралған 5 қабатты панельді тұрғын үйлер сериясы. Бұл панелді үй [[ТМД]]-да кең таралған. Жеке инклюзиялар түрінде олар тіпті [[Мәскеу]]де де кездеседі. Бұл серияның алғашқы үйі Череповецте салынды. Бұл серияның ең көп үйлері [[Санкт-Петербург]]те салынды, оларды Полиустровский ДСК өндірді. Қазіргі уақытта [[Ресей]]де жұмыс істеп тұрған үйлердің үлесі Омскіде ең үлкені – I-335PK сериясының 170 үйі аяқталмаған жақтаумен (бұл серияның елдегі жалпы көлемінің 2%-дан астамы).

[[Сурет:Балхаш, микрорайон Мухаммеджанова 7 (2).jpg|thumb|right|240px|Қазақстанның [[Балқаш]] қаласындағы 1-335 сериялы 5-қабатты тұрғын үй. [[2024 жыл]].]]

Бұл сериядағы үйлерге сыртқы қабырғалары минералды жүнмен оқшауланған «жеңіл» бесқабатты ғимараттар кіреді. Осы сериядағы үйлердің фасадтары кішігірім керамикалық плиткалармен (негізінен көк-көк түстерде) безендірілген. Бұл оларды сыртқы жағынан әлдеқайда тартымды етеді, бірақ ішінде кез келген Хрущевтің пәтерлеріндегі минимализм бар – пәтерлердің орналасуы I-507 сериясына ұқсас. Сонымен қатар балкондар мен үлкен қоймалар бар, бірақ осы серияда барлық пәтерлердегі ванна бөлмелері бір-біріне жақын орналасқан. [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]]тің климаттық жағдайларына «үш жүз отыз бесінші» жеңіл сериялы үйлер жарамсыз екені тез анықталды, сондықтан [[1959 жыл]]ы басталған өндіріс [[1966 жыл]]ы тоқтатылды.

Бұл серия Хрущёв кезінде салынған тұрғын үйлер сериясының ішіндегі ең сәтсізі деп танылды. Сол уақытта, қызық көрінгенімен, олар Мәскеуде бұзылатын үйлер тізіміне кірмеген. Осы сериядағы үйлер [[1958 жыл]]дан [[1966 жыл]]ға дейін салынды, содан кейін жаңартылған I-335K, I-335A, I-335AK және I-335D серияларын салуға көшті, олар [[1980 жыл]]дардың соңына дейін өндірілді.&lt;ref&gt;[https://build-together.ru/seriya-doma-1-335-chertezh-tipovye-serii-hrushchevok-foto-planirovok/ 1-335]&lt;/ref&gt;

=== 1-480 ===
[[Сурет:1-480 крупнопанельная.png|thumb|right|240px|[[Киев]] қаласындағы 1-480 сериялы 5-қабатты хрущевка]]
1-480 сериясы «Хрущев дәуіріндегі» сериядағы алғашқы ғимараттардың бірі және Хрущев дәуіріндегі ең танымал ғимараттардың бірі. Бұл ғимараттар [[Киев]]те, оның айналасындағы аймақта және [[Одесса]]да кең таралған. 1-480 сериясы қабырғааралық жүйені қолдану арқылы салынған. [[Киев]]тегі Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың көпшілігі осы серияға жатады. Кемшіліктеріне қарамастан, 1-480 сериясы өз заманының ең сәтті ғимараттарының бірі ретінде танылған. Дәл осы серияда 1-480A және 1KG-480 сериялы жаңа 9 қабатты ғимараттардың құрылысы басталды.&lt;ref&gt;[https://www.kvmeter.ru/information/homes_series/1_480/ 1-480]&lt;/ref&gt;

=== 1-507 ===
[[Сурет:Санкт-Петербург. Замшина улица, 22.jpg|thumb|right|240px|[[Санкт-Петербург]]тағы 1-507 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1-507 сериясы - [[Мәскеу]]дің типтік және эксплуатациялық жобалау ғылыми-зерттеу институты (MNIITEP) жобалаған және 1957 және 1968 жылдар аралығында [[Мәскеу]], [[Омбы]], [[Жаңасібір]], [[Екатеринбург]], [[Пермь]] және басқа қалаларда салынған Хрущев дәуіріндегі алғашқы жаппай өндірілген панельді ғимараттардың бірі. Жоба сыртқы үш қабатты панельдерден (~400 мм), ішкі бойлық темірбетон қабырғадан (140–160 мм) және жүк көтермейтін гипсбетоннан жасалған қабырғалардан (80 мм) тұрады. Кейбір ғимараттардың ерекшелігі - қасбеттегі шығанақ терезелер. Жүк көтермейтін қабырғаларды бөлшектеуге және гипсокартоннан жасалған жаңаларына ауыстыруға болады. Негізгі шектеулерге 5,5–6 м² газдалған ас үй (бөлмеге қосылу тек тығыз жабылатын есік арқылы мүмкін) және [[Мәскеу]]де құрылысты үйлестіру кезінде MNIITEP техникалық қорытындысының қажеттілігі жатады.&lt;ref&gt;[https://pereplan.net/instrukciya/serii-domov/hrushchevki/1-507/ 1-507]&lt;/ref&gt;

=== 1-515/5 ===
[[Сурет:Erevanskaya street 15 k2 2023-12 1703250925.jpg|thumb|right|240px|[[Мәскеу]] қаласындағы 1-515/5 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1-515/5 (I-515/5) ғимараттар сериясы кеңестік кезеңде бес қабатты тұрғын үйлердің ең көп таралған түрі болып саналады. Ерекше жағдайларда бұл ғимараттарда жатақханалар орналасқан. [[1970]]-[[1980]] жылдар аралығында жарықшақтары мен карст қуыстарының пайда болуына байланысты кейбір 1-515/5 (I-515/5) ғимараттары бұзылды. Бұл серияны сыртқы қабырға қаптамасының, екі үлкен жағындағы балкондардың және балконсыз екі қатар терезелері бар екі жақты ұштарының болмауынан тануға болады.&lt;ref&gt;[https://jkhdom.com/dom/serii/1-515-5 1-515/5]&lt;/ref&gt; 

=== 1Р-303 ===
[[Сурет:Дом 1Р-303-10.png|thumb|right|240px|Красногорск қаласындағы 1Р-303 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1P-303 - [[1965 жыл]]дан [[1999 жыл]]ға дейін Дмитровский ДСК шығарған ірі панельді 3-4-5-9 қабатты тұрғын үйлер сериясы. 1P-303-ке дейін әйгілі K-7 сериясы сол жерде шығарылған. Ол [[Мәскеу облысы]]ның солтүстік бөлігінде, Мәскеудің шеткі аудандарында және іргелес аймақтарда бірнеше ғимарат салынған. Кейбір ғимараттар зауыт жабылғаннан кейін салынған немесе аяқталған - мен оларды бөлек талқылаймын. 1P-303 әдетте басқа сериялардан танымал плитка өрнектері арқылы оңай анықталады.&lt;ref&gt;[https://dzen.ru/a/Z2zxUm4fV3hXmW0h 1Р-303]&lt;/ref&gt;

=== 1-464 ===
[[Сурет:Байконур, Янгеля 18.jpg|thumb|right|240px|[[Байқоңыр]]дағы 1-464 серия 5-қабатты Хрущевка]]
[[1957 жыл]]ы «Гипростройиндустрия» институты әзірлеген 1-464 сериялы аз қабатты тұрғын үйлер өндіріс шығындары бойынша ең арзан болған жоқ, дегенмен екінші орында тұрды. Төмен құны мен технологиялық дамуының арқасында бұл серия [[КСРО]]-ның көптеген аймақтарында кең таралды.

Бұл серияның бес және төрт қабатты нұсқалары [[КСРО]]-да жиі салынды. Құрылыстың шыңында ел бойынша екі жүзге жуық үй құрылысы зауыттары 1-464 сериясына арналған панельдер шығарумен айналысты.&lt;ref&gt;[https://gsps.ru/home_series/1-464.php 1-464]&lt;/ref&gt;

=== П-68 ===
[[Сурет:1-466-к. Мытищи.png|thumb|right|240px|[[Мәскеу]]дегі П-68 типті 5-қабатты Хрущевка]]
Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың ең көп таралған сериясы - П-68. Олар бөлменің орналасуында айқын көрінетін жайлы тұру жағдайларын ұсынады. Бұл ғимараттар [[Мәскеу]]де кең таралған. Дегенмен, олардың кемшіліктері де бар, мысалы, панельдер арасындағы көрінетін жіктер және әлсіз қабырғалар. Бұл нұсқаны таңдаған тұрғындар қосымша жөндеу шығындарына тап болады. Қазіргі уақытта, әсіресе осы типтегі ескі ғимараттар бөлек алынып, бұзылады. Мүмкіндігінше, жөндеу жұмыстарын құрылыс салушы жүргізеді. Жоғары сапалы іргетаспен талаптарға сай үй салу толығымен мүмкін.&lt;ref&gt;[https://jkhdom.com/dom/serii/1-466 П-68]&lt;/ref&gt;

=== 1605/5 ===
[[Сурет:Moscow, Partizanskaya Street 28, later demolished (6).jpg|thumb|right|240px|[[Мәскеу]]дегі 1605/5 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1605/5 сериялы ғимараттар аймақтық 1-464 сериялы ғимараттардың негізінде жасалды, екі серияның да сыртқы көрінісі мен орналасуы бірдей болды. Кейінірек 1605/5 сериясы тоғыз қабатты, 1605/9 модификациясын, содан кейін он екі қабатты, 1605/12 модификациясын алды.&lt;ref&gt;[https://tipdoma.com/2010/04/doma-serii-16055/ 1605-5]&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>k1ys2fmqdnv5wp4swl1ds9jfo66j0zj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657990</id>
      <parentid>3657959</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:10:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:КСРО|КСРО]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3657990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20184" sha1="mjqqz4laeb55d3lu4p6d5z8yx9qwbq7" xml:space="preserve">'''Хрущевка''' — Бұл кеңестік стандартты және өнеркәсіптік тұрғын үй құрылысының бірінші буынының танымал атауы. Хрущевка ғимараттары [[КСРО]]-да КОКП Орталық Комитетінің бұрынғы бірінші хатшысы [[Никита Хрущев]]тің тұсында пайда болды. Бұл ғимараттар сол дәуірдің символы және кеңестік сәулет өнерінің ең танымал бейнелерінің бірі болды. Бұл панелді үйлердің құрылуының себебі үй тапшылығы болды. Бұндай ғимараттар [[КСРО]]-ның барлық республикаларында таралып. 1950-70 жылдары көптеп салынған[[Сурет:Tastak.jpg|нобай|оңға|298|Алматыдағы Тастақ ықшамауданы. Аумақта 5-қабатты Хрущевкалар тізіліп тұр. 2008 жыл]].
== Тарихы ==
Хрущев дәуіріндегі ғимараттар Екінші дүниежүзілік соғыстан аман қалып, бейбіт өмірге оралған көптеген адамдарды тез арада тұрғын үймен қамтамасыз ету қажеттілігіне жауап болды. 1950-1970 жылдар аралығында шамамен 290 миллион шаршы метр тұрғын үй салынды, бұл көптеген кеңес азаматтарының тұрғын үй мәселесін шешті. Бұл үйлер көбіне 1 ден 5 қабатқа дейін (5 тен 9 қабатқа дейін сирек) аралықта болды.
[[Сурет:Панорама центра Атбасара.jpg|нобай|оңға|298|Атбасар қаласындағы 5-қабатты Хрущевкалар]].
Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың басты артықшылығы олардың құрылыс құнының төмендігі және құрылыстың жылдам жүруі болды. &lt;ref&gt;[https://media.halvacard.ru/construction-and-repair/chto-takoe-khrushevka-istoriya-i-vidy Хрущевка деген не, оның артықшылықтары мен кемшіліктері]&lt;/ref&gt;
20 жылдай уақытта КСРО аумағында шамамен Хрущевканың 115 мыңнан астам қаңқасы тұрғызылған. Ондай ғимараттарды қазіргі Қазақстанның барлық қалаларында, [[Жезқазған]], [[Қарағанды]], [[Алматы]], [[Семей]], [[Көкшетау]], [[Шымкент]], [[Арқалық]], [[Өскемен]], [[Ақтау]], [[Атырау]], [[Аягөз]], [[Тараз]], [[Балқаш]] т.б қалалардан кездестіруге болады.
Кейін бұл панелді үйлерді келесі буындағы [[Брежневка]] атты көпқабатты панелді үйлер алмастырып алды.

== Сипаттамасы ==
[[1954 жыл]]ға дейін тұрғын үй құрылысы баяу және қымбат болды - әрбір үйді сәулетші жобалады, жоспарлар мен стандарттар бекітілді, содан кейін ғана мердігерлер құрылысты бастады. Бұл ғимараттар сенімді және әдемі болғанымен, ел халқының басым бөлігі коммуналдық пәтерлерде тұрды. Тұрғын үй мәселесін тез және қолжетімді түрде шешу қажет болды.

[[1955 жыл]]ы ел басшылығы «сәулет өнерінен артық заттарды алып тастау» саясатын қабылдады, ал тұрғын үй дизайны кең таралып, стандарттала бастады.

Ақша үнемдеу үшін бөлмелердің көлемі азайтылды:
Ас үйлер — 5-6 шаршы метрге дейін;
Жуынатын бөлмелер — 2-2,5 шаршы метрге дейін.

Бұл ғимараттардың жобасынан лифттер де алынып тасталды, сондықтан «Хрущев дәуіріндегі» ғимараттар бес қабаттан аспайтын етіп салынды. Нәтижесінде, өндірістік шығындары «сталин дәуіріндегі» ғимараттарға қарағанда 30%-ға төмен ғимараттар салу мүмкін болды. Негізгі мақсатқа да қол жеткізілді: қысқа мерзім ішінде жүздеген мың кеңес тұрғындары өздерінің шаршы метрлерін алды.

Алғашқы стандартты панельді ғимараттар 1956 жылы Мәскеудің Черемушки ауданында пайда болды. 1964 жылға қарай [[КСРО]]-ның тұрғын үй қоры тұрғын үй бағдарламасы басталғанға дейінгі кезеңмен салыстырғанда екі есеге өсті. 1,2 миллиард шаршы метр салынды, бұл [[Кеңес Одағы]]ның алғашқы 40 жылындағыдан көп.&lt;ref&gt;[https://realty.yandex.ru/journal/post/chtotakoe-hrushchyovka-istoriya-rasprostranyonnye-serii-plyusyiminusy/ Хрущевка - тарихы, қалай құрылды т.б]&lt;/ref&gt;

Хрущев дәуіріндегі пәтерлердің басты кемшілігі - ауа өткізбейтіндігінің нашарлығы және плиталар арасындағы саңылаулардың болуы. Бұл оларды қыста суық етеді. Ұзақ қызмет ету мерзіміне байланысты бұл ғимараттардағы коммуникациялар қатты тозған. Ыңғайсыз жуынатын бөлмелер, тар дәліздер, төбесі төмен кішкентай бөлмелер және нашар дыбыс оқшаулауы жиі кездеседі. Бөлмелер өте тар, дыбыс оқшаулануы нашар болған, сол себепті көршілес пәтердегі дыбыстарды оңай естуге болатын.

== Хрущевка жиындары ==
=== 1-510 ===
[[Сурет:Дом серии 1-510 на Олеко Дундича, 29.jpg|thumb|right|240px|1-510 — Хрущевкалар арасындағы ең алғашқы жобаланған серия]]
I-510 (1-510) сериясы 1950-1960 жылдары салынған Мәскеу аудандарының басым көпшілігінде кездеседі. Бұл 1-515/5 және 1-511/5 серияларымен қатар, Хрущев дәуіріндегі ең көп таралған бес қабатты үш ғимараттың бірі.

I-510 (1-510) сериялы блокты ғимараттар жатақхана немесе қонақ үй ретінде пайдаланылмайды.

I-510 (1-510) сериялы бес қабатты блокты ғимараттарды ұштарында екі қатар балкондары бар блок тәрізді сыртқы қабырғаларынан тануға болады (басқа блокты сериялы ғимараттар - 1-439 және II-17 - Мәскеуде аз мөлшерде салынған және тек Измайлово, Нагатино және Филиде шоғырланған).

1-510 (I-510) сериялы блокты ғимараттардың прототиптік ғимараты: Шверника көшесі, 2, 2-ғимарат (Новые Черемушки, эксперименттік блок №9). Бұл ғимарат төрт қабатты, бірақ серия бес қабатты ғимараттарға дейін кеңейтілді. Серияның алғашқы нұсқаларында кең кіреберіс терезелері, биік төбелері және шатырлары болды. Алты қабатты модификация, 1-510 сериясы да жасалды.&lt;ref&gt;[http://tipdoma.ru/series_1-510.html 1-510]&lt;/ref&gt;

===  1-335  ===
I-335 сериясы (1-335) Бұрынғы [[КСРО]] бойынша ең көп таралған 5 қабатты панельді тұрғын үйлер сериясы. Бұл панелді үй [[ТМД]]-да кең таралған. Жеке инклюзиялар түрінде олар тіпті [[Мәскеу]]де де кездеседі. Бұл серияның алғашқы үйі Череповецте салынды. Бұл серияның ең көп үйлері [[Санкт-Петербург]]те салынды, оларды Полиустровский ДСК өндірді. Қазіргі уақытта [[Ресей]]де жұмыс істеп тұрған үйлердің үлесі Омскіде ең үлкені – I-335PK сериясының 170 үйі аяқталмаған жақтаумен (бұл серияның елдегі жалпы көлемінің 2%-дан астамы).

[[Сурет:Балхаш, микрорайон Мухаммеджанова 7 (2).jpg|thumb|right|240px|Қазақстанның [[Балқаш]] қаласындағы 1-335 сериялы 5-қабатты тұрғын үй. [[2024 жыл]].]]

Бұл сериядағы үйлерге сыртқы қабырғалары минералды жүнмен оқшауланған «жеңіл» бесқабатты ғимараттар кіреді. Осы сериядағы үйлердің фасадтары кішігірім керамикалық плиткалармен (негізінен көк-көк түстерде) безендірілген. Бұл оларды сыртқы жағынан әлдеқайда тартымды етеді, бірақ ішінде кез келген Хрущевтің пәтерлеріндегі минимализм бар – пәтерлердің орналасуы I-507 сериясына ұқсас. Сонымен қатар балкондар мен үлкен қоймалар бар, бірақ осы серияда барлық пәтерлердегі ванна бөлмелері бір-біріне жақын орналасқан. [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]]тің климаттық жағдайларына «үш жүз отыз бесінші» жеңіл сериялы үйлер жарамсыз екені тез анықталды, сондықтан [[1959 жыл]]ы басталған өндіріс [[1966 жыл]]ы тоқтатылды.

Бұл серия Хрущёв кезінде салынған тұрғын үйлер сериясының ішіндегі ең сәтсізі деп танылды. Сол уақытта, қызық көрінгенімен, олар Мәскеуде бұзылатын үйлер тізіміне кірмеген. Осы сериядағы үйлер [[1958 жыл]]дан [[1966 жыл]]ға дейін салынды, содан кейін жаңартылған I-335K, I-335A, I-335AK және I-335D серияларын салуға көшті, олар [[1980 жыл]]дардың соңына дейін өндірілді.&lt;ref&gt;[https://build-together.ru/seriya-doma-1-335-chertezh-tipovye-serii-hrushchevok-foto-planirovok/ 1-335]&lt;/ref&gt;

=== 1-480 ===
[[Сурет:1-480 крупнопанельная.png|thumb|right|240px|[[Киев]] қаласындағы 1-480 сериялы 5-қабатты хрущевка]]
1-480 сериясы «Хрущев дәуіріндегі» сериядағы алғашқы ғимараттардың бірі және Хрущев дәуіріндегі ең танымал ғимараттардың бірі. Бұл ғимараттар [[Киев]]те, оның айналасындағы аймақта және [[Одесса]]да кең таралған. 1-480 сериясы қабырғааралық жүйені қолдану арқылы салынған. [[Киев]]тегі Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың көпшілігі осы серияға жатады. Кемшіліктеріне қарамастан, 1-480 сериясы өз заманының ең сәтті ғимараттарының бірі ретінде танылған. Дәл осы серияда 1-480A және 1KG-480 сериялы жаңа 9 қабатты ғимараттардың құрылысы басталды.&lt;ref&gt;[https://www.kvmeter.ru/information/homes_series/1_480/ 1-480]&lt;/ref&gt;

=== 1-507 ===
[[Сурет:Санкт-Петербург. Замшина улица, 22.jpg|thumb|right|240px|[[Санкт-Петербург]]тағы 1-507 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1-507 сериясы - [[Мәскеу]]дің типтік және эксплуатациялық жобалау ғылыми-зерттеу институты (MNIITEP) жобалаған және 1957 және 1968 жылдар аралығында [[Мәскеу]], [[Омбы]], [[Жаңасібір]], [[Екатеринбург]], [[Пермь]] және басқа қалаларда салынған Хрущев дәуіріндегі алғашқы жаппай өндірілген панельді ғимараттардың бірі. Жоба сыртқы үш қабатты панельдерден (~400 мм), ішкі бойлық темірбетон қабырғадан (140–160 мм) және жүк көтермейтін гипсбетоннан жасалған қабырғалардан (80 мм) тұрады. Кейбір ғимараттардың ерекшелігі - қасбеттегі шығанақ терезелер. Жүк көтермейтін қабырғаларды бөлшектеуге және гипсокартоннан жасалған жаңаларына ауыстыруға болады. Негізгі шектеулерге 5,5–6 м² газдалған ас үй (бөлмеге қосылу тек тығыз жабылатын есік арқылы мүмкін) және [[Мәскеу]]де құрылысты үйлестіру кезінде MNIITEP техникалық қорытындысының қажеттілігі жатады.&lt;ref&gt;[https://pereplan.net/instrukciya/serii-domov/hrushchevki/1-507/ 1-507]&lt;/ref&gt;

=== 1-515/5 ===
[[Сурет:Erevanskaya street 15 k2 2023-12 1703250925.jpg|thumb|right|240px|[[Мәскеу]] қаласындағы 1-515/5 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1-515/5 (I-515/5) ғимараттар сериясы кеңестік кезеңде бес қабатты тұрғын үйлердің ең көп таралған түрі болып саналады. Ерекше жағдайларда бұл ғимараттарда жатақханалар орналасқан. [[1970]]-[[1980]] жылдар аралығында жарықшақтары мен карст қуыстарының пайда болуына байланысты кейбір 1-515/5 (I-515/5) ғимараттары бұзылды. Бұл серияны сыртқы қабырға қаптамасының, екі үлкен жағындағы балкондардың және балконсыз екі қатар терезелері бар екі жақты ұштарының болмауынан тануға болады.&lt;ref&gt;[https://jkhdom.com/dom/serii/1-515-5 1-515/5]&lt;/ref&gt; 

=== 1Р-303 ===
[[Сурет:Дом 1Р-303-10.png|thumb|right|240px|Красногорск қаласындағы 1Р-303 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1P-303 - [[1965 жыл]]дан [[1999 жыл]]ға дейін Дмитровский ДСК шығарған ірі панельді 3-4-5-9 қабатты тұрғын үйлер сериясы. 1P-303-ке дейін әйгілі K-7 сериясы сол жерде шығарылған. Ол [[Мәскеу облысы]]ның солтүстік бөлігінде, Мәскеудің шеткі аудандарында және іргелес аймақтарда бірнеше ғимарат салынған. Кейбір ғимараттар зауыт жабылғаннан кейін салынған немесе аяқталған - мен оларды бөлек талқылаймын. 1P-303 әдетте басқа сериялардан танымал плитка өрнектері арқылы оңай анықталады.&lt;ref&gt;[https://dzen.ru/a/Z2zxUm4fV3hXmW0h 1Р-303]&lt;/ref&gt;

=== 1-464 ===
[[Сурет:Байконур, Янгеля 18.jpg|thumb|right|240px|[[Байқоңыр]]дағы 1-464 серия 5-қабатты Хрущевка]]
[[1957 жыл]]ы «Гипростройиндустрия» институты әзірлеген 1-464 сериялы аз қабатты тұрғын үйлер өндіріс шығындары бойынша ең арзан болған жоқ, дегенмен екінші орында тұрды. Төмен құны мен технологиялық дамуының арқасында бұл серия [[КСРО]]-ның көптеген аймақтарында кең таралды.

Бұл серияның бес және төрт қабатты нұсқалары [[КСРО]]-да жиі салынды. Құрылыстың шыңында ел бойынша екі жүзге жуық үй құрылысы зауыттары 1-464 сериясына арналған панельдер шығарумен айналысты.&lt;ref&gt;[https://gsps.ru/home_series/1-464.php 1-464]&lt;/ref&gt;

=== П-68 ===
[[Сурет:1-466-к. Мытищи.png|thumb|right|240px|[[Мәскеу]]дегі П-68 типті 5-қабатты Хрущевка]]
Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың ең көп таралған сериясы - П-68. Олар бөлменің орналасуында айқын көрінетін жайлы тұру жағдайларын ұсынады. Бұл ғимараттар [[Мәскеу]]де кең таралған. Дегенмен, олардың кемшіліктері де бар, мысалы, панельдер арасындағы көрінетін жіктер және әлсіз қабырғалар. Бұл нұсқаны таңдаған тұрғындар қосымша жөндеу шығындарына тап болады. Қазіргі уақытта, әсіресе осы типтегі ескі ғимараттар бөлек алынып, бұзылады. Мүмкіндігінше, жөндеу жұмыстарын құрылыс салушы жүргізеді. Жоғары сапалы іргетаспен талаптарға сай үй салу толығымен мүмкін.&lt;ref&gt;[https://jkhdom.com/dom/serii/1-466 П-68]&lt;/ref&gt;

=== 1605/5 ===
[[Сурет:Moscow, Partizanskaya Street 28, later demolished (6).jpg|thumb|right|240px|[[Мәскеу]]дегі 1605/5 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1605/5 сериялы ғимараттар аймақтық 1-464 сериялы ғимараттардың негізінде жасалды, екі серияның да сыртқы көрінісі мен орналасуы бірдей болды. Кейінірек 1605/5 сериясы тоғыз қабатты, 1605/9 модификациясын, содан кейін он екі қабатты, 1605/12 модификациясын алды.&lt;ref&gt;[https://tipdoma.com/2010/04/doma-serii-16055/ 1605-5]&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КСРО]]</text>
      <sha1>mjqqz4laeb55d3lu4p6d5z8yx9qwbq7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657991</id>
      <parentid>3657990</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:10:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3657991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20203" sha1="0c7ouxexbpldncrtliq0qifexyr8254" xml:space="preserve">'''Хрущевка''' — Бұл кеңестік стандартты және өнеркәсіптік тұрғын үй құрылысының бірінші буынының танымал атауы. Хрущевка ғимараттары [[КСРО]]-да КОКП Орталық Комитетінің бұрынғы бірінші хатшысы [[Никита Сергеевич Хрущев]]тің тұсында пайда болды. Бұл ғимараттар сол дәуірдің символы және кеңестік сәулет өнерінің ең танымал бейнелерінің бірі болды. Бұл панелді үйлердің құрылуының себебі үй тапшылығы болды. Бұндай ғимараттар [[КСРО]]-ның барлық республикаларында таралып. 1950-70 жылдары көптеп салынған[[Сурет:Tastak.jpg|нобай|оңға|298|Алматыдағы Тастақ ықшамауданы. Аумақта 5-қабатты Хрущевкалар тізіліп тұр. 2008 жыл]].
== Тарихы ==
Хрущев дәуіріндегі ғимараттар Екінші дүниежүзілік соғыстан аман қалып, бейбіт өмірге оралған көптеген адамдарды тез арада тұрғын үймен қамтамасыз ету қажеттілігіне жауап болды. 1950-1970 жылдар аралығында шамамен 290 миллион шаршы метр тұрғын үй салынды, бұл көптеген кеңес азаматтарының тұрғын үй мәселесін шешті. Бұл үйлер көбіне 1 ден 5 қабатқа дейін (5 тен 9 қабатқа дейін сирек) аралықта болды.
[[Сурет:Панорама центра Атбасара.jpg|нобай|оңға|298|Атбасар қаласындағы 5-қабатты Хрущевкалар]].
Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың басты артықшылығы олардың құрылыс құнының төмендігі және құрылыстың жылдам жүруі болды. &lt;ref&gt;[https://media.halvacard.ru/construction-and-repair/chto-takoe-khrushevka-istoriya-i-vidy Хрущевка деген не, оның артықшылықтары мен кемшіліктері]&lt;/ref&gt;
20 жылдай уақытта КСРО аумағында шамамен Хрущевканың 115 мыңнан астам қаңқасы тұрғызылған. Ондай ғимараттарды қазіргі Қазақстанның барлық қалаларында, [[Жезқазған]], [[Қарағанды]], [[Алматы]], [[Семей]], [[Көкшетау]], [[Шымкент]], [[Арқалық]], [[Өскемен]], [[Ақтау]], [[Атырау]], [[Аягөз]], [[Тараз]], [[Балқаш]] т.б қалалардан кездестіруге болады.
Кейін бұл панелді үйлерді келесі буындағы [[Брежневка]] атты көпқабатты панелді үйлер алмастырып алды.

== Сипаттамасы ==
[[1954 жыл]]ға дейін тұрғын үй құрылысы баяу және қымбат болды - әрбір үйді сәулетші жобалады, жоспарлар мен стандарттар бекітілді, содан кейін ғана мердігерлер құрылысты бастады. Бұл ғимараттар сенімді және әдемі болғанымен, ел халқының басым бөлігі коммуналдық пәтерлерде тұрды. Тұрғын үй мәселесін тез және қолжетімді түрде шешу қажет болды.

[[1955 жыл]]ы ел басшылығы «сәулет өнерінен артық заттарды алып тастау» саясатын қабылдады, ал тұрғын үй дизайны кең таралып, стандарттала бастады.

Ақша үнемдеу үшін бөлмелердің көлемі азайтылды:
Ас үйлер — 5-6 шаршы метрге дейін;
Жуынатын бөлмелер — 2-2,5 шаршы метрге дейін.

Бұл ғимараттардың жобасынан лифттер де алынып тасталды, сондықтан «Хрущев дәуіріндегі» ғимараттар бес қабаттан аспайтын етіп салынды. Нәтижесінде, өндірістік шығындары «сталин дәуіріндегі» ғимараттарға қарағанда 30%-ға төмен ғимараттар салу мүмкін болды. Негізгі мақсатқа да қол жеткізілді: қысқа мерзім ішінде жүздеген мың кеңес тұрғындары өздерінің шаршы метрлерін алды.

Алғашқы стандартты панельді ғимараттар 1956 жылы Мәскеудің Черемушки ауданында пайда болды. 1964 жылға қарай [[КСРО]]-ның тұрғын үй қоры тұрғын үй бағдарламасы басталғанға дейінгі кезеңмен салыстырғанда екі есеге өсті. 1,2 миллиард шаршы метр салынды, бұл [[Кеңес Одағы]]ның алғашқы 40 жылындағыдан көп.&lt;ref&gt;[https://realty.yandex.ru/journal/post/chtotakoe-hrushchyovka-istoriya-rasprostranyonnye-serii-plyusyiminusy/ Хрущевка - тарихы, қалай құрылды т.б]&lt;/ref&gt;

Хрущев дәуіріндегі пәтерлердің басты кемшілігі - ауа өткізбейтіндігінің нашарлығы және плиталар арасындағы саңылаулардың болуы. Бұл оларды қыста суық етеді. Ұзақ қызмет ету мерзіміне байланысты бұл ғимараттардағы коммуникациялар қатты тозған. Ыңғайсыз жуынатын бөлмелер, тар дәліздер, төбесі төмен кішкентай бөлмелер және нашар дыбыс оқшаулауы жиі кездеседі. Бөлмелер өте тар, дыбыс оқшаулануы нашар болған, сол себепті көршілес пәтердегі дыбыстарды оңай естуге болатын.

== Хрущевка жиындары ==
=== 1-510 ===
[[Сурет:Дом серии 1-510 на Олеко Дундича, 29.jpg|thumb|right|240px|1-510 — Хрущевкалар арасындағы ең алғашқы жобаланған серия]]
I-510 (1-510) сериясы 1950-1960 жылдары салынған Мәскеу аудандарының басым көпшілігінде кездеседі. Бұл 1-515/5 және 1-511/5 серияларымен қатар, Хрущев дәуіріндегі ең көп таралған бес қабатты үш ғимараттың бірі.

I-510 (1-510) сериялы блокты ғимараттар жатақхана немесе қонақ үй ретінде пайдаланылмайды.

I-510 (1-510) сериялы бес қабатты блокты ғимараттарды ұштарында екі қатар балкондары бар блок тәрізді сыртқы қабырғаларынан тануға болады (басқа блокты сериялы ғимараттар - 1-439 және II-17 - Мәскеуде аз мөлшерде салынған және тек Измайлово, Нагатино және Филиде шоғырланған).

1-510 (I-510) сериялы блокты ғимараттардың прототиптік ғимараты: Шверника көшесі, 2, 2-ғимарат (Новые Черемушки, эксперименттік блок №9). Бұл ғимарат төрт қабатты, бірақ серия бес қабатты ғимараттарға дейін кеңейтілді. Серияның алғашқы нұсқаларында кең кіреберіс терезелері, биік төбелері және шатырлары болды. Алты қабатты модификация, 1-510 сериясы да жасалды.&lt;ref&gt;[http://tipdoma.ru/series_1-510.html 1-510]&lt;/ref&gt;

===  1-335  ===
I-335 сериясы (1-335) Бұрынғы [[КСРО]] бойынша ең көп таралған 5 қабатты панельді тұрғын үйлер сериясы. Бұл панелді үй [[ТМД]]-да кең таралған. Жеке инклюзиялар түрінде олар тіпті [[Мәскеу]]де де кездеседі. Бұл серияның алғашқы үйі Череповецте салынды. Бұл серияның ең көп үйлері [[Санкт-Петербург]]те салынды, оларды Полиустровский ДСК өндірді. Қазіргі уақытта [[Ресей]]де жұмыс істеп тұрған үйлердің үлесі Омскіде ең үлкені – I-335PK сериясының 170 үйі аяқталмаған жақтаумен (бұл серияның елдегі жалпы көлемінің 2%-дан астамы).

[[Сурет:Балхаш, микрорайон Мухаммеджанова 7 (2).jpg|thumb|right|240px|Қазақстанның [[Балқаш]] қаласындағы 1-335 сериялы 5-қабатты тұрғын үй. [[2024 жыл]].]]

Бұл сериядағы үйлерге сыртқы қабырғалары минералды жүнмен оқшауланған «жеңіл» бесқабатты ғимараттар кіреді. Осы сериядағы үйлердің фасадтары кішігірім керамикалық плиткалармен (негізінен көк-көк түстерде) безендірілген. Бұл оларды сыртқы жағынан әлдеқайда тартымды етеді, бірақ ішінде кез келген Хрущевтің пәтерлеріндегі минимализм бар – пәтерлердің орналасуы I-507 сериясына ұқсас. Сонымен қатар балкондар мен үлкен қоймалар бар, бірақ осы серияда барлық пәтерлердегі ванна бөлмелері бір-біріне жақын орналасқан. [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]]тің климаттық жағдайларына «үш жүз отыз бесінші» жеңіл сериялы үйлер жарамсыз екені тез анықталды, сондықтан [[1959 жыл]]ы басталған өндіріс [[1966 жыл]]ы тоқтатылды.

Бұл серия Хрущёв кезінде салынған тұрғын үйлер сериясының ішіндегі ең сәтсізі деп танылды. Сол уақытта, қызық көрінгенімен, олар Мәскеуде бұзылатын үйлер тізіміне кірмеген. Осы сериядағы үйлер [[1958 жыл]]дан [[1966 жыл]]ға дейін салынды, содан кейін жаңартылған I-335K, I-335A, I-335AK және I-335D серияларын салуға көшті, олар [[1980 жыл]]дардың соңына дейін өндірілді.&lt;ref&gt;[https://build-together.ru/seriya-doma-1-335-chertezh-tipovye-serii-hrushchevok-foto-planirovok/ 1-335]&lt;/ref&gt;

=== 1-480 ===
[[Сурет:1-480 крупнопанельная.png|thumb|right|240px|[[Киев]] қаласындағы 1-480 сериялы 5-қабатты хрущевка]]
1-480 сериясы «Хрущев дәуіріндегі» сериядағы алғашқы ғимараттардың бірі және Хрущев дәуіріндегі ең танымал ғимараттардың бірі. Бұл ғимараттар [[Киев]]те, оның айналасындағы аймақта және [[Одесса]]да кең таралған. 1-480 сериясы қабырғааралық жүйені қолдану арқылы салынған. [[Киев]]тегі Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың көпшілігі осы серияға жатады. Кемшіліктеріне қарамастан, 1-480 сериясы өз заманының ең сәтті ғимараттарының бірі ретінде танылған. Дәл осы серияда 1-480A және 1KG-480 сериялы жаңа 9 қабатты ғимараттардың құрылысы басталды.&lt;ref&gt;[https://www.kvmeter.ru/information/homes_series/1_480/ 1-480]&lt;/ref&gt;

=== 1-507 ===
[[Сурет:Санкт-Петербург. Замшина улица, 22.jpg|thumb|right|240px|[[Санкт-Петербург]]тағы 1-507 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1-507 сериясы - [[Мәскеу]]дің типтік және эксплуатациялық жобалау ғылыми-зерттеу институты (MNIITEP) жобалаған және 1957 және 1968 жылдар аралығында [[Мәскеу]], [[Омбы]], [[Жаңасібір]], [[Екатеринбург]], [[Пермь]] және басқа қалаларда салынған Хрущев дәуіріндегі алғашқы жаппай өндірілген панельді ғимараттардың бірі. Жоба сыртқы үш қабатты панельдерден (~400 мм), ішкі бойлық темірбетон қабырғадан (140–160 мм) және жүк көтермейтін гипсбетоннан жасалған қабырғалардан (80 мм) тұрады. Кейбір ғимараттардың ерекшелігі - қасбеттегі шығанақ терезелер. Жүк көтермейтін қабырғаларды бөлшектеуге және гипсокартоннан жасалған жаңаларына ауыстыруға болады. Негізгі шектеулерге 5,5–6 м² газдалған ас үй (бөлмеге қосылу тек тығыз жабылатын есік арқылы мүмкін) және [[Мәскеу]]де құрылысты үйлестіру кезінде MNIITEP техникалық қорытындысының қажеттілігі жатады.&lt;ref&gt;[https://pereplan.net/instrukciya/serii-domov/hrushchevki/1-507/ 1-507]&lt;/ref&gt;

=== 1-515/5 ===
[[Сурет:Erevanskaya street 15 k2 2023-12 1703250925.jpg|thumb|right|240px|[[Мәскеу]] қаласындағы 1-515/5 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1-515/5 (I-515/5) ғимараттар сериясы кеңестік кезеңде бес қабатты тұрғын үйлердің ең көп таралған түрі болып саналады. Ерекше жағдайларда бұл ғимараттарда жатақханалар орналасқан. [[1970]]-[[1980]] жылдар аралығында жарықшақтары мен карст қуыстарының пайда болуына байланысты кейбір 1-515/5 (I-515/5) ғимараттары бұзылды. Бұл серияны сыртқы қабырға қаптамасының, екі үлкен жағындағы балкондардың және балконсыз екі қатар терезелері бар екі жақты ұштарының болмауынан тануға болады.&lt;ref&gt;[https://jkhdom.com/dom/serii/1-515-5 1-515/5]&lt;/ref&gt; 

=== 1Р-303 ===
[[Сурет:Дом 1Р-303-10.png|thumb|right|240px|Красногорск қаласындағы 1Р-303 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1P-303 - [[1965 жыл]]дан [[1999 жыл]]ға дейін Дмитровский ДСК шығарған ірі панельді 3-4-5-9 қабатты тұрғын үйлер сериясы. 1P-303-ке дейін әйгілі K-7 сериясы сол жерде шығарылған. Ол [[Мәскеу облысы]]ның солтүстік бөлігінде, Мәскеудің шеткі аудандарында және іргелес аймақтарда бірнеше ғимарат салынған. Кейбір ғимараттар зауыт жабылғаннан кейін салынған немесе аяқталған - мен оларды бөлек талқылаймын. 1P-303 әдетте басқа сериялардан танымал плитка өрнектері арқылы оңай анықталады.&lt;ref&gt;[https://dzen.ru/a/Z2zxUm4fV3hXmW0h 1Р-303]&lt;/ref&gt;

=== 1-464 ===
[[Сурет:Байконур, Янгеля 18.jpg|thumb|right|240px|[[Байқоңыр]]дағы 1-464 серия 5-қабатты Хрущевка]]
[[1957 жыл]]ы «Гипростройиндустрия» институты әзірлеген 1-464 сериялы аз қабатты тұрғын үйлер өндіріс шығындары бойынша ең арзан болған жоқ, дегенмен екінші орында тұрды. Төмен құны мен технологиялық дамуының арқасында бұл серия [[КСРО]]-ның көптеген аймақтарында кең таралды.

Бұл серияның бес және төрт қабатты нұсқалары [[КСРО]]-да жиі салынды. Құрылыстың шыңында ел бойынша екі жүзге жуық үй құрылысы зауыттары 1-464 сериясына арналған панельдер шығарумен айналысты.&lt;ref&gt;[https://gsps.ru/home_series/1-464.php 1-464]&lt;/ref&gt;

=== П-68 ===
[[Сурет:1-466-к. Мытищи.png|thumb|right|240px|[[Мәскеу]]дегі П-68 типті 5-қабатты Хрущевка]]
Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың ең көп таралған сериясы - П-68. Олар бөлменің орналасуында айқын көрінетін жайлы тұру жағдайларын ұсынады. Бұл ғимараттар [[Мәскеу]]де кең таралған. Дегенмен, олардың кемшіліктері де бар, мысалы, панельдер арасындағы көрінетін жіктер және әлсіз қабырғалар. Бұл нұсқаны таңдаған тұрғындар қосымша жөндеу шығындарына тап болады. Қазіргі уақытта, әсіресе осы типтегі ескі ғимараттар бөлек алынып, бұзылады. Мүмкіндігінше, жөндеу жұмыстарын құрылыс салушы жүргізеді. Жоғары сапалы іргетаспен талаптарға сай үй салу толығымен мүмкін.&lt;ref&gt;[https://jkhdom.com/dom/serii/1-466 П-68]&lt;/ref&gt;

=== 1605/5 ===
[[Сурет:Moscow, Partizanskaya Street 28, later demolished (6).jpg|thumb|right|240px|[[Мәскеу]]дегі 1605/5 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1605/5 сериялы ғимараттар аймақтық 1-464 сериялы ғимараттардың негізінде жасалды, екі серияның да сыртқы көрінісі мен орналасуы бірдей болды. Кейінірек 1605/5 сериясы тоғыз қабатты, 1605/9 модификациясын, содан кейін он екі қабатты, 1605/12 модификациясын алды.&lt;ref&gt;[https://tipdoma.com/2010/04/doma-serii-16055/ 1605-5]&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КСРО]]</text>
      <sha1>0c7ouxexbpldncrtliq0qifexyr8254</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657992</id>
      <parentid>3657991</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:10:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3657992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20203" sha1="im0m8x6v3pbalmwqk6afo5wz0qqvtlw" xml:space="preserve">'''Хрущевка''' — Бұл кеңестік стандартты және өнеркәсіптік тұрғын үй құрылысының бірінші буынының танымал атауы. Хрущевка ғимараттары [[КСРО]]-да КОКП Орталық Комитетінің бұрынғы бірінші хатшысы [[Никита Сергеевич Хрущёв]]тің тұсында пайда болды. Бұл ғимараттар сол дәуірдің символы және кеңестік сәулет өнерінің ең танымал бейнелерінің бірі болды. Бұл панелді үйлердің құрылуының себебі үй тапшылығы болды. Бұндай ғимараттар [[КСРО]]-ның барлық республикаларында таралып. 1950-70 жылдары көптеп салынған[[Сурет:Tastak.jpg|нобай|оңға|298|Алматыдағы Тастақ ықшамауданы. Аумақта 5-қабатты Хрущевкалар тізіліп тұр. 2008 жыл]].
== Тарихы ==
Хрущев дәуіріндегі ғимараттар Екінші дүниежүзілік соғыстан аман қалып, бейбіт өмірге оралған көптеген адамдарды тез арада тұрғын үймен қамтамасыз ету қажеттілігіне жауап болды. 1950-1970 жылдар аралығында шамамен 290 миллион шаршы метр тұрғын үй салынды, бұл көптеген кеңес азаматтарының тұрғын үй мәселесін шешті. Бұл үйлер көбіне 1 ден 5 қабатқа дейін (5 тен 9 қабатқа дейін сирек) аралықта болды.
[[Сурет:Панорама центра Атбасара.jpg|нобай|оңға|298|Атбасар қаласындағы 5-қабатты Хрущевкалар]].
Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың басты артықшылығы олардың құрылыс құнының төмендігі және құрылыстың жылдам жүруі болды. &lt;ref&gt;[https://media.halvacard.ru/construction-and-repair/chto-takoe-khrushevka-istoriya-i-vidy Хрущевка деген не, оның артықшылықтары мен кемшіліктері]&lt;/ref&gt;
20 жылдай уақытта КСРО аумағында шамамен Хрущевканың 115 мыңнан астам қаңқасы тұрғызылған. Ондай ғимараттарды қазіргі Қазақстанның барлық қалаларында, [[Жезқазған]], [[Қарағанды]], [[Алматы]], [[Семей]], [[Көкшетау]], [[Шымкент]], [[Арқалық]], [[Өскемен]], [[Ақтау]], [[Атырау]], [[Аягөз]], [[Тараз]], [[Балқаш]] т.б қалалардан кездестіруге болады.
Кейін бұл панелді үйлерді келесі буындағы [[Брежневка]] атты көпқабатты панелді үйлер алмастырып алды.

== Сипаттамасы ==
[[1954 жыл]]ға дейін тұрғын үй құрылысы баяу және қымбат болды - әрбір үйді сәулетші жобалады, жоспарлар мен стандарттар бекітілді, содан кейін ғана мердігерлер құрылысты бастады. Бұл ғимараттар сенімді және әдемі болғанымен, ел халқының басым бөлігі коммуналдық пәтерлерде тұрды. Тұрғын үй мәселесін тез және қолжетімді түрде шешу қажет болды.

[[1955 жыл]]ы ел басшылығы «сәулет өнерінен артық заттарды алып тастау» саясатын қабылдады, ал тұрғын үй дизайны кең таралып, стандарттала бастады.

Ақша үнемдеу үшін бөлмелердің көлемі азайтылды:
Ас үйлер — 5-6 шаршы метрге дейін;
Жуынатын бөлмелер — 2-2,5 шаршы метрге дейін.

Бұл ғимараттардың жобасынан лифттер де алынып тасталды, сондықтан «Хрущев дәуіріндегі» ғимараттар бес қабаттан аспайтын етіп салынды. Нәтижесінде, өндірістік шығындары «сталин дәуіріндегі» ғимараттарға қарағанда 30%-ға төмен ғимараттар салу мүмкін болды. Негізгі мақсатқа да қол жеткізілді: қысқа мерзім ішінде жүздеген мың кеңес тұрғындары өздерінің шаршы метрлерін алды.

Алғашқы стандартты панельді ғимараттар 1956 жылы Мәскеудің Черемушки ауданында пайда болды. 1964 жылға қарай [[КСРО]]-ның тұрғын үй қоры тұрғын үй бағдарламасы басталғанға дейінгі кезеңмен салыстырғанда екі есеге өсті. 1,2 миллиард шаршы метр салынды, бұл [[Кеңес Одағы]]ның алғашқы 40 жылындағыдан көп.&lt;ref&gt;[https://realty.yandex.ru/journal/post/chtotakoe-hrushchyovka-istoriya-rasprostranyonnye-serii-plyusyiminusy/ Хрущевка - тарихы, қалай құрылды т.б]&lt;/ref&gt;

Хрущев дәуіріндегі пәтерлердің басты кемшілігі - ауа өткізбейтіндігінің нашарлығы және плиталар арасындағы саңылаулардың болуы. Бұл оларды қыста суық етеді. Ұзақ қызмет ету мерзіміне байланысты бұл ғимараттардағы коммуникациялар қатты тозған. Ыңғайсыз жуынатын бөлмелер, тар дәліздер, төбесі төмен кішкентай бөлмелер және нашар дыбыс оқшаулауы жиі кездеседі. Бөлмелер өте тар, дыбыс оқшаулануы нашар болған, сол себепті көршілес пәтердегі дыбыстарды оңай естуге болатын.

== Хрущевка жиындары ==
=== 1-510 ===
[[Сурет:Дом серии 1-510 на Олеко Дундича, 29.jpg|thumb|right|240px|1-510 — Хрущевкалар арасындағы ең алғашқы жобаланған серия]]
I-510 (1-510) сериясы 1950-1960 жылдары салынған Мәскеу аудандарының басым көпшілігінде кездеседі. Бұл 1-515/5 және 1-511/5 серияларымен қатар, Хрущев дәуіріндегі ең көп таралған бес қабатты үш ғимараттың бірі.

I-510 (1-510) сериялы блокты ғимараттар жатақхана немесе қонақ үй ретінде пайдаланылмайды.

I-510 (1-510) сериялы бес қабатты блокты ғимараттарды ұштарында екі қатар балкондары бар блок тәрізді сыртқы қабырғаларынан тануға болады (басқа блокты сериялы ғимараттар - 1-439 және II-17 - Мәскеуде аз мөлшерде салынған және тек Измайлово, Нагатино және Филиде шоғырланған).

1-510 (I-510) сериялы блокты ғимараттардың прототиптік ғимараты: Шверника көшесі, 2, 2-ғимарат (Новые Черемушки, эксперименттік блок №9). Бұл ғимарат төрт қабатты, бірақ серия бес қабатты ғимараттарға дейін кеңейтілді. Серияның алғашқы нұсқаларында кең кіреберіс терезелері, биік төбелері және шатырлары болды. Алты қабатты модификация, 1-510 сериясы да жасалды.&lt;ref&gt;[http://tipdoma.ru/series_1-510.html 1-510]&lt;/ref&gt;

===  1-335  ===
I-335 сериясы (1-335) Бұрынғы [[КСРО]] бойынша ең көп таралған 5 қабатты панельді тұрғын үйлер сериясы. Бұл панелді үй [[ТМД]]-да кең таралған. Жеке инклюзиялар түрінде олар тіпті [[Мәскеу]]де де кездеседі. Бұл серияның алғашқы үйі Череповецте салынды. Бұл серияның ең көп үйлері [[Санкт-Петербург]]те салынды, оларды Полиустровский ДСК өндірді. Қазіргі уақытта [[Ресей]]де жұмыс істеп тұрған үйлердің үлесі Омскіде ең үлкені – I-335PK сериясының 170 үйі аяқталмаған жақтаумен (бұл серияның елдегі жалпы көлемінің 2%-дан астамы).

[[Сурет:Балхаш, микрорайон Мухаммеджанова 7 (2).jpg|thumb|right|240px|Қазақстанның [[Балқаш]] қаласындағы 1-335 сериялы 5-қабатты тұрғын үй. [[2024 жыл]].]]

Бұл сериядағы үйлерге сыртқы қабырғалары минералды жүнмен оқшауланған «жеңіл» бесқабатты ғимараттар кіреді. Осы сериядағы үйлердің фасадтары кішігірім керамикалық плиткалармен (негізінен көк-көк түстерде) безендірілген. Бұл оларды сыртқы жағынан әлдеқайда тартымды етеді, бірақ ішінде кез келген Хрущевтің пәтерлеріндегі минимализм бар – пәтерлердің орналасуы I-507 сериясына ұқсас. Сонымен қатар балкондар мен үлкен қоймалар бар, бірақ осы серияда барлық пәтерлердегі ванна бөлмелері бір-біріне жақын орналасқан. [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]]тің климаттық жағдайларына «үш жүз отыз бесінші» жеңіл сериялы үйлер жарамсыз екені тез анықталды, сондықтан [[1959 жыл]]ы басталған өндіріс [[1966 жыл]]ы тоқтатылды.

Бұл серия Хрущёв кезінде салынған тұрғын үйлер сериясының ішіндегі ең сәтсізі деп танылды. Сол уақытта, қызық көрінгенімен, олар Мәскеуде бұзылатын үйлер тізіміне кірмеген. Осы сериядағы үйлер [[1958 жыл]]дан [[1966 жыл]]ға дейін салынды, содан кейін жаңартылған I-335K, I-335A, I-335AK және I-335D серияларын салуға көшті, олар [[1980 жыл]]дардың соңына дейін өндірілді.&lt;ref&gt;[https://build-together.ru/seriya-doma-1-335-chertezh-tipovye-serii-hrushchevok-foto-planirovok/ 1-335]&lt;/ref&gt;

=== 1-480 ===
[[Сурет:1-480 крупнопанельная.png|thumb|right|240px|[[Киев]] қаласындағы 1-480 сериялы 5-қабатты хрущевка]]
1-480 сериясы «Хрущев дәуіріндегі» сериядағы алғашқы ғимараттардың бірі және Хрущев дәуіріндегі ең танымал ғимараттардың бірі. Бұл ғимараттар [[Киев]]те, оның айналасындағы аймақта және [[Одесса]]да кең таралған. 1-480 сериясы қабырғааралық жүйені қолдану арқылы салынған. [[Киев]]тегі Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың көпшілігі осы серияға жатады. Кемшіліктеріне қарамастан, 1-480 сериясы өз заманының ең сәтті ғимараттарының бірі ретінде танылған. Дәл осы серияда 1-480A және 1KG-480 сериялы жаңа 9 қабатты ғимараттардың құрылысы басталды.&lt;ref&gt;[https://www.kvmeter.ru/information/homes_series/1_480/ 1-480]&lt;/ref&gt;

=== 1-507 ===
[[Сурет:Санкт-Петербург. Замшина улица, 22.jpg|thumb|right|240px|[[Санкт-Петербург]]тағы 1-507 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1-507 сериясы - [[Мәскеу]]дің типтік және эксплуатациялық жобалау ғылыми-зерттеу институты (MNIITEP) жобалаған және 1957 және 1968 жылдар аралығында [[Мәскеу]], [[Омбы]], [[Жаңасібір]], [[Екатеринбург]], [[Пермь]] және басқа қалаларда салынған Хрущев дәуіріндегі алғашқы жаппай өндірілген панельді ғимараттардың бірі. Жоба сыртқы үш қабатты панельдерден (~400 мм), ішкі бойлық темірбетон қабырғадан (140–160 мм) және жүк көтермейтін гипсбетоннан жасалған қабырғалардан (80 мм) тұрады. Кейбір ғимараттардың ерекшелігі - қасбеттегі шығанақ терезелер. Жүк көтермейтін қабырғаларды бөлшектеуге және гипсокартоннан жасалған жаңаларына ауыстыруға болады. Негізгі шектеулерге 5,5–6 м² газдалған ас үй (бөлмеге қосылу тек тығыз жабылатын есік арқылы мүмкін) және [[Мәскеу]]де құрылысты үйлестіру кезінде MNIITEP техникалық қорытындысының қажеттілігі жатады.&lt;ref&gt;[https://pereplan.net/instrukciya/serii-domov/hrushchevki/1-507/ 1-507]&lt;/ref&gt;

=== 1-515/5 ===
[[Сурет:Erevanskaya street 15 k2 2023-12 1703250925.jpg|thumb|right|240px|[[Мәскеу]] қаласындағы 1-515/5 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1-515/5 (I-515/5) ғимараттар сериясы кеңестік кезеңде бес қабатты тұрғын үйлердің ең көп таралған түрі болып саналады. Ерекше жағдайларда бұл ғимараттарда жатақханалар орналасқан. [[1970]]-[[1980]] жылдар аралығында жарықшақтары мен карст қуыстарының пайда болуына байланысты кейбір 1-515/5 (I-515/5) ғимараттары бұзылды. Бұл серияны сыртқы қабырға қаптамасының, екі үлкен жағындағы балкондардың және балконсыз екі қатар терезелері бар екі жақты ұштарының болмауынан тануға болады.&lt;ref&gt;[https://jkhdom.com/dom/serii/1-515-5 1-515/5]&lt;/ref&gt; 

=== 1Р-303 ===
[[Сурет:Дом 1Р-303-10.png|thumb|right|240px|Красногорск қаласындағы 1Р-303 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1P-303 - [[1965 жыл]]дан [[1999 жыл]]ға дейін Дмитровский ДСК шығарған ірі панельді 3-4-5-9 қабатты тұрғын үйлер сериясы. 1P-303-ке дейін әйгілі K-7 сериясы сол жерде шығарылған. Ол [[Мәскеу облысы]]ның солтүстік бөлігінде, Мәскеудің шеткі аудандарында және іргелес аймақтарда бірнеше ғимарат салынған. Кейбір ғимараттар зауыт жабылғаннан кейін салынған немесе аяқталған - мен оларды бөлек талқылаймын. 1P-303 әдетте басқа сериялардан танымал плитка өрнектері арқылы оңай анықталады.&lt;ref&gt;[https://dzen.ru/a/Z2zxUm4fV3hXmW0h 1Р-303]&lt;/ref&gt;

=== 1-464 ===
[[Сурет:Байконур, Янгеля 18.jpg|thumb|right|240px|[[Байқоңыр]]дағы 1-464 серия 5-қабатты Хрущевка]]
[[1957 жыл]]ы «Гипростройиндустрия» институты әзірлеген 1-464 сериялы аз қабатты тұрғын үйлер өндіріс шығындары бойынша ең арзан болған жоқ, дегенмен екінші орында тұрды. Төмен құны мен технологиялық дамуының арқасында бұл серия [[КСРО]]-ның көптеген аймақтарында кең таралды.

Бұл серияның бес және төрт қабатты нұсқалары [[КСРО]]-да жиі салынды. Құрылыстың шыңында ел бойынша екі жүзге жуық үй құрылысы зауыттары 1-464 сериясына арналған панельдер шығарумен айналысты.&lt;ref&gt;[https://gsps.ru/home_series/1-464.php 1-464]&lt;/ref&gt;

=== П-68 ===
[[Сурет:1-466-к. Мытищи.png|thumb|right|240px|[[Мәскеу]]дегі П-68 типті 5-қабатты Хрущевка]]
Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың ең көп таралған сериясы - П-68. Олар бөлменің орналасуында айқын көрінетін жайлы тұру жағдайларын ұсынады. Бұл ғимараттар [[Мәскеу]]де кең таралған. Дегенмен, олардың кемшіліктері де бар, мысалы, панельдер арасындағы көрінетін жіктер және әлсіз қабырғалар. Бұл нұсқаны таңдаған тұрғындар қосымша жөндеу шығындарына тап болады. Қазіргі уақытта, әсіресе осы типтегі ескі ғимараттар бөлек алынып, бұзылады. Мүмкіндігінше, жөндеу жұмыстарын құрылыс салушы жүргізеді. Жоғары сапалы іргетаспен талаптарға сай үй салу толығымен мүмкін.&lt;ref&gt;[https://jkhdom.com/dom/serii/1-466 П-68]&lt;/ref&gt;

=== 1605/5 ===
[[Сурет:Moscow, Partizanskaya Street 28, later demolished (6).jpg|thumb|right|240px|[[Мәскеу]]дегі 1605/5 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1605/5 сериялы ғимараттар аймақтық 1-464 сериялы ғимараттардың негізінде жасалды, екі серияның да сыртқы көрінісі мен орналасуы бірдей болды. Кейінірек 1605/5 сериясы тоғыз қабатты, 1605/9 модификациясын, содан кейін он екі қабатты, 1605/12 модификациясын алды.&lt;ref&gt;[https://tipdoma.com/2010/04/doma-serii-16055/ 1605-5]&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КСРО]]</text>
      <sha1>im0m8x6v3pbalmwqk6afo5wz0qqvtlw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657993</id>
      <parentid>3657992</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:11:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3657993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20281" sha1="fpl02mh01unm7bczqnww4ztg4i1lzlg" xml:space="preserve">'''Хрущевка''' — Бұл кеңестік стандартты және өнеркәсіптік тұрғын үй құрылысының бірінші буынының танымал атауы. Хрущевка ғимараттары [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-да КОКП Орталық Комитетінің бұрынғы бірінші хатшысы [[Никита Сергеевич Хрущёв]]тің тұсында пайда болды. Бұл ғимараттар сол дәуірдің символы және кеңестік сәулет өнерінің ең танымал бейнелерінің бірі болды. Бұл панелді үйлердің құрылуының себебі үй тапшылығы болды. Бұндай ғимараттар [[КСРО]]-ның барлық республикаларында таралып. 1950-70 жылдары көптеп салынған[[Сурет:Tastak.jpg|нобай|оңға|298|Алматыдағы Тастақ ықшамауданы. Аумақта 5-қабатты Хрущевкалар тізіліп тұр. 2008 жыл]].
== Тарихы ==
Хрущев дәуіріндегі ғимараттар Екінші дүниежүзілік соғыстан аман қалып, бейбіт өмірге оралған көптеген адамдарды тез арада тұрғын үймен қамтамасыз ету қажеттілігіне жауап болды. 1950-1970 жылдар аралығында шамамен 290 миллион шаршы метр тұрғын үй салынды, бұл көптеген кеңес азаматтарының тұрғын үй мәселесін шешті. Бұл үйлер көбіне 1 ден 5 қабатқа дейін (5 тен 9 қабатқа дейін сирек) аралықта болды.
[[Сурет:Панорама центра Атбасара.jpg|нобай|оңға|298|Атбасар қаласындағы 5-қабатты Хрущевкалар]].
Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың басты артықшылығы олардың құрылыс құнының төмендігі және құрылыстың жылдам жүруі болды. &lt;ref&gt;[https://media.halvacard.ru/construction-and-repair/chto-takoe-khrushevka-istoriya-i-vidy Хрущевка деген не, оның артықшылықтары мен кемшіліктері]&lt;/ref&gt;
20 жылдай уақытта КСРО аумағында шамамен Хрущевканың 115 мыңнан астам қаңқасы тұрғызылған. Ондай ғимараттарды қазіргі Қазақстанның барлық қалаларында, [[Жезқазған]], [[Қарағанды]], [[Алматы]], [[Семей]], [[Көкшетау]], [[Шымкент]], [[Арқалық]], [[Өскемен]], [[Ақтау]], [[Атырау]], [[Аягөз]], [[Тараз]], [[Балқаш]] т.б қалалардан кездестіруге болады.
Кейін бұл панелді үйлерді келесі буындағы [[Брежневка]] атты көпқабатты панелді үйлер алмастырып алды.

== Сипаттамасы ==
[[1954 жыл]]ға дейін тұрғын үй құрылысы баяу және қымбат болды - әрбір үйді сәулетші жобалады, жоспарлар мен стандарттар бекітілді, содан кейін ғана мердігерлер құрылысты бастады. Бұл ғимараттар сенімді және әдемі болғанымен, ел халқының басым бөлігі коммуналдық пәтерлерде тұрды. Тұрғын үй мәселесін тез және қолжетімді түрде шешу қажет болды.

[[1955 жыл]]ы ел басшылығы «сәулет өнерінен артық заттарды алып тастау» саясатын қабылдады, ал тұрғын үй дизайны кең таралып, стандарттала бастады.

Ақша үнемдеу үшін бөлмелердің көлемі азайтылды:
Ас үйлер — 5-6 шаршы метрге дейін;
Жуынатын бөлмелер — 2-2,5 шаршы метрге дейін.

Бұл ғимараттардың жобасынан лифттер де алынып тасталды, сондықтан «Хрущев дәуіріндегі» ғимараттар бес қабаттан аспайтын етіп салынды. Нәтижесінде, өндірістік шығындары «сталин дәуіріндегі» ғимараттарға қарағанда 30%-ға төмен ғимараттар салу мүмкін болды. Негізгі мақсатқа да қол жеткізілді: қысқа мерзім ішінде жүздеген мың кеңес тұрғындары өздерінің шаршы метрлерін алды.

Алғашқы стандартты панельді ғимараттар 1956 жылы Мәскеудің Черемушки ауданында пайда болды. 1964 жылға қарай [[КСРО]]-ның тұрғын үй қоры тұрғын үй бағдарламасы басталғанға дейінгі кезеңмен салыстырғанда екі есеге өсті. 1,2 миллиард шаршы метр салынды, бұл [[Кеңес Одағы]]ның алғашқы 40 жылындағыдан көп.&lt;ref&gt;[https://realty.yandex.ru/journal/post/chtotakoe-hrushchyovka-istoriya-rasprostranyonnye-serii-plyusyiminusy/ Хрущевка - тарихы, қалай құрылды т.б]&lt;/ref&gt;

Хрущев дәуіріндегі пәтерлердің басты кемшілігі - ауа өткізбейтіндігінің нашарлығы және плиталар арасындағы саңылаулардың болуы. Бұл оларды қыста суық етеді. Ұзақ қызмет ету мерзіміне байланысты бұл ғимараттардағы коммуникациялар қатты тозған. Ыңғайсыз жуынатын бөлмелер, тар дәліздер, төбесі төмен кішкентай бөлмелер және нашар дыбыс оқшаулауы жиі кездеседі. Бөлмелер өте тар, дыбыс оқшаулануы нашар болған, сол себепті көршілес пәтердегі дыбыстарды оңай естуге болатын.

== Хрущевка жиындары ==
=== 1-510 ===
[[Сурет:Дом серии 1-510 на Олеко Дундича, 29.jpg|thumb|right|240px|1-510 — Хрущевкалар арасындағы ең алғашқы жобаланған серия]]
I-510 (1-510) сериясы 1950-1960 жылдары салынған Мәскеу аудандарының басым көпшілігінде кездеседі. Бұл 1-515/5 және 1-511/5 серияларымен қатар, Хрущев дәуіріндегі ең көп таралған бес қабатты үш ғимараттың бірі.

I-510 (1-510) сериялы блокты ғимараттар жатақхана немесе қонақ үй ретінде пайдаланылмайды.

I-510 (1-510) сериялы бес қабатты блокты ғимараттарды ұштарында екі қатар балкондары бар блок тәрізді сыртқы қабырғаларынан тануға болады (басқа блокты сериялы ғимараттар - 1-439 және II-17 - Мәскеуде аз мөлшерде салынған және тек Измайлово, Нагатино және Филиде шоғырланған).

1-510 (I-510) сериялы блокты ғимараттардың прототиптік ғимараты: Шверника көшесі, 2, 2-ғимарат (Новые Черемушки, эксперименттік блок №9). Бұл ғимарат төрт қабатты, бірақ серия бес қабатты ғимараттарға дейін кеңейтілді. Серияның алғашқы нұсқаларында кең кіреберіс терезелері, биік төбелері және шатырлары болды. Алты қабатты модификация, 1-510 сериясы да жасалды.&lt;ref&gt;[http://tipdoma.ru/series_1-510.html 1-510]&lt;/ref&gt;

===  1-335  ===
I-335 сериясы (1-335) Бұрынғы [[КСРО]] бойынша ең көп таралған 5 қабатты панельді тұрғын үйлер сериясы. Бұл панелді үй [[ТМД]]-да кең таралған. Жеке инклюзиялар түрінде олар тіпті [[Мәскеу]]де де кездеседі. Бұл серияның алғашқы үйі Череповецте салынды. Бұл серияның ең көп үйлері [[Санкт-Петербург]]те салынды, оларды Полиустровский ДСК өндірді. Қазіргі уақытта [[Ресей]]де жұмыс істеп тұрған үйлердің үлесі Омскіде ең үлкені – I-335PK сериясының 170 үйі аяқталмаған жақтаумен (бұл серияның елдегі жалпы көлемінің 2%-дан астамы).

[[Сурет:Балхаш, микрорайон Мухаммеджанова 7 (2).jpg|thumb|right|240px|Қазақстанның [[Балқаш]] қаласындағы 1-335 сериялы 5-қабатты тұрғын үй. [[2024 жыл]].]]

Бұл сериядағы үйлерге сыртқы қабырғалары минералды жүнмен оқшауланған «жеңіл» бесқабатты ғимараттар кіреді. Осы сериядағы үйлердің фасадтары кішігірім керамикалық плиткалармен (негізінен көк-көк түстерде) безендірілген. Бұл оларды сыртқы жағынан әлдеқайда тартымды етеді, бірақ ішінде кез келген Хрущевтің пәтерлеріндегі минимализм бар – пәтерлердің орналасуы I-507 сериясына ұқсас. Сонымен қатар балкондар мен үлкен қоймалар бар, бірақ осы серияда барлық пәтерлердегі ванна бөлмелері бір-біріне жақын орналасқан. [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]]тің климаттық жағдайларына «үш жүз отыз бесінші» жеңіл сериялы үйлер жарамсыз екені тез анықталды, сондықтан [[1959 жыл]]ы басталған өндіріс [[1966 жыл]]ы тоқтатылды.

Бұл серия Хрущёв кезінде салынған тұрғын үйлер сериясының ішіндегі ең сәтсізі деп танылды. Сол уақытта, қызық көрінгенімен, олар Мәскеуде бұзылатын үйлер тізіміне кірмеген. Осы сериядағы үйлер [[1958 жыл]]дан [[1966 жыл]]ға дейін салынды, содан кейін жаңартылған I-335K, I-335A, I-335AK және I-335D серияларын салуға көшті, олар [[1980 жыл]]дардың соңына дейін өндірілді.&lt;ref&gt;[https://build-together.ru/seriya-doma-1-335-chertezh-tipovye-serii-hrushchevok-foto-planirovok/ 1-335]&lt;/ref&gt;

=== 1-480 ===
[[Сурет:1-480 крупнопанельная.png|thumb|right|240px|[[Киев]] қаласындағы 1-480 сериялы 5-қабатты хрущевка]]
1-480 сериясы «Хрущев дәуіріндегі» сериядағы алғашқы ғимараттардың бірі және Хрущев дәуіріндегі ең танымал ғимараттардың бірі. Бұл ғимараттар [[Киев]]те, оның айналасындағы аймақта және [[Одесса]]да кең таралған. 1-480 сериясы қабырғааралық жүйені қолдану арқылы салынған. [[Киев]]тегі Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың көпшілігі осы серияға жатады. Кемшіліктеріне қарамастан, 1-480 сериясы өз заманының ең сәтті ғимараттарының бірі ретінде танылған. Дәл осы серияда 1-480A және 1KG-480 сериялы жаңа 9 қабатты ғимараттардың құрылысы басталды.&lt;ref&gt;[https://www.kvmeter.ru/information/homes_series/1_480/ 1-480]&lt;/ref&gt;

=== 1-507 ===
[[Сурет:Санкт-Петербург. Замшина улица, 22.jpg|thumb|right|240px|[[Санкт-Петербург]]тағы 1-507 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1-507 сериясы - [[Мәскеу]]дің типтік және эксплуатациялық жобалау ғылыми-зерттеу институты (MNIITEP) жобалаған және 1957 және 1968 жылдар аралығында [[Мәскеу]], [[Омбы]], [[Жаңасібір]], [[Екатеринбург]], [[Пермь]] және басқа қалаларда салынған Хрущев дәуіріндегі алғашқы жаппай өндірілген панельді ғимараттардың бірі. Жоба сыртқы үш қабатты панельдерден (~400 мм), ішкі бойлық темірбетон қабырғадан (140–160 мм) және жүк көтермейтін гипсбетоннан жасалған қабырғалардан (80 мм) тұрады. Кейбір ғимараттардың ерекшелігі - қасбеттегі шығанақ терезелер. Жүк көтермейтін қабырғаларды бөлшектеуге және гипсокартоннан жасалған жаңаларына ауыстыруға болады. Негізгі шектеулерге 5,5–6 м² газдалған ас үй (бөлмеге қосылу тек тығыз жабылатын есік арқылы мүмкін) және [[Мәскеу]]де құрылысты үйлестіру кезінде MNIITEP техникалық қорытындысының қажеттілігі жатады.&lt;ref&gt;[https://pereplan.net/instrukciya/serii-domov/hrushchevki/1-507/ 1-507]&lt;/ref&gt;

=== 1-515/5 ===
[[Сурет:Erevanskaya street 15 k2 2023-12 1703250925.jpg|thumb|right|240px|[[Мәскеу]] қаласындағы 1-515/5 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1-515/5 (I-515/5) ғимараттар сериясы кеңестік кезеңде бес қабатты тұрғын үйлердің ең көп таралған түрі болып саналады. Ерекше жағдайларда бұл ғимараттарда жатақханалар орналасқан. [[1970]]-[[1980]] жылдар аралығында жарықшақтары мен карст қуыстарының пайда болуына байланысты кейбір 1-515/5 (I-515/5) ғимараттары бұзылды. Бұл серияны сыртқы қабырға қаптамасының, екі үлкен жағындағы балкондардың және балконсыз екі қатар терезелері бар екі жақты ұштарының болмауынан тануға болады.&lt;ref&gt;[https://jkhdom.com/dom/serii/1-515-5 1-515/5]&lt;/ref&gt; 

=== 1Р-303 ===
[[Сурет:Дом 1Р-303-10.png|thumb|right|240px|Красногорск қаласындағы 1Р-303 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1P-303 - [[1965 жыл]]дан [[1999 жыл]]ға дейін Дмитровский ДСК шығарған ірі панельді 3-4-5-9 қабатты тұрғын үйлер сериясы. 1P-303-ке дейін әйгілі K-7 сериясы сол жерде шығарылған. Ол [[Мәскеу облысы]]ның солтүстік бөлігінде, Мәскеудің шеткі аудандарында және іргелес аймақтарда бірнеше ғимарат салынған. Кейбір ғимараттар зауыт жабылғаннан кейін салынған немесе аяқталған - мен оларды бөлек талқылаймын. 1P-303 әдетте басқа сериялардан танымал плитка өрнектері арқылы оңай анықталады.&lt;ref&gt;[https://dzen.ru/a/Z2zxUm4fV3hXmW0h 1Р-303]&lt;/ref&gt;

=== 1-464 ===
[[Сурет:Байконур, Янгеля 18.jpg|thumb|right|240px|[[Байқоңыр]]дағы 1-464 серия 5-қабатты Хрущевка]]
[[1957 жыл]]ы «Гипростройиндустрия» институты әзірлеген 1-464 сериялы аз қабатты тұрғын үйлер өндіріс шығындары бойынша ең арзан болған жоқ, дегенмен екінші орында тұрды. Төмен құны мен технологиялық дамуының арқасында бұл серия [[КСРО]]-ның көптеген аймақтарында кең таралды.

Бұл серияның бес және төрт қабатты нұсқалары [[КСРО]]-да жиі салынды. Құрылыстың шыңында ел бойынша екі жүзге жуық үй құрылысы зауыттары 1-464 сериясына арналған панельдер шығарумен айналысты.&lt;ref&gt;[https://gsps.ru/home_series/1-464.php 1-464]&lt;/ref&gt;

=== П-68 ===
[[Сурет:1-466-к. Мытищи.png|thumb|right|240px|[[Мәскеу]]дегі П-68 типті 5-қабатты Хрущевка]]
Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың ең көп таралған сериясы - П-68. Олар бөлменің орналасуында айқын көрінетін жайлы тұру жағдайларын ұсынады. Бұл ғимараттар [[Мәскеу]]де кең таралған. Дегенмен, олардың кемшіліктері де бар, мысалы, панельдер арасындағы көрінетін жіктер және әлсіз қабырғалар. Бұл нұсқаны таңдаған тұрғындар қосымша жөндеу шығындарына тап болады. Қазіргі уақытта, әсіресе осы типтегі ескі ғимараттар бөлек алынып, бұзылады. Мүмкіндігінше, жөндеу жұмыстарын құрылыс салушы жүргізеді. Жоғары сапалы іргетаспен талаптарға сай үй салу толығымен мүмкін.&lt;ref&gt;[https://jkhdom.com/dom/serii/1-466 П-68]&lt;/ref&gt;

=== 1605/5 ===
[[Сурет:Moscow, Partizanskaya Street 28, later demolished (6).jpg|thumb|right|240px|[[Мәскеу]]дегі 1605/5 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1605/5 сериялы ғимараттар аймақтық 1-464 сериялы ғимараттардың негізінде жасалды, екі серияның да сыртқы көрінісі мен орналасуы бірдей болды. Кейінірек 1605/5 сериясы тоғыз қабатты, 1605/9 модификациясын, содан кейін он екі қабатты, 1605/12 модификациясын алды.&lt;ref&gt;[https://tipdoma.com/2010/04/doma-serii-16055/ 1605-5]&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КСРО]]</text>
      <sha1>fpl02mh01unm7bczqnww4ztg4i1lzlg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657994</id>
      <parentid>3657993</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:12:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3657994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20281" sha1="4tfr9gde040bps6k6bsqop33k8uwqae" xml:space="preserve">'''Хрущевка''' — Бұл кеңестік стандартты және өнеркәсіптік тұрғын үй құрылысының бірінші буынының танымал атауы. Хрущевка ғимараттары [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-да КОКП Орталық Комитетінің бұрынғы бірінші хатшысы [[Никита Сергеевич Хрущёв]]тің тұсында пайда болды. Бұл ғимараттар сол дәуірдің символы және кеңестік сәулет өнерінің ең танымал бейнелерінің бірі болды. Бұл панелді үйлердің құрылуының себебі үй тапшылығы болды. Бұндай ғимараттар КСРО-ның барлық республикаларында таралып. 1950-70 жылдары көптеп салынған[[Сурет:Tastak.jpg|нобай|оңға|298|Алматыдағы Тастақ ықшамауданы. Аумақта 5-қабатты Хрущевкалар тізіліп тұр. 2008 жыл]].
== Тарихы ==
Хрущев дәуіріндегі ғимараттар [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан аман қалып, бейбіт өмірге оралған көптеген адамдарды тез арада тұрғын үймен қамтамасыз ету қажеттілігіне жауап болды. 1950-1970 жылдар аралығында шамамен 290 миллион шаршы метр тұрғын үй салынды, бұл көптеген кеңес азаматтарының тұрғын үй мәселесін шешті. Бұл үйлер көбіне 1 ден 5 қабатқа дейін (5 тен 9 қабатқа дейін сирек) аралықта болды.
[[Сурет:Панорама центра Атбасара.jpg|нобай|оңға|298|Атбасар қаласындағы 5-қабатты Хрущевкалар]].
Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың басты артықшылығы олардың құрылыс құнының төмендігі және құрылыстың жылдам жүруі болды. &lt;ref&gt;[https://media.halvacard.ru/construction-and-repair/chto-takoe-khrushevka-istoriya-i-vidy Хрущевка деген не, оның артықшылықтары мен кемшіліктері]&lt;/ref&gt;
20 жылдай уақытта КСРО аумағында шамамен Хрущевканың 115 мыңнан астам қаңқасы тұрғызылған. Ондай ғимараттарды қазіргі Қазақстанның барлық қалаларында, [[Жезқазған]], [[Қарағанды]], [[Алматы]], [[Семей]], [[Көкшетау]], [[Шымкент]], [[Арқалық]], [[Өскемен]], [[Ақтау]], [[Атырау]], [[Аягөз]], [[Тараз]], [[Балқаш]] т.б қалалардан кездестіруге болады.
Кейін бұл панелді үйлерді келесі буындағы [[Брежневка]] атты көпқабатты панелді үйлер алмастырып алды.

== Сипаттамасы ==
[[1954 жыл]]ға дейін тұрғын үй құрылысы баяу және қымбат болды - әрбір үйді сәулетші жобалады, жоспарлар мен стандарттар бекітілді, содан кейін ғана мердігерлер құрылысты бастады. Бұл ғимараттар сенімді және әдемі болғанымен, ел халқының басым бөлігі коммуналдық пәтерлерде тұрды. Тұрғын үй мәселесін тез және қолжетімді түрде шешу қажет болды.

[[1955 жыл]]ы ел басшылығы «сәулет өнерінен артық заттарды алып тастау» саясатын қабылдады, ал тұрғын үй дизайны кең таралып, стандарттала бастады.

Ақша үнемдеу үшін бөлмелердің көлемі азайтылды:
Ас үйлер — 5-6 шаршы метрге дейін;
Жуынатын бөлмелер — 2-2,5 шаршы метрге дейін.

Бұл ғимараттардың жобасынан лифттер де алынып тасталды, сондықтан «Хрущев дәуіріндегі» ғимараттар бес қабаттан аспайтын етіп салынды. Нәтижесінде, өндірістік шығындары «сталин дәуіріндегі» ғимараттарға қарағанда 30%-ға төмен ғимараттар салу мүмкін болды. Негізгі мақсатқа да қол жеткізілді: қысқа мерзім ішінде жүздеген мың кеңес тұрғындары өздерінің шаршы метрлерін алды.

Алғашқы стандартты панельді ғимараттар 1956 жылы Мәскеудің Черемушки ауданында пайда болды. 1964 жылға қарай [[КСРО]]-ның тұрғын үй қоры тұрғын үй бағдарламасы басталғанға дейінгі кезеңмен салыстырғанда екі есеге өсті. 1,2 миллиард шаршы метр салынды, бұл [[Кеңес Одағы]]ның алғашқы 40 жылындағыдан көп.&lt;ref&gt;[https://realty.yandex.ru/journal/post/chtotakoe-hrushchyovka-istoriya-rasprostranyonnye-serii-plyusyiminusy/ Хрущевка - тарихы, қалай құрылды т.б]&lt;/ref&gt;

Хрущев дәуіріндегі пәтерлердің басты кемшілігі - ауа өткізбейтіндігінің нашарлығы және плиталар арасындағы саңылаулардың болуы. Бұл оларды қыста суық етеді. Ұзақ қызмет ету мерзіміне байланысты бұл ғимараттардағы коммуникациялар қатты тозған. Ыңғайсыз жуынатын бөлмелер, тар дәліздер, төбесі төмен кішкентай бөлмелер және нашар дыбыс оқшаулауы жиі кездеседі. Бөлмелер өте тар, дыбыс оқшаулануы нашар болған, сол себепті көршілес пәтердегі дыбыстарды оңай естуге болатын.

== Хрущевка жиындары ==
=== 1-510 ===
[[Сурет:Дом серии 1-510 на Олеко Дундича, 29.jpg|thumb|right|240px|1-510 — Хрущевкалар арасындағы ең алғашқы жобаланған серия]]
I-510 (1-510) сериясы 1950-1960 жылдары салынған Мәскеу аудандарының басым көпшілігінде кездеседі. Бұл 1-515/5 және 1-511/5 серияларымен қатар, Хрущев дәуіріндегі ең көп таралған бес қабатты үш ғимараттың бірі.

I-510 (1-510) сериялы блокты ғимараттар жатақхана немесе қонақ үй ретінде пайдаланылмайды.

I-510 (1-510) сериялы бес қабатты блокты ғимараттарды ұштарында екі қатар балкондары бар блок тәрізді сыртқы қабырғаларынан тануға болады (басқа блокты сериялы ғимараттар - 1-439 және II-17 - Мәскеуде аз мөлшерде салынған және тек Измайлово, Нагатино және Филиде шоғырланған).

1-510 (I-510) сериялы блокты ғимараттардың прототиптік ғимараты: Шверника көшесі, 2, 2-ғимарат (Новые Черемушки, эксперименттік блок №9). Бұл ғимарат төрт қабатты, бірақ серия бес қабатты ғимараттарға дейін кеңейтілді. Серияның алғашқы нұсқаларында кең кіреберіс терезелері, биік төбелері және шатырлары болды. Алты қабатты модификация, 1-510 сериясы да жасалды.&lt;ref&gt;[http://tipdoma.ru/series_1-510.html 1-510]&lt;/ref&gt;

===  1-335  ===
I-335 сериясы (1-335) Бұрынғы [[КСРО]] бойынша ең көп таралған 5 қабатты панельді тұрғын үйлер сериясы. Бұл панелді үй [[ТМД]]-да кең таралған. Жеке инклюзиялар түрінде олар тіпті [[Мәскеу]]де де кездеседі. Бұл серияның алғашқы үйі Череповецте салынды. Бұл серияның ең көп үйлері [[Санкт-Петербург]]те салынды, оларды Полиустровский ДСК өндірді. Қазіргі уақытта [[Ресей]]де жұмыс істеп тұрған үйлердің үлесі Омскіде ең үлкені – I-335PK сериясының 170 үйі аяқталмаған жақтаумен (бұл серияның елдегі жалпы көлемінің 2%-дан астамы).

[[Сурет:Балхаш, микрорайон Мухаммеджанова 7 (2).jpg|thumb|right|240px|Қазақстанның [[Балқаш]] қаласындағы 1-335 сериялы 5-қабатты тұрғын үй. [[2024 жыл]].]]

Бұл сериядағы үйлерге сыртқы қабырғалары минералды жүнмен оқшауланған «жеңіл» бесқабатты ғимараттар кіреді. Осы сериядағы үйлердің фасадтары кішігірім керамикалық плиткалармен (негізінен көк-көк түстерде) безендірілген. Бұл оларды сыртқы жағынан әлдеқайда тартымды етеді, бірақ ішінде кез келген Хрущевтің пәтерлеріндегі минимализм бар – пәтерлердің орналасуы I-507 сериясына ұқсас. Сонымен қатар балкондар мен үлкен қоймалар бар, бірақ осы серияда барлық пәтерлердегі ванна бөлмелері бір-біріне жақын орналасқан. [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]]тің климаттық жағдайларына «үш жүз отыз бесінші» жеңіл сериялы үйлер жарамсыз екені тез анықталды, сондықтан [[1959 жыл]]ы басталған өндіріс [[1966 жыл]]ы тоқтатылды.

Бұл серия Хрущёв кезінде салынған тұрғын үйлер сериясының ішіндегі ең сәтсізі деп танылды. Сол уақытта, қызық көрінгенімен, олар Мәскеуде бұзылатын үйлер тізіміне кірмеген. Осы сериядағы үйлер [[1958 жыл]]дан [[1966 жыл]]ға дейін салынды, содан кейін жаңартылған I-335K, I-335A, I-335AK және I-335D серияларын салуға көшті, олар [[1980 жыл]]дардың соңына дейін өндірілді.&lt;ref&gt;[https://build-together.ru/seriya-doma-1-335-chertezh-tipovye-serii-hrushchevok-foto-planirovok/ 1-335]&lt;/ref&gt;

=== 1-480 ===
[[Сурет:1-480 крупнопанельная.png|thumb|right|240px|[[Киев]] қаласындағы 1-480 сериялы 5-қабатты хрущевка]]
1-480 сериясы «Хрущев дәуіріндегі» сериядағы алғашқы ғимараттардың бірі және Хрущев дәуіріндегі ең танымал ғимараттардың бірі. Бұл ғимараттар [[Киев]]те, оның айналасындағы аймақта және [[Одесса]]да кең таралған. 1-480 сериясы қабырғааралық жүйені қолдану арқылы салынған. [[Киев]]тегі Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың көпшілігі осы серияға жатады. Кемшіліктеріне қарамастан, 1-480 сериясы өз заманының ең сәтті ғимараттарының бірі ретінде танылған. Дәл осы серияда 1-480A және 1KG-480 сериялы жаңа 9 қабатты ғимараттардың құрылысы басталды.&lt;ref&gt;[https://www.kvmeter.ru/information/homes_series/1_480/ 1-480]&lt;/ref&gt;

=== 1-507 ===
[[Сурет:Санкт-Петербург. Замшина улица, 22.jpg|thumb|right|240px|[[Санкт-Петербург]]тағы 1-507 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1-507 сериясы - [[Мәскеу]]дің типтік және эксплуатациялық жобалау ғылыми-зерттеу институты (MNIITEP) жобалаған және 1957 және 1968 жылдар аралығында [[Мәскеу]], [[Омбы]], [[Жаңасібір]], [[Екатеринбург]], [[Пермь]] және басқа қалаларда салынған Хрущев дәуіріндегі алғашқы жаппай өндірілген панельді ғимараттардың бірі. Жоба сыртқы үш қабатты панельдерден (~400 мм), ішкі бойлық темірбетон қабырғадан (140–160 мм) және жүк көтермейтін гипсбетоннан жасалған қабырғалардан (80 мм) тұрады. Кейбір ғимараттардың ерекшелігі - қасбеттегі шығанақ терезелер. Жүк көтермейтін қабырғаларды бөлшектеуге және гипсокартоннан жасалған жаңаларына ауыстыруға болады. Негізгі шектеулерге 5,5–6 м² газдалған ас үй (бөлмеге қосылу тек тығыз жабылатын есік арқылы мүмкін) және [[Мәскеу]]де құрылысты үйлестіру кезінде MNIITEP техникалық қорытындысының қажеттілігі жатады.&lt;ref&gt;[https://pereplan.net/instrukciya/serii-domov/hrushchevki/1-507/ 1-507]&lt;/ref&gt;

=== 1-515/5 ===
[[Сурет:Erevanskaya street 15 k2 2023-12 1703250925.jpg|thumb|right|240px|[[Мәскеу]] қаласындағы 1-515/5 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1-515/5 (I-515/5) ғимараттар сериясы кеңестік кезеңде бес қабатты тұрғын үйлердің ең көп таралған түрі болып саналады. Ерекше жағдайларда бұл ғимараттарда жатақханалар орналасқан. [[1970]]-[[1980]] жылдар аралығында жарықшақтары мен карст қуыстарының пайда болуына байланысты кейбір 1-515/5 (I-515/5) ғимараттары бұзылды. Бұл серияны сыртқы қабырға қаптамасының, екі үлкен жағындағы балкондардың және балконсыз екі қатар терезелері бар екі жақты ұштарының болмауынан тануға болады.&lt;ref&gt;[https://jkhdom.com/dom/serii/1-515-5 1-515/5]&lt;/ref&gt; 

=== 1Р-303 ===
[[Сурет:Дом 1Р-303-10.png|thumb|right|240px|Красногорск қаласындағы 1Р-303 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1P-303 - [[1965 жыл]]дан [[1999 жыл]]ға дейін Дмитровский ДСК шығарған ірі панельді 3-4-5-9 қабатты тұрғын үйлер сериясы. 1P-303-ке дейін әйгілі K-7 сериясы сол жерде шығарылған. Ол [[Мәскеу облысы]]ның солтүстік бөлігінде, Мәскеудің шеткі аудандарында және іргелес аймақтарда бірнеше ғимарат салынған. Кейбір ғимараттар зауыт жабылғаннан кейін салынған немесе аяқталған - мен оларды бөлек талқылаймын. 1P-303 әдетте басқа сериялардан танымал плитка өрнектері арқылы оңай анықталады.&lt;ref&gt;[https://dzen.ru/a/Z2zxUm4fV3hXmW0h 1Р-303]&lt;/ref&gt;

=== 1-464 ===
[[Сурет:Байконур, Янгеля 18.jpg|thumb|right|240px|[[Байқоңыр]]дағы 1-464 серия 5-қабатты Хрущевка]]
[[1957 жыл]]ы «Гипростройиндустрия» институты әзірлеген 1-464 сериялы аз қабатты тұрғын үйлер өндіріс шығындары бойынша ең арзан болған жоқ, дегенмен екінші орында тұрды. Төмен құны мен технологиялық дамуының арқасында бұл серия [[КСРО]]-ның көптеген аймақтарында кең таралды.

Бұл серияның бес және төрт қабатты нұсқалары [[КСРО]]-да жиі салынды. Құрылыстың шыңында ел бойынша екі жүзге жуық үй құрылысы зауыттары 1-464 сериясына арналған панельдер шығарумен айналысты.&lt;ref&gt;[https://gsps.ru/home_series/1-464.php 1-464]&lt;/ref&gt;

=== П-68 ===
[[Сурет:1-466-к. Мытищи.png|thumb|right|240px|[[Мәскеу]]дегі П-68 типті 5-қабатты Хрущевка]]
Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың ең көп таралған сериясы - П-68. Олар бөлменің орналасуында айқын көрінетін жайлы тұру жағдайларын ұсынады. Бұл ғимараттар [[Мәскеу]]де кең таралған. Дегенмен, олардың кемшіліктері де бар, мысалы, панельдер арасындағы көрінетін жіктер және әлсіз қабырғалар. Бұл нұсқаны таңдаған тұрғындар қосымша жөндеу шығындарына тап болады. Қазіргі уақытта, әсіресе осы типтегі ескі ғимараттар бөлек алынып, бұзылады. Мүмкіндігінше, жөндеу жұмыстарын құрылыс салушы жүргізеді. Жоғары сапалы іргетаспен талаптарға сай үй салу толығымен мүмкін.&lt;ref&gt;[https://jkhdom.com/dom/serii/1-466 П-68]&lt;/ref&gt;

=== 1605/5 ===
[[Сурет:Moscow, Partizanskaya Street 28, later demolished (6).jpg|thumb|right|240px|[[Мәскеу]]дегі 1605/5 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1605/5 сериялы ғимараттар аймақтық 1-464 сериялы ғимараттардың негізінде жасалды, екі серияның да сыртқы көрінісі мен орналасуы бірдей болды. Кейінірек 1605/5 сериясы тоғыз қабатты, 1605/9 модификациясын, содан кейін он екі қабатты, 1605/12 модификациясын алды.&lt;ref&gt;[https://tipdoma.com/2010/04/doma-serii-16055/ 1605-5]&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КСРО]]</text>
      <sha1>4tfr9gde040bps6k6bsqop33k8uwqae</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657995</id>
      <parentid>3657994</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:12:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3657995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20282" sha1="9mdl673j65qgwipb1lihkeicoq64gr8" xml:space="preserve">'''Хрущевка''' — Бұл кеңестік стандартты және өнеркәсіптік тұрғын үй құрылысының бірінші буынының танымал атауы. Хрущевка ғимараттары [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-да КОКП Орталық Комитетінің бұрынғы бірінші хатшысы [[Никита Сергеевич Хрущёв]]тің тұсында пайда болды. Бұл ғимараттар сол дәуірдің символы және кеңестік сәулет өнерінің ең танымал бейнелерінің бірі болды. Бұл панелді үйлердің құрылуының себебі үй тапшылығы болды. Бұндай ғимараттар КСРО-ның барлық республикаларында таралып. 1950-70 жылдары көптеп салынған[[Сурет:Tastak.jpg|нобай|оңға|298|Алматыдағы Тастақ ықшамауданы. Аумақта 5-қабатты Хрущевкалар тізіліп тұр. 2008 жыл]].

== Тарихы ==
Хрущев дәуіріндегі ғимараттар [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан аман қалып, бейбіт өмірге оралған көптеген адамдарды тез арада тұрғын үймен қамтамасыз ету қажеттілігіне жауап болды. 1950-1970 жылдар аралығында шамамен 290 миллион шаршы метр тұрғын үй салынды, бұл көптеген кеңес азаматтарының тұрғын үй мәселесін шешті. Бұл үйлер көбіне 1 ден 5 қабатқа дейін (5 тен 9 қабатқа дейін сирек) аралықта болды.
[[Сурет:Панорама центра Атбасара.jpg|нобай|оңға|298|Атбасар қаласындағы 5-қабатты Хрущевкалар]].
Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың басты артықшылығы олардың құрылыс құнының төмендігі және құрылыстың жылдам жүруі болды. &lt;ref&gt;[https://media.halvacard.ru/construction-and-repair/chto-takoe-khrushevka-istoriya-i-vidy Хрущевка деген не, оның артықшылықтары мен кемшіліктері]&lt;/ref&gt;
20 жылдай уақытта КСРО аумағында шамамен Хрущевканың 115 мыңнан астам қаңқасы тұрғызылған. Ондай ғимараттарды қазіргі Қазақстанның барлық қалаларында, [[Жезқазған]], [[Қарағанды]], [[Алматы]], [[Семей]], [[Көкшетау]], [[Шымкент]], [[Арқалық]], [[Өскемен]], [[Ақтау]], [[Атырау]], [[Аягөз]], [[Тараз]], [[Балқаш]] т.б қалалардан кездестіруге болады.
Кейін бұл панелді үйлерді келесі буындағы [[Брежневка]] атты көпқабатты панелді үйлер алмастырып алды.

== Сипаттамасы ==
[[1954 жыл]]ға дейін тұрғын үй құрылысы баяу және қымбат болды - әрбір үйді сәулетші жобалады, жоспарлар мен стандарттар бекітілді, содан кейін ғана мердігерлер құрылысты бастады. Бұл ғимараттар сенімді және әдемі болғанымен, ел халқының басым бөлігі коммуналдық пәтерлерде тұрды. Тұрғын үй мәселесін тез және қолжетімді түрде шешу қажет болды.

[[1955 жыл]]ы ел басшылығы «сәулет өнерінен артық заттарды алып тастау» саясатын қабылдады, ал тұрғын үй дизайны кең таралып, стандарттала бастады.

Ақша үнемдеу үшін бөлмелердің көлемі азайтылды:
Ас үйлер — 5-6 шаршы метрге дейін;
Жуынатын бөлмелер — 2-2,5 шаршы метрге дейін.

Бұл ғимараттардың жобасынан лифттер де алынып тасталды, сондықтан «Хрущев дәуіріндегі» ғимараттар бес қабаттан аспайтын етіп салынды. Нәтижесінде, өндірістік шығындары «сталин дәуіріндегі» ғимараттарға қарағанда 30%-ға төмен ғимараттар салу мүмкін болды. Негізгі мақсатқа да қол жеткізілді: қысқа мерзім ішінде жүздеген мың кеңес тұрғындары өздерінің шаршы метрлерін алды.

Алғашқы стандартты панельді ғимараттар 1956 жылы Мәскеудің Черемушки ауданында пайда болды. 1964 жылға қарай [[КСРО]]-ның тұрғын үй қоры тұрғын үй бағдарламасы басталғанға дейінгі кезеңмен салыстырғанда екі есеге өсті. 1,2 миллиард шаршы метр салынды, бұл [[Кеңес Одағы]]ның алғашқы 40 жылындағыдан көп.&lt;ref&gt;[https://realty.yandex.ru/journal/post/chtotakoe-hrushchyovka-istoriya-rasprostranyonnye-serii-plyusyiminusy/ Хрущевка - тарихы, қалай құрылды т.б]&lt;/ref&gt;

Хрущев дәуіріндегі пәтерлердің басты кемшілігі - ауа өткізбейтіндігінің нашарлығы және плиталар арасындағы саңылаулардың болуы. Бұл оларды қыста суық етеді. Ұзақ қызмет ету мерзіміне байланысты бұл ғимараттардағы коммуникациялар қатты тозған. Ыңғайсыз жуынатын бөлмелер, тар дәліздер, төбесі төмен кішкентай бөлмелер және нашар дыбыс оқшаулауы жиі кездеседі. Бөлмелер өте тар, дыбыс оқшаулануы нашар болған, сол себепті көршілес пәтердегі дыбыстарды оңай естуге болатын.

== Хрущевка жиындары ==
=== 1-510 ===
[[Сурет:Дом серии 1-510 на Олеко Дундича, 29.jpg|thumb|right|240px|1-510 — Хрущевкалар арасындағы ең алғашқы жобаланған серия]]
I-510 (1-510) сериясы 1950-1960 жылдары салынған Мәскеу аудандарының басым көпшілігінде кездеседі. Бұл 1-515/5 және 1-511/5 серияларымен қатар, Хрущев дәуіріндегі ең көп таралған бес қабатты үш ғимараттың бірі.

I-510 (1-510) сериялы блокты ғимараттар жатақхана немесе қонақ үй ретінде пайдаланылмайды.

I-510 (1-510) сериялы бес қабатты блокты ғимараттарды ұштарында екі қатар балкондары бар блок тәрізді сыртқы қабырғаларынан тануға болады (басқа блокты сериялы ғимараттар - 1-439 және II-17 - Мәскеуде аз мөлшерде салынған және тек Измайлово, Нагатино және Филиде шоғырланған).

1-510 (I-510) сериялы блокты ғимараттардың прототиптік ғимараты: Шверника көшесі, 2, 2-ғимарат (Новые Черемушки, эксперименттік блок №9). Бұл ғимарат төрт қабатты, бірақ серия бес қабатты ғимараттарға дейін кеңейтілді. Серияның алғашқы нұсқаларында кең кіреберіс терезелері, биік төбелері және шатырлары болды. Алты қабатты модификация, 1-510 сериясы да жасалды.&lt;ref&gt;[http://tipdoma.ru/series_1-510.html 1-510]&lt;/ref&gt;

===  1-335  ===
I-335 сериясы (1-335) Бұрынғы [[КСРО]] бойынша ең көп таралған 5 қабатты панельді тұрғын үйлер сериясы. Бұл панелді үй [[ТМД]]-да кең таралған. Жеке инклюзиялар түрінде олар тіпті [[Мәскеу]]де де кездеседі. Бұл серияның алғашқы үйі Череповецте салынды. Бұл серияның ең көп үйлері [[Санкт-Петербург]]те салынды, оларды Полиустровский ДСК өндірді. Қазіргі уақытта [[Ресей]]де жұмыс істеп тұрған үйлердің үлесі Омскіде ең үлкені – I-335PK сериясының 170 үйі аяқталмаған жақтаумен (бұл серияның елдегі жалпы көлемінің 2%-дан астамы).

[[Сурет:Балхаш, микрорайон Мухаммеджанова 7 (2).jpg|thumb|right|240px|Қазақстанның [[Балқаш]] қаласындағы 1-335 сериялы 5-қабатты тұрғын үй. [[2024 жыл]].]]

Бұл сериядағы үйлерге сыртқы қабырғалары минералды жүнмен оқшауланған «жеңіл» бесқабатты ғимараттар кіреді. Осы сериядағы үйлердің фасадтары кішігірім керамикалық плиткалармен (негізінен көк-көк түстерде) безендірілген. Бұл оларды сыртқы жағынан әлдеқайда тартымды етеді, бірақ ішінде кез келген Хрущевтің пәтерлеріндегі минимализм бар – пәтерлердің орналасуы I-507 сериясына ұқсас. Сонымен қатар балкондар мен үлкен қоймалар бар, бірақ осы серияда барлық пәтерлердегі ванна бөлмелері бір-біріне жақын орналасқан. [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]]тің климаттық жағдайларына «үш жүз отыз бесінші» жеңіл сериялы үйлер жарамсыз екені тез анықталды, сондықтан [[1959 жыл]]ы басталған өндіріс [[1966 жыл]]ы тоқтатылды.

Бұл серия Хрущёв кезінде салынған тұрғын үйлер сериясының ішіндегі ең сәтсізі деп танылды. Сол уақытта, қызық көрінгенімен, олар Мәскеуде бұзылатын үйлер тізіміне кірмеген. Осы сериядағы үйлер [[1958 жыл]]дан [[1966 жыл]]ға дейін салынды, содан кейін жаңартылған I-335K, I-335A, I-335AK және I-335D серияларын салуға көшті, олар [[1980 жыл]]дардың соңына дейін өндірілді.&lt;ref&gt;[https://build-together.ru/seriya-doma-1-335-chertezh-tipovye-serii-hrushchevok-foto-planirovok/ 1-335]&lt;/ref&gt;

=== 1-480 ===
[[Сурет:1-480 крупнопанельная.png|thumb|right|240px|[[Киев]] қаласындағы 1-480 сериялы 5-қабатты хрущевка]]
1-480 сериясы «Хрущев дәуіріндегі» сериядағы алғашқы ғимараттардың бірі және Хрущев дәуіріндегі ең танымал ғимараттардың бірі. Бұл ғимараттар [[Киев]]те, оның айналасындағы аймақта және [[Одесса]]да кең таралған. 1-480 сериясы қабырғааралық жүйені қолдану арқылы салынған. [[Киев]]тегі Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың көпшілігі осы серияға жатады. Кемшіліктеріне қарамастан, 1-480 сериясы өз заманының ең сәтті ғимараттарының бірі ретінде танылған. Дәл осы серияда 1-480A және 1KG-480 сериялы жаңа 9 қабатты ғимараттардың құрылысы басталды.&lt;ref&gt;[https://www.kvmeter.ru/information/homes_series/1_480/ 1-480]&lt;/ref&gt;

=== 1-507 ===
[[Сурет:Санкт-Петербург. Замшина улица, 22.jpg|thumb|right|240px|[[Санкт-Петербург]]тағы 1-507 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1-507 сериясы - [[Мәскеу]]дің типтік және эксплуатациялық жобалау ғылыми-зерттеу институты (MNIITEP) жобалаған және 1957 және 1968 жылдар аралығында [[Мәскеу]], [[Омбы]], [[Жаңасібір]], [[Екатеринбург]], [[Пермь]] және басқа қалаларда салынған Хрущев дәуіріндегі алғашқы жаппай өндірілген панельді ғимараттардың бірі. Жоба сыртқы үш қабатты панельдерден (~400 мм), ішкі бойлық темірбетон қабырғадан (140–160 мм) және жүк көтермейтін гипсбетоннан жасалған қабырғалардан (80 мм) тұрады. Кейбір ғимараттардың ерекшелігі - қасбеттегі шығанақ терезелер. Жүк көтермейтін қабырғаларды бөлшектеуге және гипсокартоннан жасалған жаңаларына ауыстыруға болады. Негізгі шектеулерге 5,5–6 м² газдалған ас үй (бөлмеге қосылу тек тығыз жабылатын есік арқылы мүмкін) және [[Мәскеу]]де құрылысты үйлестіру кезінде MNIITEP техникалық қорытындысының қажеттілігі жатады.&lt;ref&gt;[https://pereplan.net/instrukciya/serii-domov/hrushchevki/1-507/ 1-507]&lt;/ref&gt;

=== 1-515/5 ===
[[Сурет:Erevanskaya street 15 k2 2023-12 1703250925.jpg|thumb|right|240px|[[Мәскеу]] қаласындағы 1-515/5 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1-515/5 (I-515/5) ғимараттар сериясы кеңестік кезеңде бес қабатты тұрғын үйлердің ең көп таралған түрі болып саналады. Ерекше жағдайларда бұл ғимараттарда жатақханалар орналасқан. [[1970]]-[[1980]] жылдар аралығында жарықшақтары мен карст қуыстарының пайда болуына байланысты кейбір 1-515/5 (I-515/5) ғимараттары бұзылды. Бұл серияны сыртқы қабырға қаптамасының, екі үлкен жағындағы балкондардың және балконсыз екі қатар терезелері бар екі жақты ұштарының болмауынан тануға болады.&lt;ref&gt;[https://jkhdom.com/dom/serii/1-515-5 1-515/5]&lt;/ref&gt; 

=== 1Р-303 ===
[[Сурет:Дом 1Р-303-10.png|thumb|right|240px|Красногорск қаласындағы 1Р-303 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1P-303 - [[1965 жыл]]дан [[1999 жыл]]ға дейін Дмитровский ДСК шығарған ірі панельді 3-4-5-9 қабатты тұрғын үйлер сериясы. 1P-303-ке дейін әйгілі K-7 сериясы сол жерде шығарылған. Ол [[Мәскеу облысы]]ның солтүстік бөлігінде, Мәскеудің шеткі аудандарында және іргелес аймақтарда бірнеше ғимарат салынған. Кейбір ғимараттар зауыт жабылғаннан кейін салынған немесе аяқталған - мен оларды бөлек талқылаймын. 1P-303 әдетте басқа сериялардан танымал плитка өрнектері арқылы оңай анықталады.&lt;ref&gt;[https://dzen.ru/a/Z2zxUm4fV3hXmW0h 1Р-303]&lt;/ref&gt;

=== 1-464 ===
[[Сурет:Байконур, Янгеля 18.jpg|thumb|right|240px|[[Байқоңыр]]дағы 1-464 серия 5-қабатты Хрущевка]]
[[1957 жыл]]ы «Гипростройиндустрия» институты әзірлеген 1-464 сериялы аз қабатты тұрғын үйлер өндіріс шығындары бойынша ең арзан болған жоқ, дегенмен екінші орында тұрды. Төмен құны мен технологиялық дамуының арқасында бұл серия [[КСРО]]-ның көптеген аймақтарында кең таралды.

Бұл серияның бес және төрт қабатты нұсқалары [[КСРО]]-да жиі салынды. Құрылыстың шыңында ел бойынша екі жүзге жуық үй құрылысы зауыттары 1-464 сериясына арналған панельдер шығарумен айналысты.&lt;ref&gt;[https://gsps.ru/home_series/1-464.php 1-464]&lt;/ref&gt;

=== П-68 ===
[[Сурет:1-466-к. Мытищи.png|thumb|right|240px|[[Мәскеу]]дегі П-68 типті 5-қабатты Хрущевка]]
Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың ең көп таралған сериясы - П-68. Олар бөлменің орналасуында айқын көрінетін жайлы тұру жағдайларын ұсынады. Бұл ғимараттар [[Мәскеу]]де кең таралған. Дегенмен, олардың кемшіліктері де бар, мысалы, панельдер арасындағы көрінетін жіктер және әлсіз қабырғалар. Бұл нұсқаны таңдаған тұрғындар қосымша жөндеу шығындарына тап болады. Қазіргі уақытта, әсіресе осы типтегі ескі ғимараттар бөлек алынып, бұзылады. Мүмкіндігінше, жөндеу жұмыстарын құрылыс салушы жүргізеді. Жоғары сапалы іргетаспен талаптарға сай үй салу толығымен мүмкін.&lt;ref&gt;[https://jkhdom.com/dom/serii/1-466 П-68]&lt;/ref&gt;

=== 1605/5 ===
[[Сурет:Moscow, Partizanskaya Street 28, later demolished (6).jpg|thumb|right|240px|[[Мәскеу]]дегі 1605/5 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1605/5 сериялы ғимараттар аймақтық 1-464 сериялы ғимараттардың негізінде жасалды, екі серияның да сыртқы көрінісі мен орналасуы бірдей болды. Кейінірек 1605/5 сериясы тоғыз қабатты, 1605/9 модификациясын, содан кейін он екі қабатты, 1605/12 модификациясын алды.&lt;ref&gt;[https://tipdoma.com/2010/04/doma-serii-16055/ 1605-5]&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КСРО]]</text>
      <sha1>9mdl673j65qgwipb1lihkeicoq64gr8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657996</id>
      <parentid>3657995</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:13:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3657996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20280" sha1="bi1iv2a2ve6dmfv7wl2l6gne26q8oi2" xml:space="preserve">'''Хрущевка''' — Бұл кеңестік стандартты және өнеркәсіптік тұрғын үй құрылысының бірінші буынының танымал атауы. Хрущевка ғимараттары [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-да КОКП Орталық Комитетінің бұрынғы бірінші хатшысы [[Никита Сергеевич Хрущёв]]тің тұсында пайда болды. Бұл ғимараттар сол дәуірдің символы және кеңестік сәулет өнерінің ең танымал бейнелерінің бірі болды. Бұл панелді үйлердің құрылуының себебі үй тапшылығы болды. Бұндай ғимараттар КСРО-ның барлық республикаларында таралып. 1950-70 жылдары көптеп салынған[[Сурет:Tastak.jpg|нобай|оңға|298|Алматыдағы Тастақ ықшамауданы. Аумақта 5-қабатты Хрущевкалар тізіліп тұр. 2008 жыл]].

== Тарихы ==
Хрущев дәуіріндегі ғимараттар [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан аман қалып, бейбіт өмірге оралған көптеген адамдарды тез арада тұрғын үймен қамтамасыз ету қажеттілігіне жауап болды. 1950-1970 жылдар аралығында шамамен 290 миллион шаршы метр тұрғын үй салынды, бұл көптеген кеңес азаматтарының тұрғын үй мәселесін шешті. Бұл үйлер көбіне 1 ден 5 қабатқа дейін (5 тен 9 қабатқа дейін сирек) аралықта болды.
[[Сурет:Панорама центра Атбасара.jpg|нобай|оңға|298|Атбасар қаласындағы 5-қабатты Хрущевкалар]]
Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың басты артықшылығы олардың құрылыс құнының төмендігі және құрылыстың жылдам жүруі болды.&lt;ref&gt;[https://media.halvacard.ru/construction-and-repair/chto-takoe-khrushevka-istoriya-i-vidy Хрущевка деген не, оның артықшылықтары мен кемшіліктері]&lt;/ref&gt;
20 жылдай уақытта КСРО аумағында шамамен Хрущевканың 115 мыңнан астам қаңқасы тұрғызылған. Ондай ғимараттарды қазіргі Қазақстанның барлық қалаларында, [[Жезқазған]], [[Қарағанды]], [[Алматы]], [[Семей]], [[Көкшетау]], [[Шымкент]], [[Арқалық]], [[Өскемен]], [[Ақтау]], [[Атырау]], [[Аягөз]], [[Тараз]], [[Балқаш]] т.б қалалардан кездестіруге болады.
Кейін бұл панелді үйлерді келесі буындағы [[Брежневка]] атты көпқабатты панелді үйлер алмастырып алды.

== Сипаттамасы ==
[[1954 жыл]]ға дейін тұрғын үй құрылысы баяу және қымбат болды - әрбір үйді сәулетші жобалады, жоспарлар мен стандарттар бекітілді, содан кейін ғана мердігерлер құрылысты бастады. Бұл ғимараттар сенімді және әдемі болғанымен, ел халқының басым бөлігі коммуналдық пәтерлерде тұрды. Тұрғын үй мәселесін тез және қолжетімді түрде шешу қажет болды.

[[1955 жыл]]ы ел басшылығы «сәулет өнерінен артық заттарды алып тастау» саясатын қабылдады, ал тұрғын үй дизайны кең таралып, стандарттала бастады.

Ақша үнемдеу үшін бөлмелердің көлемі азайтылды:
Ас үйлер — 5-6 шаршы метрге дейін;
Жуынатын бөлмелер — 2-2,5 шаршы метрге дейін.

Бұл ғимараттардың жобасынан лифттер де алынып тасталды, сондықтан «Хрущев дәуіріндегі» ғимараттар бес қабаттан аспайтын етіп салынды. Нәтижесінде, өндірістік шығындары «сталин дәуіріндегі» ғимараттарға қарағанда 30%-ға төмен ғимараттар салу мүмкін болды. Негізгі мақсатқа да қол жеткізілді: қысқа мерзім ішінде жүздеген мың кеңес тұрғындары өздерінің шаршы метрлерін алды.

Алғашқы стандартты панельді ғимараттар 1956 жылы Мәскеудің Черемушки ауданында пайда болды. 1964 жылға қарай [[КСРО]]-ның тұрғын үй қоры тұрғын үй бағдарламасы басталғанға дейінгі кезеңмен салыстырғанда екі есеге өсті. 1,2 миллиард шаршы метр салынды, бұл [[Кеңес Одағы]]ның алғашқы 40 жылындағыдан көп.&lt;ref&gt;[https://realty.yandex.ru/journal/post/chtotakoe-hrushchyovka-istoriya-rasprostranyonnye-serii-plyusyiminusy/ Хрущевка - тарихы, қалай құрылды т.б]&lt;/ref&gt;

Хрущев дәуіріндегі пәтерлердің басты кемшілігі - ауа өткізбейтіндігінің нашарлығы және плиталар арасындағы саңылаулардың болуы. Бұл оларды қыста суық етеді. Ұзақ қызмет ету мерзіміне байланысты бұл ғимараттардағы коммуникациялар қатты тозған. Ыңғайсыз жуынатын бөлмелер, тар дәліздер, төбесі төмен кішкентай бөлмелер және нашар дыбыс оқшаулауы жиі кездеседі. Бөлмелер өте тар, дыбыс оқшаулануы нашар болған, сол себепті көршілес пәтердегі дыбыстарды оңай естуге болатын.

== Хрущевка жиындары ==
=== 1-510 ===
[[Сурет:Дом серии 1-510 на Олеко Дундича, 29.jpg|thumb|right|240px|1-510 — Хрущевкалар арасындағы ең алғашқы жобаланған серия]]
I-510 (1-510) сериясы 1950-1960 жылдары салынған Мәскеу аудандарының басым көпшілігінде кездеседі. Бұл 1-515/5 және 1-511/5 серияларымен қатар, Хрущев дәуіріндегі ең көп таралған бес қабатты үш ғимараттың бірі.

I-510 (1-510) сериялы блокты ғимараттар жатақхана немесе қонақ үй ретінде пайдаланылмайды.

I-510 (1-510) сериялы бес қабатты блокты ғимараттарды ұштарында екі қатар балкондары бар блок тәрізді сыртқы қабырғаларынан тануға болады (басқа блокты сериялы ғимараттар - 1-439 және II-17 - Мәскеуде аз мөлшерде салынған және тек Измайлово, Нагатино және Филиде шоғырланған).

1-510 (I-510) сериялы блокты ғимараттардың прототиптік ғимараты: Шверника көшесі, 2, 2-ғимарат (Новые Черемушки, эксперименттік блок №9). Бұл ғимарат төрт қабатты, бірақ серия бес қабатты ғимараттарға дейін кеңейтілді. Серияның алғашқы нұсқаларында кең кіреберіс терезелері, биік төбелері және шатырлары болды. Алты қабатты модификация, 1-510 сериясы да жасалды.&lt;ref&gt;[http://tipdoma.ru/series_1-510.html 1-510]&lt;/ref&gt;

===  1-335  ===
I-335 сериясы (1-335) Бұрынғы [[КСРО]] бойынша ең көп таралған 5 қабатты панельді тұрғын үйлер сериясы. Бұл панелді үй [[ТМД]]-да кең таралған. Жеке инклюзиялар түрінде олар тіпті [[Мәскеу]]де де кездеседі. Бұл серияның алғашқы үйі Череповецте салынды. Бұл серияның ең көп үйлері [[Санкт-Петербург]]те салынды, оларды Полиустровский ДСК өндірді. Қазіргі уақытта [[Ресей]]де жұмыс істеп тұрған үйлердің үлесі Омскіде ең үлкені – I-335PK сериясының 170 үйі аяқталмаған жақтаумен (бұл серияның елдегі жалпы көлемінің 2%-дан астамы).

[[Сурет:Балхаш, микрорайон Мухаммеджанова 7 (2).jpg|thumb|right|240px|Қазақстанның [[Балқаш]] қаласындағы 1-335 сериялы 5-қабатты тұрғын үй. [[2024 жыл]].]]

Бұл сериядағы үйлерге сыртқы қабырғалары минералды жүнмен оқшауланған «жеңіл» бесқабатты ғимараттар кіреді. Осы сериядағы үйлердің фасадтары кішігірім керамикалық плиткалармен (негізінен көк-көк түстерде) безендірілген. Бұл оларды сыртқы жағынан әлдеқайда тартымды етеді, бірақ ішінде кез келген Хрущевтің пәтерлеріндегі минимализм бар – пәтерлердің орналасуы I-507 сериясына ұқсас. Сонымен қатар балкондар мен үлкен қоймалар бар, бірақ осы серияда барлық пәтерлердегі ванна бөлмелері бір-біріне жақын орналасқан. [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]]тің климаттық жағдайларына «үш жүз отыз бесінші» жеңіл сериялы үйлер жарамсыз екені тез анықталды, сондықтан [[1959 жыл]]ы басталған өндіріс [[1966 жыл]]ы тоқтатылды.

Бұл серия Хрущёв кезінде салынған тұрғын үйлер сериясының ішіндегі ең сәтсізі деп танылды. Сол уақытта, қызық көрінгенімен, олар Мәскеуде бұзылатын үйлер тізіміне кірмеген. Осы сериядағы үйлер [[1958 жыл]]дан [[1966 жыл]]ға дейін салынды, содан кейін жаңартылған I-335K, I-335A, I-335AK және I-335D серияларын салуға көшті, олар [[1980 жыл]]дардың соңына дейін өндірілді.&lt;ref&gt;[https://build-together.ru/seriya-doma-1-335-chertezh-tipovye-serii-hrushchevok-foto-planirovok/ 1-335]&lt;/ref&gt;

=== 1-480 ===
[[Сурет:1-480 крупнопанельная.png|thumb|right|240px|[[Киев]] қаласындағы 1-480 сериялы 5-қабатты хрущевка]]
1-480 сериясы «Хрущев дәуіріндегі» сериядағы алғашқы ғимараттардың бірі және Хрущев дәуіріндегі ең танымал ғимараттардың бірі. Бұл ғимараттар [[Киев]]те, оның айналасындағы аймақта және [[Одесса]]да кең таралған. 1-480 сериясы қабырғааралық жүйені қолдану арқылы салынған. [[Киев]]тегі Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың көпшілігі осы серияға жатады. Кемшіліктеріне қарамастан, 1-480 сериясы өз заманының ең сәтті ғимараттарының бірі ретінде танылған. Дәл осы серияда 1-480A және 1KG-480 сериялы жаңа 9 қабатты ғимараттардың құрылысы басталды.&lt;ref&gt;[https://www.kvmeter.ru/information/homes_series/1_480/ 1-480]&lt;/ref&gt;

=== 1-507 ===
[[Сурет:Санкт-Петербург. Замшина улица, 22.jpg|thumb|right|240px|[[Санкт-Петербург]]тағы 1-507 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1-507 сериясы - [[Мәскеу]]дің типтік және эксплуатациялық жобалау ғылыми-зерттеу институты (MNIITEP) жобалаған және 1957 және 1968 жылдар аралығында [[Мәскеу]], [[Омбы]], [[Жаңасібір]], [[Екатеринбург]], [[Пермь]] және басқа қалаларда салынған Хрущев дәуіріндегі алғашқы жаппай өндірілген панельді ғимараттардың бірі. Жоба сыртқы үш қабатты панельдерден (~400 мм), ішкі бойлық темірбетон қабырғадан (140–160 мм) және жүк көтермейтін гипсбетоннан жасалған қабырғалардан (80 мм) тұрады. Кейбір ғимараттардың ерекшелігі - қасбеттегі шығанақ терезелер. Жүк көтермейтін қабырғаларды бөлшектеуге және гипсокартоннан жасалған жаңаларына ауыстыруға болады. Негізгі шектеулерге 5,5–6 м² газдалған ас үй (бөлмеге қосылу тек тығыз жабылатын есік арқылы мүмкін) және [[Мәскеу]]де құрылысты үйлестіру кезінде MNIITEP техникалық қорытындысының қажеттілігі жатады.&lt;ref&gt;[https://pereplan.net/instrukciya/serii-domov/hrushchevki/1-507/ 1-507]&lt;/ref&gt;

=== 1-515/5 ===
[[Сурет:Erevanskaya street 15 k2 2023-12 1703250925.jpg|thumb|right|240px|[[Мәскеу]] қаласындағы 1-515/5 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1-515/5 (I-515/5) ғимараттар сериясы кеңестік кезеңде бес қабатты тұрғын үйлердің ең көп таралған түрі болып саналады. Ерекше жағдайларда бұл ғимараттарда жатақханалар орналасқан. [[1970]]-[[1980]] жылдар аралығында жарықшақтары мен карст қуыстарының пайда болуына байланысты кейбір 1-515/5 (I-515/5) ғимараттары бұзылды. Бұл серияны сыртқы қабырға қаптамасының, екі үлкен жағындағы балкондардың және балконсыз екі қатар терезелері бар екі жақты ұштарының болмауынан тануға болады.&lt;ref&gt;[https://jkhdom.com/dom/serii/1-515-5 1-515/5]&lt;/ref&gt; 

=== 1Р-303 ===
[[Сурет:Дом 1Р-303-10.png|thumb|right|240px|Красногорск қаласындағы 1Р-303 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1P-303 - [[1965 жыл]]дан [[1999 жыл]]ға дейін Дмитровский ДСК шығарған ірі панельді 3-4-5-9 қабатты тұрғын үйлер сериясы. 1P-303-ке дейін әйгілі K-7 сериясы сол жерде шығарылған. Ол [[Мәскеу облысы]]ның солтүстік бөлігінде, Мәскеудің шеткі аудандарында және іргелес аймақтарда бірнеше ғимарат салынған. Кейбір ғимараттар зауыт жабылғаннан кейін салынған немесе аяқталған - мен оларды бөлек талқылаймын. 1P-303 әдетте басқа сериялардан танымал плитка өрнектері арқылы оңай анықталады.&lt;ref&gt;[https://dzen.ru/a/Z2zxUm4fV3hXmW0h 1Р-303]&lt;/ref&gt;

=== 1-464 ===
[[Сурет:Байконур, Янгеля 18.jpg|thumb|right|240px|[[Байқоңыр]]дағы 1-464 серия 5-қабатты Хрущевка]]
[[1957 жыл]]ы «Гипростройиндустрия» институты әзірлеген 1-464 сериялы аз қабатты тұрғын үйлер өндіріс шығындары бойынша ең арзан болған жоқ, дегенмен екінші орында тұрды. Төмен құны мен технологиялық дамуының арқасында бұл серия [[КСРО]]-ның көптеген аймақтарында кең таралды.

Бұл серияның бес және төрт қабатты нұсқалары [[КСРО]]-да жиі салынды. Құрылыстың шыңында ел бойынша екі жүзге жуық үй құрылысы зауыттары 1-464 сериясына арналған панельдер шығарумен айналысты.&lt;ref&gt;[https://gsps.ru/home_series/1-464.php 1-464]&lt;/ref&gt;

=== П-68 ===
[[Сурет:1-466-к. Мытищи.png|thumb|right|240px|[[Мәскеу]]дегі П-68 типті 5-қабатты Хрущевка]]
Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың ең көп таралған сериясы - П-68. Олар бөлменің орналасуында айқын көрінетін жайлы тұру жағдайларын ұсынады. Бұл ғимараттар [[Мәскеу]]де кең таралған. Дегенмен, олардың кемшіліктері де бар, мысалы, панельдер арасындағы көрінетін жіктер және әлсіз қабырғалар. Бұл нұсқаны таңдаған тұрғындар қосымша жөндеу шығындарына тап болады. Қазіргі уақытта, әсіресе осы типтегі ескі ғимараттар бөлек алынып, бұзылады. Мүмкіндігінше, жөндеу жұмыстарын құрылыс салушы жүргізеді. Жоғары сапалы іргетаспен талаптарға сай үй салу толығымен мүмкін.&lt;ref&gt;[https://jkhdom.com/dom/serii/1-466 П-68]&lt;/ref&gt;

=== 1605/5 ===
[[Сурет:Moscow, Partizanskaya Street 28, later demolished (6).jpg|thumb|right|240px|[[Мәскеу]]дегі 1605/5 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1605/5 сериялы ғимараттар аймақтық 1-464 сериялы ғимараттардың негізінде жасалды, екі серияның да сыртқы көрінісі мен орналасуы бірдей болды. Кейінірек 1605/5 сериясы тоғыз қабатты, 1605/9 модификациясын, содан кейін он екі қабатты, 1605/12 модификациясын алды.&lt;ref&gt;[https://tipdoma.com/2010/04/doma-serii-16055/ 1605-5]&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КСРО]]</text>
      <sha1>bi1iv2a2ve6dmfv7wl2l6gne26q8oi2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657997</id>
      <parentid>3657996</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:13:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3657997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20281" sha1="k390g71sqozhu01i545jte8zdbx7iyz" xml:space="preserve">'''Хрущевка''' — Бұл кеңестік стандартты және өнеркәсіптік тұрғын үй құрылысының бірінші буынының танымал атауы. Хрущевка ғимараттары [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-да КОКП Орталық Комитетінің бұрынғы бірінші хатшысы [[Никита Сергеевич Хрущёв]]тің тұсында пайда болды. Бұл ғимараттар сол дәуірдің символы және кеңестік сәулет өнерінің ең танымал бейнелерінің бірі болды. Бұл панелді үйлердің құрылуының себебі үй тапшылығы болды. Бұндай ғимараттар КСРО-ның барлық республикаларында таралып. 1950-70 жылдары көптеп салынған.
[[Сурет:Tastak.jpg|нобай|оңға|298|Алматыдағы Тастақ ықшамауданы. Аумақта 5-қабатты Хрущевкалар тізіліп тұр. 2008 жыл]]

== Тарихы ==
Хрущев дәуіріндегі ғимараттар [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан аман қалып, бейбіт өмірге оралған көптеген адамдарды тез арада тұрғын үймен қамтамасыз ету қажеттілігіне жауап болды. 1950-1970 жылдар аралығында шамамен 290 миллион шаршы метр тұрғын үй салынды, бұл көптеген кеңес азаматтарының тұрғын үй мәселесін шешті. Бұл үйлер көбіне 1 ден 5 қабатқа дейін (5 тен 9 қабатқа дейін сирек) аралықта болды.
[[Сурет:Панорама центра Атбасара.jpg|нобай|оңға|298|Атбасар қаласындағы 5-қабатты Хрущевкалар]]
Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың басты артықшылығы олардың құрылыс құнының төмендігі және құрылыстың жылдам жүруі болды.&lt;ref&gt;[https://media.halvacard.ru/construction-and-repair/chto-takoe-khrushevka-istoriya-i-vidy Хрущевка деген не, оның артықшылықтары мен кемшіліктері]&lt;/ref&gt;
20 жылдай уақытта КСРО аумағында шамамен Хрущевканың 115 мыңнан астам қаңқасы тұрғызылған. Ондай ғимараттарды қазіргі Қазақстанның барлық қалаларында, [[Жезқазған]], [[Қарағанды]], [[Алматы]], [[Семей]], [[Көкшетау]], [[Шымкент]], [[Арқалық]], [[Өскемен]], [[Ақтау]], [[Атырау]], [[Аягөз]], [[Тараз]], [[Балқаш]] т.б қалалардан кездестіруге болады.
Кейін бұл панелді үйлерді келесі буындағы [[Брежневка]] атты көпқабатты панелді үйлер алмастырып алды.

== Сипаттамасы ==
[[1954 жыл]]ға дейін тұрғын үй құрылысы баяу және қымбат болды - әрбір үйді сәулетші жобалады, жоспарлар мен стандарттар бекітілді, содан кейін ғана мердігерлер құрылысты бастады. Бұл ғимараттар сенімді және әдемі болғанымен, ел халқының басым бөлігі коммуналдық пәтерлерде тұрды. Тұрғын үй мәселесін тез және қолжетімді түрде шешу қажет болды.

[[1955 жыл]]ы ел басшылығы «сәулет өнерінен артық заттарды алып тастау» саясатын қабылдады, ал тұрғын үй дизайны кең таралып, стандарттала бастады.

Ақша үнемдеу үшін бөлмелердің көлемі азайтылды:
Ас үйлер — 5-6 шаршы метрге дейін;
Жуынатын бөлмелер — 2-2,5 шаршы метрге дейін.

Бұл ғимараттардың жобасынан лифттер де алынып тасталды, сондықтан «Хрущев дәуіріндегі» ғимараттар бес қабаттан аспайтын етіп салынды. Нәтижесінде, өндірістік шығындары «сталин дәуіріндегі» ғимараттарға қарағанда 30%-ға төмен ғимараттар салу мүмкін болды. Негізгі мақсатқа да қол жеткізілді: қысқа мерзім ішінде жүздеген мың кеңес тұрғындары өздерінің шаршы метрлерін алды.

Алғашқы стандартты панельді ғимараттар 1956 жылы Мәскеудің Черемушки ауданында пайда болды. 1964 жылға қарай [[КСРО]]-ның тұрғын үй қоры тұрғын үй бағдарламасы басталғанға дейінгі кезеңмен салыстырғанда екі есеге өсті. 1,2 миллиард шаршы метр салынды, бұл [[Кеңес Одағы]]ның алғашқы 40 жылындағыдан көп.&lt;ref&gt;[https://realty.yandex.ru/journal/post/chtotakoe-hrushchyovka-istoriya-rasprostranyonnye-serii-plyusyiminusy/ Хрущевка - тарихы, қалай құрылды т.б]&lt;/ref&gt;

Хрущев дәуіріндегі пәтерлердің басты кемшілігі - ауа өткізбейтіндігінің нашарлығы және плиталар арасындағы саңылаулардың болуы. Бұл оларды қыста суық етеді. Ұзақ қызмет ету мерзіміне байланысты бұл ғимараттардағы коммуникациялар қатты тозған. Ыңғайсыз жуынатын бөлмелер, тар дәліздер, төбесі төмен кішкентай бөлмелер және нашар дыбыс оқшаулауы жиі кездеседі. Бөлмелер өте тар, дыбыс оқшаулануы нашар болған, сол себепті көршілес пәтердегі дыбыстарды оңай естуге болатын.

== Хрущевка жиындары ==
=== 1-510 ===
[[Сурет:Дом серии 1-510 на Олеко Дундича, 29.jpg|thumb|right|240px|1-510 — Хрущевкалар арасындағы ең алғашқы жобаланған серия]]
I-510 (1-510) сериясы 1950-1960 жылдары салынған Мәскеу аудандарының басым көпшілігінде кездеседі. Бұл 1-515/5 және 1-511/5 серияларымен қатар, Хрущев дәуіріндегі ең көп таралған бес қабатты үш ғимараттың бірі.

I-510 (1-510) сериялы блокты ғимараттар жатақхана немесе қонақ үй ретінде пайдаланылмайды.

I-510 (1-510) сериялы бес қабатты блокты ғимараттарды ұштарында екі қатар балкондары бар блок тәрізді сыртқы қабырғаларынан тануға болады (басқа блокты сериялы ғимараттар - 1-439 және II-17 - Мәскеуде аз мөлшерде салынған және тек Измайлово, Нагатино және Филиде шоғырланған).

1-510 (I-510) сериялы блокты ғимараттардың прототиптік ғимараты: Шверника көшесі, 2, 2-ғимарат (Новые Черемушки, эксперименттік блок №9). Бұл ғимарат төрт қабатты, бірақ серия бес қабатты ғимараттарға дейін кеңейтілді. Серияның алғашқы нұсқаларында кең кіреберіс терезелері, биік төбелері және шатырлары болды. Алты қабатты модификация, 1-510 сериясы да жасалды.&lt;ref&gt;[http://tipdoma.ru/series_1-510.html 1-510]&lt;/ref&gt;

===  1-335  ===
I-335 сериясы (1-335) Бұрынғы [[КСРО]] бойынша ең көп таралған 5 қабатты панельді тұрғын үйлер сериясы. Бұл панелді үй [[ТМД]]-да кең таралған. Жеке инклюзиялар түрінде олар тіпті [[Мәскеу]]де де кездеседі. Бұл серияның алғашқы үйі Череповецте салынды. Бұл серияның ең көп үйлері [[Санкт-Петербург]]те салынды, оларды Полиустровский ДСК өндірді. Қазіргі уақытта [[Ресей]]де жұмыс істеп тұрған үйлердің үлесі Омскіде ең үлкені – I-335PK сериясының 170 үйі аяқталмаған жақтаумен (бұл серияның елдегі жалпы көлемінің 2%-дан астамы).

[[Сурет:Балхаш, микрорайон Мухаммеджанова 7 (2).jpg|thumb|right|240px|Қазақстанның [[Балқаш]] қаласындағы 1-335 сериялы 5-қабатты тұрғын үй. [[2024 жыл]].]]

Бұл сериядағы үйлерге сыртқы қабырғалары минералды жүнмен оқшауланған «жеңіл» бесқабатты ғимараттар кіреді. Осы сериядағы үйлердің фасадтары кішігірім керамикалық плиткалармен (негізінен көк-көк түстерде) безендірілген. Бұл оларды сыртқы жағынан әлдеқайда тартымды етеді, бірақ ішінде кез келген Хрущевтің пәтерлеріндегі минимализм бар – пәтерлердің орналасуы I-507 сериясына ұқсас. Сонымен қатар балкондар мен үлкен қоймалар бар, бірақ осы серияда барлық пәтерлердегі ванна бөлмелері бір-біріне жақын орналасқан. [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]]тің климаттық жағдайларына «үш жүз отыз бесінші» жеңіл сериялы үйлер жарамсыз екені тез анықталды, сондықтан [[1959 жыл]]ы басталған өндіріс [[1966 жыл]]ы тоқтатылды.

Бұл серия Хрущёв кезінде салынған тұрғын үйлер сериясының ішіндегі ең сәтсізі деп танылды. Сол уақытта, қызық көрінгенімен, олар Мәскеуде бұзылатын үйлер тізіміне кірмеген. Осы сериядағы үйлер [[1958 жыл]]дан [[1966 жыл]]ға дейін салынды, содан кейін жаңартылған I-335K, I-335A, I-335AK және I-335D серияларын салуға көшті, олар [[1980 жыл]]дардың соңына дейін өндірілді.&lt;ref&gt;[https://build-together.ru/seriya-doma-1-335-chertezh-tipovye-serii-hrushchevok-foto-planirovok/ 1-335]&lt;/ref&gt;

=== 1-480 ===
[[Сурет:1-480 крупнопанельная.png|thumb|right|240px|[[Киев]] қаласындағы 1-480 сериялы 5-қабатты хрущевка]]
1-480 сериясы «Хрущев дәуіріндегі» сериядағы алғашқы ғимараттардың бірі және Хрущев дәуіріндегі ең танымал ғимараттардың бірі. Бұл ғимараттар [[Киев]]те, оның айналасындағы аймақта және [[Одесса]]да кең таралған. 1-480 сериясы қабырғааралық жүйені қолдану арқылы салынған. [[Киев]]тегі Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың көпшілігі осы серияға жатады. Кемшіліктеріне қарамастан, 1-480 сериясы өз заманының ең сәтті ғимараттарының бірі ретінде танылған. Дәл осы серияда 1-480A және 1KG-480 сериялы жаңа 9 қабатты ғимараттардың құрылысы басталды.&lt;ref&gt;[https://www.kvmeter.ru/information/homes_series/1_480/ 1-480]&lt;/ref&gt;

=== 1-507 ===
[[Сурет:Санкт-Петербург. Замшина улица, 22.jpg|thumb|right|240px|[[Санкт-Петербург]]тағы 1-507 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1-507 сериясы - [[Мәскеу]]дің типтік және эксплуатациялық жобалау ғылыми-зерттеу институты (MNIITEP) жобалаған және 1957 және 1968 жылдар аралығында [[Мәскеу]], [[Омбы]], [[Жаңасібір]], [[Екатеринбург]], [[Пермь]] және басқа қалаларда салынған Хрущев дәуіріндегі алғашқы жаппай өндірілген панельді ғимараттардың бірі. Жоба сыртқы үш қабатты панельдерден (~400 мм), ішкі бойлық темірбетон қабырғадан (140–160 мм) және жүк көтермейтін гипсбетоннан жасалған қабырғалардан (80 мм) тұрады. Кейбір ғимараттардың ерекшелігі - қасбеттегі шығанақ терезелер. Жүк көтермейтін қабырғаларды бөлшектеуге және гипсокартоннан жасалған жаңаларына ауыстыруға болады. Негізгі шектеулерге 5,5–6 м² газдалған ас үй (бөлмеге қосылу тек тығыз жабылатын есік арқылы мүмкін) және [[Мәскеу]]де құрылысты үйлестіру кезінде MNIITEP техникалық қорытындысының қажеттілігі жатады.&lt;ref&gt;[https://pereplan.net/instrukciya/serii-domov/hrushchevki/1-507/ 1-507]&lt;/ref&gt;

=== 1-515/5 ===
[[Сурет:Erevanskaya street 15 k2 2023-12 1703250925.jpg|thumb|right|240px|[[Мәскеу]] қаласындағы 1-515/5 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1-515/5 (I-515/5) ғимараттар сериясы кеңестік кезеңде бес қабатты тұрғын үйлердің ең көп таралған түрі болып саналады. Ерекше жағдайларда бұл ғимараттарда жатақханалар орналасқан. [[1970]]-[[1980]] жылдар аралығында жарықшақтары мен карст қуыстарының пайда болуына байланысты кейбір 1-515/5 (I-515/5) ғимараттары бұзылды. Бұл серияны сыртқы қабырға қаптамасының, екі үлкен жағындағы балкондардың және балконсыз екі қатар терезелері бар екі жақты ұштарының болмауынан тануға болады.&lt;ref&gt;[https://jkhdom.com/dom/serii/1-515-5 1-515/5]&lt;/ref&gt; 

=== 1Р-303 ===
[[Сурет:Дом 1Р-303-10.png|thumb|right|240px|Красногорск қаласындағы 1Р-303 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1P-303 - [[1965 жыл]]дан [[1999 жыл]]ға дейін Дмитровский ДСК шығарған ірі панельді 3-4-5-9 қабатты тұрғын үйлер сериясы. 1P-303-ке дейін әйгілі K-7 сериясы сол жерде шығарылған. Ол [[Мәскеу облысы]]ның солтүстік бөлігінде, Мәскеудің шеткі аудандарында және іргелес аймақтарда бірнеше ғимарат салынған. Кейбір ғимараттар зауыт жабылғаннан кейін салынған немесе аяқталған - мен оларды бөлек талқылаймын. 1P-303 әдетте басқа сериялардан танымал плитка өрнектері арқылы оңай анықталады.&lt;ref&gt;[https://dzen.ru/a/Z2zxUm4fV3hXmW0h 1Р-303]&lt;/ref&gt;

=== 1-464 ===
[[Сурет:Байконур, Янгеля 18.jpg|thumb|right|240px|[[Байқоңыр]]дағы 1-464 серия 5-қабатты Хрущевка]]
[[1957 жыл]]ы «Гипростройиндустрия» институты әзірлеген 1-464 сериялы аз қабатты тұрғын үйлер өндіріс шығындары бойынша ең арзан болған жоқ, дегенмен екінші орында тұрды. Төмен құны мен технологиялық дамуының арқасында бұл серия [[КСРО]]-ның көптеген аймақтарында кең таралды.

Бұл серияның бес және төрт қабатты нұсқалары [[КСРО]]-да жиі салынды. Құрылыстың шыңында ел бойынша екі жүзге жуық үй құрылысы зауыттары 1-464 сериясына арналған панельдер шығарумен айналысты.&lt;ref&gt;[https://gsps.ru/home_series/1-464.php 1-464]&lt;/ref&gt;

=== П-68 ===
[[Сурет:1-466-к. Мытищи.png|thumb|right|240px|[[Мәскеу]]дегі П-68 типті 5-қабатты Хрущевка]]
Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың ең көп таралған сериясы - П-68. Олар бөлменің орналасуында айқын көрінетін жайлы тұру жағдайларын ұсынады. Бұл ғимараттар [[Мәскеу]]де кең таралған. Дегенмен, олардың кемшіліктері де бар, мысалы, панельдер арасындағы көрінетін жіктер және әлсіз қабырғалар. Бұл нұсқаны таңдаған тұрғындар қосымша жөндеу шығындарына тап болады. Қазіргі уақытта, әсіресе осы типтегі ескі ғимараттар бөлек алынып, бұзылады. Мүмкіндігінше, жөндеу жұмыстарын құрылыс салушы жүргізеді. Жоғары сапалы іргетаспен талаптарға сай үй салу толығымен мүмкін.&lt;ref&gt;[https://jkhdom.com/dom/serii/1-466 П-68]&lt;/ref&gt;

=== 1605/5 ===
[[Сурет:Moscow, Partizanskaya Street 28, later demolished (6).jpg|thumb|right|240px|[[Мәскеу]]дегі 1605/5 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1605/5 сериялы ғимараттар аймақтық 1-464 сериялы ғимараттардың негізінде жасалды, екі серияның да сыртқы көрінісі мен орналасуы бірдей болды. Кейінірек 1605/5 сериясы тоғыз қабатты, 1605/9 модификациясын, содан кейін он екі қабатты, 1605/12 модификациясын алды.&lt;ref&gt;[https://tipdoma.com/2010/04/doma-serii-16055/ 1605-5]&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КСРО]]</text>
      <sha1>k390g71sqozhu01i545jte8zdbx7iyz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657998</id>
      <parentid>3657997</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:17:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3657998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20261" sha1="ee6eeq68nnqdk9w3jqx48oxibo36ilb" xml:space="preserve">'''Хрущевка''' — Бұл кеңестік стандартты және өнеркәсіптік тұрғын үй құрылысының бірінші буынының танымал атауы. Хрущевка ғимараттары [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-да КОКП Орталық Комитетінің бұрынғы бірінші хатшысы [[Никита Сергеевич Хрущёв]]тің тұсында пайда болды. Бұл ғимараттар сол дәуірдің символы және кеңестік сәулет өнерінің ең танымал бейнелерінің бірі болды. Бұл панелді үйлердің құрылуының себебі үй тапшылығы болды. Бұндай ғимараттар КСРО-ның барлық республикаларында таралып. 1950-70 жылдары көптеп салынған.
[[Сурет:Tastak.jpg|нобай|оңға|298|Алматыдағы Тастақ ықшамауданы. Аумақта 5-қабатты Хрущевкалар тізіліп тұр. 2008 жыл]]

== Тарихы ==
Хрущев дәуіріндегі ғимараттар [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан аман қалып, бейбіт өмірге оралған көптеген адамдарды тез арада тұрғын үймен қамтамасыз ету қажеттілігіне жауап болды. 1950-1970 жылдар аралығында шамамен 290 миллион шаршы метр тұрғын үй салынды, бұл көптеген кеңес азаматтарының тұрғын үй мәселесін шешті. Бұл үйлер көбіне 1 ден 5 қабатқа дейін (5 тен 9 қабатқа дейін сирек) аралықта болды.
[[Сурет:Панорама центра Атбасара.jpg|нобай|оңға|298|Атбасар қаласындағы 5-қабатты Хрущевкалар]]
Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың басты артықшылығы олардың құрылыс құнының төмендігі және құрылыстың жылдам жүруі болды.&lt;ref&gt;[https://media.halvacard.ru/construction-and-repair/chto-takoe-khrushevka-istoriya-i-vidy Хрущевка деген не, оның артықшылықтары мен кемшіліктері]&lt;/ref&gt;
20 жылдай уақытта КСРО аумағында шамамен Хрущевканың 115 мыңнан астам қаңқасы тұрғызылған. Ондай ғимараттарды қазіргі Қазақстанның барлық қалаларында, [[Жезқазған]], [[Қарағанды]], [[Алматы]], [[Семей]], [[Көкшетау]], [[Шымкент]], Арқалық, [[Өскемен]], [[Ақтау]], [[Атырау]], [[Аягөз]], [[Тараз]], [[Балқаш]] т.б қалалардан кездестіруге болады.
Кейін бұл панелді үйлерді келесі буындағы [[Брежневка]] атты көпқабатты панелді үйлер алмастырып алды.

== Сипаттамасы ==
[[1954 жыл]]ға дейін тұрғын үй құрылысы баяу және қымбат болды - әрбір үйді сәулетші жобалады, жоспарлар мен стандарттар бекітілді, содан кейін ғана мердігерлер құрылысты бастады. Бұл ғимараттар сенімді және әдемі болғанымен, ел халқының басым бөлігі коммуналдық пәтерлерде тұрды. Тұрғын үй мәселесін тез және қолжетімді түрде шешу қажет болды.

[[1955 жыл]]ы ел басшылығы «сәулет өнерінен артық заттарды алып тастау» саясатын қабылдады, ал тұрғын үй дизайны кең таралып, стандарттала бастады.

Ақша үнемдеу үшін бөлмелердің көлемі азайтылды:
Ас үйлер — 5-6 шаршы метрге дейін;
Жуынатын бөлмелер — 2-2,5 шаршы метрге дейін.

Бұл ғимараттардың жобасынан лифттер де алынып тасталды, сондықтан «Хрущев дәуіріндегі» ғимараттар бес қабаттан аспайтын етіп салынды. Нәтижесінде, өндірістік шығындары «сталин дәуіріндегі» ғимараттарға қарағанда 30%-ға төмен ғимараттар салу мүмкін болды. Негізгі мақсатқа да қол жеткізілді: қысқа мерзім ішінде жүздеген мың кеңес тұрғындары өздерінің шаршы метрлерін алды.

Алғашқы стандартты панельді ғимараттар 1956 жылы Мәскеудің Черемушки ауданында пайда болды. 1964 жылға қарай КСРО-ның тұрғын үй қоры тұрғын үй бағдарламасы басталғанға дейінгі кезеңмен салыстырғанда екі есеге өсті. 1,2 миллиард шаршы метр салынды, бұл Кеңес Одағының алғашқы 40 жылындағыдан көп.&lt;ref&gt;[https://realty.yandex.ru/journal/post/chtotakoe-hrushchyovka-istoriya-rasprostranyonnye-serii-plyusyiminusy/ Хрущевка - тарихы, қалай құрылды т.б]&lt;/ref&gt;

Хрущев дәуіріндегі пәтерлердің басты кемшілігі - ауа өткізбейтіндігінің нашарлығы және плиталар арасындағы саңылаулардың болуы. Бұл оларды қыста суық етеді. Ұзақ қызмет ету мерзіміне байланысты бұл ғимараттардағы коммуникациялар қатты тозған. Ыңғайсыз жуынатын бөлмелер, тар дәліздер, төбесі төмен кішкентай бөлмелер және нашар дыбыс оқшаулауы жиі кездеседі. Бөлмелер өте тар, дыбыс оқшаулануы нашар болған, сол себепті көршілес пәтердегі дыбыстарды оңай естуге болатын.

== Хрущевка жиындары ==
=== 1-510 ===
[[Сурет:Дом серии 1-510 на Олеко Дундича, 29.jpg|thumb|right|240px|1-510 — Хрущевкалар арасындағы ең алғашқы жобаланған серия]]
I-510 (1-510) сериясы 1950-1960 жылдары салынған Мәскеу аудандарының басым көпшілігінде кездеседі. Бұл 1-515/5 және 1-511/5 серияларымен қатар, Хрущев дәуіріндегі ең көп таралған бес қабатты үш ғимараттың бірі.

I-510 (1-510) сериялы блокты ғимараттар жатақхана немесе қонақ үй ретінде пайдаланылмайды.

I-510 (1-510) сериялы бес қабатты блокты ғимараттарды ұштарында екі қатар балкондары бар блок тәрізді сыртқы қабырғаларынан тануға болады (басқа блокты сериялы ғимараттар - 1-439 және II-17 - Мәскеуде аз мөлшерде салынған және тек Измайлово, Нагатино және Филиде шоғырланған).

1-510 (I-510) сериялы блокты ғимараттардың прототиптік ғимараты: Шверника көшесі, 2, 2-ғимарат (Новые Черемушки, эксперименттік блок №9). Бұл ғимарат төрт қабатты, бірақ серия бес қабатты ғимараттарға дейін кеңейтілді. Серияның алғашқы нұсқаларында кең кіреберіс терезелері, биік төбелері және шатырлары болды. Алты қабатты модификация, 1-510 сериясы да жасалды.&lt;ref&gt;[http://tipdoma.ru/series_1-510.html 1-510]&lt;/ref&gt;

===  1-335  ===
I-335 сериясы (1-335) Бұрынғы [[КСРО]] бойынша ең көп таралған 5 қабатты панельді тұрғын үйлер сериясы. Бұл панелді үй [[ТМД]]-да кең таралған. Жеке инклюзиялар түрінде олар тіпті [[Мәскеу]]де де кездеседі. Бұл серияның алғашқы үйі Череповецте салынды. Бұл серияның ең көп үйлері [[Санкт-Петербург]]те салынды, оларды Полиустровский ДСК өндірді. Қазіргі уақытта [[Ресей]]де жұмыс істеп тұрған үйлердің үлесі Омскіде ең үлкені – I-335PK сериясының 170 үйі аяқталмаған жақтаумен (бұл серияның елдегі жалпы көлемінің 2%-дан астамы).

[[Сурет:Балхаш, микрорайон Мухаммеджанова 7 (2).jpg|thumb|right|240px|Қазақстанның [[Балқаш]] қаласындағы 1-335 сериялы 5-қабатты тұрғын үй. [[2024 жыл]].]]

Бұл сериядағы үйлерге сыртқы қабырғалары минералды жүнмен оқшауланған «жеңіл» бесқабатты ғимараттар кіреді. Осы сериядағы үйлердің фасадтары кішігірім керамикалық плиткалармен (негізінен көк-көк түстерде) безендірілген. Бұл оларды сыртқы жағынан әлдеқайда тартымды етеді, бірақ ішінде кез келген Хрущевтің пәтерлеріндегі минимализм бар – пәтерлердің орналасуы I-507 сериясына ұқсас. Сонымен қатар балкондар мен үлкен қоймалар бар, бірақ осы серияда барлық пәтерлердегі ванна бөлмелері бір-біріне жақын орналасқан. [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]]тің климаттық жағдайларына «үш жүз отыз бесінші» жеңіл сериялы үйлер жарамсыз екені тез анықталды, сондықтан [[1959 жыл]]ы басталған өндіріс [[1966 жыл]]ы тоқтатылды.

Бұл серия Хрущёв кезінде салынған тұрғын үйлер сериясының ішіндегі ең сәтсізі деп танылды. Сол уақытта, қызық көрінгенімен, олар Мәскеуде бұзылатын үйлер тізіміне кірмеген. Осы сериядағы үйлер [[1958 жыл]]дан [[1966 жыл]]ға дейін салынды, содан кейін жаңартылған I-335K, I-335A, I-335AK және I-335D серияларын салуға көшті, олар [[1980 жыл]]дардың соңына дейін өндірілді.&lt;ref&gt;[https://build-together.ru/seriya-doma-1-335-chertezh-tipovye-serii-hrushchevok-foto-planirovok/ 1-335]&lt;/ref&gt;

=== 1-480 ===
[[Сурет:1-480 крупнопанельная.png|thumb|right|240px|[[Киев]] қаласындағы 1-480 сериялы 5-қабатты хрущевка]]
1-480 сериясы «Хрущев дәуіріндегі» сериядағы алғашқы ғимараттардың бірі және Хрущев дәуіріндегі ең танымал ғимараттардың бірі. Бұл ғимараттар [[Киев]]те, оның айналасындағы аймақта және [[Одесса]]да кең таралған. 1-480 сериясы қабырғааралық жүйені қолдану арқылы салынған. [[Киев]]тегі Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың көпшілігі осы серияға жатады. Кемшіліктеріне қарамастан, 1-480 сериясы өз заманының ең сәтті ғимараттарының бірі ретінде танылған. Дәл осы серияда 1-480A және 1KG-480 сериялы жаңа 9 қабатты ғимараттардың құрылысы басталды.&lt;ref&gt;[https://www.kvmeter.ru/information/homes_series/1_480/ 1-480]&lt;/ref&gt;

=== 1-507 ===
[[Сурет:Санкт-Петербург. Замшина улица, 22.jpg|thumb|right|240px|[[Санкт-Петербург]]тағы 1-507 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1-507 сериясы - [[Мәскеу]]дің типтік және эксплуатациялық жобалау ғылыми-зерттеу институты (MNIITEP) жобалаған және 1957 және 1968 жылдар аралығында [[Мәскеу]], [[Омбы]], [[Жаңасібір]], [[Екатеринбург]], [[Пермь]] және басқа қалаларда салынған Хрущев дәуіріндегі алғашқы жаппай өндірілген панельді ғимараттардың бірі. Жоба сыртқы үш қабатты панельдерден (~400 мм), ішкі бойлық темірбетон қабырғадан (140–160 мм) және жүк көтермейтін гипсбетоннан жасалған қабырғалардан (80 мм) тұрады. Кейбір ғимараттардың ерекшелігі - қасбеттегі шығанақ терезелер. Жүк көтермейтін қабырғаларды бөлшектеуге және гипсокартоннан жасалған жаңаларына ауыстыруға болады. Негізгі шектеулерге 5,5–6 м² газдалған ас үй (бөлмеге қосылу тек тығыз жабылатын есік арқылы мүмкін) және [[Мәскеу]]де құрылысты үйлестіру кезінде MNIITEP техникалық қорытындысының қажеттілігі жатады.&lt;ref&gt;[https://pereplan.net/instrukciya/serii-domov/hrushchevki/1-507/ 1-507]&lt;/ref&gt;

=== 1-515/5 ===
[[Сурет:Erevanskaya street 15 k2 2023-12 1703250925.jpg|thumb|right|240px|[[Мәскеу]] қаласындағы 1-515/5 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1-515/5 (I-515/5) ғимараттар сериясы кеңестік кезеңде бес қабатты тұрғын үйлердің ең көп таралған түрі болып саналады. Ерекше жағдайларда бұл ғимараттарда жатақханалар орналасқан. [[1970]]-[[1980]] жылдар аралығында жарықшақтары мен карст қуыстарының пайда болуына байланысты кейбір 1-515/5 (I-515/5) ғимараттары бұзылды. Бұл серияны сыртқы қабырға қаптамасының, екі үлкен жағындағы балкондардың және балконсыз екі қатар терезелері бар екі жақты ұштарының болмауынан тануға болады.&lt;ref&gt;[https://jkhdom.com/dom/serii/1-515-5 1-515/5]&lt;/ref&gt; 

=== 1Р-303 ===
[[Сурет:Дом 1Р-303-10.png|thumb|right|240px|Красногорск қаласындағы 1Р-303 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1P-303 - [[1965 жыл]]дан [[1999 жыл]]ға дейін Дмитровский ДСК шығарған ірі панельді 3-4-5-9 қабатты тұрғын үйлер сериясы. 1P-303-ке дейін әйгілі K-7 сериясы сол жерде шығарылған. Ол [[Мәскеу облысы]]ның солтүстік бөлігінде, Мәскеудің шеткі аудандарында және іргелес аймақтарда бірнеше ғимарат салынған. Кейбір ғимараттар зауыт жабылғаннан кейін салынған немесе аяқталған - мен оларды бөлек талқылаймын. 1P-303 әдетте басқа сериялардан танымал плитка өрнектері арқылы оңай анықталады.&lt;ref&gt;[https://dzen.ru/a/Z2zxUm4fV3hXmW0h 1Р-303]&lt;/ref&gt;

=== 1-464 ===
[[Сурет:Байконур, Янгеля 18.jpg|thumb|right|240px|[[Байқоңыр]]дағы 1-464 серия 5-қабатты Хрущевка]]
[[1957 жыл]]ы «Гипростройиндустрия» институты әзірлеген 1-464 сериялы аз қабатты тұрғын үйлер өндіріс шығындары бойынша ең арзан болған жоқ, дегенмен екінші орында тұрды. Төмен құны мен технологиялық дамуының арқасында бұл серия КСРО-ның көптеген аймақтарында кең таралды.

Бұл серияның бес және төрт қабатты нұсқалары КСРО-да жиі салынды. Құрылыстың шыңында ел бойынша екі жүзге жуық үй құрылысы зауыттары 1-464 сериясына арналған панельдер шығарумен айналысты.&lt;ref&gt;[https://gsps.ru/home_series/1-464.php 1-464]&lt;/ref&gt;

=== П-68 ===
[[Сурет:1-466-к. Мытищи.png|thumb|right|240px|[[Мәскеу]]дегі П-68 типті 5-қабатты Хрущевка]]
Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың ең көп таралған сериясы - П-68. Олар бөлменің орналасуында айқын көрінетін жайлы тұру жағдайларын ұсынады. Бұл ғимараттар [[Мәскеу]]де кең таралған. Дегенмен, олардың кемшіліктері де бар, мысалы, панельдер арасындағы көрінетін жіктер және әлсіз қабырғалар. Бұл нұсқаны таңдаған тұрғындар қосымша жөндеу шығындарына тап болады. Қазіргі уақытта, әсіресе осы типтегі ескі ғимараттар бөлек алынып, бұзылады. Мүмкіндігінше, жөндеу жұмыстарын құрылыс салушы жүргізеді. Жоғары сапалы іргетаспен талаптарға сай үй салу толығымен мүмкін.&lt;ref&gt;[https://jkhdom.com/dom/serii/1-466 П-68]&lt;/ref&gt;

=== 1605/5 ===
[[Сурет:Moscow, Partizanskaya Street 28, later demolished (6).jpg|thumb|right|240px|[[Мәскеу]]дегі 1605/5 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1605/5 сериялы ғимараттар аймақтық 1-464 сериялы ғимараттардың негізінде жасалды, екі серияның да сыртқы көрінісі мен орналасуы бірдей болды. Кейінірек 1605/5 сериясы тоғыз қабатты, 1605/9 модификациясын, содан кейін он екі қабатты, 1605/12 модификациясын алды.&lt;ref&gt;[https://tipdoma.com/2010/04/doma-serii-16055/ 1605-5]&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КСРО]]</text>
      <sha1>ee6eeq68nnqdk9w3jqx48oxibo36ilb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657999</id>
      <parentid>3657998</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:17:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1-335 */</comment>
      <origin>3657999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20253" sha1="dx0q5jwk82q6kxr8r7m3q2jl887i92x" xml:space="preserve">'''Хрущевка''' — Бұл кеңестік стандартты және өнеркәсіптік тұрғын үй құрылысының бірінші буынының танымал атауы. Хрущевка ғимараттары [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-да КОКП Орталық Комитетінің бұрынғы бірінші хатшысы [[Никита Сергеевич Хрущёв]]тің тұсында пайда болды. Бұл ғимараттар сол дәуірдің символы және кеңестік сәулет өнерінің ең танымал бейнелерінің бірі болды. Бұл панелді үйлердің құрылуының себебі үй тапшылығы болды. Бұндай ғимараттар КСРО-ның барлық республикаларында таралып. 1950-70 жылдары көптеп салынған.
[[Сурет:Tastak.jpg|нобай|оңға|298|Алматыдағы Тастақ ықшамауданы. Аумақта 5-қабатты Хрущевкалар тізіліп тұр. 2008 жыл]]

== Тарихы ==
Хрущев дәуіріндегі ғимараттар [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан аман қалып, бейбіт өмірге оралған көптеген адамдарды тез арада тұрғын үймен қамтамасыз ету қажеттілігіне жауап болды. 1950-1970 жылдар аралығында шамамен 290 миллион шаршы метр тұрғын үй салынды, бұл көптеген кеңес азаматтарының тұрғын үй мәселесін шешті. Бұл үйлер көбіне 1 ден 5 қабатқа дейін (5 тен 9 қабатқа дейін сирек) аралықта болды.
[[Сурет:Панорама центра Атбасара.jpg|нобай|оңға|298|Атбасар қаласындағы 5-қабатты Хрущевкалар]]
Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың басты артықшылығы олардың құрылыс құнының төмендігі және құрылыстың жылдам жүруі болды.&lt;ref&gt;[https://media.halvacard.ru/construction-and-repair/chto-takoe-khrushevka-istoriya-i-vidy Хрущевка деген не, оның артықшылықтары мен кемшіліктері]&lt;/ref&gt;
20 жылдай уақытта КСРО аумағында шамамен Хрущевканың 115 мыңнан астам қаңқасы тұрғызылған. Ондай ғимараттарды қазіргі Қазақстанның барлық қалаларында, [[Жезқазған]], [[Қарағанды]], [[Алматы]], [[Семей]], [[Көкшетау]], [[Шымкент]], Арқалық, [[Өскемен]], [[Ақтау]], [[Атырау]], [[Аягөз]], [[Тараз]], [[Балқаш]] т.б қалалардан кездестіруге болады.
Кейін бұл панелді үйлерді келесі буындағы [[Брежневка]] атты көпқабатты панелді үйлер алмастырып алды.

== Сипаттамасы ==
[[1954 жыл]]ға дейін тұрғын үй құрылысы баяу және қымбат болды - әрбір үйді сәулетші жобалады, жоспарлар мен стандарттар бекітілді, содан кейін ғана мердігерлер құрылысты бастады. Бұл ғимараттар сенімді және әдемі болғанымен, ел халқының басым бөлігі коммуналдық пәтерлерде тұрды. Тұрғын үй мәселесін тез және қолжетімді түрде шешу қажет болды.

[[1955 жыл]]ы ел басшылығы «сәулет өнерінен артық заттарды алып тастау» саясатын қабылдады, ал тұрғын үй дизайны кең таралып, стандарттала бастады.

Ақша үнемдеу үшін бөлмелердің көлемі азайтылды:
Ас үйлер — 5-6 шаршы метрге дейін;
Жуынатын бөлмелер — 2-2,5 шаршы метрге дейін.

Бұл ғимараттардың жобасынан лифттер де алынып тасталды, сондықтан «Хрущев дәуіріндегі» ғимараттар бес қабаттан аспайтын етіп салынды. Нәтижесінде, өндірістік шығындары «сталин дәуіріндегі» ғимараттарға қарағанда 30%-ға төмен ғимараттар салу мүмкін болды. Негізгі мақсатқа да қол жеткізілді: қысқа мерзім ішінде жүздеген мың кеңес тұрғындары өздерінің шаршы метрлерін алды.

Алғашқы стандартты панельді ғимараттар 1956 жылы Мәскеудің Черемушки ауданында пайда болды. 1964 жылға қарай КСРО-ның тұрғын үй қоры тұрғын үй бағдарламасы басталғанға дейінгі кезеңмен салыстырғанда екі есеге өсті. 1,2 миллиард шаршы метр салынды, бұл Кеңес Одағының алғашқы 40 жылындағыдан көп.&lt;ref&gt;[https://realty.yandex.ru/journal/post/chtotakoe-hrushchyovka-istoriya-rasprostranyonnye-serii-plyusyiminusy/ Хрущевка - тарихы, қалай құрылды т.б]&lt;/ref&gt;

Хрущев дәуіріндегі пәтерлердің басты кемшілігі - ауа өткізбейтіндігінің нашарлығы және плиталар арасындағы саңылаулардың болуы. Бұл оларды қыста суық етеді. Ұзақ қызмет ету мерзіміне байланысты бұл ғимараттардағы коммуникациялар қатты тозған. Ыңғайсыз жуынатын бөлмелер, тар дәліздер, төбесі төмен кішкентай бөлмелер және нашар дыбыс оқшаулауы жиі кездеседі. Бөлмелер өте тар, дыбыс оқшаулануы нашар болған, сол себепті көршілес пәтердегі дыбыстарды оңай естуге болатын.

== Хрущевка жиындары ==
=== 1-510 ===
[[Сурет:Дом серии 1-510 на Олеко Дундича, 29.jpg|thumb|right|240px|1-510 — Хрущевкалар арасындағы ең алғашқы жобаланған серия]]
I-510 (1-510) сериясы 1950-1960 жылдары салынған Мәскеу аудандарының басым көпшілігінде кездеседі. Бұл 1-515/5 және 1-511/5 серияларымен қатар, Хрущев дәуіріндегі ең көп таралған бес қабатты үш ғимараттың бірі.

I-510 (1-510) сериялы блокты ғимараттар жатақхана немесе қонақ үй ретінде пайдаланылмайды.

I-510 (1-510) сериялы бес қабатты блокты ғимараттарды ұштарында екі қатар балкондары бар блок тәрізді сыртқы қабырғаларынан тануға болады (басқа блокты сериялы ғимараттар - 1-439 және II-17 - Мәскеуде аз мөлшерде салынған және тек Измайлово, Нагатино және Филиде шоғырланған).

1-510 (I-510) сериялы блокты ғимараттардың прототиптік ғимараты: Шверника көшесі, 2, 2-ғимарат (Новые Черемушки, эксперименттік блок №9). Бұл ғимарат төрт қабатты, бірақ серия бес қабатты ғимараттарға дейін кеңейтілді. Серияның алғашқы нұсқаларында кең кіреберіс терезелері, биік төбелері және шатырлары болды. Алты қабатты модификация, 1-510 сериясы да жасалды.&lt;ref&gt;[http://tipdoma.ru/series_1-510.html 1-510]&lt;/ref&gt;

===  1-335  ===
I-335 сериясы (1-335) Бұрынғы КСРО бойынша ең көп таралған 5 қабатты панельді тұрғын үйлер сериясы. Бұл панелді үй ТМД-да кең таралған. Жеке инклюзиялар түрінде олар тіпті [[Мәскеу]]де де кездеседі. Бұл серияның алғашқы үйі Череповецте салынды. Бұл серияның ең көп үйлері [[Санкт-Петербург]]те салынды, оларды Полиустровский ДСК өндірді. Қазіргі уақытта [[Ресей]]де жұмыс істеп тұрған үйлердің үлесі Омскіде ең үлкені – I-335PK сериясының 170 үйі аяқталмаған жақтаумен (бұл серияның елдегі жалпы көлемінің 2%-дан астамы).

[[Сурет:Балхаш, микрорайон Мухаммеджанова 7 (2).jpg|thumb|right|240px|Қазақстанның [[Балқаш]] қаласындағы 1-335 сериялы 5-қабатты тұрғын үй. [[2024 жыл]].]]

Бұл сериядағы үйлерге сыртқы қабырғалары минералды жүнмен оқшауланған «жеңіл» бесқабатты ғимараттар кіреді. Осы сериядағы үйлердің фасадтары кішігірім керамикалық плиткалармен (негізінен көк-көк түстерде) безендірілген. Бұл оларды сыртқы жағынан әлдеқайда тартымды етеді, бірақ ішінде кез келген Хрущевтің пәтерлеріндегі минимализм бар – пәтерлердің орналасуы I-507 сериясына ұқсас. Сонымен қатар балкондар мен үлкен қоймалар бар, бірақ осы серияда барлық пәтерлердегі ванна бөлмелері бір-біріне жақын орналасқан. [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]]тің климаттық жағдайларына «үш жүз отыз бесінші» жеңіл сериялы үйлер жарамсыз екені тез анықталды, сондықтан [[1959 жыл]]ы басталған өндіріс [[1966 жыл]]ы тоқтатылды.

Бұл серия Хрущёв кезінде салынған тұрғын үйлер сериясының ішіндегі ең сәтсізі деп танылды. Сол уақытта, қызық көрінгенімен, олар Мәскеуде бұзылатын үйлер тізіміне кірмеген. Осы сериядағы үйлер [[1958 жыл]]дан [[1966 жыл]]ға дейін салынды, содан кейін жаңартылған I-335K, I-335A, I-335AK және I-335D серияларын салуға көшті, олар [[1980 жыл]]дардың соңына дейін өндірілді.&lt;ref&gt;[https://build-together.ru/seriya-doma-1-335-chertezh-tipovye-serii-hrushchevok-foto-planirovok/ 1-335]&lt;/ref&gt;

=== 1-480 ===
[[Сурет:1-480 крупнопанельная.png|thumb|right|240px|[[Киев]] қаласындағы 1-480 сериялы 5-қабатты хрущевка]]
1-480 сериясы «Хрущев дәуіріндегі» сериядағы алғашқы ғимараттардың бірі және Хрущев дәуіріндегі ең танымал ғимараттардың бірі. Бұл ғимараттар [[Киев]]те, оның айналасындағы аймақта және [[Одесса]]да кең таралған. 1-480 сериясы қабырғааралық жүйені қолдану арқылы салынған. [[Киев]]тегі Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың көпшілігі осы серияға жатады. Кемшіліктеріне қарамастан, 1-480 сериясы өз заманының ең сәтті ғимараттарының бірі ретінде танылған. Дәл осы серияда 1-480A және 1KG-480 сериялы жаңа 9 қабатты ғимараттардың құрылысы басталды.&lt;ref&gt;[https://www.kvmeter.ru/information/homes_series/1_480/ 1-480]&lt;/ref&gt;

=== 1-507 ===
[[Сурет:Санкт-Петербург. Замшина улица, 22.jpg|thumb|right|240px|[[Санкт-Петербург]]тағы 1-507 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1-507 сериясы - [[Мәскеу]]дің типтік және эксплуатациялық жобалау ғылыми-зерттеу институты (MNIITEP) жобалаған және 1957 және 1968 жылдар аралығында [[Мәскеу]], [[Омбы]], [[Жаңасібір]], [[Екатеринбург]], [[Пермь]] және басқа қалаларда салынған Хрущев дәуіріндегі алғашқы жаппай өндірілген панельді ғимараттардың бірі. Жоба сыртқы үш қабатты панельдерден (~400 мм), ішкі бойлық темірбетон қабырғадан (140–160 мм) және жүк көтермейтін гипсбетоннан жасалған қабырғалардан (80 мм) тұрады. Кейбір ғимараттардың ерекшелігі - қасбеттегі шығанақ терезелер. Жүк көтермейтін қабырғаларды бөлшектеуге және гипсокартоннан жасалған жаңаларына ауыстыруға болады. Негізгі шектеулерге 5,5–6 м² газдалған ас үй (бөлмеге қосылу тек тығыз жабылатын есік арқылы мүмкін) және [[Мәскеу]]де құрылысты үйлестіру кезінде MNIITEP техникалық қорытындысының қажеттілігі жатады.&lt;ref&gt;[https://pereplan.net/instrukciya/serii-domov/hrushchevki/1-507/ 1-507]&lt;/ref&gt;

=== 1-515/5 ===
[[Сурет:Erevanskaya street 15 k2 2023-12 1703250925.jpg|thumb|right|240px|[[Мәскеу]] қаласындағы 1-515/5 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1-515/5 (I-515/5) ғимараттар сериясы кеңестік кезеңде бес қабатты тұрғын үйлердің ең көп таралған түрі болып саналады. Ерекше жағдайларда бұл ғимараттарда жатақханалар орналасқан. [[1970]]-[[1980]] жылдар аралығында жарықшақтары мен карст қуыстарының пайда болуына байланысты кейбір 1-515/5 (I-515/5) ғимараттары бұзылды. Бұл серияны сыртқы қабырға қаптамасының, екі үлкен жағындағы балкондардың және балконсыз екі қатар терезелері бар екі жақты ұштарының болмауынан тануға болады.&lt;ref&gt;[https://jkhdom.com/dom/serii/1-515-5 1-515/5]&lt;/ref&gt; 

=== 1Р-303 ===
[[Сурет:Дом 1Р-303-10.png|thumb|right|240px|Красногорск қаласындағы 1Р-303 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1P-303 - [[1965 жыл]]дан [[1999 жыл]]ға дейін Дмитровский ДСК шығарған ірі панельді 3-4-5-9 қабатты тұрғын үйлер сериясы. 1P-303-ке дейін әйгілі K-7 сериясы сол жерде шығарылған. Ол [[Мәскеу облысы]]ның солтүстік бөлігінде, Мәскеудің шеткі аудандарында және іргелес аймақтарда бірнеше ғимарат салынған. Кейбір ғимараттар зауыт жабылғаннан кейін салынған немесе аяқталған - мен оларды бөлек талқылаймын. 1P-303 әдетте басқа сериялардан танымал плитка өрнектері арқылы оңай анықталады.&lt;ref&gt;[https://dzen.ru/a/Z2zxUm4fV3hXmW0h 1Р-303]&lt;/ref&gt;

=== 1-464 ===
[[Сурет:Байконур, Янгеля 18.jpg|thumb|right|240px|[[Байқоңыр]]дағы 1-464 серия 5-қабатты Хрущевка]]
[[1957 жыл]]ы «Гипростройиндустрия» институты әзірлеген 1-464 сериялы аз қабатты тұрғын үйлер өндіріс шығындары бойынша ең арзан болған жоқ, дегенмен екінші орында тұрды. Төмен құны мен технологиялық дамуының арқасында бұл серия КСРО-ның көптеген аймақтарында кең таралды.

Бұл серияның бес және төрт қабатты нұсқалары КСРО-да жиі салынды. Құрылыстың шыңында ел бойынша екі жүзге жуық үй құрылысы зауыттары 1-464 сериясына арналған панельдер шығарумен айналысты.&lt;ref&gt;[https://gsps.ru/home_series/1-464.php 1-464]&lt;/ref&gt;

=== П-68 ===
[[Сурет:1-466-к. Мытищи.png|thumb|right|240px|[[Мәскеу]]дегі П-68 типті 5-қабатты Хрущевка]]
Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың ең көп таралған сериясы - П-68. Олар бөлменің орналасуында айқын көрінетін жайлы тұру жағдайларын ұсынады. Бұл ғимараттар [[Мәскеу]]де кең таралған. Дегенмен, олардың кемшіліктері де бар, мысалы, панельдер арасындағы көрінетін жіктер және әлсіз қабырғалар. Бұл нұсқаны таңдаған тұрғындар қосымша жөндеу шығындарына тап болады. Қазіргі уақытта, әсіресе осы типтегі ескі ғимараттар бөлек алынып, бұзылады. Мүмкіндігінше, жөндеу жұмыстарын құрылыс салушы жүргізеді. Жоғары сапалы іргетаспен талаптарға сай үй салу толығымен мүмкін.&lt;ref&gt;[https://jkhdom.com/dom/serii/1-466 П-68]&lt;/ref&gt;

=== 1605/5 ===
[[Сурет:Moscow, Partizanskaya Street 28, later demolished (6).jpg|thumb|right|240px|[[Мәскеу]]дегі 1605/5 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1605/5 сериялы ғимараттар аймақтық 1-464 сериялы ғимараттардың негізінде жасалды, екі серияның да сыртқы көрінісі мен орналасуы бірдей болды. Кейінірек 1605/5 сериясы тоғыз қабатты, 1605/9 модификациясын, содан кейін он екі қабатты, 1605/12 модификациясын алды.&lt;ref&gt;[https://tipdoma.com/2010/04/doma-serii-16055/ 1605-5]&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КСРО]]</text>
      <sha1>dx0q5jwk82q6kxr8r7m3q2jl887i92x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658050</id>
      <parentid>3657999</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:39:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:Қала]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3658050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20277" sha1="jekfvuqzkhtxfwd0sn64emy4jduhkqy" xml:space="preserve">'''Хрущевка''' — Бұл кеңестік стандартты және өнеркәсіптік тұрғын үй құрылысының бірінші буынының танымал атауы. Хрущевка ғимараттары [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-да КОКП Орталық Комитетінің бұрынғы бірінші хатшысы [[Никита Сергеевич Хрущёв]]тің тұсында пайда болды. Бұл ғимараттар сол дәуірдің символы және кеңестік сәулет өнерінің ең танымал бейнелерінің бірі болды. Бұл панелді үйлердің құрылуының себебі үй тапшылығы болды. Бұндай ғимараттар КСРО-ның барлық республикаларында таралып. 1950-70 жылдары көптеп салынған.
[[Сурет:Tastak.jpg|нобай|оңға|298|Алматыдағы Тастақ ықшамауданы. Аумақта 5-қабатты Хрущевкалар тізіліп тұр. 2008 жыл]]

== Тарихы ==
Хрущев дәуіріндегі ғимараттар [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан аман қалып, бейбіт өмірге оралған көптеген адамдарды тез арада тұрғын үймен қамтамасыз ету қажеттілігіне жауап болды. 1950-1970 жылдар аралығында шамамен 290 миллион шаршы метр тұрғын үй салынды, бұл көптеген кеңес азаматтарының тұрғын үй мәселесін шешті. Бұл үйлер көбіне 1 ден 5 қабатқа дейін (5 тен 9 қабатқа дейін сирек) аралықта болды.
[[Сурет:Панорама центра Атбасара.jpg|нобай|оңға|298|Атбасар қаласындағы 5-қабатты Хрущевкалар]]
Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың басты артықшылығы олардың құрылыс құнының төмендігі және құрылыстың жылдам жүруі болды.&lt;ref&gt;[https://media.halvacard.ru/construction-and-repair/chto-takoe-khrushevka-istoriya-i-vidy Хрущевка деген не, оның артықшылықтары мен кемшіліктері]&lt;/ref&gt;
20 жылдай уақытта КСРО аумағында шамамен Хрущевканың 115 мыңнан астам қаңқасы тұрғызылған. Ондай ғимараттарды қазіргі Қазақстанның барлық қалаларында, [[Жезқазған]], [[Қарағанды]], [[Алматы]], [[Семей]], [[Көкшетау]], [[Шымкент]], Арқалық, [[Өскемен]], [[Ақтау]], [[Атырау]], [[Аягөз]], [[Тараз]], [[Балқаш]] т.б қалалардан кездестіруге болады.
Кейін бұл панелді үйлерді келесі буындағы [[Брежневка]] атты көпқабатты панелді үйлер алмастырып алды.

== Сипаттамасы ==
[[1954 жыл]]ға дейін тұрғын үй құрылысы баяу және қымбат болды - әрбір үйді сәулетші жобалады, жоспарлар мен стандарттар бекітілді, содан кейін ғана мердігерлер құрылысты бастады. Бұл ғимараттар сенімді және әдемі болғанымен, ел халқының басым бөлігі коммуналдық пәтерлерде тұрды. Тұрғын үй мәселесін тез және қолжетімді түрде шешу қажет болды.

[[1955 жыл]]ы ел басшылығы «сәулет өнерінен артық заттарды алып тастау» саясатын қабылдады, ал тұрғын үй дизайны кең таралып, стандарттала бастады.

Ақша үнемдеу үшін бөлмелердің көлемі азайтылды:
Ас үйлер — 5-6 шаршы метрге дейін;
Жуынатын бөлмелер — 2-2,5 шаршы метрге дейін.

Бұл ғимараттардың жобасынан лифттер де алынып тасталды, сондықтан «Хрущев дәуіріндегі» ғимараттар бес қабаттан аспайтын етіп салынды. Нәтижесінде, өндірістік шығындары «сталин дәуіріндегі» ғимараттарға қарағанда 30%-ға төмен ғимараттар салу мүмкін болды. Негізгі мақсатқа да қол жеткізілді: қысқа мерзім ішінде жүздеген мың кеңес тұрғындары өздерінің шаршы метрлерін алды.

Алғашқы стандартты панельді ғимараттар 1956 жылы Мәскеудің Черемушки ауданында пайда болды. 1964 жылға қарай КСРО-ның тұрғын үй қоры тұрғын үй бағдарламасы басталғанға дейінгі кезеңмен салыстырғанда екі есеге өсті. 1,2 миллиард шаршы метр салынды, бұл Кеңес Одағының алғашқы 40 жылындағыдан көп.&lt;ref&gt;[https://realty.yandex.ru/journal/post/chtotakoe-hrushchyovka-istoriya-rasprostranyonnye-serii-plyusyiminusy/ Хрущевка - тарихы, қалай құрылды т.б]&lt;/ref&gt;

Хрущев дәуіріндегі пәтерлердің басты кемшілігі - ауа өткізбейтіндігінің нашарлығы және плиталар арасындағы саңылаулардың болуы. Бұл оларды қыста суық етеді. Ұзақ қызмет ету мерзіміне байланысты бұл ғимараттардағы коммуникациялар қатты тозған. Ыңғайсыз жуынатын бөлмелер, тар дәліздер, төбесі төмен кішкентай бөлмелер және нашар дыбыс оқшаулауы жиі кездеседі. Бөлмелер өте тар, дыбыс оқшаулануы нашар болған, сол себепті көршілес пәтердегі дыбыстарды оңай естуге болатын.

== Хрущевка жиындары ==
=== 1-510 ===
[[Сурет:Дом серии 1-510 на Олеко Дундича, 29.jpg|thumb|right|240px|1-510 — Хрущевкалар арасындағы ең алғашқы жобаланған серия]]
I-510 (1-510) сериясы 1950-1960 жылдары салынған Мәскеу аудандарының басым көпшілігінде кездеседі. Бұл 1-515/5 және 1-511/5 серияларымен қатар, Хрущев дәуіріндегі ең көп таралған бес қабатты үш ғимараттың бірі.

I-510 (1-510) сериялы блокты ғимараттар жатақхана немесе қонақ үй ретінде пайдаланылмайды.

I-510 (1-510) сериялы бес қабатты блокты ғимараттарды ұштарында екі қатар балкондары бар блок тәрізді сыртқы қабырғаларынан тануға болады (басқа блокты сериялы ғимараттар - 1-439 және II-17 - Мәскеуде аз мөлшерде салынған және тек Измайлово, Нагатино және Филиде шоғырланған).

1-510 (I-510) сериялы блокты ғимараттардың прототиптік ғимараты: Шверника көшесі, 2, 2-ғимарат (Новые Черемушки, эксперименттік блок №9). Бұл ғимарат төрт қабатты, бірақ серия бес қабатты ғимараттарға дейін кеңейтілді. Серияның алғашқы нұсқаларында кең кіреберіс терезелері, биік төбелері және шатырлары болды. Алты қабатты модификация, 1-510 сериясы да жасалды.&lt;ref&gt;[http://tipdoma.ru/series_1-510.html 1-510]&lt;/ref&gt;

===  1-335  ===
I-335 сериясы (1-335) Бұрынғы КСРО бойынша ең көп таралған 5 қабатты панельді тұрғын үйлер сериясы. Бұл панелді үй ТМД-да кең таралған. Жеке инклюзиялар түрінде олар тіпті [[Мәскеу]]де де кездеседі. Бұл серияның алғашқы үйі Череповецте салынды. Бұл серияның ең көп үйлері [[Санкт-Петербург]]те салынды, оларды Полиустровский ДСК өндірді. Қазіргі уақытта [[Ресей]]де жұмыс істеп тұрған үйлердің үлесі Омскіде ең үлкені – I-335PK сериясының 170 үйі аяқталмаған жақтаумен (бұл серияның елдегі жалпы көлемінің 2%-дан астамы).

[[Сурет:Балхаш, микрорайон Мухаммеджанова 7 (2).jpg|thumb|right|240px|Қазақстанның [[Балқаш]] қаласындағы 1-335 сериялы 5-қабатты тұрғын үй. [[2024 жыл]].]]

Бұл сериядағы үйлерге сыртқы қабырғалары минералды жүнмен оқшауланған «жеңіл» бесқабатты ғимараттар кіреді. Осы сериядағы үйлердің фасадтары кішігірім керамикалық плиткалармен (негізінен көк-көк түстерде) безендірілген. Бұл оларды сыртқы жағынан әлдеқайда тартымды етеді, бірақ ішінде кез келген Хрущевтің пәтерлеріндегі минимализм бар – пәтерлердің орналасуы I-507 сериясына ұқсас. Сонымен қатар балкондар мен үлкен қоймалар бар, бірақ осы серияда барлық пәтерлердегі ванна бөлмелері бір-біріне жақын орналасқан. [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]]тің климаттық жағдайларына «үш жүз отыз бесінші» жеңіл сериялы үйлер жарамсыз екені тез анықталды, сондықтан [[1959 жыл]]ы басталған өндіріс [[1966 жыл]]ы тоқтатылды.

Бұл серия Хрущёв кезінде салынған тұрғын үйлер сериясының ішіндегі ең сәтсізі деп танылды. Сол уақытта, қызық көрінгенімен, олар Мәскеуде бұзылатын үйлер тізіміне кірмеген. Осы сериядағы үйлер [[1958 жыл]]дан [[1966 жыл]]ға дейін салынды, содан кейін жаңартылған I-335K, I-335A, I-335AK және I-335D серияларын салуға көшті, олар [[1980 жыл]]дардың соңына дейін өндірілді.&lt;ref&gt;[https://build-together.ru/seriya-doma-1-335-chertezh-tipovye-serii-hrushchevok-foto-planirovok/ 1-335]&lt;/ref&gt;

=== 1-480 ===
[[Сурет:1-480 крупнопанельная.png|thumb|right|240px|[[Киев]] қаласындағы 1-480 сериялы 5-қабатты хрущевка]]
1-480 сериясы «Хрущев дәуіріндегі» сериядағы алғашқы ғимараттардың бірі және Хрущев дәуіріндегі ең танымал ғимараттардың бірі. Бұл ғимараттар [[Киев]]те, оның айналасындағы аймақта және [[Одесса]]да кең таралған. 1-480 сериясы қабырғааралық жүйені қолдану арқылы салынған. [[Киев]]тегі Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың көпшілігі осы серияға жатады. Кемшіліктеріне қарамастан, 1-480 сериясы өз заманының ең сәтті ғимараттарының бірі ретінде танылған. Дәл осы серияда 1-480A және 1KG-480 сериялы жаңа 9 қабатты ғимараттардың құрылысы басталды.&lt;ref&gt;[https://www.kvmeter.ru/information/homes_series/1_480/ 1-480]&lt;/ref&gt;

=== 1-507 ===
[[Сурет:Санкт-Петербург. Замшина улица, 22.jpg|thumb|right|240px|[[Санкт-Петербург]]тағы 1-507 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1-507 сериясы - [[Мәскеу]]дің типтік және эксплуатациялық жобалау ғылыми-зерттеу институты (MNIITEP) жобалаған және 1957 және 1968 жылдар аралығында [[Мәскеу]], [[Омбы]], [[Жаңасібір]], [[Екатеринбург]], [[Пермь]] және басқа қалаларда салынған Хрущев дәуіріндегі алғашқы жаппай өндірілген панельді ғимараттардың бірі. Жоба сыртқы үш қабатты панельдерден (~400 мм), ішкі бойлық темірбетон қабырғадан (140–160 мм) және жүк көтермейтін гипсбетоннан жасалған қабырғалардан (80 мм) тұрады. Кейбір ғимараттардың ерекшелігі - қасбеттегі шығанақ терезелер. Жүк көтермейтін қабырғаларды бөлшектеуге және гипсокартоннан жасалған жаңаларына ауыстыруға болады. Негізгі шектеулерге 5,5–6 м² газдалған ас үй (бөлмеге қосылу тек тығыз жабылатын есік арқылы мүмкін) және [[Мәскеу]]де құрылысты үйлестіру кезінде MNIITEP техникалық қорытындысының қажеттілігі жатады.&lt;ref&gt;[https://pereplan.net/instrukciya/serii-domov/hrushchevki/1-507/ 1-507]&lt;/ref&gt;

=== 1-515/5 ===
[[Сурет:Erevanskaya street 15 k2 2023-12 1703250925.jpg|thumb|right|240px|[[Мәскеу]] қаласындағы 1-515/5 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1-515/5 (I-515/5) ғимараттар сериясы кеңестік кезеңде бес қабатты тұрғын үйлердің ең көп таралған түрі болып саналады. Ерекше жағдайларда бұл ғимараттарда жатақханалар орналасқан. [[1970]]-[[1980]] жылдар аралығында жарықшақтары мен карст қуыстарының пайда болуына байланысты кейбір 1-515/5 (I-515/5) ғимараттары бұзылды. Бұл серияны сыртқы қабырға қаптамасының, екі үлкен жағындағы балкондардың және балконсыз екі қатар терезелері бар екі жақты ұштарының болмауынан тануға болады.&lt;ref&gt;[https://jkhdom.com/dom/serii/1-515-5 1-515/5]&lt;/ref&gt; 

=== 1Р-303 ===
[[Сурет:Дом 1Р-303-10.png|thumb|right|240px|Красногорск қаласындағы 1Р-303 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1P-303 - [[1965 жыл]]дан [[1999 жыл]]ға дейін Дмитровский ДСК шығарған ірі панельді 3-4-5-9 қабатты тұрғын үйлер сериясы. 1P-303-ке дейін әйгілі K-7 сериясы сол жерде шығарылған. Ол [[Мәскеу облысы]]ның солтүстік бөлігінде, Мәскеудің шеткі аудандарында және іргелес аймақтарда бірнеше ғимарат салынған. Кейбір ғимараттар зауыт жабылғаннан кейін салынған немесе аяқталған - мен оларды бөлек талқылаймын. 1P-303 әдетте басқа сериялардан танымал плитка өрнектері арқылы оңай анықталады.&lt;ref&gt;[https://dzen.ru/a/Z2zxUm4fV3hXmW0h 1Р-303]&lt;/ref&gt;

=== 1-464 ===
[[Сурет:Байконур, Янгеля 18.jpg|thumb|right|240px|[[Байқоңыр]]дағы 1-464 серия 5-қабатты Хрущевка]]
[[1957 жыл]]ы «Гипростройиндустрия» институты әзірлеген 1-464 сериялы аз қабатты тұрғын үйлер өндіріс шығындары бойынша ең арзан болған жоқ, дегенмен екінші орында тұрды. Төмен құны мен технологиялық дамуының арқасында бұл серия КСРО-ның көптеген аймақтарында кең таралды.

Бұл серияның бес және төрт қабатты нұсқалары КСРО-да жиі салынды. Құрылыстың шыңында ел бойынша екі жүзге жуық үй құрылысы зауыттары 1-464 сериясына арналған панельдер шығарумен айналысты.&lt;ref&gt;[https://gsps.ru/home_series/1-464.php 1-464]&lt;/ref&gt;

=== П-68 ===
[[Сурет:1-466-к. Мытищи.png|thumb|right|240px|[[Мәскеу]]дегі П-68 типті 5-қабатты Хрущевка]]
Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың ең көп таралған сериясы - П-68. Олар бөлменің орналасуында айқын көрінетін жайлы тұру жағдайларын ұсынады. Бұл ғимараттар [[Мәскеу]]де кең таралған. Дегенмен, олардың кемшіліктері де бар, мысалы, панельдер арасындағы көрінетін жіктер және әлсіз қабырғалар. Бұл нұсқаны таңдаған тұрғындар қосымша жөндеу шығындарына тап болады. Қазіргі уақытта, әсіресе осы типтегі ескі ғимараттар бөлек алынып, бұзылады. Мүмкіндігінше, жөндеу жұмыстарын құрылыс салушы жүргізеді. Жоғары сапалы іргетаспен талаптарға сай үй салу толығымен мүмкін.&lt;ref&gt;[https://jkhdom.com/dom/serii/1-466 П-68]&lt;/ref&gt;

=== 1605/5 ===
[[Сурет:Moscow, Partizanskaya Street 28, later demolished (6).jpg|thumb|right|240px|[[Мәскеу]]дегі 1605/5 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1605/5 сериялы ғимараттар аймақтық 1-464 сериялы ғимараттардың негізінде жасалды, екі серияның да сыртқы көрінісі мен орналасуы бірдей болды. Кейінірек 1605/5 сериясы тоғыз қабатты, 1605/9 модификациясын, содан кейін он екі қабатты, 1605/12 модификациясын алды.&lt;ref&gt;[https://tipdoma.com/2010/04/doma-serii-16055/ 1605-5]&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КСРО]]
[[Санат:Қала]]</text>
      <sha1>jekfvuqzkhtxfwd0sn64emy4jduhkqy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658053</id>
      <parentid>3658050</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:39:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:КСРО экономикасы]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3658053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20324" sha1="7job4gwhzu7eqx8sg0adk7o9ak2vdy4" xml:space="preserve">'''Хрущевка''' — Бұл кеңестік стандартты және өнеркәсіптік тұрғын үй құрылысының бірінші буынының танымал атауы. Хрущевка ғимараттары [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-да КОКП Орталық Комитетінің бұрынғы бірінші хатшысы [[Никита Сергеевич Хрущёв]]тің тұсында пайда болды. Бұл ғимараттар сол дәуірдің символы және кеңестік сәулет өнерінің ең танымал бейнелерінің бірі болды. Бұл панелді үйлердің құрылуының себебі үй тапшылығы болды. Бұндай ғимараттар КСРО-ның барлық республикаларында таралып. 1950-70 жылдары көптеп салынған.
[[Сурет:Tastak.jpg|нобай|оңға|298|Алматыдағы Тастақ ықшамауданы. Аумақта 5-қабатты Хрущевкалар тізіліп тұр. 2008 жыл]]

== Тарихы ==
Хрущев дәуіріндегі ғимараттар [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан аман қалып, бейбіт өмірге оралған көптеген адамдарды тез арада тұрғын үймен қамтамасыз ету қажеттілігіне жауап болды. 1950-1970 жылдар аралығында шамамен 290 миллион шаршы метр тұрғын үй салынды, бұл көптеген кеңес азаматтарының тұрғын үй мәселесін шешті. Бұл үйлер көбіне 1 ден 5 қабатқа дейін (5 тен 9 қабатқа дейін сирек) аралықта болды.
[[Сурет:Панорама центра Атбасара.jpg|нобай|оңға|298|Атбасар қаласындағы 5-қабатты Хрущевкалар]]
Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың басты артықшылығы олардың құрылыс құнының төмендігі және құрылыстың жылдам жүруі болды.&lt;ref&gt;[https://media.halvacard.ru/construction-and-repair/chto-takoe-khrushevka-istoriya-i-vidy Хрущевка деген не, оның артықшылықтары мен кемшіліктері]&lt;/ref&gt;
20 жылдай уақытта КСРО аумағында шамамен Хрущевканың 115 мыңнан астам қаңқасы тұрғызылған. Ондай ғимараттарды қазіргі Қазақстанның барлық қалаларында, [[Жезқазған]], [[Қарағанды]], [[Алматы]], [[Семей]], [[Көкшетау]], [[Шымкент]], Арқалық, [[Өскемен]], [[Ақтау]], [[Атырау]], [[Аягөз]], [[Тараз]], [[Балқаш]] т.б қалалардан кездестіруге болады.
Кейін бұл панелді үйлерді келесі буындағы [[Брежневка]] атты көпқабатты панелді үйлер алмастырып алды.

== Сипаттамасы ==
[[1954 жыл]]ға дейін тұрғын үй құрылысы баяу және қымбат болды - әрбір үйді сәулетші жобалады, жоспарлар мен стандарттар бекітілді, содан кейін ғана мердігерлер құрылысты бастады. Бұл ғимараттар сенімді және әдемі болғанымен, ел халқының басым бөлігі коммуналдық пәтерлерде тұрды. Тұрғын үй мәселесін тез және қолжетімді түрде шешу қажет болды.

[[1955 жыл]]ы ел басшылығы «сәулет өнерінен артық заттарды алып тастау» саясатын қабылдады, ал тұрғын үй дизайны кең таралып, стандарттала бастады.

Ақша үнемдеу үшін бөлмелердің көлемі азайтылды:
Ас үйлер — 5-6 шаршы метрге дейін;
Жуынатын бөлмелер — 2-2,5 шаршы метрге дейін.

Бұл ғимараттардың жобасынан лифттер де алынып тасталды, сондықтан «Хрущев дәуіріндегі» ғимараттар бес қабаттан аспайтын етіп салынды. Нәтижесінде, өндірістік шығындары «сталин дәуіріндегі» ғимараттарға қарағанда 30%-ға төмен ғимараттар салу мүмкін болды. Негізгі мақсатқа да қол жеткізілді: қысқа мерзім ішінде жүздеген мың кеңес тұрғындары өздерінің шаршы метрлерін алды.

Алғашқы стандартты панельді ғимараттар 1956 жылы Мәскеудің Черемушки ауданында пайда болды. 1964 жылға қарай КСРО-ның тұрғын үй қоры тұрғын үй бағдарламасы басталғанға дейінгі кезеңмен салыстырғанда екі есеге өсті. 1,2 миллиард шаршы метр салынды, бұл Кеңес Одағының алғашқы 40 жылындағыдан көп.&lt;ref&gt;[https://realty.yandex.ru/journal/post/chtotakoe-hrushchyovka-istoriya-rasprostranyonnye-serii-plyusyiminusy/ Хрущевка - тарихы, қалай құрылды т.б]&lt;/ref&gt;

Хрущев дәуіріндегі пәтерлердің басты кемшілігі - ауа өткізбейтіндігінің нашарлығы және плиталар арасындағы саңылаулардың болуы. Бұл оларды қыста суық етеді. Ұзақ қызмет ету мерзіміне байланысты бұл ғимараттардағы коммуникациялар қатты тозған. Ыңғайсыз жуынатын бөлмелер, тар дәліздер, төбесі төмен кішкентай бөлмелер және нашар дыбыс оқшаулауы жиі кездеседі. Бөлмелер өте тар, дыбыс оқшаулануы нашар болған, сол себепті көршілес пәтердегі дыбыстарды оңай естуге болатын.

== Хрущевка жиындары ==
=== 1-510 ===
[[Сурет:Дом серии 1-510 на Олеко Дундича, 29.jpg|thumb|right|240px|1-510 — Хрущевкалар арасындағы ең алғашқы жобаланған серия]]
I-510 (1-510) сериясы 1950-1960 жылдары салынған Мәскеу аудандарының басым көпшілігінде кездеседі. Бұл 1-515/5 және 1-511/5 серияларымен қатар, Хрущев дәуіріндегі ең көп таралған бес қабатты үш ғимараттың бірі.

I-510 (1-510) сериялы блокты ғимараттар жатақхана немесе қонақ үй ретінде пайдаланылмайды.

I-510 (1-510) сериялы бес қабатты блокты ғимараттарды ұштарында екі қатар балкондары бар блок тәрізді сыртқы қабырғаларынан тануға болады (басқа блокты сериялы ғимараттар - 1-439 және II-17 - Мәскеуде аз мөлшерде салынған және тек Измайлово, Нагатино және Филиде шоғырланған).

1-510 (I-510) сериялы блокты ғимараттардың прототиптік ғимараты: Шверника көшесі, 2, 2-ғимарат (Новые Черемушки, эксперименттік блок №9). Бұл ғимарат төрт қабатты, бірақ серия бес қабатты ғимараттарға дейін кеңейтілді. Серияның алғашқы нұсқаларында кең кіреберіс терезелері, биік төбелері және шатырлары болды. Алты қабатты модификация, 1-510 сериясы да жасалды.&lt;ref&gt;[http://tipdoma.ru/series_1-510.html 1-510]&lt;/ref&gt;

===  1-335  ===
I-335 сериясы (1-335) Бұрынғы КСРО бойынша ең көп таралған 5 қабатты панельді тұрғын үйлер сериясы. Бұл панелді үй ТМД-да кең таралған. Жеке инклюзиялар түрінде олар тіпті [[Мәскеу]]де де кездеседі. Бұл серияның алғашқы үйі Череповецте салынды. Бұл серияның ең көп үйлері [[Санкт-Петербург]]те салынды, оларды Полиустровский ДСК өндірді. Қазіргі уақытта [[Ресей]]де жұмыс істеп тұрған үйлердің үлесі Омскіде ең үлкені – I-335PK сериясының 170 үйі аяқталмаған жақтаумен (бұл серияның елдегі жалпы көлемінің 2%-дан астамы).

[[Сурет:Балхаш, микрорайон Мухаммеджанова 7 (2).jpg|thumb|right|240px|Қазақстанның [[Балқаш]] қаласындағы 1-335 сериялы 5-қабатты тұрғын үй. [[2024 жыл]].]]

Бұл сериядағы үйлерге сыртқы қабырғалары минералды жүнмен оқшауланған «жеңіл» бесқабатты ғимараттар кіреді. Осы сериядағы үйлердің фасадтары кішігірім керамикалық плиткалармен (негізінен көк-көк түстерде) безендірілген. Бұл оларды сыртқы жағынан әлдеқайда тартымды етеді, бірақ ішінде кез келген Хрущевтің пәтерлеріндегі минимализм бар – пәтерлердің орналасуы I-507 сериясына ұқсас. Сонымен қатар балкондар мен үлкен қоймалар бар, бірақ осы серияда барлық пәтерлердегі ванна бөлмелері бір-біріне жақын орналасқан. [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]]тің климаттық жағдайларына «үш жүз отыз бесінші» жеңіл сериялы үйлер жарамсыз екені тез анықталды, сондықтан [[1959 жыл]]ы басталған өндіріс [[1966 жыл]]ы тоқтатылды.

Бұл серия Хрущёв кезінде салынған тұрғын үйлер сериясының ішіндегі ең сәтсізі деп танылды. Сол уақытта, қызық көрінгенімен, олар Мәскеуде бұзылатын үйлер тізіміне кірмеген. Осы сериядағы үйлер [[1958 жыл]]дан [[1966 жыл]]ға дейін салынды, содан кейін жаңартылған I-335K, I-335A, I-335AK және I-335D серияларын салуға көшті, олар [[1980 жыл]]дардың соңына дейін өндірілді.&lt;ref&gt;[https://build-together.ru/seriya-doma-1-335-chertezh-tipovye-serii-hrushchevok-foto-planirovok/ 1-335]&lt;/ref&gt;

=== 1-480 ===
[[Сурет:1-480 крупнопанельная.png|thumb|right|240px|[[Киев]] қаласындағы 1-480 сериялы 5-қабатты хрущевка]]
1-480 сериясы «Хрущев дәуіріндегі» сериядағы алғашқы ғимараттардың бірі және Хрущев дәуіріндегі ең танымал ғимараттардың бірі. Бұл ғимараттар [[Киев]]те, оның айналасындағы аймақта және [[Одесса]]да кең таралған. 1-480 сериясы қабырғааралық жүйені қолдану арқылы салынған. [[Киев]]тегі Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың көпшілігі осы серияға жатады. Кемшіліктеріне қарамастан, 1-480 сериясы өз заманының ең сәтті ғимараттарының бірі ретінде танылған. Дәл осы серияда 1-480A және 1KG-480 сериялы жаңа 9 қабатты ғимараттардың құрылысы басталды.&lt;ref&gt;[https://www.kvmeter.ru/information/homes_series/1_480/ 1-480]&lt;/ref&gt;

=== 1-507 ===
[[Сурет:Санкт-Петербург. Замшина улица, 22.jpg|thumb|right|240px|[[Санкт-Петербург]]тағы 1-507 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1-507 сериясы - [[Мәскеу]]дің типтік және эксплуатациялық жобалау ғылыми-зерттеу институты (MNIITEP) жобалаған және 1957 және 1968 жылдар аралығында [[Мәскеу]], [[Омбы]], [[Жаңасібір]], [[Екатеринбург]], [[Пермь]] және басқа қалаларда салынған Хрущев дәуіріндегі алғашқы жаппай өндірілген панельді ғимараттардың бірі. Жоба сыртқы үш қабатты панельдерден (~400 мм), ішкі бойлық темірбетон қабырғадан (140–160 мм) және жүк көтермейтін гипсбетоннан жасалған қабырғалардан (80 мм) тұрады. Кейбір ғимараттардың ерекшелігі - қасбеттегі шығанақ терезелер. Жүк көтермейтін қабырғаларды бөлшектеуге және гипсокартоннан жасалған жаңаларына ауыстыруға болады. Негізгі шектеулерге 5,5–6 м² газдалған ас үй (бөлмеге қосылу тек тығыз жабылатын есік арқылы мүмкін) және [[Мәскеу]]де құрылысты үйлестіру кезінде MNIITEP техникалық қорытындысының қажеттілігі жатады.&lt;ref&gt;[https://pereplan.net/instrukciya/serii-domov/hrushchevki/1-507/ 1-507]&lt;/ref&gt;

=== 1-515/5 ===
[[Сурет:Erevanskaya street 15 k2 2023-12 1703250925.jpg|thumb|right|240px|[[Мәскеу]] қаласындағы 1-515/5 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1-515/5 (I-515/5) ғимараттар сериясы кеңестік кезеңде бес қабатты тұрғын үйлердің ең көп таралған түрі болып саналады. Ерекше жағдайларда бұл ғимараттарда жатақханалар орналасқан. [[1970]]-[[1980]] жылдар аралығында жарықшақтары мен карст қуыстарының пайда болуына байланысты кейбір 1-515/5 (I-515/5) ғимараттары бұзылды. Бұл серияны сыртқы қабырға қаптамасының, екі үлкен жағындағы балкондардың және балконсыз екі қатар терезелері бар екі жақты ұштарының болмауынан тануға болады.&lt;ref&gt;[https://jkhdom.com/dom/serii/1-515-5 1-515/5]&lt;/ref&gt; 

=== 1Р-303 ===
[[Сурет:Дом 1Р-303-10.png|thumb|right|240px|Красногорск қаласындағы 1Р-303 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1P-303 - [[1965 жыл]]дан [[1999 жыл]]ға дейін Дмитровский ДСК шығарған ірі панельді 3-4-5-9 қабатты тұрғын үйлер сериясы. 1P-303-ке дейін әйгілі K-7 сериясы сол жерде шығарылған. Ол [[Мәскеу облысы]]ның солтүстік бөлігінде, Мәскеудің шеткі аудандарында және іргелес аймақтарда бірнеше ғимарат салынған. Кейбір ғимараттар зауыт жабылғаннан кейін салынған немесе аяқталған - мен оларды бөлек талқылаймын. 1P-303 әдетте басқа сериялардан танымал плитка өрнектері арқылы оңай анықталады.&lt;ref&gt;[https://dzen.ru/a/Z2zxUm4fV3hXmW0h 1Р-303]&lt;/ref&gt;

=== 1-464 ===
[[Сурет:Байконур, Янгеля 18.jpg|thumb|right|240px|[[Байқоңыр]]дағы 1-464 серия 5-қабатты Хрущевка]]
[[1957 жыл]]ы «Гипростройиндустрия» институты әзірлеген 1-464 сериялы аз қабатты тұрғын үйлер өндіріс шығындары бойынша ең арзан болған жоқ, дегенмен екінші орында тұрды. Төмен құны мен технологиялық дамуының арқасында бұл серия КСРО-ның көптеген аймақтарында кең таралды.

Бұл серияның бес және төрт қабатты нұсқалары КСРО-да жиі салынды. Құрылыстың шыңында ел бойынша екі жүзге жуық үй құрылысы зауыттары 1-464 сериясына арналған панельдер шығарумен айналысты.&lt;ref&gt;[https://gsps.ru/home_series/1-464.php 1-464]&lt;/ref&gt;

=== П-68 ===
[[Сурет:1-466-к. Мытищи.png|thumb|right|240px|[[Мәскеу]]дегі П-68 типті 5-қабатты Хрущевка]]
Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың ең көп таралған сериясы - П-68. Олар бөлменің орналасуында айқын көрінетін жайлы тұру жағдайларын ұсынады. Бұл ғимараттар [[Мәскеу]]де кең таралған. Дегенмен, олардың кемшіліктері де бар, мысалы, панельдер арасындағы көрінетін жіктер және әлсіз қабырғалар. Бұл нұсқаны таңдаған тұрғындар қосымша жөндеу шығындарына тап болады. Қазіргі уақытта, әсіресе осы типтегі ескі ғимараттар бөлек алынып, бұзылады. Мүмкіндігінше, жөндеу жұмыстарын құрылыс салушы жүргізеді. Жоғары сапалы іргетаспен талаптарға сай үй салу толығымен мүмкін.&lt;ref&gt;[https://jkhdom.com/dom/serii/1-466 П-68]&lt;/ref&gt;

=== 1605/5 ===
[[Сурет:Moscow, Partizanskaya Street 28, later demolished (6).jpg|thumb|right|240px|[[Мәскеу]]дегі 1605/5 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1605/5 сериялы ғимараттар аймақтық 1-464 сериялы ғимараттардың негізінде жасалды, екі серияның да сыртқы көрінісі мен орналасуы бірдей болды. Кейінірек 1605/5 сериясы тоғыз қабатты, 1605/9 модификациясын, содан кейін он екі қабатты, 1605/12 модификациясын алды.&lt;ref&gt;[https://tipdoma.com/2010/04/doma-serii-16055/ 1605-5]&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КСРО]]
[[Санат:Қала]]
[[Санат:КСРО экономикасы]]</text>
      <sha1>7job4gwhzu7eqx8sg0adk7o9ak2vdy4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658054</id>
      <parentid>3658053</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:39:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:КСРО|КСРО]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3658054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20300" sha1="b71knalkitylws57kusc7ovvahlqxja" xml:space="preserve">'''Хрущевка''' — Бұл кеңестік стандартты және өнеркәсіптік тұрғын үй құрылысының бірінші буынының танымал атауы. Хрущевка ғимараттары [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-да КОКП Орталық Комитетінің бұрынғы бірінші хатшысы [[Никита Сергеевич Хрущёв]]тің тұсында пайда болды. Бұл ғимараттар сол дәуірдің символы және кеңестік сәулет өнерінің ең танымал бейнелерінің бірі болды. Бұл панелді үйлердің құрылуының себебі үй тапшылығы болды. Бұндай ғимараттар КСРО-ның барлық республикаларында таралып. 1950-70 жылдары көптеп салынған.
[[Сурет:Tastak.jpg|нобай|оңға|298|Алматыдағы Тастақ ықшамауданы. Аумақта 5-қабатты Хрущевкалар тізіліп тұр. 2008 жыл]]

== Тарихы ==
Хрущев дәуіріндегі ғимараттар [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан аман қалып, бейбіт өмірге оралған көптеген адамдарды тез арада тұрғын үймен қамтамасыз ету қажеттілігіне жауап болды. 1950-1970 жылдар аралығында шамамен 290 миллион шаршы метр тұрғын үй салынды, бұл көптеген кеңес азаматтарының тұрғын үй мәселесін шешті. Бұл үйлер көбіне 1 ден 5 қабатқа дейін (5 тен 9 қабатқа дейін сирек) аралықта болды.
[[Сурет:Панорама центра Атбасара.jpg|нобай|оңға|298|Атбасар қаласындағы 5-қабатты Хрущевкалар]]
Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың басты артықшылығы олардың құрылыс құнының төмендігі және құрылыстың жылдам жүруі болды.&lt;ref&gt;[https://media.halvacard.ru/construction-and-repair/chto-takoe-khrushevka-istoriya-i-vidy Хрущевка деген не, оның артықшылықтары мен кемшіліктері]&lt;/ref&gt;
20 жылдай уақытта КСРО аумағында шамамен Хрущевканың 115 мыңнан астам қаңқасы тұрғызылған. Ондай ғимараттарды қазіргі Қазақстанның барлық қалаларында, [[Жезқазған]], [[Қарағанды]], [[Алматы]], [[Семей]], [[Көкшетау]], [[Шымкент]], Арқалық, [[Өскемен]], [[Ақтау]], [[Атырау]], [[Аягөз]], [[Тараз]], [[Балқаш]] т.б қалалардан кездестіруге болады.
Кейін бұл панелді үйлерді келесі буындағы [[Брежневка]] атты көпқабатты панелді үйлер алмастырып алды.

== Сипаттамасы ==
[[1954 жыл]]ға дейін тұрғын үй құрылысы баяу және қымбат болды - әрбір үйді сәулетші жобалады, жоспарлар мен стандарттар бекітілді, содан кейін ғана мердігерлер құрылысты бастады. Бұл ғимараттар сенімді және әдемі болғанымен, ел халқының басым бөлігі коммуналдық пәтерлерде тұрды. Тұрғын үй мәселесін тез және қолжетімді түрде шешу қажет болды.

[[1955 жыл]]ы ел басшылығы «сәулет өнерінен артық заттарды алып тастау» саясатын қабылдады, ал тұрғын үй дизайны кең таралып, стандарттала бастады.

Ақша үнемдеу үшін бөлмелердің көлемі азайтылды:
Ас үйлер — 5-6 шаршы метрге дейін;
Жуынатын бөлмелер — 2-2,5 шаршы метрге дейін.

Бұл ғимараттардың жобасынан лифттер де алынып тасталды, сондықтан «Хрущев дәуіріндегі» ғимараттар бес қабаттан аспайтын етіп салынды. Нәтижесінде, өндірістік шығындары «сталин дәуіріндегі» ғимараттарға қарағанда 30%-ға төмен ғимараттар салу мүмкін болды. Негізгі мақсатқа да қол жеткізілді: қысқа мерзім ішінде жүздеген мың кеңес тұрғындары өздерінің шаршы метрлерін алды.

Алғашқы стандартты панельді ғимараттар 1956 жылы Мәскеудің Черемушки ауданында пайда болды. 1964 жылға қарай КСРО-ның тұрғын үй қоры тұрғын үй бағдарламасы басталғанға дейінгі кезеңмен салыстырғанда екі есеге өсті. 1,2 миллиард шаршы метр салынды, бұл Кеңес Одағының алғашқы 40 жылындағыдан көп.&lt;ref&gt;[https://realty.yandex.ru/journal/post/chtotakoe-hrushchyovka-istoriya-rasprostranyonnye-serii-plyusyiminusy/ Хрущевка - тарихы, қалай құрылды т.б]&lt;/ref&gt;

Хрущев дәуіріндегі пәтерлердің басты кемшілігі - ауа өткізбейтіндігінің нашарлығы және плиталар арасындағы саңылаулардың болуы. Бұл оларды қыста суық етеді. Ұзақ қызмет ету мерзіміне байланысты бұл ғимараттардағы коммуникациялар қатты тозған. Ыңғайсыз жуынатын бөлмелер, тар дәліздер, төбесі төмен кішкентай бөлмелер және нашар дыбыс оқшаулауы жиі кездеседі. Бөлмелер өте тар, дыбыс оқшаулануы нашар болған, сол себепті көршілес пәтердегі дыбыстарды оңай естуге болатын.

== Хрущевка жиындары ==
=== 1-510 ===
[[Сурет:Дом серии 1-510 на Олеко Дундича, 29.jpg|thumb|right|240px|1-510 — Хрущевкалар арасындағы ең алғашқы жобаланған серия]]
I-510 (1-510) сериясы 1950-1960 жылдары салынған Мәскеу аудандарының басым көпшілігінде кездеседі. Бұл 1-515/5 және 1-511/5 серияларымен қатар, Хрущев дәуіріндегі ең көп таралған бес қабатты үш ғимараттың бірі.

I-510 (1-510) сериялы блокты ғимараттар жатақхана немесе қонақ үй ретінде пайдаланылмайды.

I-510 (1-510) сериялы бес қабатты блокты ғимараттарды ұштарында екі қатар балкондары бар блок тәрізді сыртқы қабырғаларынан тануға болады (басқа блокты сериялы ғимараттар - 1-439 және II-17 - Мәскеуде аз мөлшерде салынған және тек Измайлово, Нагатино және Филиде шоғырланған).

1-510 (I-510) сериялы блокты ғимараттардың прототиптік ғимараты: Шверника көшесі, 2, 2-ғимарат (Новые Черемушки, эксперименттік блок №9). Бұл ғимарат төрт қабатты, бірақ серия бес қабатты ғимараттарға дейін кеңейтілді. Серияның алғашқы нұсқаларында кең кіреберіс терезелері, биік төбелері және шатырлары болды. Алты қабатты модификация, 1-510 сериясы да жасалды.&lt;ref&gt;[http://tipdoma.ru/series_1-510.html 1-510]&lt;/ref&gt;

===  1-335  ===
I-335 сериясы (1-335) Бұрынғы КСРО бойынша ең көп таралған 5 қабатты панельді тұрғын үйлер сериясы. Бұл панелді үй ТМД-да кең таралған. Жеке инклюзиялар түрінде олар тіпті [[Мәскеу]]де де кездеседі. Бұл серияның алғашқы үйі Череповецте салынды. Бұл серияның ең көп үйлері [[Санкт-Петербург]]те салынды, оларды Полиустровский ДСК өндірді. Қазіргі уақытта [[Ресей]]де жұмыс істеп тұрған үйлердің үлесі Омскіде ең үлкені – I-335PK сериясының 170 үйі аяқталмаған жақтаумен (бұл серияның елдегі жалпы көлемінің 2%-дан астамы).

[[Сурет:Балхаш, микрорайон Мухаммеджанова 7 (2).jpg|thumb|right|240px|Қазақстанның [[Балқаш]] қаласындағы 1-335 сериялы 5-қабатты тұрғын үй. [[2024 жыл]].]]

Бұл сериядағы үйлерге сыртқы қабырғалары минералды жүнмен оқшауланған «жеңіл» бесқабатты ғимараттар кіреді. Осы сериядағы үйлердің фасадтары кішігірім керамикалық плиткалармен (негізінен көк-көк түстерде) безендірілген. Бұл оларды сыртқы жағынан әлдеқайда тартымды етеді, бірақ ішінде кез келген Хрущевтің пәтерлеріндегі минимализм бар – пәтерлердің орналасуы I-507 сериясына ұқсас. Сонымен қатар балкондар мен үлкен қоймалар бар, бірақ осы серияда барлық пәтерлердегі ванна бөлмелері бір-біріне жақын орналасқан. [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]]тің климаттық жағдайларына «үш жүз отыз бесінші» жеңіл сериялы үйлер жарамсыз екені тез анықталды, сондықтан [[1959 жыл]]ы басталған өндіріс [[1966 жыл]]ы тоқтатылды.

Бұл серия Хрущёв кезінде салынған тұрғын үйлер сериясының ішіндегі ең сәтсізі деп танылды. Сол уақытта, қызық көрінгенімен, олар Мәскеуде бұзылатын үйлер тізіміне кірмеген. Осы сериядағы үйлер [[1958 жыл]]дан [[1966 жыл]]ға дейін салынды, содан кейін жаңартылған I-335K, I-335A, I-335AK және I-335D серияларын салуға көшті, олар [[1980 жыл]]дардың соңына дейін өндірілді.&lt;ref&gt;[https://build-together.ru/seriya-doma-1-335-chertezh-tipovye-serii-hrushchevok-foto-planirovok/ 1-335]&lt;/ref&gt;

=== 1-480 ===
[[Сурет:1-480 крупнопанельная.png|thumb|right|240px|[[Киев]] қаласындағы 1-480 сериялы 5-қабатты хрущевка]]
1-480 сериясы «Хрущев дәуіріндегі» сериядағы алғашқы ғимараттардың бірі және Хрущев дәуіріндегі ең танымал ғимараттардың бірі. Бұл ғимараттар [[Киев]]те, оның айналасындағы аймақта және [[Одесса]]да кең таралған. 1-480 сериясы қабырғааралық жүйені қолдану арқылы салынған. [[Киев]]тегі Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың көпшілігі осы серияға жатады. Кемшіліктеріне қарамастан, 1-480 сериясы өз заманының ең сәтті ғимараттарының бірі ретінде танылған. Дәл осы серияда 1-480A және 1KG-480 сериялы жаңа 9 қабатты ғимараттардың құрылысы басталды.&lt;ref&gt;[https://www.kvmeter.ru/information/homes_series/1_480/ 1-480]&lt;/ref&gt;

=== 1-507 ===
[[Сурет:Санкт-Петербург. Замшина улица, 22.jpg|thumb|right|240px|[[Санкт-Петербург]]тағы 1-507 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1-507 сериясы - [[Мәскеу]]дің типтік және эксплуатациялық жобалау ғылыми-зерттеу институты (MNIITEP) жобалаған және 1957 және 1968 жылдар аралығында [[Мәскеу]], [[Омбы]], [[Жаңасібір]], [[Екатеринбург]], [[Пермь]] және басқа қалаларда салынған Хрущев дәуіріндегі алғашқы жаппай өндірілген панельді ғимараттардың бірі. Жоба сыртқы үш қабатты панельдерден (~400 мм), ішкі бойлық темірбетон қабырғадан (140–160 мм) және жүк көтермейтін гипсбетоннан жасалған қабырғалардан (80 мм) тұрады. Кейбір ғимараттардың ерекшелігі - қасбеттегі шығанақ терезелер. Жүк көтермейтін қабырғаларды бөлшектеуге және гипсокартоннан жасалған жаңаларына ауыстыруға болады. Негізгі шектеулерге 5,5–6 м² газдалған ас үй (бөлмеге қосылу тек тығыз жабылатын есік арқылы мүмкін) және [[Мәскеу]]де құрылысты үйлестіру кезінде MNIITEP техникалық қорытындысының қажеттілігі жатады.&lt;ref&gt;[https://pereplan.net/instrukciya/serii-domov/hrushchevki/1-507/ 1-507]&lt;/ref&gt;

=== 1-515/5 ===
[[Сурет:Erevanskaya street 15 k2 2023-12 1703250925.jpg|thumb|right|240px|[[Мәскеу]] қаласындағы 1-515/5 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1-515/5 (I-515/5) ғимараттар сериясы кеңестік кезеңде бес қабатты тұрғын үйлердің ең көп таралған түрі болып саналады. Ерекше жағдайларда бұл ғимараттарда жатақханалар орналасқан. [[1970]]-[[1980]] жылдар аралығында жарықшақтары мен карст қуыстарының пайда болуына байланысты кейбір 1-515/5 (I-515/5) ғимараттары бұзылды. Бұл серияны сыртқы қабырға қаптамасының, екі үлкен жағындағы балкондардың және балконсыз екі қатар терезелері бар екі жақты ұштарының болмауынан тануға болады.&lt;ref&gt;[https://jkhdom.com/dom/serii/1-515-5 1-515/5]&lt;/ref&gt; 

=== 1Р-303 ===
[[Сурет:Дом 1Р-303-10.png|thumb|right|240px|Красногорск қаласындағы 1Р-303 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1P-303 - [[1965 жыл]]дан [[1999 жыл]]ға дейін Дмитровский ДСК шығарған ірі панельді 3-4-5-9 қабатты тұрғын үйлер сериясы. 1P-303-ке дейін әйгілі K-7 сериясы сол жерде шығарылған. Ол [[Мәскеу облысы]]ның солтүстік бөлігінде, Мәскеудің шеткі аудандарында және іргелес аймақтарда бірнеше ғимарат салынған. Кейбір ғимараттар зауыт жабылғаннан кейін салынған немесе аяқталған - мен оларды бөлек талқылаймын. 1P-303 әдетте басқа сериялардан танымал плитка өрнектері арқылы оңай анықталады.&lt;ref&gt;[https://dzen.ru/a/Z2zxUm4fV3hXmW0h 1Р-303]&lt;/ref&gt;

=== 1-464 ===
[[Сурет:Байконур, Янгеля 18.jpg|thumb|right|240px|[[Байқоңыр]]дағы 1-464 серия 5-қабатты Хрущевка]]
[[1957 жыл]]ы «Гипростройиндустрия» институты әзірлеген 1-464 сериялы аз қабатты тұрғын үйлер өндіріс шығындары бойынша ең арзан болған жоқ, дегенмен екінші орында тұрды. Төмен құны мен технологиялық дамуының арқасында бұл серия КСРО-ның көптеген аймақтарында кең таралды.

Бұл серияның бес және төрт қабатты нұсқалары КСРО-да жиі салынды. Құрылыстың шыңында ел бойынша екі жүзге жуық үй құрылысы зауыттары 1-464 сериясына арналған панельдер шығарумен айналысты.&lt;ref&gt;[https://gsps.ru/home_series/1-464.php 1-464]&lt;/ref&gt;

=== П-68 ===
[[Сурет:1-466-к. Мытищи.png|thumb|right|240px|[[Мәскеу]]дегі П-68 типті 5-қабатты Хрущевка]]
Хрущев дәуіріндегі ғимараттардың ең көп таралған сериясы - П-68. Олар бөлменің орналасуында айқын көрінетін жайлы тұру жағдайларын ұсынады. Бұл ғимараттар [[Мәскеу]]де кең таралған. Дегенмен, олардың кемшіліктері де бар, мысалы, панельдер арасындағы көрінетін жіктер және әлсіз қабырғалар. Бұл нұсқаны таңдаған тұрғындар қосымша жөндеу шығындарына тап болады. Қазіргі уақытта, әсіресе осы типтегі ескі ғимараттар бөлек алынып, бұзылады. Мүмкіндігінше, жөндеу жұмыстарын құрылыс салушы жүргізеді. Жоғары сапалы іргетаспен талаптарға сай үй салу толығымен мүмкін.&lt;ref&gt;[https://jkhdom.com/dom/serii/1-466 П-68]&lt;/ref&gt;

=== 1605/5 ===
[[Сурет:Moscow, Partizanskaya Street 28, later demolished (6).jpg|thumb|right|240px|[[Мәскеу]]дегі 1605/5 сериялы 5-қабатты Хрущевка]]
1605/5 сериялы ғимараттар аймақтық 1-464 сериялы ғимараттардың негізінде жасалды, екі серияның да сыртқы көрінісі мен орналасуы бірдей болды. Кейінірек 1605/5 сериясы тоғыз қабатты, 1605/9 модификациясын, содан кейін он екі қабатты, 1605/12 модификациясын алды.&lt;ref&gt;[https://tipdoma.com/2010/04/doma-serii-16055/ 1605-5]&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қала]]
[[Санат:КСРО экономикасы]]</text>
      <sha1>b71knalkitylws57kusc7ovvahlqxja</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Музыкалық туындыларды сертификаттау</title>
    <ns>10</ns>
    <id>786834</id>
    <revision>
      <id>3657818</id>
      <parentid>3657722</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T13:18:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3657818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3908" sha1="0zorkh30oln4adxahobewtscitpnxtb" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
| аты  = Музыкалық туындыларды сертификаттау
| state = {{{state|autocollapse}}}
| тақырып = [[Музыкалық туындыларды сертификаттау]] қауымдастықтары
| bodyclass = hlist
| above = [[Халықаралық фонографиялық индустрия федерациясы]] (IFPI)

| бөлім1 = Африка
| тізім1 = 
* [[Recording Industry of South Africa|RISA]] (Оңтүстік Африка)
* [[TurnTable Certification System of Nigeria|TCSN]] (Нигерия)

| бөлім2 = Америка
| тізім2 = 
* [[Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|AMPROFON]] (Мексика)
* [[Asociación Venezolana de Intérpretes y Productores de Fonogramas|AVINPRO]] (Венесуэла)
* [[Argentine Chamber of Phonograms and Videograms Producers|CAPIF]] (Аргентина)
* [[Certificación Fonográfica Centroamericana|CFC]] (Орталық Америка)
* [[Cámara Uruguaya de Productores de Fonogramas y Videogramas|CUD]] (Уругвай)
* [[Music Canada]] (Канада)
* [[Pro-Música Brasil|PMB]] (Бразилия)
* [[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|RIAA]] (АҚШ)
* [[Sociedad de Gestión de Productores Fonográficos del Paraguay|SGP]] (Парагвай)
* [[Unión Peruana de Productores Fonográficos|UNIMPRO]] (Перу)

| бөлім3 = Азия
| тізім3 = 
* [[Aliansi Industri Rekaman Musik Indonesia Bersatu|ASIRI]] (Индонезия)
* [[Indian Music Industry|IMI]] (Үндістан)
* [[Korea Music Content Association|KMCA]] (Оңтүстік Корея)
* [[Philippine Association of the Record Industry|PARI]] (Филиппин)
* [[Жапония дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|RIAJ]] (Жапония)
* [[Recording Industry Association Singapore|RIAS]] (Сингапур)
* [[Recording Industry Association of Malaysia|RIM]] (Малайзия)
* [[Recording Industry Foundation in Taiwan|RIT]] (Тайвань)
* [[Thai Entertainment Content Trade Association|TECA]] (Тайланд)

| бөлім4 = Еуропа
| тізім4 = 
* [[Португалдық фонограмма өндірушілер қауымдастығы|AFP]] (Португалия)
* [[Bulgarian Association of Music Producers|BAMP]] (Болгария)
* [[Британдық фонограмма өндірушілер қауымдастығы|BPI]] (Ұлыбритания)
* [[Belgian Recorded Music Association|BRMA]] (Бельгия)
* [[Bundesverband Musikindustrie|BVMI]] (Германия)
* [[Félag hljómplötuframleiðenda|FHF]] (Исландия)
* [[Federazione Industria Musicale Italiana|FIMI]] (Италия)
* [[IFPI Danmark]] (Дания)
* [[IFPI Greece]] (Грекия)
* [[IFPI Sverige]] (Швеция)
* [[Ирландия дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|IRMA]] (Ирландия)
* [[Latvian Music Producers Association|LaIPA]] (Латвия)
* [[Mahasz|MAHASZ]] (Венгрия)
* [[Musiikkituottajat]] (Финляндия)
* [[Mü-Yap]] (Түркия)
* [[NVPI]] (Нидерланд)
* [[Productores de Música de España|Promusicae]] (Испания)
* [[Syndicat National de l’Édition Phonographique|SNEP]] (Франция)
* [[Union des Producteurs Phonographiques Français Indépendants|UPFI]] (Франция)
* [[Uniunea Producătorilor de Fonograme din România|UPFR]] (Румыния)
* [[Związek Producentów Audio-Video|ZPAV]] (Польша)

| бөлім5 = Океания
| тізім5 = 
* [[Аустралия дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|ARIA]] (Аустралия)
* [[Recorded Music NZ|RMNZ]] (Жаңа Зеландия)

}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Үлгілер:Музыка]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0zorkh30oln4adxahobewtscitpnxtb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>The Official MENA Chart</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786842</id>
    <revision>
      <id>3658027</id>
      <parentid>3657774</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:31:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3658027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3215" sha1="54koce5zsv8rm5wykgmd50notvdxvas" xml:space="preserve">{{Сайт
 |атауы          = The Official MENA Chart
 |логотипі       = The Official MENA Chart.png
 |ені            = 
 |URL            = {{URL|1=https://www.theofficialmenachart.com/}}
 |скриншоты      = 
 |скриншот ені    = 
 |тақырыбы       = [[музыка]]
 |коммерциялық    = жоқ (тегін)
 |түрі           = музыкалық чарт, хит-парад
 |ұраны          = 
 |тіркелу        = міндетті емес
 |тілдері        = [[Араб тілі|араб]], [[ағылшын тілі|ағылшын]], [[француз тілі|француз]]
 |кірішулер саны = 
 |орналасқан жері = 
 |иесі           = [[Халықаралық фонографиялық индустрия федерациясы]] (IFPI)
 |авторы         = 
 |ашылды         = 2022 жыл 29 қараша
 |жабылды        = 
 |қазіргі статусы = Белсенді
 |айналымы       = 
 |таза табысы    = 
 |телефоны       = 
}}
'''The Official MENA Chart''' ({{lang-ar| قائمة أفضل أغاني مينا الرسمية}}) — [[Таяу Шығыс пен Солтүстік Африка]] (MENA) елдерін қамтитын, [[Халықаралық фонографиялық индустрия федерациясы]]ның (IFPI) ресми қолдауына ие музыкалық чарт.

Чартты [[Халықаралық фонографиялық индустрия федерациясы]] (IFPI) 2022 жылдың 29 қарашасында жариялады. Оған 13 елдің деректері кіреді: [[Алжир]], [[Бахрейн]], [[Мысыр]], Ирак, [[Иордания]], [[Кувейт]], [[Ливан]], [[Марокко]], [[Оман]], [[Қатар]], [[Сауд Арабиясы]], [[Тунис]] және [[Біріккен Араб Әмірліктері]]. Деректерді испандық BMAT Music Company жинайды және чарт әр сейсенбі сайын жарияланып тұрады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ifpi.org/the-official-mena-chart-launches-calm-down-by-rema-regions-first-ever-1/|title=The Official MENA Chart launches – Calm Down by Rema region’s first-ever #1|work=IFPI|date=November 29, 2022|access-date=September 23, 2023}}&lt;/ref&gt; 2023 жылдың қазан айында Сауд Арабиясы, Біріккен Араб Әмірліктері және Мысырдағы ұлттық әндердің көрсеткіштерін бақылайтын тағы төрт чарт іске қосылды. Сондай-ақ [[Солтүстік Африка]]ға арналған екінші өңірлік чарт енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theofficialmenachart.com/news/1|title=IFPI launches four new music charts in Egypt|work=IFPI|date=October 2023|access-date=March 13, 2024}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Музыкалық чарттар}}

[[Санат:2022 жылы пайда болған сайттар]]
[[Санат:Музыкалық чарттар]]</text>
      <sha1>54koce5zsv8rm5wykgmd50notvdxvas</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арёгала</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786845</id>
    <revision>
      <id>3657792</id>
      <timestamp>2026-09-20T12:37:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Арёгала''' ({{lang-lt|Ariogala}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]], Расейняй староствосындағы қала.  == Дереккөздер == {{дереккөздер}}  [[Санат:Литва қалалары]]</comment>
      <origin>3657792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="256" sha1="0coxs4adehiqqwof3uegspaj3ymy5i2" xml:space="preserve">'''Арёгала''' ({{lang-lt|Ariogala}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]], Расейняй староствосындағы қала.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>0coxs4adehiqqwof3uegspaj3ymy5i2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657793</id>
      <parentid>3657792</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T12:39:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <origin>3657793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="289" sha1="nuonqo63bsy3w1i42p4k8cfkqwqfist" xml:space="preserve">'''Арёгала''' ({{lang-lt|Ariogala}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]], Расейняй староствосындағы қала.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>nuonqo63bsy3w1i42p4k8cfkqwqfist</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657802</id>
      <parentid>3657793</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T12:54:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3657802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="529" sha1="leeiskwwbrlmpx23mf1qwf4hva7sp26" xml:space="preserve">'''Арёгала''' ({{lang-lt|Ariogala}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]], Расейняй староствосындағы қала.
2026 жылы Арёгала қаласының халқы 3 332 адамды құрады. Арёгала — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 64-ші орында тұр.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>leeiskwwbrlmpx23mf1qwf4hva7sp26</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657803</id>
      <parentid>3657802</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T13:01:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3657803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="748" sha1="gtm36c11dqzqqwq9mvwof4jp82ug2lx" xml:space="preserve">'''Арёгала''' ({{lang-lt|Ariogala}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]], Расейняй староствосындағы қала.
2026 жылы Арёгала қаласының халқы 3 332 адамды құрады. Арёгала — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 64-ші орында тұр.

== Географиялық орналасуы ==
Расейняйден оңтүстік-шығысқа қарай 31 км жерде, Дубиса өзенінің сол жағалауында орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>gtm36c11dqzqqwq9mvwof4jp82ug2lx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657804</id>
      <parentid>3657803</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T13:03:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3657804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="941" sha1="gsz8f8qv5ajeg9bhhg5599s0i8qubzq" xml:space="preserve">'''Арёгала''' ({{lang-lt|Ariogala}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]], Расейняй староствосындағы қала.
2026 жылы Арёгала қаласының халқы 3 332 адамды құрады. Арёгала — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 64-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ariogala-11173.html|title=Население Арёгала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Расейняйден оңтүстік-шығысқа қарай 31 км жерде, Дубиса өзенінің сол жағалауында орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>gsz8f8qv5ajeg9bhhg5599s0i8qubzq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657805</id>
      <parentid>3657804</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T13:06:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиялық орналасуы */ дереккөз</comment>
      <origin>3657805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1195" sha1="cq82uq80vy77ky6bh7llopqila5ztl5" xml:space="preserve">'''Арёгала''' ({{lang-lt|Ariogala}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]], Расейняй староствосындағы қала.
2026 жылы Арёгала қаласының халқы 3 332 адамды құрады. Арёгала — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 64-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ariogala-11173.html|title=Население Арёгала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Расейняйден оңтүстік-шығысқа қарай 31 км жерде, Дубиса өзенінің сол жағалауында, Арегалы ​​қыратында (теңіз деңгейінен 90–100 м биіктікте) орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://turizmogidas.lt/ru/litva/aregala/|title=Арегала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>cq82uq80vy77ky6bh7llopqila5ztl5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657812</id>
      <parentid>3657805</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T13:11:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3657812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1806" sha1="oarb9lik92u4l0rlhlp4sxl20j2kxx0" xml:space="preserve">'''Арёгала''' ({{lang-lt|Ariogala}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]], Расейняй староствосындағы қала.
2026 жылы Арёгала қаласының халқы 3 332 адамды құрады. Арёгала — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 64-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ariogala-11173.html|title=Население Арёгала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Расейняйден оңтүстік-шығысқа қарай 31 км жерде, Дубиса өзенінің сол жағалауында, Арегалы ​​қыратында (теңіз деңгейінен 90–100 м биіктікте) орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://turizmogidas.lt/ru/litva/aregala/|title=Арегала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Ариогала туралы 1253 жылдан бері айтылып келеді. XIII ғасырдың соңы мен XIV ғасыр аралығында Ариогала мен оның маңайындағы аумақтар Тевтон орденінің шапқыншылығына жиі ұшырап отырды; 1382 жылы олар мұндағы ағаш қамалдың өртеп жіберді. Шамамен 1416 жылы ағаштан католик шіркеуі салынды (кейіннен ол бірнеше рет қайта тұрғызылды).


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>oarb9lik92u4l0rlhlp4sxl20j2kxx0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657814</id>
      <parentid>3657812</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T13:13:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3657814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2563" sha1="qltedoexkg76h66qmd8gkd1eex9bbsv" xml:space="preserve">'''Арёгала''' ({{lang-lt|Ariogala}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]], Расейняй староствосындағы қала.
2026 жылы Арёгала қаласының халқы 3 332 адамды құрады. Арёгала — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 64-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ariogala-11173.html|title=Население Арёгала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Расейняйден оңтүстік-шығысқа қарай 31 км жерде, Дубиса өзенінің сол жағалауында, Арегалы ​​қыратында (теңіз деңгейінен 90–100 м биіктікте) орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://turizmogidas.lt/ru/litva/aregala/|title=Арегала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Арёгала туралы 1253 жылдан бері айтылып келеді. XIII ғасырдың соңы мен XIV ғасыр аралығында Арёгала мен оның маңайындағы аумақтар Тевтон орденінің шапқыншылығына жиі ұшырап отырды; 1382 жылы олар мұндағы ағаш қамалдың өртеп жіберді. Шамамен 1416 жылы ағаштан католик шіркеуі салынды (кейіннен ол бірнеше рет қайта тұрғызылды).
1538 жылға қарай Арёгалада 36 сырахана жұмыс істеді. 1560 жылы мұнда приход мектебі ашылды. Елді мекен 1592 жылы қала мәртебесіне ие болды, ал 1792 жылы оған қалалық құқықтар мен елтаңба берілді. 1842 жылы мемлекеттік бастауыш мектеп, ал 1852 жылы приход мектебі (1863 жылға дейін жұмыс істеген) ашылды. 1847 жылы Евангелиелік лютеран шіркеуі салынды (ол 1944 жылы бұзылды). 1861 жылдан 1950 жылға дейін Арёгала аудан орталығы қызметін атқарды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>qltedoexkg76h66qmd8gkd1eex9bbsv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657823</id>
      <parentid>3657814</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T13:23:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3657823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3291" sha1="b1tr75lgjdrvxivoiz0s7a7ldevdl1a" xml:space="preserve">'''Арёгала''' ({{lang-lt|Ariogala}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]], Расейняй староствосындағы қала.
2026 жылы Арёгала қаласының халқы 3 332 адамды құрады. Арёгала — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 64-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ariogala-11173.html|title=Население Арёгала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Расейняйден оңтүстік-шығысқа қарай 31 км жерде, Дубиса өзенінің сол жағалауында, Арегалы ​​қыратында (теңіз деңгейінен 90–100 м биіктікте) орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://turizmogidas.lt/ru/litva/aregala/|title=Арегала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Арёгала туралы 1253 жылдан бері айтылып келеді. XIII ғасырдың соңы мен XIV ғасыр аралығында Арёгала мен оның маңайындағы аумақтар Тевтон орденінің шапқыншылығына жиі ұшырап отырды; 1382 жылы олар мұндағы ағаш қамалдың өртеп жіберді. Шамамен 1416 жылы ағаштан католик шіркеуі салынды (кейіннен ол бірнеше рет қайта тұрғызылды).
1538 жылға қарай Арёгалада 36 сырахана жұмыс істеді. 1560 жылы мұнда приход мектебі ашылды. Елді мекен 1592 жылы қала мәртебесіне ие болды, ал 1792 жылы оған қалалық құқықтар мен елтаңба берілді. 1842 жылы мемлекеттік бастауыш мектеп, ал 1852 жылы приход мектебі (1863 жылға дейін жұмыс істеген) ашылды. 1847 жылы Евангелиелік лютеран шіркеуі салынды (ол 1944 жылы бұзылды). 1861 жылдан 1950 жылға дейін Арёгала аудан орталығы қызметін атқарды.

1941 жылы немістер Арёгала мен оның маңайындағы 700-ден астам тұрғынды, негізінен еврейлерді өлтірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылғы 3 тамызда Арёгала өртеніп кетті. Кеңес оккупациясы кезінде Арёгала аймағында Біріккен Кястутис округінің «Вайдотас» бөлімшесіне қарасты литвалық партизандар әрекет етті және сол жерде «Лайсвес варпас» («Бостандық қоңырауы») газеті басылып шығарылды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>b1tr75lgjdrvxivoiz0s7a7ldevdl1a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657825</id>
      <parentid>3657823</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T13:26:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3657825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3459" sha1="erv69ufpsq16z376q0duqt42u0mrcpl" xml:space="preserve">'''Арёгала''' ({{lang-lt|Ariogala}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]], Расейняй староствосындағы қала.
2026 жылы Арёгала қаласының халқы 3 332 адамды құрады. Арёгала — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 64-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ariogala-11173.html|title=Население Арёгала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Расейняйден оңтүстік-шығысқа қарай 31 км жерде, Дубиса өзенінің сол жағалауында, Арегалы ​​қыратында (теңіз деңгейінен 90–100 м биіктікте) орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://turizmogidas.lt/ru/litva/aregala/|title=Арегала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Арёгала туралы 1253 жылдан бері айтылып келеді. XIII ғасырдың соңы мен XIV ғасыр аралығында Арёгала мен оның маңайындағы аумақтар Тевтон орденінің шапқыншылығына жиі ұшырап отырды; 1382 жылы олар мұндағы ағаш қамалдың өртеп жіберді. Шамамен 1416 жылы ағаштан католик шіркеуі салынды (кейіннен ол бірнеше рет қайта тұрғызылды).
1538 жылға қарай Арёгалада 36 сырахана жұмыс істеді. 1560 жылы мұнда приход мектебі ашылды. Елді мекен 1592 жылы қала мәртебесіне ие болды, ал 1792 жылы оған қалалық құқықтар мен елтаңба берілді. 1842 жылы мемлекеттік бастауыш мектеп, ал 1852 жылы приход мектебі (1863 жылға дейін жұмыс істеген) ашылды. 1847 жылы Евангелиелік лютеран шіркеуі салынды (ол 1944 жылы бұзылды). 1861 жылдан 1950 жылға дейін Арёгала аудан орталығы қызметін атқарды.

1941 жылы немістер Арёгала мен оның маңайындағы 700-ден астам тұрғынды, негізінен еврейлерді өлтірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылғы 3 тамызда Арёгала өртеніп кетті. Кеңес оккупациясы кезінде Арёгала аймағында Біріккен Кястутис округінің «Вайдотас» бөлімшесіне қарасты литвалық партизандар әрекет етті және сол жерде «Лайсвес варпас» («Бостандық қоңырауы») газеті басылып шығарылды.

1950 жылдан 1962 жылға дейін Арёгала аудан орталығы болды. 1956 жылы оған қала мәртебесі берілді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>erv69ufpsq16z376q0duqt42u0mrcpl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657828</id>
      <parentid>3657825</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T13:29:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ дереккөз</comment>
      <origin>3657828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3607" sha1="0lv9s24qwidpengqj8soglfr377ot2o" xml:space="preserve">'''Арёгала''' ({{lang-lt|Ariogala}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]], Расейняй староствосындағы қала.
2026 жылы Арёгала қаласының халқы 3 332 адамды құрады. Арёгала — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 64-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ariogala-11173.html|title=Население Арёгала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Расейняйден оңтүстік-шығысқа қарай 31 км жерде, Дубиса өзенінің сол жағалауында, Арегалы ​​қыратында (теңіз деңгейінен 90–100 м биіктікте) орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://turizmogidas.lt/ru/litva/aregala/|title=Арегала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Арёгала туралы 1253 жылдан бері айтылып келеді. XIII ғасырдың соңы мен XIV ғасыр аралығында Арёгала мен оның маңайындағы аумақтар Тевтон орденінің шапқыншылығына жиі ұшырап отырды; 1382 жылы олар мұндағы ағаш қамалдың өртеп жіберді. Шамамен 1416 жылы ағаштан католик шіркеуі салынды (кейіннен ол бірнеше рет қайта тұрғызылды).
1538 жылға қарай Арёгалада 36 сырахана жұмыс істеді. 1560 жылы мұнда приход мектебі ашылды. Елді мекен 1592 жылы қала мәртебесіне ие болды, ал 1792 жылы оған қалалық құқықтар мен елтаңба берілді. 1842 жылы мемлекеттік бастауыш мектеп, ал 1852 жылы приход мектебі (1863 жылға дейін жұмыс істеген) ашылды. 1847 жылы Евангелиелік лютеран шіркеуі салынды (ол 1944 жылы бұзылды). 1861 жылдан 1950 жылға дейін Арёгала аудан орталығы қызметін атқарды.

1941 жылы немістер Арёгала мен оның маңайындағы 700-ден астам тұрғынды, негізінен еврейлерді өлтірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылғы 3 тамызда Арёгала өртеніп кетті. Кеңес оккупациясы кезінде Арёгала аймағында Біріккен Кястутис округінің «Вайдотас» бөлімшесіне қарасты литвалық партизандар әрекет етті және сол жерде «Лайсвес варпас» («Бостандық қоңырауы») газеті басылып шығарылды.

1950 жылдан 1962 жылға дейін Арёгала аудан орталығы болды. 1956 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/ariogala/|title=Ариогала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>0lv9s24qwidpengqj8soglfr377ot2o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657853</id>
      <parentid>3657828</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:23:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3657853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4209" sha1="a0kmt5a4hgfsa6imiq1r651s0oupxjq" xml:space="preserve">'''Арёгала''' ({{lang-lt|Ariogala}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]], Расейняй староствосындағы қала.
2026 жылы Арёгала қаласының халқы 3 332 адамды құрады. Арёгала — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 64-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ariogala-11173.html|title=Население Арёгала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Расейняйден оңтүстік-шығысқа қарай 31 км жерде, Дубиса өзенінің сол жағалауында, Арегалы ​​қыратында (теңіз деңгейінен 90–100 м биіктікте) орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://turizmogidas.lt/ru/litva/aregala/|title=Арегала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Арёгала туралы 1253 жылдан бері айтылып келеді. XIII ғасырдың соңы мен XIV ғасыр аралығында Арёгала мен оның маңайындағы аумақтар Тевтон орденінің шапқыншылығына жиі ұшырап отырды; 1382 жылы олар мұндағы ағаш қамалдың өртеп жіберді. Шамамен 1416 жылы ағаштан католик шіркеуі салынды (кейіннен ол бірнеше рет қайта тұрғызылды).
1538 жылға қарай Арёгалада 36 сырахана жұмыс істеді. 1560 жылы мұнда приход мектебі ашылды. Елді мекен 1592 жылы қала мәртебесіне ие болды, ал 1792 жылы оған қалалық құқықтар мен елтаңба берілді. 1842 жылы мемлекеттік бастауыш мектеп, ал 1852 жылы приход мектебі (1863 жылға дейін жұмыс істеген) ашылды. 1847 жылы Евангелиелік лютеран шіркеуі салынды (ол 1944 жылы бұзылды). 1861 жылдан 1950 жылға дейін Арёгала аудан орталығы қызметін атқарды.

1941 жылы немістер Арёгала мен оның маңайындағы 700-ден астам тұрғынды, негізінен еврейлерді өлтірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылғы 3 тамызда Арёгала өртеніп кетті. Кеңес оккупациясы кезінде Арёгала аймағында Біріккен Кястутис округінің «Вайдотас» бөлімшесіне қарасты литвалық партизандар әрекет етті және сол жерде «Лайсвес варпас» («Бостандық қоңырауы») газеті басылып шығарылды.

1950 жылдан 1962 жылға дейін Арёгала аудан орталығы болды. 1956 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/ariogala/|title=Ариогала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Расейняй темір-бетон конструкциялары зауытының (қазіргі «Ariogala Armenobeton» компаниясы) цехы 1968 жылы құрылған. Қалада «Šatrija» тігін компаниясы мен британдық «Kamira» тоқыма компаниясының цехтары орналасқан. Сондай-ақ, мұнда «Skorgenes» кеме жөндеу зауыты мен «SSF» металлургиялық компаниясы жұмыс істейді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>a0kmt5a4hgfsa6imiq1r651s0oupxjq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657862</id>
      <parentid>3657853</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:29:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, толықтыру</comment>
      <origin>3657862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6591" sha1="6t41oeg7tpzebx3ise69k1xrwe2yff6" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = 
 |қазақша атауы           = 
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Ariogala}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Арёгала''' ({{lang-lt|Ariogala}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]], Расейняй староствосындағы қала.
2026 жылы Арёгала қаласының халқы 3 332 адамды құрады. Арёгала — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 64-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ariogala-11173.html|title=Население Арёгала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Расейняйден оңтүстік-шығысқа қарай 31 км жерде, Дубиса өзенінің сол жағалауында, Арегалы ​​қыратында (теңіз деңгейінен 90–100 м биіктікте) орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://turizmogidas.lt/ru/litva/aregala/|title=Арегала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Арёгала туралы 1253 жылдан бері айтылып келеді. XIII ғасырдың соңы мен XIV ғасыр аралығында Арёгала мен оның маңайындағы аумақтар Тевтон орденінің шапқыншылығына жиі ұшырап отырды; 1382 жылы олар мұндағы ағаш қамалдың өртеп жіберді. Шамамен 1416 жылы ағаштан католик шіркеуі салынды (кейіннен ол бірнеше рет қайта тұрғызылды).
1538 жылға қарай Арёгалада 36 сырахана жұмыс істеді. 1560 жылы мұнда приход мектебі ашылды. Елді мекен 1592 жылы қала мәртебесіне ие болды, ал 1792 жылы оған қалалық құқықтар мен елтаңба берілді. 1842 жылы мемлекеттік бастауыш мектеп, ал 1852 жылы приход мектебі (1863 жылға дейін жұмыс істеген) ашылды. 1847 жылы Евангелиелік лютеран шіркеуі салынды (ол 1944 жылы бұзылды). 1861 жылдан 1950 жылға дейін Арёгала аудан орталығы қызметін атқарды.

1941 жылы немістер Арёгала мен оның маңайындағы 700-ден астам тұрғынды, негізінен еврейлерді өлтірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылғы 3 тамызда Арёгала өртеніп кетті. Кеңес оккупациясы кезінде Арёгала аймағында Біріккен Кястутис округінің «Вайдотас» бөлімшесіне қарасты литвалық партизандар әрекет етті және сол жерде «Лайсвес варпас» («Бостандық қоңырауы») газеті басылып шығарылды.

1950 жылдан 1962 жылға дейін Арёгала аудан орталығы болды. 1956 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/ariogala/|title=Ариогала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Расейняй темір-бетон конструкциялары зауытының (қазіргі «Ariogala Armenobeton» компаниясы) цехы 1968 жылы құрылған. Қалада «Šatrija» тігін компаниясы мен британдық «Kamira» тоқыма компаниясының цехтары орналасқан. Сондай-ақ, мұнда «Skorgenes» кеме жөндеу зауыты мен «SSF» металлургиялық компаниясы жұмыс істейді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>6t41oeg7tpzebx3ise69k1xrwe2yff6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657863</id>
      <parentid>3657862</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:30:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3657863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6604" sha1="nbh0qofqxs13ul7zoqppenuj88h0m0p" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = 
 |қазақша атауы           = 
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Ariogala}}
 |сурет                   = Ariogala1.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Арёгала''' ({{lang-lt|Ariogala}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]], Расейняй староствосындағы қала.
2026 жылы Арёгала қаласының халқы 3 332 адамды құрады. Арёгала — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 64-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ariogala-11173.html|title=Население Арёгала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Расейняйден оңтүстік-шығысқа қарай 31 км жерде, Дубиса өзенінің сол жағалауында, Арегалы ​​қыратында (теңіз деңгейінен 90–100 м биіктікте) орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://turizmogidas.lt/ru/litva/aregala/|title=Арегала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Арёгала туралы 1253 жылдан бері айтылып келеді. XIII ғасырдың соңы мен XIV ғасыр аралығында Арёгала мен оның маңайындағы аумақтар Тевтон орденінің шапқыншылығына жиі ұшырап отырды; 1382 жылы олар мұндағы ағаш қамалдың өртеп жіберді. Шамамен 1416 жылы ағаштан католик шіркеуі салынды (кейіннен ол бірнеше рет қайта тұрғызылды).
1538 жылға қарай Арёгалада 36 сырахана жұмыс істеді. 1560 жылы мұнда приход мектебі ашылды. Елді мекен 1592 жылы қала мәртебесіне ие болды, ал 1792 жылы оған қалалық құқықтар мен елтаңба берілді. 1842 жылы мемлекеттік бастауыш мектеп, ал 1852 жылы приход мектебі (1863 жылға дейін жұмыс істеген) ашылды. 1847 жылы Евангелиелік лютеран шіркеуі салынды (ол 1944 жылы бұзылды). 1861 жылдан 1950 жылға дейін Арёгала аудан орталығы қызметін атқарды.

1941 жылы немістер Арёгала мен оның маңайындағы 700-ден астам тұрғынды, негізінен еврейлерді өлтірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылғы 3 тамызда Арёгала өртеніп кетті. Кеңес оккупациясы кезінде Арёгала аймағында Біріккен Кястутис округінің «Вайдотас» бөлімшесіне қарасты литвалық партизандар әрекет етті және сол жерде «Лайсвес варпас» («Бостандық қоңырауы») газеті басылып шығарылды.

1950 жылдан 1962 жылға дейін Арёгала аудан орталығы болды. 1956 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/ariogala/|title=Ариогала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Расейняй темір-бетон конструкциялары зауытының (қазіргі «Ariogala Armenobeton» компаниясы) цехы 1968 жылы құрылған. Қалада «Šatrija» тігін компаниясы мен британдық «Kamira» тоқыма компаниясының цехтары орналасқан. Сондай-ақ, мұнда «Skorgenes» кеме жөндеу зауыты мен «SSF» металлургиялық компаниясы жұмыс істейді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>nbh0qofqxs13ul7zoqppenuj88h0m0p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657864</id>
      <parentid>3657863</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:30:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3657864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6626" sha1="7jhnzemh8785zg2z0dahobbvrahxr53" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Арёгала
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Ariogala}}
 |сурет                   = Ariogala1.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Арёгала''' ({{lang-lt|Ariogala}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]], Расейняй староствосындағы қала.
2026 жылы Арёгала қаласының халқы 3 332 адамды құрады. Арёгала — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 64-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ariogala-11173.html|title=Население Арёгала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Расейняйден оңтүстік-шығысқа қарай 31 км жерде, Дубиса өзенінің сол жағалауында, Арегалы ​​қыратында (теңіз деңгейінен 90–100 м биіктікте) орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://turizmogidas.lt/ru/litva/aregala/|title=Арегала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Арёгала туралы 1253 жылдан бері айтылып келеді. XIII ғасырдың соңы мен XIV ғасыр аралығында Арёгала мен оның маңайындағы аумақтар Тевтон орденінің шапқыншылығына жиі ұшырап отырды; 1382 жылы олар мұндағы ағаш қамалдың өртеп жіберді. Шамамен 1416 жылы ағаштан католик шіркеуі салынды (кейіннен ол бірнеше рет қайта тұрғызылды).
1538 жылға қарай Арёгалада 36 сырахана жұмыс істеді. 1560 жылы мұнда приход мектебі ашылды. Елді мекен 1592 жылы қала мәртебесіне ие болды, ал 1792 жылы оған қалалық құқықтар мен елтаңба берілді. 1842 жылы мемлекеттік бастауыш мектеп, ал 1852 жылы приход мектебі (1863 жылға дейін жұмыс істеген) ашылды. 1847 жылы Евангелиелік лютеран шіркеуі салынды (ол 1944 жылы бұзылды). 1861 жылдан 1950 жылға дейін Арёгала аудан орталығы қызметін атқарды.

1941 жылы немістер Арёгала мен оның маңайындағы 700-ден астам тұрғынды, негізінен еврейлерді өлтірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылғы 3 тамызда Арёгала өртеніп кетті. Кеңес оккупациясы кезінде Арёгала аймағында Біріккен Кястутис округінің «Вайдотас» бөлімшесіне қарасты литвалық партизандар әрекет етті және сол жерде «Лайсвес варпас» («Бостандық қоңырауы») газеті басылып шығарылды.

1950 жылдан 1962 жылға дейін Арёгала аудан орталығы болды. 1956 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/ariogala/|title=Ариогала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Расейняй темір-бетон конструкциялары зауытының (қазіргі «Ariogala Armenobeton» компаниясы) цехы 1968 жылы құрылған. Қалада «Šatrija» тігін компаниясы мен британдық «Kamira» тоқыма компаниясының цехтары орналасқан. Сондай-ақ, мұнда «Skorgenes» кеме жөндеу зауыты мен «SSF» металлургиялық компаниясы жұмыс істейді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>7jhnzemh8785zg2z0dahobbvrahxr53</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657866</id>
      <parentid>3657864</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:31:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3657866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6648" sha1="8nb428jmjlwz54d4y0aaykj9jyn193w" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Арёгала
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Ariogala}}
 |сурет                   = Ariogala1.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = Ariogalos vėliava.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Арёгала''' ({{lang-lt|Ariogala}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]], Расейняй староствосындағы қала.
2026 жылы Арёгала қаласының халқы 3 332 адамды құрады. Арёгала — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 64-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ariogala-11173.html|title=Население Арёгала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Расейняйден оңтүстік-шығысқа қарай 31 км жерде, Дубиса өзенінің сол жағалауында, Арегалы ​​қыратында (теңіз деңгейінен 90–100 м биіктікте) орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://turizmogidas.lt/ru/litva/aregala/|title=Арегала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Арёгала туралы 1253 жылдан бері айтылып келеді. XIII ғасырдың соңы мен XIV ғасыр аралығында Арёгала мен оның маңайындағы аумақтар Тевтон орденінің шапқыншылығына жиі ұшырап отырды; 1382 жылы олар мұндағы ағаш қамалдың өртеп жіберді. Шамамен 1416 жылы ағаштан католик шіркеуі салынды (кейіннен ол бірнеше рет қайта тұрғызылды).
1538 жылға қарай Арёгалада 36 сырахана жұмыс істеді. 1560 жылы мұнда приход мектебі ашылды. Елді мекен 1592 жылы қала мәртебесіне ие болды, ал 1792 жылы оған қалалық құқықтар мен елтаңба берілді. 1842 жылы мемлекеттік бастауыш мектеп, ал 1852 жылы приход мектебі (1863 жылға дейін жұмыс істеген) ашылды. 1847 жылы Евангелиелік лютеран шіркеуі салынды (ол 1944 жылы бұзылды). 1861 жылдан 1950 жылға дейін Арёгала аудан орталығы қызметін атқарды.

1941 жылы немістер Арёгала мен оның маңайындағы 700-ден астам тұрғынды, негізінен еврейлерді өлтірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылғы 3 тамызда Арёгала өртеніп кетті. Кеңес оккупациясы кезінде Арёгала аймағында Біріккен Кястутис округінің «Вайдотас» бөлімшесіне қарасты литвалық партизандар әрекет етті және сол жерде «Лайсвес варпас» («Бостандық қоңырауы») газеті басылып шығарылды.

1950 жылдан 1962 жылға дейін Арёгала аудан орталығы болды. 1956 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/ariogala/|title=Ариогала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Расейняй темір-бетон конструкциялары зауытының (қазіргі «Ariogala Armenobeton» компаниясы) цехы 1968 жылы құрылған. Қалада «Šatrija» тігін компаниясы мен британдық «Kamira» тоқыма компаниясының цехтары орналасқан. Сондай-ақ, мұнда «Skorgenes» кеме жөндеу зауыты мен «SSF» металлургиялық компаниясы жұмыс істейді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>8nb428jmjlwz54d4y0aaykj9jyn193w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657870</id>
      <parentid>3657866</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:32:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3657870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6676" sha1="ma8daw1tut0z7uol6t6hcotmax6oq5z" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Арёгала
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Ariogala}}
 |сурет                   = Ariogala1.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = Coat of arms of Ariogala.svg
 |ту                      = Ariogalos vėliava.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Арёгала''' ({{lang-lt|Ariogala}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]], Расейняй староствосындағы қала.
2026 жылы Арёгала қаласының халқы 3 332 адамды құрады. Арёгала — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 64-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ariogala-11173.html|title=Население Арёгала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Расейняйден оңтүстік-шығысқа қарай 31 км жерде, Дубиса өзенінің сол жағалауында, Арегалы ​​қыратында (теңіз деңгейінен 90–100 м биіктікте) орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://turizmogidas.lt/ru/litva/aregala/|title=Арегала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Арёгала туралы 1253 жылдан бері айтылып келеді. XIII ғасырдың соңы мен XIV ғасыр аралығында Арёгала мен оның маңайындағы аумақтар Тевтон орденінің шапқыншылығына жиі ұшырап отырды; 1382 жылы олар мұндағы ағаш қамалдың өртеп жіберді. Шамамен 1416 жылы ағаштан католик шіркеуі салынды (кейіннен ол бірнеше рет қайта тұрғызылды).
1538 жылға қарай Арёгалада 36 сырахана жұмыс істеді. 1560 жылы мұнда приход мектебі ашылды. Елді мекен 1592 жылы қала мәртебесіне ие болды, ал 1792 жылы оған қалалық құқықтар мен елтаңба берілді. 1842 жылы мемлекеттік бастауыш мектеп, ал 1852 жылы приход мектебі (1863 жылға дейін жұмыс істеген) ашылды. 1847 жылы Евангелиелік лютеран шіркеуі салынды (ол 1944 жылы бұзылды). 1861 жылдан 1950 жылға дейін Арёгала аудан орталығы қызметін атқарды.

1941 жылы немістер Арёгала мен оның маңайындағы 700-ден астам тұрғынды, негізінен еврейлерді өлтірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылғы 3 тамызда Арёгала өртеніп кетті. Кеңес оккупациясы кезінде Арёгала аймағында Біріккен Кястутис округінің «Вайдотас» бөлімшесіне қарасты литвалық партизандар әрекет етті және сол жерде «Лайсвес варпас» («Бостандық қоңырауы») газеті басылып шығарылды.

1950 жылдан 1962 жылға дейін Арёгала аудан орталығы болды. 1956 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/ariogala/|title=Ариогала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Расейняй темір-бетон конструкциялары зауытының (қазіргі «Ariogala Armenobeton» компаниясы) цехы 1968 жылы құрылған. Қалада «Šatrija» тігін компаниясы мен британдық «Kamira» тоқыма компаниясының цехтары орналасқан. Сондай-ақ, мұнда «Skorgenes» кеме жөндеу зауыты мен «SSF» металлургиялық компаниясы жұмыс істейді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>ma8daw1tut0z7uol6t6hcotmax6oq5z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657872</id>
      <parentid>3657870</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:33:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3657872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6698" sha1="ghy148lr5f8cyk8abxd9r0f1ju2emgw" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Арёгала
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Ariogala}}
 |сурет                   = Ariogala1.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Coat of arms of Ariogala.svg
 |ту                      = Ariogalos vėliava.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =16 |lat_sec =00 
  |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =29 |lon_sec =00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Арёгала''' ({{lang-lt|Ariogala}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]], Расейняй староствосындағы қала.
2026 жылы Арёгала қаласының халқы 3 332 адамды құрады. Арёгала — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 64-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ariogala-11173.html|title=Население Арёгала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Расейняйден оңтүстік-шығысқа қарай 31 км жерде, Дубиса өзенінің сол жағалауында, Арегалы ​​қыратында (теңіз деңгейінен 90–100 м биіктікте) орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://turizmogidas.lt/ru/litva/aregala/|title=Арегала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Арёгала туралы 1253 жылдан бері айтылып келеді. XIII ғасырдың соңы мен XIV ғасыр аралығында Арёгала мен оның маңайындағы аумақтар Тевтон орденінің шапқыншылығына жиі ұшырап отырды; 1382 жылы олар мұндағы ағаш қамалдың өртеп жіберді. Шамамен 1416 жылы ағаштан католик шіркеуі салынды (кейіннен ол бірнеше рет қайта тұрғызылды).
1538 жылға қарай Арёгалада 36 сырахана жұмыс істеді. 1560 жылы мұнда приход мектебі ашылды. Елді мекен 1592 жылы қала мәртебесіне ие болды, ал 1792 жылы оған қалалық құқықтар мен елтаңба берілді. 1842 жылы мемлекеттік бастауыш мектеп, ал 1852 жылы приход мектебі (1863 жылға дейін жұмыс істеген) ашылды. 1847 жылы Евангелиелік лютеран шіркеуі салынды (ол 1944 жылы бұзылды). 1861 жылдан 1950 жылға дейін Арёгала аудан орталығы қызметін атқарды.

1941 жылы немістер Арёгала мен оның маңайындағы 700-ден астам тұрғынды, негізінен еврейлерді өлтірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылғы 3 тамызда Арёгала өртеніп кетті. Кеңес оккупациясы кезінде Арёгала аймағында Біріккен Кястутис округінің «Вайдотас» бөлімшесіне қарасты литвалық партизандар әрекет етті және сол жерде «Лайсвес варпас» («Бостандық қоңырауы») газеті басылып шығарылды.

1950 жылдан 1962 жылға дейін Арёгала аудан орталығы болды. 1956 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/ariogala/|title=Ариогала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Расейняй темір-бетон конструкциялары зауытының (қазіргі «Ariogala Armenobeton» компаниясы) цехы 1968 жылы құрылған. Қалада «Šatrija» тігін компаниясы мен британдық «Kamira» тоқыма компаниясының цехтары орналасқан. Сондай-ақ, мұнда «Skorgenes» кеме жөндеу зауыты мен «SSF» металлургиялық компаниясы жұмыс істейді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>ghy148lr5f8cyk8abxd9r0f1ju2emgw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657879</id>
      <parentid>3657872</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:37:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3657879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6706" sha1="sxxvhb8j92c9opeh31z8d88gwk68qmd" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Арёгала
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Ariogala}}
 |сурет                   = Ariogala1.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Coat of arms of Ariogala.svg
 |ту                      = Ariogalos vėliava.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =16 |lat_sec =00 
  |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =29 |lon_sec =00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Ariogala
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Арёгала''' ({{lang-lt|Ariogala}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]], Расейняй староствосындағы қала.
2026 жылы Арёгала қаласының халқы 3 332 адамды құрады. Арёгала — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 64-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ariogala-11173.html|title=Население Арёгала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Расейняйден оңтүстік-шығысқа қарай 31 км жерде, Дубиса өзенінің сол жағалауында, Арегалы ​​қыратында (теңіз деңгейінен 90–100 м биіктікте) орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://turizmogidas.lt/ru/litva/aregala/|title=Арегала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Арёгала туралы 1253 жылдан бері айтылып келеді. XIII ғасырдың соңы мен XIV ғасыр аралығында Арёгала мен оның маңайындағы аумақтар Тевтон орденінің шапқыншылығына жиі ұшырап отырды; 1382 жылы олар мұндағы ағаш қамалдың өртеп жіберді. Шамамен 1416 жылы ағаштан католик шіркеуі салынды (кейіннен ол бірнеше рет қайта тұрғызылды).
1538 жылға қарай Арёгалада 36 сырахана жұмыс істеді. 1560 жылы мұнда приход мектебі ашылды. Елді мекен 1592 жылы қала мәртебесіне ие болды, ал 1792 жылы оған қалалық құқықтар мен елтаңба берілді. 1842 жылы мемлекеттік бастауыш мектеп, ал 1852 жылы приход мектебі (1863 жылға дейін жұмыс істеген) ашылды. 1847 жылы Евангелиелік лютеран шіркеуі салынды (ол 1944 жылы бұзылды). 1861 жылдан 1950 жылға дейін Арёгала аудан орталығы қызметін атқарды.

1941 жылы немістер Арёгала мен оның маңайындағы 700-ден астам тұрғынды, негізінен еврейлерді өлтірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылғы 3 тамызда Арёгала өртеніп кетті. Кеңес оккупациясы кезінде Арёгала аймағында Біріккен Кястутис округінің «Вайдотас» бөлімшесіне қарасты литвалық партизандар әрекет етті және сол жерде «Лайсвес варпас» («Бостандық қоңырауы») газеті басылып шығарылды.

1950 жылдан 1962 жылға дейін Арёгала аудан орталығы болды. 1956 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/ariogala/|title=Ариогала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Расейняй темір-бетон конструкциялары зауытының (қазіргі «Ariogala Armenobeton» компаниясы) цехы 1968 жылы құрылған. Қалада «Šatrija» тігін компаниясы мен британдық «Kamira» тоқыма компаниясының цехтары орналасқан. Сондай-ақ, мұнда «Skorgenes» кеме жөндеу зауыты мен «SSF» металлургиялық компаниясы жұмыс істейді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>sxxvhb8j92c9opeh31z8d88gwk68qmd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657882</id>
      <parentid>3657879</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:38:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3657882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6735" sha1="6hocs4kzg2qsqupjt8u9xrv8vjugph6" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Арёгала
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Ariogala}}
 |сурет                   = Ariogala1.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Coat of arms of Ariogala.svg
 |ту                      = Ariogalos vėliava.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =16 |lat_sec =00 
  |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =29 |lon_sec =00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Каунас уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Ariogala
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Арёгала''' ({{lang-lt|Ariogala}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]], Расейняй староствосындағы қала.
2026 жылы Арёгала қаласының халқы 3 332 адамды құрады. Арёгала — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 64-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ariogala-11173.html|title=Население Арёгала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Расейняйден оңтүстік-шығысқа қарай 31 км жерде, Дубиса өзенінің сол жағалауында, Арегалы ​​қыратында (теңіз деңгейінен 90–100 м биіктікте) орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://turizmogidas.lt/ru/litva/aregala/|title=Арегала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Арёгала туралы 1253 жылдан бері айтылып келеді. XIII ғасырдың соңы мен XIV ғасыр аралығында Арёгала мен оның маңайындағы аумақтар Тевтон орденінің шапқыншылығына жиі ұшырап отырды; 1382 жылы олар мұндағы ағаш қамалдың өртеп жіберді. Шамамен 1416 жылы ағаштан католик шіркеуі салынды (кейіннен ол бірнеше рет қайта тұрғызылды).
1538 жылға қарай Арёгалада 36 сырахана жұмыс істеді. 1560 жылы мұнда приход мектебі ашылды. Елді мекен 1592 жылы қала мәртебесіне ие болды, ал 1792 жылы оған қалалық құқықтар мен елтаңба берілді. 1842 жылы мемлекеттік бастауыш мектеп, ал 1852 жылы приход мектебі (1863 жылға дейін жұмыс істеген) ашылды. 1847 жылы Евангелиелік лютеран шіркеуі салынды (ол 1944 жылы бұзылды). 1861 жылдан 1950 жылға дейін Арёгала аудан орталығы қызметін атқарды.

1941 жылы немістер Арёгала мен оның маңайындағы 700-ден астам тұрғынды, негізінен еврейлерді өлтірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылғы 3 тамызда Арёгала өртеніп кетті. Кеңес оккупациясы кезінде Арёгала аймағында Біріккен Кястутис округінің «Вайдотас» бөлімшесіне қарасты литвалық партизандар әрекет етті және сол жерде «Лайсвес варпас» («Бостандық қоңырауы») газеті басылып шығарылды.

1950 жылдан 1962 жылға дейін Арёгала аудан орталығы болды. 1956 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/ariogala/|title=Ариогала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Расейняй темір-бетон конструкциялары зауытының (қазіргі «Ariogala Armenobeton» компаниясы) цехы 1968 жылы құрылған. Қалада «Šatrija» тігін компаниясы мен британдық «Kamira» тоқыма компаниясының цехтары орналасқан. Сондай-ақ, мұнда «Skorgenes» кеме жөндеу зауыты мен «SSF» металлургиялық компаниясы жұмыс істейді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>6hocs4kzg2qsqupjt8u9xrv8vjugph6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657891</id>
      <parentid>3657882</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:44:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <origin>3657891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6758" sha1="hushctygddjw4pz94lamkkrnz5ya3kt" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Арёгала
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Ariogala}}
 |сурет                   = Ariogala1.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Coat of arms of Ariogala.svg
 |ту                      = Ariogalos vėliava.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =16 |lat_sec =00 
  |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =29 |lon_sec =00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Каунас уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = (+370) 428
 |пошта индексі           = LT-60019
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Ariogala
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Арёгала''' ({{lang-lt|Ariogala}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]], Расейняй староствосындағы қала.
2026 жылы Арёгала қаласының халқы 3 332 адамды құрады. Арёгала — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 64-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ariogala-11173.html|title=Население Арёгала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Расейняйден оңтүстік-шығысқа қарай 31 км жерде, Дубиса өзенінің сол жағалауында, Арегалы ​​қыратында (теңіз деңгейінен 90–100 м биіктікте) орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://turizmogidas.lt/ru/litva/aregala/|title=Арегала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Арёгала туралы 1253 жылдан бері айтылып келеді. XIII ғасырдың соңы мен XIV ғасыр аралығында Арёгала мен оның маңайындағы аумақтар Тевтон орденінің шапқыншылығына жиі ұшырап отырды; 1382 жылы олар мұндағы ағаш қамалдың өртеп жіберді. Шамамен 1416 жылы ағаштан католик шіркеуі салынды (кейіннен ол бірнеше рет қайта тұрғызылды).
1538 жылға қарай Арёгалада 36 сырахана жұмыс істеді. 1560 жылы мұнда приход мектебі ашылды. Елді мекен 1592 жылы қала мәртебесіне ие болды, ал 1792 жылы оған қалалық құқықтар мен елтаңба берілді. 1842 жылы мемлекеттік бастауыш мектеп, ал 1852 жылы приход мектебі (1863 жылға дейін жұмыс істеген) ашылды. 1847 жылы Евангелиелік лютеран шіркеуі салынды (ол 1944 жылы бұзылды). 1861 жылдан 1950 жылға дейін Арёгала аудан орталығы қызметін атқарды.

1941 жылы немістер Арёгала мен оның маңайындағы 700-ден астам тұрғынды, негізінен еврейлерді өлтірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылғы 3 тамызда Арёгала өртеніп кетті. Кеңес оккупациясы кезінде Арёгала аймағында Біріккен Кястутис округінің «Вайдотас» бөлімшесіне қарасты литвалық партизандар әрекет етті және сол жерде «Лайсвес варпас» («Бостандық қоңырауы») газеті басылып шығарылды.

1950 жылдан 1962 жылға дейін Арёгала аудан орталығы болды. 1956 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/ariogala/|title=Ариогала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Расейняй темір-бетон конструкциялары зауытының (қазіргі «Ariogala Armenobeton» компаниясы) цехы 1968 жылы құрылған. Қалада «Šatrija» тігін компаниясы мен британдық «Kamira» тоқыма компаниясының цехтары орналасқан. Сондай-ақ, мұнда «Skorgenes» кеме жөндеу зауыты мен «SSF» металлургиялық компаниясы жұмыс істейді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>hushctygddjw4pz94lamkkrnz5ya3kt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657938</id>
      <parentid>3657891</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:18:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3657938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6767" sha1="h6kdktoof6zs769qm99n9bofur0fvk0" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Арёгала
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Ariogala}}
 |сурет                   = Ariogala1.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Coat of arms of Ariogala.svg
 |ту                      = Ariogalos vėliava.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =16 |lat_sec =00 
  |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =29 |lon_sec =00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Каунас уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 3 332
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = (+370) 428
 |пошта индексі           = LT-60019
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Ariogala
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Арёгала''' ({{lang-lt|Ariogala}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]], Расейняй староствосындағы қала.
2026 жылы Арёгала қаласының халқы 3 332 адамды құрады. Арёгала — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 64-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ariogala-11173.html|title=Население Арёгала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Расейняйден оңтүстік-шығысқа қарай 31 км жерде, Дубиса өзенінің сол жағалауында, Арегалы ​​қыратында (теңіз деңгейінен 90–100 м биіктікте) орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://turizmogidas.lt/ru/litva/aregala/|title=Арегала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Арёгала туралы 1253 жылдан бері айтылып келеді. XIII ғасырдың соңы мен XIV ғасыр аралығында Арёгала мен оның маңайындағы аумақтар Тевтон орденінің шапқыншылығына жиі ұшырап отырды; 1382 жылы олар мұндағы ағаш қамалдың өртеп жіберді. Шамамен 1416 жылы ағаштан католик шіркеуі салынды (кейіннен ол бірнеше рет қайта тұрғызылды).
1538 жылға қарай Арёгалада 36 сырахана жұмыс істеді. 1560 жылы мұнда приход мектебі ашылды. Елді мекен 1592 жылы қала мәртебесіне ие болды, ал 1792 жылы оған қалалық құқықтар мен елтаңба берілді. 1842 жылы мемлекеттік бастауыш мектеп, ал 1852 жылы приход мектебі (1863 жылға дейін жұмыс істеген) ашылды. 1847 жылы Евангелиелік лютеран шіркеуі салынды (ол 1944 жылы бұзылды). 1861 жылдан 1950 жылға дейін Арёгала аудан орталығы қызметін атқарды.

1941 жылы немістер Арёгала мен оның маңайындағы 700-ден астам тұрғынды, негізінен еврейлерді өлтірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылғы 3 тамызда Арёгала өртеніп кетті. Кеңес оккупациясы кезінде Арёгала аймағында Біріккен Кястутис округінің «Вайдотас» бөлімшесіне қарасты литвалық партизандар әрекет етті және сол жерде «Лайсвес варпас» («Бостандық қоңырауы») газеті басылып шығарылды.

1950 жылдан 1962 жылға дейін Арёгала аудан орталығы болды. 1956 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/ariogala/|title=Ариогала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Расейняй темір-бетон конструкциялары зауытының (қазіргі «Ariogala Armenobeton» компаниясы) цехы 1968 жылы құрылған. Қалада «Šatrija» тігін компаниясы мен британдық «Kamira» тоқыма компаниясының цехтары орналасқан. Сондай-ақ, мұнда «Skorgenes» кеме жөндеу зауыты мен «SSF» металлургиялық компаниясы жұмыс істейді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>h6kdktoof6zs769qm99n9bofur0fvk0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657942</id>
      <parentid>3657938</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:20:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3657942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6845" sha1="i2dse2fa77becvb6k9gdzyy2f4vyj7p" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Арёгала
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Ariogala}}
 |сурет                   = Ariogala1.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Coat of arms of Ariogala.svg
 |ту                      = Ariogalos vėliava.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =16 |lat_sec =00 
  |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =29 |lon_sec =00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Каунас уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1253 год	
 |бұрынғы атаулары        = Эйрагола
 |статус алуы             = 1956
 |жер аумағы              = 4,82	
 |биiктiктiң түрi         = 92
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = қоңыржай континенттік
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 3 332
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = (+370) 428
 |пошта индексі           = LT-60019
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Ariogala
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Арёгала''' ({{lang-lt|Ariogala}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]], Расейняй староствосындағы қала.
2026 жылы Арёгала қаласының халқы 3 332 адамды құрады. Арёгала — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 64-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ariogala-11173.html|title=Население Арёгала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Расейняйден оңтүстік-шығысқа қарай 31 км жерде, Дубиса өзенінің сол жағалауында, Арегалы ​​қыратында (теңіз деңгейінен 90–100 м биіктікте) орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://turizmogidas.lt/ru/litva/aregala/|title=Арегала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Арёгала туралы 1253 жылдан бері айтылып келеді. XIII ғасырдың соңы мен XIV ғасыр аралығында Арёгала мен оның маңайындағы аумақтар Тевтон орденінің шапқыншылығына жиі ұшырап отырды; 1382 жылы олар мұндағы ағаш қамалдың өртеп жіберді. Шамамен 1416 жылы ағаштан католик шіркеуі салынды (кейіннен ол бірнеше рет қайта тұрғызылды).
1538 жылға қарай Арёгалада 36 сырахана жұмыс істеді. 1560 жылы мұнда приход мектебі ашылды. Елді мекен 1592 жылы қала мәртебесіне ие болды, ал 1792 жылы оған қалалық құқықтар мен елтаңба берілді. 1842 жылы мемлекеттік бастауыш мектеп, ал 1852 жылы приход мектебі (1863 жылға дейін жұмыс істеген) ашылды. 1847 жылы Евангелиелік лютеран шіркеуі салынды (ол 1944 жылы бұзылды). 1861 жылдан 1950 жылға дейін Арёгала аудан орталығы қызметін атқарды.

1941 жылы немістер Арёгала мен оның маңайындағы 700-ден астам тұрғынды, негізінен еврейлерді өлтірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылғы 3 тамызда Арёгала өртеніп кетті. Кеңес оккупациясы кезінде Арёгала аймағында Біріккен Кястутис округінің «Вайдотас» бөлімшесіне қарасты литвалық партизандар әрекет етті және сол жерде «Лайсвес варпас» («Бостандық қоңырауы») газеті басылып шығарылды.

1950 жылдан 1962 жылға дейін Арёгала аудан орталығы болды. 1956 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/ariogala/|title=Ариогала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Расейняй темір-бетон конструкциялары зауытының (қазіргі «Ariogala Armenobeton» компаниясы) цехы 1968 жылы құрылған. Қалада «Šatrija» тігін компаниясы мен британдық «Kamira» тоқыма компаниясының цехтары орналасқан. Сондай-ақ, мұнда «Skorgenes» кеме жөндеу зауыты мен «SSF» металлургиялық компаниясы жұмыс істейді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>i2dse2fa77becvb6k9gdzyy2f4vyj7p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657943</id>
      <parentid>3657942</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:22:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3657943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6963" sha1="1qqdc9o3pzx29tws8pg42jrk23kh86r" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Арёгала
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Ariogala}}
 |сурет                   = Ariogala1.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Coat of arms of Ariogala.svg
 |ту                      = Ariogalos vėliava.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =16 |lat_sec =00 
  |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =29 |lon_sec =00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Каунас уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1253 год	
 |бұрынғы атаулары        = Эйрагола
 |статус алуы             = 1956
 |жер аумағы              = 4,82	
 |биiктiктiң түрi         = 92
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = қоңыржай континенттік
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 3 332
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = (+370) 428
 |пошта индексі           = LT-60019
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Ariogala
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Арёгала''' ({{lang-lt|Ariogala}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]], Расейняй староствосындағы қала.
2026 жылы Арёгала қаласының халқы 3 332 адамды құрады. Арёгала — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 64-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ariogala-11173.html|title=Население Арёгала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Расейняйден оңтүстік-шығысқа қарай 31 км жерде, Дубиса өзенінің сол жағалауында, Арегалы ​​қыратында (теңіз деңгейінен 90–100 м биіктікте) орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://turizmogidas.lt/ru/litva/aregala/|title=Арегала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Арёгала туралы 1253 жылдан бері айтылып келеді. XIII ғасырдың соңы мен XIV ғасыр аралығында Арёгала мен оның маңайындағы аумақтар Тевтон орденінің шапқыншылығына жиі ұшырап отырды; 1382 жылы олар мұндағы ағаш қамалдың өртеп жіберді. Шамамен 1416 жылы ағаштан католик шіркеуі салынды (кейіннен ол бірнеше рет қайта тұрғызылды).
1538 жылға қарай Арёгалада 36 сырахана жұмыс істеді. 1560 жылы мұнда приход мектебі ашылды. Елді мекен 1592 жылы қала мәртебесіне ие болды, ал 1792 жылы оған қалалық құқықтар мен елтаңба берілді. 1842 жылы мемлекеттік бастауыш мектеп, ал 1852 жылы приход мектебі (1863 жылға дейін жұмыс істеген) ашылды. 1847 жылы Евангелиелік лютеран шіркеуі салынды (ол 1944 жылы бұзылды). 1861 жылдан 1950 жылға дейін Арёгала аудан орталығы қызметін атқарды.

1941 жылы немістер Арёгала мен оның маңайындағы 700-ден астам тұрғынды, негізінен еврейлерді өлтірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылғы 3 тамызда Арёгала өртеніп кетті. Кеңес оккупациясы кезінде Арёгала аймағында Біріккен Кястутис округінің «Вайдотас» бөлімшесіне қарасты литвалық партизандар әрекет етті және сол жерде «Лайсвес варпас» («Бостандық қоңырауы») газеті басылып шығарылды.

1950 жылдан 1962 жылға дейін Арёгала аудан орталығы болды. 1956 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/ariogala/|title=Ариогала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Расейняй темір-бетон конструкциялары зауытының (қазіргі «Ariogala Armenobeton» компаниясы) цехы 1968 жылы құрылған. Қалада «Šatrija» тігін компаниясы мен британдық «Kamira» тоқыма компаниясының цехтары орналасқан. Сондай-ақ, мұнда «Skorgenes» кеме жөндеу зауыты мен «SSF» металлургиялық компаниясы жұмыс істейді.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Ariogala2.jpg|«Kamira» компаниясы

&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>1qqdc9o3pzx29tws8pg42jrk23kh86r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657944</id>
      <parentid>3657943</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:23:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ сурет қою</comment>
      <origin>3657944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7009" sha1="gfbevyn3d6kb4y6ywkvaelgh3lmnw71" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Арёгала
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Ariogala}}
 |сурет                   = Ariogala1.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Coat of arms of Ariogala.svg
 |ту                      = Ariogalos vėliava.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =16 |lat_sec =00 
  |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =29 |lon_sec =00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Каунас уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1253 год	
 |бұрынғы атаулары        = Эйрагола
 |статус алуы             = 1956
 |жер аумағы              = 4,82	
 |биiктiктiң түрi         = 92
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = қоңыржай континенттік
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 3 332
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = (+370) 428
 |пошта индексі           = LT-60019
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Ariogala
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Арёгала''' ({{lang-lt|Ariogala}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]], Расейняй староствосындағы қала.
2026 жылы Арёгала қаласының халқы 3 332 адамды құрады. Арёгала — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 64-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ariogala-11173.html|title=Население Арёгала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Расейняйден оңтүстік-шығысқа қарай 31 км жерде, Дубиса өзенінің сол жағалауында, Арегалы ​​қыратында (теңіз деңгейінен 90–100 м биіктікте) орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://turizmogidas.lt/ru/litva/aregala/|title=Арегала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Арёгала туралы 1253 жылдан бері айтылып келеді. XIII ғасырдың соңы мен XIV ғасыр аралығында Арёгала мен оның маңайындағы аумақтар Тевтон орденінің шапқыншылығына жиі ұшырап отырды; 1382 жылы олар мұндағы ағаш қамалдың өртеп жіберді. Шамамен 1416 жылы ағаштан католик шіркеуі салынды (кейіннен ол бірнеше рет қайта тұрғызылды).
1538 жылға қарай Арёгалада 36 сырахана жұмыс істеді. 1560 жылы мұнда приход мектебі ашылды. Елді мекен 1592 жылы қала мәртебесіне ие болды, ал 1792 жылы оған қалалық құқықтар мен елтаңба берілді. 1842 жылы мемлекеттік бастауыш мектеп, ал 1852 жылы приход мектебі (1863 жылға дейін жұмыс істеген) ашылды. 1847 жылы Евангелиелік лютеран шіркеуі салынды (ол 1944 жылы бұзылды). 1861 жылдан 1950 жылға дейін Арёгала аудан орталығы қызметін атқарды.

1941 жылы немістер Арёгала мен оның маңайындағы 700-ден астам тұрғынды, негізінен еврейлерді өлтірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылғы 3 тамызда Арёгала өртеніп кетті. Кеңес оккупациясы кезінде Арёгала аймағында Біріккен Кястутис округінің «Вайдотас» бөлімшесіне қарасты литвалық партизандар әрекет етті және сол жерде «Лайсвес варпас» («Бостандық қоңырауы») газеті басылып шығарылды.

1950 жылдан 1962 жылға дейін Арёгала аудан орталығы болды. 1956 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/ariogala/|title=Ариогала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Расейняй темір-бетон конструкциялары зауытының (қазіргі «Ariogala Armenobeton» компаниясы) цехы 1968 жылы құрылған. Қалада «Šatrija» тігін компаниясы мен британдық «Kamira» тоқыма компаниясының цехтары орналасқан. Сондай-ақ, мұнда «Skorgenes» кеме жөндеу зауыты мен «SSF» металлургиялық компаниясы жұмыс істейді.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Ariogala2.jpg|«Kamira» компаниясы
Ariogala, paštas.JPG|Пошта бөлімі

&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>gfbevyn3d6kb4y6ywkvaelgh3lmnw71</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657946</id>
      <parentid>3657944</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:24:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3657946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7047" sha1="t5qxtzryzm0d28iednq2rpq3v339zrv" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Арёгала
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Ariogala}}
 |сурет                   = Ariogala1.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Coat of arms of Ariogala.svg
 |ту                      = Ariogalos vėliava.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =16 |lat_sec =00 
  |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =29 |lon_sec =00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Каунас уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1253 год	
 |бұрынғы атаулары        = Эйрагола
 |статус алуы             = 1956
 |жер аумағы              = 4,82	
 |биiктiктiң түрi         = 92
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = қоңыржай континенттік
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 3 332
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = (+370) 428
 |пошта индексі           = LT-60019
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Ariogala
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Арёгала''' ({{lang-lt|Ariogala}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]], Расейняй староствосындағы қала.
2026 жылы Арёгала қаласының халқы 3 332 адамды құрады. Арёгала — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 64-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ariogala-11173.html|title=Население Арёгала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Расейняйден оңтүстік-шығысқа қарай 31 км жерде, Дубиса өзенінің сол жағалауында, Арегалы ​​қыратында (теңіз деңгейінен 90–100 м биіктікте) орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://turizmogidas.lt/ru/litva/aregala/|title=Арегала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Арёгала туралы 1253 жылдан бері айтылып келеді. XIII ғасырдың соңы мен XIV ғасыр аралығында Арёгала мен оның маңайындағы аумақтар Тевтон орденінің шапқыншылығына жиі ұшырап отырды; 1382 жылы олар мұндағы ағаш қамалдың өртеп жіберді. Шамамен 1416 жылы ағаштан католик шіркеуі салынды (кейіннен ол бірнеше рет қайта тұрғызылды).
1538 жылға қарай Арёгалада 36 сырахана жұмыс істеді. 1560 жылы мұнда приход мектебі ашылды. Елді мекен 1592 жылы қала мәртебесіне ие болды, ал 1792 жылы оған қалалық құқықтар мен елтаңба берілді. 1842 жылы мемлекеттік бастауыш мектеп, ал 1852 жылы приход мектебі (1863 жылға дейін жұмыс істеген) ашылды. 1847 жылы Евангелиелік лютеран шіркеуі салынды (ол 1944 жылы бұзылды). 1861 жылдан 1950 жылға дейін Арёгала аудан орталығы қызметін атқарды.

1941 жылы немістер Арёгала мен оның маңайындағы 700-ден астам тұрғынды, негізінен еврейлерді өлтірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылғы 3 тамызда Арёгала өртеніп кетті. Кеңес оккупациясы кезінде Арёгала аймағында Біріккен Кястутис округінің «Вайдотас» бөлімшесіне қарасты литвалық партизандар әрекет етті және сол жерде «Лайсвес варпас» («Бостандық қоңырауы») газеті басылып шығарылды.

1950 жылдан 1962 жылға дейін Арёгала аудан орталығы болды. 1956 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/ariogala/|title=Ариогала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Расейняй темір-бетон конструкциялары зауытының (қазіргі «Ariogala Armenobeton» компаниясы) цехы 1968 жылы құрылған. Қалада «Šatrija» тігін компаниясы мен британдық «Kamira» тоқыма компаниясының цехтары орналасқан. Сондай-ақ, мұнда «Skorgenes» кеме жөндеу зауыты мен «SSF» металлургиялық компаниясы жұмыс істейді.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Ariogala2.jpg|«Kamira» компаниясы
Ariogala, paštas.JPG|Пошта бөлімі
Ariogala, poliklinika.JPG|Емхана
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>t5qxtzryzm0d28iednq2rpq3v339zrv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657949</id>
      <parentid>3657946</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:28:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3657949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7134" sha1="kq6bzdeacj8ltr396pt8gd3f1obnx1p" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Арёгала
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Ariogala}}
 |сурет                   = Ariogala1.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Coat of arms of Ariogala.svg
 |ту                      = Ariogalos vėliava.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =16 |lat_sec =00 
  |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =29 |lon_sec =00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Каунас уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1253 год	
 |бұрынғы атаулары        = Эйрагола
 |статус алуы             = 1956
 |жер аумағы              = 4,82	
 |биiктiктiң түрi         = 92
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = қоңыржай континенттік
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 3 332
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = (+370) 428
 |пошта индексі           = LT-60019
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Ariogala
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Арёгала''' ({{lang-lt|Ariogala}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]], Расейняй староствосындағы қала.
2026 жылы Арёгала қаласының халқы 3 332 адамды құрады. Арёгала — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 64-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ariogala-11173.html|title=Население Арёгала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Расейняйден оңтүстік-шығысқа қарай 31 км жерде, Дубиса өзенінің сол жағалауында, Арегалы ​​қыратында (теңіз деңгейінен 90–100 м биіктікте) орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://turizmogidas.lt/ru/litva/aregala/|title=Арегала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Арёгала туралы 1253 жылдан бері айтылып келеді. XIII ғасырдың соңы мен XIV ғасыр аралығында Арёгала мен оның маңайындағы аумақтар Тевтон орденінің шапқыншылығына жиі ұшырап отырды; 1382 жылы олар мұндағы ағаш қамалдың өртеп жіберді. Шамамен 1416 жылы ағаштан католик шіркеуі салынды (кейіннен ол бірнеше рет қайта тұрғызылды).
1538 жылға қарай Арёгалада 36 сырахана жұмыс істеді. 1560 жылы мұнда приход мектебі ашылды. Елді мекен 1592 жылы қала мәртебесіне ие болды, ал 1792 жылы оған қалалық құқықтар мен елтаңба берілді. 1842 жылы мемлекеттік бастауыш мектеп, ал 1852 жылы приход мектебі (1863 жылға дейін жұмыс істеген) ашылды. 1847 жылы Евангелиелік лютеран шіркеуі салынды (ол 1944 жылы бұзылды). 1861 жылдан 1950 жылға дейін Арёгала аудан орталығы қызметін атқарды.

1941 жылы немістер Арёгала мен оның маңайындағы 700-ден астам тұрғынды, негізінен еврейлерді өлтірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылғы 3 тамызда Арёгала өртеніп кетті. Кеңес оккупациясы кезінде Арёгала аймағында Біріккен Кястутис округінің «Вайдотас» бөлімшесіне қарасты литвалық партизандар әрекет етті және сол жерде «Лайсвес варпас» («Бостандық қоңырауы») газеті басылып шығарылды.

1950 жылдан 1962 жылға дейін Арёгала аудан орталығы болды. 1956 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/ariogala/|title=Ариогала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Расейняй темір-бетон конструкциялары зауытының (қазіргі «Ariogala Armenobeton» компаниясы) цехы 1968 жылы құрылған. Қалада «Šatrija» тігін компаниясы мен британдық «Kamira» тоқыма компаниясының цехтары орналасқан. Сондай-ақ, мұнда «Skorgenes» кеме жөндеу зауыты мен «SSF» металлургиялық компаниясы жұмыс істейді.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Ariogala2.jpg|«Kamira» компаниясы
Ariogala, paštas.JPG|Пошта бөлімі
Ariogala, poliklinika.JPG|Емхана
1-Ariogalos bažnyčia.JPG|Архангел Михаил католик шіркеуі
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>kq6bzdeacj8ltr396pt8gd3f1obnx1p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Music Canada</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786846</id>
    <revision>
      <id>3657796</id>
      <timestamp>2026-09-20T12:48:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Ұйым   |атауы              = Music Canada   |альтернативті        = Musique Canada   |background_color      =    |атау түсі            =    |логотип              = Music Canada logo.svg   |логотип ені          =    |анықтама             = Музыкалық лицензиялау және роялти, техникалық стандарттар   |карта1              =    |карта1 ені          =    |...</comment>
      <origin>3657796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12056" sha1="1qj1pncqbo1hle2koqxxu65kp1ubhj4" xml:space="preserve">{{Ұйым
  |атауы              = Music Canada
  |альтернативті        = Musique Canada
  |background_color      = 
  |атау түсі            = 
  |логотип              = Music Canada logo.svg
  |логотип ені          = 
  |анықтама             = Музыкалық лицензиялау және роялти, техникалық стандарттар
  |карта1              = 
  |карта1 ені          = 
  |аңыз1               = 
  |карта2              = 
  |карта2 ені          = 
  |аңыз2               = 
  |мүшелік             = Канадалық музыкалық компаниялар мен лейблдер
  |орталық типі          = Штаб-пәтер
  |орталық             = [[Торонто]], [[Онтарио]]
  |орналасқан жері        = {{байрақ|Канада}} 
  |тип                 = Салалық қауымдастық
  |тілдер               = 
  |тіл                 = [[Ағылшын тілі]], [[Француз тілі]]
  |басшы мансабы1        = 
  |басшы есімі1        = 
  |басшы мансабы2        = 
  |басшы есімі2        = 
  |негізін салушы1      = 
  |құрылу оқиғалары1    = Құрылуы
  |құрылу мерзімі1      = 1963 жыл
  |негізін салушы2      = 
  |құрылу оқиғалары2    = 
  |құрылу мерзімі2      = 
  |ыдырау оқиғалары      = 
  |ыдырау уақыты        = 
  |түсыніктемелер1     = 
  |түсініктемелер2     = 
  |мекен-жай            = 
  |сайт                 = {{URL|https://musiccanada.com}}
  |ортаққор             = Music Canada
}}
'''Music Canada''' — [[Канада]]да музыка жазатын, шығаратын, өндіретін және тарататын компаниялардың мүддесін қорғау үшін 1963 жылы 9 сәуірде [[Торонто]] қаласында құрылған [[Бейкоммерциялық ұйым|бейкоммерциялық]] салалық ұйым. Сондай-ақ ол Канаданың жетекші тәуелсіз [[Дыбысжазба лейблі|дыбыс жазу лейбл]]дері мен дистрибьюторларына қолдау көрсетіп, түрлі артықшылықтар ұсынады. Бұл ұйым 1972 жылға дейін '''Canadian Record Manufacturer's Association''' ({{lang-fr|Association canadienne des fabricants de disques}}), ал 2011 жылға дейін '''Canadian Recording Industry Association''' (CRIA) ({{lang-fr|Association de l'industrie canadienne de l'enregistrement}}) деп аталған.

== Тарихы ==
Бастапқыда 10 мүшеден тұратын Канадалық дыбыс жазу өндірушілері қауымдастығы (Canadian Record Manufacturer's Association) болып құрылған бұл ұйым 1972 жылы атауын Canadian Recording Industry Association (CRIA) деп өзгертіп, мүшелікке дыбыс индустриясының басқа да компанияларын қабылдай бастады.&lt;ref name=&quot;tce&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&amp;Params=U1ARTU0000587|title=Canadian Recording Industry Association|publisher=The Canadian Encyclopedia|access-date=December 8, 2009|archive-date=October 9, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121009230723/http://thecanadianencyclopedia.com/articles/emc/canadian-recording-industry-associationlassociation-de-lindustrie-canadienne-de-lenregistrement|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2006 жылы бірқатар шағын лейблдер ұйым өз мүдделерін қорғамай жатыр деп шағымданып, мүшеліктен шығып кетті.&lt;ref name=&quot;Inc.2006&quot;&gt;{{cite magazine|author=Larry LeBlanc|title=Indie Revolt Up North|magazine=Billboard|url=https://books.google.com/books?id=USkEAAAAMBAJ&amp;pg=PA18|date=29 April 2006|publisher=Nielsen Business Media, Inc.|pages=18–|issn=0006-2510}}&lt;/ref&gt; 2011 жылы 7 шілдеде CRIA өз атауын Music Canada деп өзгертіп, жетекші тәуелсіз лейблдер мен дистрибьюторларға арнайы жеңілдіктер мен артықшылықтар ұсына бастады.&lt;ref name=&quot;Music Canada is born&quot;&gt;{{cite magazine|url=http://www.billboard.biz/bbbiz/industry/global/canadian-recording-industry-association-1005268822.story|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711125911/http://www.billboard.biz/bbbiz/industry/global/canadian-recording-industry-association-1005268822.story|url-status=dead|archive-date=11 July 2011|title=Canadian Recording Industry Association Changes Name|magazine=Billboard|access-date=July 10, 2011}}&lt;/ref&gt;

== Сертификаттау марапаттары ==
[[Сурет:The Last Waltz CRIA gold certification.jpg|thumb|«The Last Waltz» (1978) альбомына берілген алтын диск]]

=== Альбомдар ===
{|class=wikitable
! Сертификат
! 2008 жылғы 1 мамырға дейін шыққандар&lt;ref name=&quot;Certification levels&quot;&gt;{{cite web | url = https://musiccanada.com/certification/ | title = Certification Definitions | publisher = Music Canada | author = Music Canada | access-date = 2015-10-11}}&lt;/ref&gt;
! 2008 жылғы 1 мамырдан кейін шыққандар&lt;ref name=&quot;Certification levels&quot;/&gt;
|-
|- bgcolor=&quot;#F0FFF0&quot;
| Алтын
| 50,000
| 40,000
|-
|- bgcolor=&quot;#F0FFF0&quot;
| Платиналы
| 100,000
| 80,000
|-
|- bgcolor=&quot;#F0FFF0&quot;
| Гауһар
| 1,000,000
| 800,000
|-
|}

=== Синглдер ===
2016 жылғы 12 қыркүйекке дейін Music Canada ұйымында физикалық синглдер мен цифрлық жүктемелер үшін әртүрлі сертификаттау деңгейлері болды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Certification Definitions|archive-url=https://web.archive.org/web/20160723110958/http://musiccanada.com/certification/|archive-date=July 23, 2016|url=https://musiccanada.com/certification|access-date=30 September 2017|date=23 July 2016}}&lt;/ref&gt; Сол күні цифрлық жүктемелерге арналған марапат түрі жойылып, синглдер марапаты цифрлық жүктемелер мен физикалық синглдердің сатылымдарын біріктірді. Оған сондай-ақ стримингтер де кіреді: жазылым қызметіндегі 150 сұраныс бойынша аудио стриминг сертификаттау үшін 1 бірлікке теңестіріледі.&lt;ref name=&quot;Certification levels&quot;/&gt;
{|class=wikitable
! Сертификат
! 2016 жылғы 12 қыркүйектен кейінгі сертификаттаулар
|- bgcolor=&quot;#F0FFF0&quot;
| Алтын
| 40,000
|- bgcolor=&quot;#F0FFF0&quot;
| Платиналы
| 80,000
|- bgcolor=&quot;#F0FFF0&quot;
| Гауһар
| 800,000
|}

==== 2016 жылғы қыркүйекке дейінгі сертификаттаулар ====
{|class=wikitable
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | Физикалық синглдер
|-
! Сертификат
! 1982 жылғы &lt;br/&gt; 1 ақпанға дейін&lt;ref name=&quot;Singles Certification levels before February 1, 1982&quot;&gt;{{cite book | url = https://books.google.com/books?id=2yQEAAAAMBAJ&amp;pg=PA56| title =CRIA Reports 46% Rise for Disk Certifications | publisher = [[Billboard]] |date=1982-02-27|  access-date = 2011-07-24}}&lt;/ref&gt;
! 2002 жылғы &lt;br/&gt; қыркүйекке дейін&lt;ref name=&quot;Singles Certification levels before February 1, 1982&quot;/&gt;
! 2002 жылғы &lt;br/&gt; қыркүйектен кейін{{Ref label|note_a1|A|}}
|-
|- bgcolor=&quot;#F0FFF0&quot;
| Алтын
| 75,000
| 50,000
| 5,000
|-
|- bgcolor=&quot;#F0FFF0&quot;
| Платиналы
| 150,000
| 100,000
| 10,000
|-
|- bgcolor=&quot;#F0FFF0&quot;
| Гауһар
| 1,500,000
| 1,000,000
| 100,000
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | Цифрлық жүктемелер
|-
! Сертификат
! 2007 жылғы 1 қаңтарға дейін{{Ref label|note_b1|B|}}&lt;ref name=&quot;Original levels of Digital Downloads before January 1, 2007&quot;&gt;{{cite web| url =http://www.cria.ca/gold/0806_g.php| title =Gold &amp; Platinum Certifications: March - August 2006| publisher =CRIA| access-date =2012-06-24| url-status =dead| archive-url =https://web.archive.org/web/20101019181724/http://cria.ca/gold/0806_g.php| archive-date =2010-10-19}}&lt;/ref&gt;
! 2010 жылғы сәуірге дейін{{Ref label|note_c1|C|}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cria.ca/gold/0410_g.php |title=CRIA Gold Platinum Certifications (April 2010) |publisher=CRIA |access-date=2015-12-26 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029224648/http://www.cria.ca/gold/0410_g.php |archive-date=October 29, 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;What is Gold Platinum Certification?&quot;&gt;{{cite web |url=https://musiccanada.com/gold-platinum/faq/#what|title=What is Gold Platinum Certification?|publisher=Music Canada|access-date=2015-12-26}}&lt;/ref&gt;
! 2010 жылғы 1 мамырдан кейін&lt;ref name=&quot;What is Gold Platinum Certification?&quot;/&gt;&lt;br&gt; {{nobold|(2016 ж. 12 қыркүйекте жойылды)}}
|-
|- bgcolor=&quot;#F0FFF0&quot;
| Алтын
| 10,000
| 20,000
| 40,000
|-
|- bgcolor=&quot;#F0FFF0&quot;
| Платиналы
| 20,000
| 40,000
| 80,000
|-
|- bgcolor=&quot;#F0FFF0&quot;
| Гауһар
| 200,000
| 400,000
| 800,000
|-
|}

* CRIA / Music Canada ұйымы цифрлық жүктеме түріндегі синглдерге (және 2016 жылғы 12 қыркүйектен бастап кез келген синглдерге) ең соңғы сертификаттау деңгейлерін қолданады, тіпті бұл туындылар CRIA-да төменірек сертификаттау деңгейлері болған кезеңде шыққан болса да. Мұның бір мысалы — 2009 жылдың қаңтарында цифрлық жүктеме деңгейлері Алтын үшін 10,000 және Платиналы үшін 20,000 болып тұрған кезде шыққан, [[Flo Rida]] feat. [[Kesha]] орындауындағы «[[Right Round]]» синглы. CRIA (қазіргі Music Canada) 240,000 бірлік сатылым үшін ең соңғы деңгейлерді қолдана отырып, оған 2010 жылдың қазан айында үш мәрте Платиналы сертификат берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cria.ca/gold/1010_g.php |title=Gold &amp; Platinum Certifications: October 2010 |publisher=CRIA |access-date=2014-10-12 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029215339/http://www.cria.ca/gold/1010_g.php |archive-date=October 29, 2013 }}&lt;/ref&gt;

=== Рингтон және музыкалық DVD ===
Рингтон (синглдер) және музыкалық DVD сертификаттаулары 2021 жылғы 1 сәуірде қолданыстан шығарылды.&lt;ref name=&quot;Certification levels&quot;/&gt; 

{|class=wikitable
! Сертификат
! Барлық рингтон релиздері үшін&lt;ref name=&quot;Certification levels&quot;/&gt;
! Барлық бейне релиздері үшін&lt;ref name=&quot;Certification levels&quot;/&gt;
|-
|- bgcolor=&quot;#F0FFF0&quot;
| Алтын
| 20,000
| 5,000
|-
|- bgcolor=&quot;#F0FFF0&quot;
| Платиналы
| 40,000
| 10,000
|-
|- bgcolor=&quot;#F0FFF0&quot;
| Гауһар
| 400,000
| 100,000
|-
|}


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Музыкалық туындыларды сертификаттау}}
{{Музыкалық чарттар}}

[[Санат:1964 жылы құрылған компаниялар]]
[[Санат:Музыкалық индустрия қауымдастықтары]]</text>
      <sha1>1qj1pncqbo1hle2koqxxu65kp1ubhj4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658030</id>
      <parentid>3657796</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:33:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3658030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12086" sha1="8ytn24l3jr4v2sgbuklphoxb1ax65cp" xml:space="preserve">{{Ұйым
  |атауы              = Music Canada
  |альтернативті        = Musique Canada
  |background_color      = 
  |атау түсі            = 
  |логотип              = Music Canada logo.svg
  |логотип ені          = 
  |анықтама             = музыкалық лицензиялау және роялти, техникалық стандарттар
  |карта1              = 
  |карта1 ені          = 
  |аңыз1               = 
  |карта2              = 
  |карта2 ені          = 
  |аңыз2               = 
  |мүшелік             = Канадалық музыкалық компаниялар мен лейблдер
  |орталық типі          = Штаб-пәтер
  |орталық             = [[Торонто]], [[Онтарио]]
  |орналасқан жері        = {{байрақ|Канада}} 
  |тип                 = салалық қауымдастық
  |тілдер               = 
  |тіл                 = [[ағылшын тілі|ағылшын]], [[француз тілі|француз]]
  |басшы мансабы1        = 
  |басшы есімі1        = 
  |басшы мансабы2        = 
  |басшы есімі2        = 
  |негізін салушы1      = 
  |құрылу оқиғалары1    = Құрылуы
  |құрылу мерзімі1      = 1963 жыл
  |негізін салушы2      = 
  |құрылу оқиғалары2    = 
  |құрылу мерзімі2      = 
  |ыдырау оқиғалары      = 
  |ыдырау уақыты        = 
  |түсыніктемелер1     = 
  |түсініктемелер2     = 
  |мекен-жай            = 
  |сайт                 = {{URL|https://musiccanada.com}}
  |ортаққор             = Music Canada
}}
'''Music Canada''' — [[Канада]]да музыка жазатын, шығаратын, өндіретін және тарататын компаниялардың мүддесін қорғау үшін 1963 жылы 9 сәуірде [[Торонто]] қаласында құрылған [[Бейкоммерциялық ұйым|бейкоммерциялық]] салалық ұйым. Сондай-ақ ол Канаданың жетекші тәуелсіз [[Дыбысжазба лейблі|дыбыс жазу лейбл]]дері мен дистрибьюторларына қолдау көрсетіп, түрлі артықшылықтар ұсынады. Бұл ұйым 1972 жылға дейін '''Canadian Record Manufacturer's Association''' ({{lang-fr|Association canadienne des fabricants de disques}}), ал 2011 жылға дейін '''Canadian Recording Industry Association''' (CRIA) ({{lang-fr|Association de l'industrie canadienne de l'enregistrement}}) деп аталған.

== Тарихы ==
Бастапқыда 10 мүшеден тұратын Канадалық дыбыс жазу өндірушілері қауымдастығы (Canadian Record Manufacturer's Association) болып құрылған бұл ұйым 1972 жылы атауын Canadian Recording Industry Association (CRIA) деп өзгертіп, мүшелікке дыбыс индустриясының басқа да компанияларын қабылдай бастады.&lt;ref name=&quot;tce&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&amp;Params=U1ARTU0000587|title=Canadian Recording Industry Association|publisher=The Canadian Encyclopedia|access-date=December 8, 2009|archive-date=October 9, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121009230723/http://thecanadianencyclopedia.com/articles/emc/canadian-recording-industry-associationlassociation-de-lindustrie-canadienne-de-lenregistrement|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2006 жылы бірқатар шағын лейблдер ұйым өз мүдделерін қорғамай жатыр деп шағымданып, мүшеліктен шығып кетті.&lt;ref name=&quot;Inc.2006&quot;&gt;{{cite magazine|author=Larry LeBlanc|title=Indie Revolt Up North|magazine=Billboard|url=https://books.google.com/books?id=USkEAAAAMBAJ&amp;pg=PA18|date=29 April 2006|publisher=Nielsen Business Media, Inc.|pages=18–|issn=0006-2510}}&lt;/ref&gt; 2011 жылы 7 шілдеде CRIA өз атауын Music Canada деп өзгертіп, жетекші тәуелсіз лейблдер мен дистрибьюторларға арнайы жеңілдіктер мен артықшылықтар ұсына бастады.&lt;ref name=&quot;Music Canada is born&quot;&gt;{{cite magazine|url=http://www.billboard.biz/bbbiz/industry/global/canadian-recording-industry-association-1005268822.story|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711125911/http://www.billboard.biz/bbbiz/industry/global/canadian-recording-industry-association-1005268822.story|url-status=dead|archive-date=11 July 2011|title=Canadian Recording Industry Association Changes Name|magazine=Billboard|access-date=July 10, 2011}}&lt;/ref&gt;

== Сертификаттау марапаттары ==
[[Сурет:The Last Waltz CRIA gold certification.jpg|thumb|«The Last Waltz» (1978) альбомына берілген алтын диск]]

=== Альбомдар ===
{|class=wikitable
! Сертификат
! 2008 жылғы 1 мамырға дейін шыққандар&lt;ref name=&quot;Certification levels&quot;&gt;{{cite web | url = https://musiccanada.com/certification/ | title = Certification Definitions | publisher = Music Canada | author = Music Canada | access-date = 2015-10-11}}&lt;/ref&gt;
! 2008 жылғы 1 мамырдан кейін шыққандар&lt;ref name=&quot;Certification levels&quot;/&gt;
|-
|- bgcolor=&quot;#F0FFF0&quot;
| Алтын
| 50,000
| 40,000
|-
|- bgcolor=&quot;#F0FFF0&quot;
| Платиналы
| 100,000
| 80,000
|-
|- bgcolor=&quot;#F0FFF0&quot;
| Гауһар
| 1,000,000
| 800,000
|-
|}

=== Синглдер ===
2016 жылғы 12 қыркүйекке дейін Music Canada ұйымында физикалық синглдер мен цифрлық жүктемелер үшін әртүрлі сертификаттау деңгейлері болды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Certification Definitions|archive-url=https://web.archive.org/web/20160723110958/http://musiccanada.com/certification/|archive-date=July 23, 2016|url=https://musiccanada.com/certification|access-date=30 September 2017|date=23 July 2016}}&lt;/ref&gt; Сол күні цифрлық жүктемелерге арналған марапат түрі жойылып, синглдер марапаты цифрлық жүктемелер мен физикалық синглдердің сатылымдарын біріктірді. Оған сондай-ақ стримингтер де кіреді: жазылым қызметіндегі 150 сұраныс бойынша аудио стриминг сертификаттау үшін 1 бірлікке теңестіріледі.&lt;ref name=&quot;Certification levels&quot;/&gt;
{|class=wikitable
! Сертификат
! 2016 жылғы 12 қыркүйектен кейінгі сертификаттаулар
|- bgcolor=&quot;#F0FFF0&quot;
| Алтын
| 40,000
|- bgcolor=&quot;#F0FFF0&quot;
| Платиналы
| 80,000
|- bgcolor=&quot;#F0FFF0&quot;
| Гауһар
| 800,000
|}

==== 2016 жылғы қыркүйекке дейінгі сертификаттаулар ====
{|class=wikitable
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | Физикалық синглдер
|-
! Сертификат
! 1982 жылғы &lt;br/&gt; 1 ақпанға дейін&lt;ref name=&quot;Singles Certification levels before February 1, 1982&quot;&gt;{{cite book | url = https://books.google.com/books?id=2yQEAAAAMBAJ&amp;pg=PA56| title =CRIA Reports 46% Rise for Disk Certifications | publisher = [[Billboard]] |date=1982-02-27|  access-date = 2011-07-24}}&lt;/ref&gt;
! 2002 жылғы &lt;br/&gt; қыркүйекке дейін&lt;ref name=&quot;Singles Certification levels before February 1, 1982&quot;/&gt;
! 2002 жылғы &lt;br/&gt; қыркүйектен кейін{{Ref label|note_a1|A|}}
|-
|- bgcolor=&quot;#F0FFF0&quot;
| Алтын
| 75,000
| 50,000
| 5,000
|-
|- bgcolor=&quot;#F0FFF0&quot;
| Платиналы
| 150,000
| 100,000
| 10,000
|-
|- bgcolor=&quot;#F0FFF0&quot;
| Гауһар
| 1,500,000
| 1,000,000
| 100,000
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | Цифрлық жүктемелер
|-
! Сертификат
! 2007 жылғы 1 қаңтарға дейін{{Ref label|note_b1|B|}}&lt;ref name=&quot;Original levels of Digital Downloads before January 1, 2007&quot;&gt;{{cite web| url =http://www.cria.ca/gold/0806_g.php| title =Gold &amp; Platinum Certifications: March - August 2006| publisher =CRIA| access-date =2012-06-24| url-status =dead| archive-url =https://web.archive.org/web/20101019181724/http://cria.ca/gold/0806_g.php| archive-date =2010-10-19}}&lt;/ref&gt;
! 2010 жылғы сәуірге дейін{{Ref label|note_c1|C|}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cria.ca/gold/0410_g.php |title=CRIA Gold Platinum Certifications (April 2010) |publisher=CRIA |access-date=2015-12-26 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029224648/http://www.cria.ca/gold/0410_g.php |archive-date=October 29, 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;What is Gold Platinum Certification?&quot;&gt;{{cite web |url=https://musiccanada.com/gold-platinum/faq/#what|title=What is Gold Platinum Certification?|publisher=Music Canada|access-date=2015-12-26}}&lt;/ref&gt;
! 2010 жылғы 1 мамырдан кейін&lt;ref name=&quot;What is Gold Platinum Certification?&quot;/&gt;&lt;br&gt; {{nobold|(2016 ж. 12 қыркүйекте жойылды)}}
|-
|- bgcolor=&quot;#F0FFF0&quot;
| Алтын
| 10,000
| 20,000
| 40,000
|-
|- bgcolor=&quot;#F0FFF0&quot;
| Платиналы
| 20,000
| 40,000
| 80,000
|-
|- bgcolor=&quot;#F0FFF0&quot;
| Гауһар
| 200,000
| 400,000
| 800,000
|-
|}

* CRIA / Music Canada ұйымы цифрлық жүктеме түріндегі синглдерге (және 2016 жылғы 12 қыркүйектен бастап кез келген синглдерге) ең соңғы сертификаттау деңгейлерін қолданады, тіпті бұл туындылар CRIA-да төменірек сертификаттау деңгейлері болған кезеңде шыққан болса да. Мұның бір мысалы — 2009 жылдың қаңтарында цифрлық жүктеме деңгейлері Алтын үшін 10,000 және Платиналы үшін 20,000 болып тұрған кезде шыққан, [[Flo Rida]] feat. [[Kesha]] орындауындағы «[[Right Round]]» синглы. CRIA (қазіргі Music Canada) 240,000 бірлік сатылым үшін ең соңғы деңгейлерді қолдана отырып, оған 2010 жылдың қазан айында үш мәрте Платиналы сертификат берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cria.ca/gold/1010_g.php |title=Gold &amp; Platinum Certifications: October 2010 |publisher=CRIA |access-date=2014-10-12 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029215339/http://www.cria.ca/gold/1010_g.php |archive-date=October 29, 2013 }}&lt;/ref&gt;

=== Рингтон және музыкалық DVD ===
Рингтон (синглдер) және музыкалық DVD сертификаттаулары 2021 жылғы 1 сәуірде қолданыстан шығарылды.&lt;ref name=&quot;Certification levels&quot;/&gt; 

{|class=wikitable
! Сертификат
! Барлық рингтон релиздері үшін&lt;ref name=&quot;Certification levels&quot;/&gt;
! Барлық бейне релиздері үшін&lt;ref name=&quot;Certification levels&quot;/&gt;
|-
|- bgcolor=&quot;#F0FFF0&quot;
| Алтын
| 20,000
| 5,000
|-
|- bgcolor=&quot;#F0FFF0&quot;
| Платиналы
| 40,000
| 10,000
|-
|- bgcolor=&quot;#F0FFF0&quot;
| Гауһар
| 400,000
| 100,000
|-
|}


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Музыкалық туындыларды сертификаттау}}
{{Музыкалық чарттар}}

[[Санат:1964 жылы құрылған компаниялар]]
[[Санат:Музыкалық индустрия қауымдастықтары]]</text>
      <sha1>8ytn24l3jr4v2sgbuklphoxb1ax65cp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kesha</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786847</id>
    <redirect title="Кеша" />
    <revision>
      <id>3657798</id>
      <timestamp>2026-09-20T12:49:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Кеша]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3657798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="t5phy1f90tisnwtmlx1m7epu28pbl7b" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Кеша]]</text>
      <sha1>t5phy1f90tisnwtmlx1m7epu28pbl7b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Canadian Recording Industry Association</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786848</id>
    <redirect title="Music Canada" />
    <revision>
      <id>3657800</id>
      <timestamp>2026-09-20T12:51:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Music Canada]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3657800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="5wys0ae86vi4o3ova71c995brdhsziv" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Music Canada]]</text>
      <sha1>5wys0ae86vi4o3ova71c995brdhsziv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жапония дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786849</id>
    <revision>
      <id>3657809</id>
      <timestamp>2026-09-20T13:11:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Ұйым   |атауы              = Жапония дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы   |альтернативті        = Recording Industry Association of Japan&lt;br&gt;''Nihon Rekōdo Kyōkai''   |background_color      =    |атау түсі            =    |логотип              = Recording Industry Association of Japan logo.svg   |логотип ені          =    |анықтама             = Техникалық...</comment>
      <origin>3657809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12917" sha1="2lvjk2baudiqrenrda1x3rbpslckdvs" xml:space="preserve">{{Ұйым
  |атауы              = Жапония дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы
  |альтернативті        = Recording Industry Association of Japan&lt;br&gt;''Nihon Rekōdo Kyōkai''
  |background_color      = 
  |атау түсі            = 
  |логотип              = Recording Industry Association of Japan logo.svg
  |логотип ені          = 
  |анықтама             = Техникалық стандарттар, лицензиялау және роялти
  |карта1               = 
  |карта1 ені          = 
  |аңыз1               = 
  |карта2               = 
  |карта2 ені          = 
  |аңыз2               = 
  |мүшелік              = 19 негізгі мүше, 15 қауымдастырылған мүше және 24 қолдаушы мүше (2009 жылғы тамыздағы жағдай бойынша)
  |орталық типі         = Штаб-пәтер
  |орталық             =  [[Минато (Токио)|Минато]], [[Токио]]
  |орналасқан жері        = {{байрақ|Жапония}} 
  |тип                = Салалық қауымдастық
  |тілдер               = 
  |тіл                  = [[Жапон тілі]]
  |басшы мансабы1        = Төраға және бас атқарушы директор (CEO)
  |басшы есімі1         = Хирофуми Сигэмура
  |басшы мансабы2        = Аға басқарушы директор және операциялық директор (COO)
  |басшы есімі2         = Йоичиро Хата
  |негізін салушы1      = 
  |құрылу оқиғалары1    = Құрылуы
  |құрылу мерзімі1      = 1942
  |негізін салушы2      = 
  |құрылу оқиғалары2    = 
  |құрылу мерзімі2      = 
  |ыдырау оқиғалары     = 
  |ыдырау уақыты        = 
  |түсініктемелер1      = 
  |түсініктемелер2      = 
  |мекен-жай            = 
  |сайт                = {{URL|http://www.riaj.or.jp/e/}}
  |ортаққор             = Recording Industry Association of Japan
}}
'''Жапония дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы''' ({{lang-ja|日本レコード協会}}, Нихон Рекодо Кёкай) немесе қысқ. '''RIAJ''' ({{lang-en|Recording Industry Association of Japan}}) — музыка индустриясына қатысы бар [[Жапония|жапон]]дық корпорациялардан құралған салалық сауда тобы. Ол 1942 жылы Жапония фонограмма жазу мәдениеті қауымдастығы болып құрылып, 1969 жылы қазіргі атауын қабылдады.

RIAJ қызметіне музыка сатылымын насихаттау, [[авторлық құқық]] заңдарын сақтауды қамтамасыз ету және жапондық музыка индустриясына қатысты зерттеулер жүргізу кіреді. Ол жыл сайынғы музыка сатылымдарының статистикалық қорытындысы болып табылатын RIAJ Year Book кітабын жариялайды және басқа да әртүрлі деректерді тарады.

Штаб-пәтері [[Токио]] қаласының [[Минато]] ауданында орналасқан RIAJ жиырма мүше компаниядан және азғана қауымдастырылған әрі қолдаушы мүшелерден тұрады; мүше компаниялардың кейбірі басқа елдерде орналасқан ұлттық корпорациялардың жапондық филиалдары болып табылады.

Бұл қауымдастық Жапониядағы [[Музыкалық туындыларды сертификаттау|алтын және платина сертификатталған]] альбомдар мен синглдерге марапат беруге жауапты.

== RIAJ сертификаттауы ==
1989 жылы Жапонияның дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы (RIAJ) [[музыкалық туындыларды сертификаттау]] жүйесін енгізді. Бұл марапаттар лейблдер ұсынған компакт-дискілер немесе аудиокассеталардың тарату көрсеткіштері негізінде беріледі. Негізінен бұл критерийлер тек 1989 жылғы 21 қаңтардан кейін шыққан шығарылымдарға қолданылады.

=== Сертификаттау марапаттары ===
Қазіргі уақытта синглдер, альбомдар және цифрлық жүктеме синглдері сияқты барлық музыкалық сатылымдар бірдей критерийлер бойынша бағаланады. Көптеген елдерден айырмашылығы, ең жоғары сертификат «Million» (Миллион) деп аталады.

{|class=wikitable
!colspan=&quot;6&quot; |Марапаттар бойынша шекті көрсеткіштер
|-
! Алтын
! Платиналы
! 2× Платиналы
! 3× Платиналы
! Миллион
! Көпмиллиондық
|-
|align=&quot;center&quot; width=&quot;80&quot;|100,000
|align=&quot;center&quot; width=&quot;80&quot;|250,000
|align=&quot;center&quot; width=&quot;80&quot;|500,000
|align=&quot;center&quot; width=&quot;80&quot;|750,000
|align=&quot;center&quot; width=&quot;80&quot;|1,000,000
|align=&quot;center&quot; width=&quot;80&quot;|2,000,000+
|}

==== Ескі критерийлер (2003 жылдың маусымына дейін) ====
2003 жылы шілдеде критерийлер біріктіріліп, музыкалық бейнематериалдар санаты енгізілгенге дейін сертификаттау үшін бөлек шкала қолданылған.&lt;ref name=&quot;riaj0308&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.riaj.or.jp/issue/record/2003/200308.pdf|title=The Record - August 2003 - Page 15|publisher=Recording Industry Association of Japan|access-date=2010-12-23|language=ja|archive-date=2010-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20101223022246/http://riaj.or.jp/issue/record/2003/200308.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

{|class=wikitable
! rowspan=&quot;2&quot; | Форматы
! rowspan=&quot;2&quot; | Түрі
! colspan=&quot;7&quot; | Марапаттар бойынша шекті көрсеткіштер&lt;ref name=&quot;riaj0308&quot; /&gt;
|-
! Алтын
! Платиналы
! 2× Платиналы
! Миллион
! 3× Платиналы
! 4× Платиналы
|-
|bgcolor=&quot;#B0E0E6&quot; rowspan=&quot;2&quot;|'''Альбомдар'''
|bgcolor=&quot;F8F8FF&quot;|Отандық
|align=&quot;center&quot;|200,000
|align=&quot;center&quot;|400,000
|align=&quot;center&quot;|800,000
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;4&quot;|1,000,000
|align=&quot;center&quot;|1,200,000
|align=&quot;center&quot;|1,600,000
|-
|bgcolor=&quot;F5F5F5&quot;|Халықаралық
|align=&quot;center&quot;|100,000
|align=&quot;center&quot;|200,000
|align=&quot;center&quot;|400,000
|align=&quot;center&quot;|600,000
|align=&quot;center&quot;|800,000
|-
|bgcolor=&quot;#ADD8E6&quot; rowspan=&quot;2&quot;|'''Синглдер'''
|bgcolor=&quot;F8F8FF&quot;|Отандық
|align=&quot;center&quot;|200,000
|align=&quot;center&quot;|400,000
|align=&quot;center&quot;|800,000
|align=&quot;center&quot;|1,200,000
|align=&quot;center&quot;|1,600,000
|-
|bgcolor=&quot;F5F5F5&quot;|Халықаралық
|align=&quot;center&quot;|50,000
|align=&quot;center&quot;|100,000
|align=&quot;center&quot;|200,000
|align=&quot;center&quot;|300,000
|align=&quot;center&quot;|400,000
|-
|}

=== Цифрлық сертификаттаулар ===

Цифрлық форматта шығарылған әндер мен альбомдарды сертификаттау 2006 жылғы 20 қыркүйекте басталып, 2000 жылдардың басынан бері жиналған жүктеу деректерін пайдаланды. 2006 жылдан 2013 жылға дейін сертификаттаудың үш санаты болды: {{nihongo|''Chaku-uta''|着うた（R）||«Рингтон»}}, {{nihongo|''Chaku-uta Full''|着うたフル（R）||«Толық форматтағы рингтон»}} (яғни ұялы телефонға жүктеу) және [[iTunes]] сияқты қызметтерден сатып алынған әндерге арналған {{nihongo|''PC Haishin''|PC配信||«ДК жүктемесі»}} санаттары. 2014 жылы 28 ақпанда Chaku-uta Full және ДК санаттары біріктіріліп, {{nihongo|''Single Track''|シングルトラック}} (Сингл трек) санаттары құрылды.&lt;ref name=&quot;riajdigital&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.riaj.or.jp/data/others/chart/ | title=Digital Music Certification Criteria | publisher=Recording Industry Association of Japan | language=ja | date=2014-02-28 | access-date=2014-03-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140306080245/http://www.riaj.or.jp/data/others/chart/ | archive-date=2014-03-06 }}&lt;/ref&gt;

Цифрлық альбомдарды сертификаттауға болатынымен, RIAJ бұл марапатты бере бастағалы бері тек бірнеше альбом ғана бұл сертификатты алды. Олардың қатарында 2011 жылғы [[Songs for Japan]] қайырымдылық альбомы&lt;ref name=&quot;RIAJ-may2011digi&quot;&gt;{{cite web|title=Record Association Investigation: May Digital Music Download Certifications|url=http://www.riaj.or.jp/data/others/chart/w110620.html|work=[[RIAJ]]|language=ja|date=2011-06-20|access-date=2014-02-04|archive-date=2013-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130915123442/http://www.riaj.or.jp/data/others/chart/w110620.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; мен [[Утада Хикарудың]] алтыншы студиялық альбомы [[Fantôme (album)|Fantôme]] бар. 2021 жылы [[Хамасаки Аюмидің]] [[A Complete: All Singles]] (2008) жинағы 2000 жылдары шығарылып, цифрлық сертификат алған алғашқы альбом болды.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; | Форматы
! colspan=&quot;6&quot; | Марапаттар бойынша шекті көрсеткіштер&lt;ref name=&quot;riajdigital&quot;/&gt;
|-
! Алтын
! Платиналы
! 2× Платиналы
! 3× Платиналы
! Миллион
|-
| bgcolor=&quot;#B0E0E6&quot; | '''Chaku-uta (R)'''
! colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; {{n/a|}}
| rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; | 500,000
| rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; | 750,000
| rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; | 1,000,000
|-
| bgcolor=&quot;#ADD8E6&quot; | '''Сингл трек (Single Track)'''
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | 100,000
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | 250,000
|-
| bgcolor=&quot;#B0E0E6&quot; | '''Альбом'''
|}

=== Стриминг (Тек стриминг) ===
2020 жылдың сәуірінен бастап&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.riaj.or.jp/f/data/cert/st.html| title=Streaming Certification | publisher=Recording Industry Association of Japan | language=ja | access-date=2020-06-26 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20200606175428/https://www.riaj.or.jp/f/data/cert/st.html | archive-date=2020-06-06}}&lt;/ref&gt; RIAJ физикалық жеткізілімдер мен цифрлық жүктемелер сияқты әндерді стриминг арқылы да сертификаттай бастады.

Стримингтердің тыңдалым саны басқа форматтарға қарағанда әлдеқайда жоғары болатындықтан, стриминг сертификаттарының өз деңгейлері бар.

{|class=wikitable
!colspan=&quot;6&quot; |Марапаттар бойынша шекті көрсеткіштер&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Recording Industry Association of Japan |title=2026年1月度ストリーミング認定～Official髭男dism「Cry Baby」がダイヤモンド認定! |url=https://prtimes.jp/main/html/rd/p/000000650.000010908.html |access-date=2026-02-28 |work=[[PR Times]] |date=2026-02-28 |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
! Платиналы
! 2× Платиналы
! 3× Платиналы
! Гауһар (Diamond)
! 2× Гауһар
|-
|align=&quot;center&quot; width=&quot;80&quot;|100,000,000
|align=&quot;center&quot; width=&quot;80&quot;|200,000,000
|align=&quot;center&quot; width=&quot;80&quot;|300,000,000
|align=&quot;center&quot; width=&quot;80&quot;|500,000,000
|align=&quot;center&quot; width=&quot;80&quot;|1,000,000,000
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Музыкалық туындыларды сертификаттау}}

[[Санат:1942 жылы құрылған компаниялар]]
[[Санат:Музыкалық индустрия қауымдастықтары]]</text>
      <sha1>2lvjk2baudiqrenrda1x3rbpslckdvs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657815</id>
      <parentid>3657809</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T13:15:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3657815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12905" sha1="g8tor2x683nuckho1simmmhjj7e52bj" xml:space="preserve">{{Ұйым
  |атауы              = Жапония дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы
  |альтернативті        = Recording Industry Association of Japan&lt;br&gt;''Nihon Rekōdo Kyōkai''
  |background_color      = 
  |атау түсі            = 
  |логотип              = Recording Industry Association of Japan logo.svg
  |логотип ені          = 
  |анықтама             = Техникалық стандарттар, лицензиялау және роялти
  |карта1               = 
  |карта1 ені          = 
  |аңыз1               = 
  |карта2               = 
  |карта2 ені          = 
  |аңыз2               = 
  |мүшелік              = 19 негізгі мүше, 15 қауымдастырылған мүше және 24 қолдаушы мүше (2009 жылғы тамыздағы жағдай бойынша)
  |орталық типі         = Штаб-пәтер
  |орталық             =  [[Минато (Токио)|Минато]], [[Токио]]
  |орналасқан жері        = {{байрақ|Жапония}} 
  |тип                = Салалық қауымдастық
  |тілдер               = 
  |тіл                  = [[Жапон тілі]]
  |басшы мансабы1        = Төраға және бас атқарушы директор (CEO)
  |басшы есімі1         = Хирофуми Сигэмура
  |басшы мансабы2        = Аға басқарушы директор және операциялық директор (COO)
  |басшы есімі2         = Йоичиро Хата
  |негізін салушы1      = 
  |құрылу оқиғалары1    = Құрылуы
  |құрылу мерзімі1      = 1942
  |негізін салушы2      = 
  |құрылу оқиғалары2    = 
  |құрылу мерзімі2      = 
  |ыдырау оқиғалары     = 
  |ыдырау уақыты        = 
  |түсініктемелер1      = 
  |түсініктемелер2      = 
  |мекен-жай            = 
  |сайт                = {{URL|http://www.riaj.or.jp/e/}}
  |ортаққор             = Recording Industry Association of Japan
}}
'''Жапония дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы''' ({{lang-ja|日本レコード協会}}, Нихон Рекодо Кёкай) немесе қысқ. '''RIAJ''' ({{lang-en|Recording Industry Association of Japan}}) — музыка индустриясына қатысы бар [[Жапония|жапон]]дық корпорациялардан құралған салалық сауда тобы. Ол 1942 жылы Жапония фонограмма жазу мәдениеті қауымдастығы болып құрылып, 1969 жылы қазіргі атауын қабылдады.

RIAJ қызметіне музыка сатылымын насихаттау, [[авторлық құқық]] заңдарын сақтауды қамтамасыз ету және жапондық музыка индустриясына қатысты зерттеулер жүргізу кіреді. Ол жыл сайынғы музыка сатылымдарының статистикалық қорытындысы болып табылатын RIAJ Year Book кітабын жариялайды және басқа да әртүрлі деректерді тарады.

Штаб-пәтері [[Токио]] қаласының [[Минато]] ауданында орналасқан RIAJ жиырма мүше компаниядан және азғана қауымдастырылған әрі қолдаушы мүшелерден тұрады; мүше компаниялардың кейбірі басқа елдерде орналасқан ұлттық корпорациялардың жапондық филиалдары болып табылады.

Бұл қауымдастық Жапониядағы [[Музыкалық туындыларды сертификаттау|алтын және платина сертификатталған]] альбомдар мен синглдерге марапат беруге жауапты.

== RIAJ сертификаттауы ==
1989 жылы Жапонияның дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы (RIAJ) [[музыкалық туындыларды сертификаттау]] жүйесін енгізді. Бұл марапаттар лейблдер ұсынған компакт-дискілер немесе аудиокассеталардың тарату көрсеткіштері негізінде беріледі. Негізінен бұл критерийлер тек 1989 жылғы 21 қаңтардан кейін шыққан шығарылымдарға қолданылады.

=== Сертификаттау марапаттары ===
Қазіргі уақытта синглдер, альбомдар және цифрлық жүктеме синглдері сияқты барлық музыкалық сатылымдар бірдей критерийлер бойынша бағаланады. Көптеген елдерден айырмашылығы, ең жоғары сертификат «Million» (Миллион) деп аталады.

{|class=wikitable
!colspan=&quot;6&quot; |Марапаттар бойынша шекті көрсеткіштер
|-
! Алтын
! Платиналы
! 2× Платиналы
! 3× Платиналы
! Миллион
! Көпмиллиондық
|-
|align=&quot;center&quot; width=&quot;80&quot;|100,000
|align=&quot;center&quot; width=&quot;80&quot;|250,000
|align=&quot;center&quot; width=&quot;80&quot;|500,000
|align=&quot;center&quot; width=&quot;80&quot;|750,000
|align=&quot;center&quot; width=&quot;80&quot;|1,000,000
|align=&quot;center&quot; width=&quot;80&quot;|2,000,000+
|}

==== Ескі критерийлер (2003 жылдың маусымына дейін) ====
2003 жылы шілдеде критерийлер біріктіріліп, музыкалық бейнематериалдар санаты енгізілгенге дейін сертификаттау үшін бөлек шкала қолданылған.&lt;ref name=&quot;riaj0308&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.riaj.or.jp/issue/record/2003/200308.pdf|title=The Record - August 2003 - Page 15|publisher=Recording Industry Association of Japan|access-date=2010-12-23|language=ja|archive-date=2010-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20101223022246/http://riaj.or.jp/issue/record/2003/200308.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

{|class=wikitable
! rowspan=&quot;2&quot; | Форматы
! rowspan=&quot;2&quot; | Түрі
! colspan=&quot;7&quot; | Марапаттар бойынша шекті көрсеткіштер&lt;ref name=&quot;riaj0308&quot; /&gt;
|-
! Алтын
! Платиналы
! 2× Платиналы
! Миллион
! 3× Платиналы
! 4× Платиналы
|-
|bgcolor=&quot;#B0E0E6&quot; rowspan=&quot;2&quot;|'''Альбомдар'''
|bgcolor=&quot;F8F8FF&quot;|Отандық
|align=&quot;center&quot;|200,000
|align=&quot;center&quot;|400,000
|align=&quot;center&quot;|800,000
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;4&quot;|1,000,000
|align=&quot;center&quot;|1,200,000
|align=&quot;center&quot;|1,600,000
|-
|bgcolor=&quot;F5F5F5&quot;|Халықаралық
|align=&quot;center&quot;|100,000
|align=&quot;center&quot;|200,000
|align=&quot;center&quot;|400,000
|align=&quot;center&quot;|600,000
|align=&quot;center&quot;|800,000
|-
|bgcolor=&quot;#ADD8E6&quot; rowspan=&quot;2&quot;|'''Синглдер'''
|bgcolor=&quot;F8F8FF&quot;|Отандық
|align=&quot;center&quot;|200,000
|align=&quot;center&quot;|400,000
|align=&quot;center&quot;|800,000
|align=&quot;center&quot;|1,200,000
|align=&quot;center&quot;|1,600,000
|-
|bgcolor=&quot;F5F5F5&quot;|Халықаралық
|align=&quot;center&quot;|50,000
|align=&quot;center&quot;|100,000
|align=&quot;center&quot;|200,000
|align=&quot;center&quot;|300,000
|align=&quot;center&quot;|400,000
|-
|}

=== Цифрлық сертификаттаулар ===

Цифрлық форматта шығарылған әндер мен альбомдарды сертификаттау 2006 жылғы 20 қыркүйекте басталып, 2000 жылдардың басынан бері жиналған жүктеу деректерін пайдаланды. 2006 жылдан 2013 жылға дейін сертификаттаудың үш санаты болды: {{nihongo|''Chaku-uta''|着うた（R）||«Рингтон»}}, {{nihongo|''Chaku-uta Full''|着うたフル（R）||«Толық форматтағы рингтон»}} (яғни ұялы телефонға жүктеу) және [[iTunes]] сияқты қызметтерден сатып алынған әндерге арналған {{nihongo|''PC Haishin''|PC配信||«ДК жүктемесі»}} санаттары. 2014 жылы 28 ақпанда Chaku-uta Full және ДК санаттары біріктіріліп, {{nihongo|''Single Track''|シングルトラック}} (Сингл трек) санаттары құрылды.&lt;ref name=&quot;riajdigital&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.riaj.or.jp/data/others/chart/ | title=Digital Music Certification Criteria | publisher=Recording Industry Association of Japan | language=ja | date=2014-02-28 | access-date=2014-03-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140306080245/http://www.riaj.or.jp/data/others/chart/ | archive-date=2014-03-06 }}&lt;/ref&gt;

Цифрлық альбомдарды сертификаттауға болатынымен, RIAJ бұл марапатты бере бастағалы бері тек бірнеше альбом ғана бұл сертификатты алды. Олардың қатарында 2011 жылғы [[Songs for Japan]] қайырымдылық альбомы&lt;ref name=&quot;RIAJ-may2011digi&quot;&gt;{{cite web|title=Record Association Investigation: May Digital Music Download Certifications|url=http://www.riaj.or.jp/data/others/chart/w110620.html|work=[[RIAJ]]|language=ja|date=2011-06-20|access-date=2014-02-04|archive-date=2013-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130915123442/http://www.riaj.or.jp/data/others/chart/w110620.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; мен [[Хикару Утада]]ның Fantôme атты алтыншы студиялық альбомы бар. 2021 жылы [[Аюми Хамасаки]]дің [[A Complete: All Singles]] (2008) жинағы 2000 жылдары шығарылып, цифрлық сертификат алған алғашқы альбом болды.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; | Форматы
! colspan=&quot;6&quot; | Марапаттар бойынша шекті көрсеткіштер&lt;ref name=&quot;riajdigital&quot;/&gt;
|-
! Алтын
! Платиналы
! 2× Платиналы
! 3× Платиналы
! Миллион
|-
| bgcolor=&quot;#B0E0E6&quot; | '''Chaku-uta (R)'''
! colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; {{n/a|}}
| rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; | 500,000
| rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; | 750,000
| rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; | 1,000,000
|-
| bgcolor=&quot;#ADD8E6&quot; | '''Сингл трек (Single Track)'''
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | 100,000
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | 250,000
|-
| bgcolor=&quot;#B0E0E6&quot; | '''Альбом'''
|}

=== Стриминг (Тек стриминг) ===
2020 жылдың сәуірінен бастап&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.riaj.or.jp/f/data/cert/st.html| title=Streaming Certification | publisher=Recording Industry Association of Japan | language=ja | access-date=2020-06-26 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20200606175428/https://www.riaj.or.jp/f/data/cert/st.html | archive-date=2020-06-06}}&lt;/ref&gt; RIAJ физикалық жеткізілімдер мен цифрлық жүктемелер сияқты әндерді стриминг арқылы да сертификаттай бастады.

Стримингтердің тыңдалым саны басқа форматтарға қарағанда әлдеқайда жоғары болатындықтан, стриминг сертификаттарының өз деңгейлері бар.

{|class=wikitable
!colspan=&quot;6&quot; |Марапаттар бойынша шекті көрсеткіштер&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Recording Industry Association of Japan |title=2026年1月度ストリーミング認定～Official髭男dism「Cry Baby」がダイヤモンド認定! |url=https://prtimes.jp/main/html/rd/p/000000650.000010908.html |access-date=2026-02-28 |work=[[PR Times]] |date=2026-02-28 |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
! Платиналы
! 2× Платиналы
! 3× Платиналы
! Гауһар (Diamond)
! 2× Гауһар
|-
|align=&quot;center&quot; width=&quot;80&quot;|100,000,000
|align=&quot;center&quot; width=&quot;80&quot;|200,000,000
|align=&quot;center&quot; width=&quot;80&quot;|300,000,000
|align=&quot;center&quot; width=&quot;80&quot;|500,000,000
|align=&quot;center&quot; width=&quot;80&quot;|1,000,000,000
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Музыкалық туындыларды сертификаттау}}

[[Санат:1942 жылы құрылған компаниялар]]
[[Санат:Музыкалық индустрия қауымдастықтары]]</text>
      <sha1>g8tor2x683nuckho1simmmhjj7e52bj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658035</id>
      <parentid>3657815</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:34:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3658035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12916" sha1="fwl1z51hutzu8ynxfzgzhpr6cx5ucg6" xml:space="preserve">{{Ұйым
  |атауы              = Жапония дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы
  |альтернативті        = Recording Industry Association of Japan&lt;br&gt;''Nihon Rekōdo Kyōkai''
  |background_color      = 
  |атау түсі            = 
  |логотип              = Recording Industry Association of Japan logo.svg
  |логотип ені          = 
  |анықтама             = техникалық стандарттар, лицензиялау және роялти
  |карта1               = 
  |карта1 ені          = 
  |аңыз1               = 
  |карта2               = 
  |карта2 ені          = 
  |аңыз2               = 
  |мүшелік              = 19 негізгі мүше, 15 қауымдастырылған мүше және 24 қолдаушы мүше (2009 жылғы тамыздағы жағдай бойынша)
  |орталық типі         = Штаб-пәтер
  |орталық             =  [[Минато (Токио)|Минато]], [[Токио]]
  |орналасқан жері        = {{байрақ|Жапония}} 
  |тип                = салалық қауымдастық
  |тілдер               = 
  |тіл                  = [[жапон тілі|жапон]]
  |басшы мансабы1        = Төраға және бас атқарушы директор (CEO)
  |басшы есімі1         = Хирофуми Сигэмура
  |басшы мансабы2        = Аға басқарушы директор және операциялық директор (COO)
  |басшы есімі2         = Йоичиро Хата
  |негізін салушы1      = 
  |құрылу оқиғалары1    = Құрылуы
  |құрылу мерзімі1      = 1942
  |негізін салушы2      = 
  |құрылу оқиғалары2    = 
  |құрылу мерзімі2      = 
  |ыдырау оқиғалары     = 
  |ыдырау уақыты        = 
  |түсініктемелер1      = 
  |түсініктемелер2      = 
  |мекен-жай            = 
  |сайт                = {{URL|http://www.riaj.or.jp/e/}}
  |ортаққор             = Recording Industry Association of Japan
}}
'''Жапония дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы''' ({{lang-ja|日本レコード協会}}, Нихон Рекодо Кёкай) немесе қысқ. '''RIAJ''' ({{lang-en|Recording Industry Association of Japan}}) — музыка индустриясына қатысы бар [[Жапония|жапон]]дық корпорациялардан құралған салалық сауда тобы. Ол 1942 жылы Жапония фонограмма жазу мәдениеті қауымдастығы болып құрылып, 1969 жылы қазіргі атауын қабылдады.

RIAJ қызметіне музыка сатылымын насихаттау, [[авторлық құқық]] заңдарын сақтауды қамтамасыз ету және жапондық музыка индустриясына қатысты зерттеулер жүргізу кіреді. Ол жыл сайынғы музыка сатылымдарының статистикалық қорытындысы болып табылатын RIAJ Year Book кітабын жариялайды және басқа да әртүрлі деректерді тарады.

Штаб-пәтері [[Токио]] қаласының [[Минато]] ауданында орналасқан RIAJ жиырма мүше компаниядан және азғана қауымдастырылған әрі қолдаушы мүшелерден тұрады; мүше компаниялардың кейбірі басқа елдерде орналасқан ұлттық корпорациялардың жапондық филиалдары болып табылады.

Бұл қауымдастық Жапониядағы [[Музыкалық туындыларды сертификаттау|алтын және платина сертификатталған]] альбомдар мен синглдерге марапат беруге жауапты.

== RIAJ сертификаттауы ==
1989 жылы Жапонияның дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы (RIAJ) [[музыкалық туындыларды сертификаттау]] жүйесін енгізді. Бұл марапаттар лейблдер ұсынған компакт-дискілер немесе аудиокассеталардың тарату көрсеткіштері негізінде беріледі. Негізінен бұл критерийлер тек 1989 жылғы 21 қаңтардан кейін шыққан шығарылымдарға қолданылады.

=== Сертификаттау марапаттары ===
Қазіргі уақытта синглдер, альбомдар және цифрлық жүктеме синглдері сияқты барлық музыкалық сатылымдар бірдей критерийлер бойынша бағаланады. Көптеген елдерден айырмашылығы, ең жоғары сертификат «Million» (Миллион) деп аталады.

{|class=wikitable
!colspan=&quot;6&quot; |Марапаттар бойынша шекті көрсеткіштер
|-
! Алтын
! Платиналы
! 2× Платиналы
! 3× Платиналы
! Миллион
! Көпмиллиондық
|-
|align=&quot;center&quot; width=&quot;80&quot;|100,000
|align=&quot;center&quot; width=&quot;80&quot;|250,000
|align=&quot;center&quot; width=&quot;80&quot;|500,000
|align=&quot;center&quot; width=&quot;80&quot;|750,000
|align=&quot;center&quot; width=&quot;80&quot;|1,000,000
|align=&quot;center&quot; width=&quot;80&quot;|2,000,000+
|}

==== Ескі критерийлер (2003 жылдың маусымына дейін) ====
2003 жылы шілдеде критерийлер біріктіріліп, музыкалық бейнематериалдар санаты енгізілгенге дейін сертификаттау үшін бөлек шкала қолданылған.&lt;ref name=&quot;riaj0308&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.riaj.or.jp/issue/record/2003/200308.pdf|title=The Record - August 2003 - Page 15|publisher=Recording Industry Association of Japan|access-date=2010-12-23|language=ja|archive-date=2010-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20101223022246/http://riaj.or.jp/issue/record/2003/200308.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

{|class=wikitable
! rowspan=&quot;2&quot; | Форматы
! rowspan=&quot;2&quot; | Түрі
! colspan=&quot;7&quot; | Марапаттар бойынша шекті көрсеткіштер&lt;ref name=&quot;riaj0308&quot; /&gt;
|-
! Алтын
! Платиналы
! 2× Платиналы
! Миллион
! 3× Платиналы
! 4× Платиналы
|-
|bgcolor=&quot;#B0E0E6&quot; rowspan=&quot;2&quot;|'''Альбомдар'''
|bgcolor=&quot;F8F8FF&quot;|Отандық
|align=&quot;center&quot;|200,000
|align=&quot;center&quot;|400,000
|align=&quot;center&quot;|800,000
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;4&quot;|1,000,000
|align=&quot;center&quot;|1,200,000
|align=&quot;center&quot;|1,600,000
|-
|bgcolor=&quot;F5F5F5&quot;|Халықаралық
|align=&quot;center&quot;|100,000
|align=&quot;center&quot;|200,000
|align=&quot;center&quot;|400,000
|align=&quot;center&quot;|600,000
|align=&quot;center&quot;|800,000
|-
|bgcolor=&quot;#ADD8E6&quot; rowspan=&quot;2&quot;|'''Синглдер'''
|bgcolor=&quot;F8F8FF&quot;|Отандық
|align=&quot;center&quot;|200,000
|align=&quot;center&quot;|400,000
|align=&quot;center&quot;|800,000
|align=&quot;center&quot;|1,200,000
|align=&quot;center&quot;|1,600,000
|-
|bgcolor=&quot;F5F5F5&quot;|Халықаралық
|align=&quot;center&quot;|50,000
|align=&quot;center&quot;|100,000
|align=&quot;center&quot;|200,000
|align=&quot;center&quot;|300,000
|align=&quot;center&quot;|400,000
|-
|}

=== Цифрлық сертификаттаулар ===

Цифрлық форматта шығарылған әндер мен альбомдарды сертификаттау 2006 жылғы 20 қыркүйекте басталып, 2000 жылдардың басынан бері жиналған жүктеу деректерін пайдаланды. 2006 жылдан 2013 жылға дейін сертификаттаудың үш санаты болды: {{nihongo|''Chaku-uta''|着うた（R）||«Рингтон»}}, {{nihongo|''Chaku-uta Full''|着うたフル（R）||«Толық форматтағы рингтон»}} (яғни ұялы телефонға жүктеу) және [[iTunes]] сияқты қызметтерден сатып алынған әндерге арналған {{nihongo|''PC Haishin''|PC配信||«ДК жүктемесі»}} санаттары. 2014 жылы 28 ақпанда Chaku-uta Full және ДК санаттары біріктіріліп, {{nihongo|''Single Track''|シングルトラック}} (Сингл трек) санаттары құрылды.&lt;ref name=&quot;riajdigital&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.riaj.or.jp/data/others/chart/ | title=Digital Music Certification Criteria | publisher=Recording Industry Association of Japan | language=ja | date=2014-02-28 | access-date=2014-03-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140306080245/http://www.riaj.or.jp/data/others/chart/ | archive-date=2014-03-06 }}&lt;/ref&gt;

Цифрлық альбомдарды сертификаттауға болатынымен, RIAJ бұл марапатты бере бастағалы бері тек бірнеше альбом ғана бұл сертификатты алды. Олардың қатарында 2011 жылғы [[Songs for Japan]] қайырымдылық альбомы&lt;ref name=&quot;RIAJ-may2011digi&quot;&gt;{{cite web|title=Record Association Investigation: May Digital Music Download Certifications|url=http://www.riaj.or.jp/data/others/chart/w110620.html|work=[[RIAJ]]|language=ja|date=2011-06-20|access-date=2014-02-04|archive-date=2013-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130915123442/http://www.riaj.or.jp/data/others/chart/w110620.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; мен [[Хикару Утада]]ның Fantôme атты алтыншы студиялық альбомы бар. 2021 жылы [[Аюми Хамасаки]]дің [[A Complete: All Singles]] (2008) жинағы 2000 жылдары шығарылып, цифрлық сертификат алған алғашқы альбом болды.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; | Форматы
! colspan=&quot;6&quot; | Марапаттар бойынша шекті көрсеткіштер&lt;ref name=&quot;riajdigital&quot;/&gt;
|-
! Алтын
! Платиналы
! 2× Платиналы
! 3× Платиналы
! Миллион
|-
| bgcolor=&quot;#B0E0E6&quot; | '''Chaku-uta (R)'''
! colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; {{n/a|}}
| rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; | 500,000
| rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; | 750,000
| rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; | 1,000,000
|-
| bgcolor=&quot;#ADD8E6&quot; | '''Сингл трек (Single Track)'''
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | 100,000
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | 250,000
|-
| bgcolor=&quot;#B0E0E6&quot; | '''Альбом'''
|}

=== Стриминг (Тек стриминг) ===
2020 жылдың сәуірінен бастап&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.riaj.or.jp/f/data/cert/st.html| title=Streaming Certification | publisher=Recording Industry Association of Japan | language=ja | access-date=2020-06-26 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20200606175428/https://www.riaj.or.jp/f/data/cert/st.html | archive-date=2020-06-06}}&lt;/ref&gt; RIAJ физикалық жеткізілімдер мен цифрлық жүктемелер сияқты әндерді стриминг арқылы да сертификаттай бастады.

Стримингтердің тыңдалым саны басқа форматтарға қарағанда әлдеқайда жоғары болатындықтан, стриминг сертификаттарының өз деңгейлері бар.

{|class=wikitable
!colspan=&quot;6&quot; |Марапаттар бойынша шекті көрсеткіштер&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Recording Industry Association of Japan |title=2026年1月度ストリーミング認定～Official髭男dism「Cry Baby」がダイヤモンド認定! |url=https://prtimes.jp/main/html/rd/p/000000650.000010908.html |access-date=2026-02-28 |work=[[PR Times]] |date=2026-02-28 |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
! Платиналы
! 2× Платиналы
! 3× Платиналы
! Гауһар (Diamond)
! 2× Гауһар
|-
|align=&quot;center&quot; width=&quot;80&quot;|100,000,000
|align=&quot;center&quot; width=&quot;80&quot;|200,000,000
|align=&quot;center&quot; width=&quot;80&quot;|300,000,000
|align=&quot;center&quot; width=&quot;80&quot;|500,000,000
|align=&quot;center&quot; width=&quot;80&quot;|1,000,000,000
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Музыкалық туындыларды сертификаттау}}

[[Санат:1942 жылы құрылған компаниялар]]
[[Санат:Музыкалық индустрия қауымдастықтары]]</text>
      <sha1>fwl1z51hutzu8ynxfzgzhpr6cx5ucg6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>RIAJ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786850</id>
    <redirect title="Жапония дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы" />
    <revision>
      <id>3657816</id>
      <timestamp>2026-09-20T13:16:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Жапония дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3657816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104" sha1="6stpmjof65j8p24152t9vsr5ti01nch" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Жапония дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы]]</text>
      <sha1>6stpmjof65j8p24152t9vsr5ti01nch</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Recording Industry Association of Japan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786851</id>
    <redirect title="Жапония дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы" />
    <revision>
      <id>3657819</id>
      <timestamp>2026-09-20T13:20:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Жапония дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3657819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104" sha1="6stpmjof65j8p24152t9vsr5ti01nch" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Жапония дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы]]</text>
      <sha1>6stpmjof65j8p24152t9vsr5ti01nch</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жоба:Инкубатор/Ақан бай</title>
    <ns>102</ns>
    <id>786852</id>
    <revision>
      <id>3657827</id>
      <timestamp>2026-09-20T13:28:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Кайсак 67</username>
        <id>185901</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt; {{Тұлға | есімі             = Ақан Жиембетұлы | толық есімі       = Ақан Жиембетұлы (Ақан бай) | суреті            =  | сипаттамасы       =  | қызметі           = [[Би]], мәмілегер, мәрт, ірі бай | ту...</comment>
      <origin>3657827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6712" sha1="jce8p63zjbanb5o4lfqqado9nn080o0" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға
| есімі             = Ақан Жиембетұлы
| толық есімі       = Ақан Жиембетұлы (Ақан бай)
| суреті            = 
| сипаттамасы       = 
| қызметі           = [[Би]], мәмілегер, мәрт, ірі бай
| туған күні        = XVIII ғасырдың басы
| қайтыс болған күні= XVIII ғасырдың соңы
| ұлты              = [[Қазақ]]
| руы               = [[Арғын]] (Қарауыл, Ноғай тармағы)
| мемлекет          = [[Қазақ хандығы]]
| әкесі             = Жиембет
}}

'''Ақан Жиембетұлы''' (халық арасында '''Ақан бай''' есімімен танымал, XVIII ғасыр) — [[Қазақ хандығы]]ның ықпалды биі, мәмілегері, Сарыарқа өңіріндегі ең ірі қазақ магнаттарының бірі. [[Орта жүз]] құрамындағы Арғын тайпасының Қарауыл (Ноғай тармағы) руынан шыққан. Ол тарихи тұлға '''Жиембеттің''' бел баласы болып табылады. Оның туған бауырлары — Жылгелді, Төбет және Соқрақпен бірге өз заманында далалық саяси және экономикалық элитаны құраған.&lt;ref name=&quot;enc&quot;&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны мен тарихи рөлі ==
Ақан Жиембетұлы XVIII ғасырдағы [[Абылай хан]]ның мемлекетті біріктіру және шекараны қорғау саясатын белсенді қолдаған тұлғалардың бірі. Оның әкесі Жиембеттен қалған және өзі кеңейткен кең-байтақ қоныстары Көкшетау, Атбасар өңірлерінен бастап, Торғай даласына дейінгі аумақты қамтыған. 

Далалық шежіре деректері бойынша Ақан бай «мыңғырған жылқы айдаған» асқан дәулетті адам ретінде танылды. [[Қазақ-жоңғар соғыстары|Қазақ-жоңғар соғысы]] заманында Ақан байдың сансыз жылқы үйірлері қазақ жасақтарын сапалы сәйгүліктермен және азық-түлікпен қамтамасыз ететін сенімді экономикалық тыл рөлін атқарды. Ол Абылай ханның әскеріне үнемі мыңдаған сәйгүліктерді тегін беріп, материалдық тұрғыдан зор қолдау көрсетіп отырған.&lt;ref name=&quot;sadwakas&quot;&gt;Сәдуақас, Тортай Ел мен Жер. Көкшетау - Қызылжар - Омбы - Құсмұрын - Ұлытау - Астана аймағы — Алматы: Дайк-Пресс. — Т. 2003. — ISBN 9965-699-06-2&lt;/ref&gt;

== Бұқар жыраудың толғауларындағы орны ==
Ақан Жиембетұлы тек байлығымен ғана емес, далалық дипломатиядағы зор саяси салмағымен, әділ билігімен және шешендік өнерімен ерекшеленген. Оның беделі соншалықты жоғары болды, тіпті Абылай ханның бас кеңесшісі, атақты [[Бұқар жырау]] өз толғауларында Ақан бай мен оның туған бауыры Төбетті Арғын ішіндегі бекзаттық пен мәрттіктің үлгісі ретінде атап өткен. 

Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының шежіре еңбектеріде Бұқар жыраудың ұлы жиындар мен руаралық дауларды шешуге бара жатып, Ақанның ордасына арнайы бұрылып, ақылдасатыны туралы мәліметтер сақталған. Жыраудың мынадай сөздері халық арасында кең таралған:
&lt;blockquote&gt;«Бұқарекең біз келдік,
Ақан, Төбет байларға...»&lt;/blockquote&gt;

== Отбасы және ұрпақтары ==
Ақан байдың жары — '''Болат бәйбіше''' өз заманында ерекше қарулы, өжет, мінезді және рухы биік әйел болған. Болат бәйбішенің төркіні Кіші жүз құрамындағы белгілі [[Адай (ру)|Адай руы]]нан шыққан. 

Шежіре деректеріне сүйенсек, Ақан Жиембетұлы мен Болат бәйбішеден **11 ұл** дүниеге келген. Олар Сарыарқа өңірінде «Ақанның бөрілері» немесе «он бір көкжалы» деген атпен мәлім болды. 

Ақан байдың ұлдары (шежіре бойынша ретімен):
1. '''Түгел'''
2. '''Жантүгел'''
3. '''Сарымырза'''
4. '''Қарамырза'''
5. '''Үркім'''
6. '''Шағатай'''
7. '''Қанай'''
8. '''Азнабай'''
9. '''[[Жанатай батыр|Жанатай батыр Ақанұлы]]''' (төртінші ұлы) — Абылай ханның бас батырларының бірі, даңқты қолбасшы, мыңбасы.
10. '''Сейтек'''
11. '''Ізбасты'''

Осы 11 ұлдың ішінен суырылып шығып, қазақ-жоңғар шайқастарында ерен ерлік көрсетіп, есімі ұлттық тарихқа енгені — Жанатай батыр болды.&lt;ref name=&quot;sadwakas&quot;/&gt; Батырдың ұрпақтарынан кейіннен [[Кенесары Қасымұлы|Кенесары хан]] көтерілісінің белді жетекшілерінің бірі болған Тілеуберді батыр сияқты тұлғалар шықты.

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;

[[Санат:Арғындар]]
[[Санат:Қазақ билері]]
[[Санат:XVIII ғасырдағы Қазақстан адамдары]]
[[Санат:Қазақ хандығының тұлғалары]]</text>
      <sha1>jce8p63zjbanb5o4lfqqado9nn080o0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үфі наменгерлігі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786853</id>
    <revision>
      <id>3657830</id>
      <timestamp>2026-09-20T13:36:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Ресей империясының әкімшілік бірлігі |Атауы               = Үфі наменгерлігі |Шынайы атауы        = |Статусы             = наменгерлігі |Суреті              = |Ені                 = |Сурет атауы         = |Елтаңба             = Ufa COA (Ufa Governorate) (1782).png |Елтаңбаның ені      = |Елтаңбаның аты      = |Ту                  = |...</comment>
      <origin>3657830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3119" sha1="9nrpa72nsrmaxaxo1eifmhar8ccn132" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Үфі наменгерлігі
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = наменгерлігі
|Суреті              =
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Ufa COA (Ufa Governorate) (1782).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Үфі
|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_dir = N
|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_dir = E
|Құрылды             =
|Жойылды             =
|Жер аумағы          = 318 мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 572,1 мың адам
|Санақ жылы          = 1788
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               = Uf 1792.jpg
|Карта ені           =
|Карта2              =
|Карта2 ені          =
|дейін               = Орынбор губерниясы (1744—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Орынбор губерниясы
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              =
}}
'''Үфі наменгерлігі''' ({{lang-ba|Өфө наместниклығы}}, {{lang-ru|Уфимское наместничество}}) — 1781 жылдың 23 желтоқсанынан 1796 жылдың 12 желтоқсанына дейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] [[Үфі мен Сімбір генерал-губернаторлығы]] құрамында болған тарихи әкімшілік-аумақтық бірлік&lt;ref&gt;{{мақала | авторы  = Буканова Р. Г., Абдрахимова Г. Р| тақырыбы = Образование Уфимского наместничества — начало нового этапа в развитии городов Южного Урала| шынайы атауы = | сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/n/obrazovanie-ufimskogo-namestnichestva-nachalo-novogo-etapa-v-razvitii-gorodov-yuzhnogo-urala| url-status = | archive-url = | archive-date = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Вестник Башкирского университета| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2013| ай = | күні = | томы  = 18| нөмірі = 4| беттері = 1328–1330| isbn  = | issn = 1998-4812| doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}&lt;/ref&gt;. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Үфі]] қаласы.

== Тарихы ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>9nrpa72nsrmaxaxo1eifmhar8ccn132</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657831</id>
      <parentid>3657830</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T13:40:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3657831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3274" sha1="mvzugx142jhzdmmt7fzsh0wuaqnxvx0" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Үфі наменгерлігі
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = наменгерлігі
|Суреті              =
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Ufa COA (Ufa Governorate) (1782).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Үфі
|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_dir = N
|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_dir = E
|Құрылды             =
|Жойылды             =
|Жер аумағы          = 318 мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 572,1 мың адам
|Санақ жылы          = 1788
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               = Uf 1792.jpg
|Карта ені           =
|Карта2              =
|Карта2 ені          =
|дейін               = Орынбор губерниясы (1744—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Орынбор губерниясы
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              =
}}
'''Үфі наменгерлігі''' ({{lang-ba|Өфө наместниклығы}}, {{lang-ru|Уфимское наместничество}}, [[Орыс тілінің реформаға дейінгі емлесі|ор. ескі емлесі.]] ''Уфимское намѣстничество'') — 1781 жылдың 23 желтоқсанынан 1796 жылдың 12 желтоқсанына дейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] [[Үфі мен Сімбір генерал-губернаторлығы]] құрамында болған тарихи әкімшілік-аумақтық бірлік&lt;ref&gt;{{мақала | авторы  = Буканова Р. Г., Абдрахимова Г. Р| тақырыбы = Образование Уфимского наместничества — начало нового этапа в развитии городов Южного Урала| шынайы атауы = | сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/n/obrazovanie-ufimskogo-namestnichestva-nachalo-novogo-etapa-v-razvitii-gorodov-yuzhnogo-urala| url-status = | archive-url = | archive-date = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Вестник Башкирского университета| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2013| ай = | күні = | томы  = 18| нөмірі = 4| беттері = 1328–1330| isbn  = | issn = 1998-4812| doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}&lt;/ref&gt;. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Үфі]] қаласы.

== Тарихы ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>mvzugx142jhzdmmt7fzsh0wuaqnxvx0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657832</id>
      <parentid>3657831</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T13:46:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3657832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3477" sha1="t50pmqvm65p4tt93s3tazwup68kvlzu" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Үфі наменгерлігі
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = наменгерлігі
|Суреті              =
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Ufa COA (Ufa Governorate) (1782).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Үфі
|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_dir = N
|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_dir = E
|Құрылды             = {{Abbr|23 желтоқсан 1781|Юлиан күнтізбесі бойынша|0}}&lt;br /&gt; (3 қаңтар 1782)
|Жойылды             = {{Abbr|12|Юлиан күнтізбесі бойынша|0}} (23) желтоқсан 1796
|Жер аумағы          = 318 мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 572,1 мың адам
|Санақ жылы          = 1788
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               = Uf 1792.jpg
|Карта ені           =
|Карта2              =
|Карта2 ені          =
|дейін               = Орынбор губерниясы (1744—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Орынбор губерниясы
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              =
}}
'''Үфі наменгерлігі''' ({{lang-ba|Өфө наместниклығы}}, {{lang-ru|Уфимское наместничество}}, [[Орыс тілінің реформаға дейінгі емлесі|ор. ескі емлесі.]] ''Уфимское намѣстничество'') — 1781 жылдың 23 желтоқсанынан 1796 жылдың 12 желтоқсанына дейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] [[Үфі мен Сімбір генерал-губернаторлығы]] құрамында болған тарихи әкімшілік-аумақтық бірлік&lt;ref&gt;{{мақала | авторы  = Буканова Р. Г., Абдрахимова Г. Р| тақырыбы = Образование Уфимского наместничества — начало нового этапа в развитии городов Южного Урала| шынайы атауы = | сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/n/obrazovanie-ufimskogo-namestnichestva-nachalo-novogo-etapa-v-razvitii-gorodov-yuzhnogo-urala| url-status = | archive-url = | archive-date = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Вестник Башкирского университета| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2013| ай = | күні = | томы  = 18| нөмірі = 4| беттері = 1328–1330| isbn  = | issn = 1998-4812| doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}&lt;/ref&gt;. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Үфі]] қаласы.

== Тарихы ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>t50pmqvm65p4tt93s3tazwup68kvlzu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657836</id>
      <parentid>3657832</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T13:50:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3657836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4500" sha1="n7oo0mqfl2lhicm1xbqazez9nsrzl5t" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Үфі наменгерлігі
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = наменгерлігі
|Суреті              =
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Ufa COA (Ufa Governorate) (1782).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Үфі
|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_dir = N
|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_dir = E
|Құрылды             = {{Abbr|23 желтоқсан 1781|Юлиан күнтізбесі бойынша|0}}&lt;br /&gt; (3 қаңтар 1782)
|Жойылды             = {{Abbr|12|Юлиан күнтізбесі бойынша|0}} (23) желтоқсан 1796
|Жер аумағы          = 318 мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 572,1 мың адам
|Санақ жылы          = 1788
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               = Uf 1792.jpg
|Карта ені           =
|Карта2              =
|Карта2 ені          =
|дейін               = Орынбор губерниясы (1744—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Орынбор губерниясы
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              =
}}
'''Үфі наменгерлігі''' ({{lang-ba|Өфө наместниклығы}}, {{lang-ru|Уфимское наместничество}}, [[Орыс тілінің реформаға дейінгі емлесі|ор. ескі емлесі.]] ''Уфимское намѣстничество'') — 1781 жылдың 23 желтоқсанынан 1796 жылдың 12 желтоқсанына дейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] [[Үфі мен Сімбір генерал-губернаторлығы]] құрамында болған тарихи әкімшілік-аумақтық бірлік&lt;ref&gt;{{мақала | авторы  = Буканова Р. Г., Абдрахимова Г. Р| тақырыбы = Образование Уфимского наместничества — начало нового этапа в развитии городов Южного Урала| шынайы атауы = | сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/n/obrazovanie-ufimskogo-namestnichestva-nachalo-novogo-etapa-v-razvitii-gorodov-yuzhnogo-urala| url-status = | archive-url = | archive-date = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Вестник Башкирского университета| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2013| ай = | күні = | томы  = 18| нөмірі = 4| беттері = 1328–1330| isbn  = | issn = 1998-4812| doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}&lt;/ref&gt;. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Үфі]] қаласы.

== Тарихы ==
1781 жылы 23 желтоқсанда (1782 жылы 3 қаңтарда) ІІ Екатерина императрицаның жарлығымен [[Орынбор губерниясы (1744—1781)|Орынбор губерниясы]] Үфі наменгерлігі болып қайта құрылды. Наменгерлік 1782 жылы ресми түрде ашылды&lt;ref&gt;Полное собрание законов Российской империи. Том 21. Ст 15307&lt;/ref&gt;.

1782–1796 жылдары наменгерлік Орынбор және [[Үфі облысы (Ресей империясы)|Үфі]] облыстарына бөлінді.

1796 жылы император [[I Павел|І Павелдің]] тұсында Үфі наменгерлігі қайта ұйымдастырылып, [[Орынбор губерниясы]] болып қайта құрылды. Үфі қаласы уездік қала мәртебесіне ие болды.

== Географиясы ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>n7oo0mqfl2lhicm1xbqazez9nsrzl5t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657838</id>
      <parentid>3657836</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T13:52:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3657838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5122" sha1="c05kbbz68rq2py0xlpco7a7uv9gnbef" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Үфі наменгерлігі
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = наменгерлігі
|Суреті              =
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Ufa COA (Ufa Governorate) (1782).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Үфі
|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_dir = N
|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_dir = E
|Құрылды             = {{Abbr|23 желтоқсан 1781|Юлиан күнтізбесі бойынша|0}}&lt;br /&gt; (3 қаңтар 1782)
|Жойылды             = {{Abbr|12|Юлиан күнтізбесі бойынша|0}} (23) желтоқсан 1796
|Жер аумағы          = 318 мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 572,1 мың адам
|Санақ жылы          = 1788
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               = Uf 1792.jpg
|Карта ені           =
|Карта2              =
|Карта2 ені          =
|дейін               = Орынбор губерниясы (1744—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Орынбор губерниясы
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              =
}}
'''Үфі наменгерлігі''' ({{lang-ba|Өфө наместниклығы}}, {{lang-ru|Уфимское наместничество}}, [[Орыс тілінің реформаға дейінгі емлесі|ор. ескі емлесі.]] ''Уфимское намѣстничество'') — 1781 жылдың 23 желтоқсанынан 1796 жылдың 12 желтоқсанына дейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] [[Үфі мен Сімбір генерал-губернаторлығы]] құрамында болған тарихи әкімшілік-аумақтық бірлік&lt;ref&gt;{{мақала | авторы  = Буканова Р. Г., Абдрахимова Г. Р| тақырыбы = Образование Уфимского наместничества — начало нового этапа в развитии городов Южного Урала| шынайы атауы = | сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/n/obrazovanie-ufimskogo-namestnichestva-nachalo-novogo-etapa-v-razvitii-gorodov-yuzhnogo-urala| url-status = | archive-url = | archive-date = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Вестник Башкирского университета| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2013| ай = | күні = | томы  = 18| нөмірі = 4| беттері = 1328–1330| isbn  = | issn = 1998-4812| doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}&lt;/ref&gt;. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Үфі]] қаласы.

== Тарихы ==
1781 жылы 23 желтоқсанда (1782 жылы 3 қаңтарда) ІІ Екатерина императрицаның жарлығымен [[Орынбор губерниясы (1744—1781)|Орынбор губерниясы]] Үфі наменгерлігі болып қайта құрылды. Наменгерлік 1782 жылы ресми түрде ашылды&lt;ref&gt;Полное собрание законов Российской империи. Том 21. Ст 15307&lt;/ref&gt;.

1782–1796 жылдары наменгерлік Орынбор және [[Үфі облысы (Ресей империясы)|Үфі]] облыстарына бөлінді.

1796 жылы император [[I Павел|І Павелдің]] тұсында Үфі наменгерлігі қайта ұйымдастырылып, [[Орынбор губерниясы]] болып қайта құрылды&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= История административно-территориального деления Республики Башкортостан (1708–2001)|шынайы атауы= |url= |уикитека= |lang= |жауапты= |басылым= |орны= Үфі|баспасы= Китап|жылы=2003|томы= |беттері= 3|барлық беті= 536|сериясы= |тиражы= |isbn= 5-295-03286-8|issn= |doi= |pmid= |jstor= |pmc= |oclc= |lccn= |archive-url= |archive-date= |url-status= |цитата= }}&lt;/ref&gt;. Үфі қаласы уездік қала мәртебесіне ие болды.

== Географиясы ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>c05kbbz68rq2py0xlpco7a7uv9gnbef</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657839</id>
      <parentid>3657838</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T13:55:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиясы */</comment>
      <origin>3657839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6332" sha1="kpics3cnm9xjnjg9iu3n54upt3tt6z9" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Үфі наменгерлігі
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = наменгерлігі
|Суреті              =
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Ufa COA (Ufa Governorate) (1782).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Үфі
|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_dir = N
|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_dir = E
|Құрылды             = {{Abbr|23 желтоқсан 1781|Юлиан күнтізбесі бойынша|0}}&lt;br /&gt; (3 қаңтар 1782)
|Жойылды             = {{Abbr|12|Юлиан күнтізбесі бойынша|0}} (23) желтоқсан 1796
|Жер аумағы          = 318 мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 572,1 мың адам
|Санақ жылы          = 1788
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               = Uf 1792.jpg
|Карта ені           =
|Карта2              =
|Карта2 ені          =
|дейін               = Орынбор губерниясы (1744—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Орынбор губерниясы
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              =
}}
'''Үфі наменгерлігі''' ({{lang-ba|Өфө наместниклығы}}, {{lang-ru|Уфимское наместничество}}, [[Орыс тілінің реформаға дейінгі емлесі|ор. ескі емлесі.]] ''Уфимское намѣстничество'') — 1781 жылдың 23 желтоқсанынан 1796 жылдың 12 желтоқсанына дейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] [[Үфі мен Сімбір генерал-губернаторлығы]] құрамында болған тарихи әкімшілік-аумақтық бірлік&lt;ref&gt;{{мақала | авторы  = Буканова Р. Г., Абдрахимова Г. Р| тақырыбы = Образование Уфимского наместничества — начало нового этапа в развитии городов Южного Урала| шынайы атауы = | сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/n/obrazovanie-ufimskogo-namestnichestva-nachalo-novogo-etapa-v-razvitii-gorodov-yuzhnogo-urala| url-status = | archive-url = | archive-date = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Вестник Башкирского университета| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2013| ай = | күні = | томы  = 18| нөмірі = 4| беттері = 1328–1330| isbn  = | issn = 1998-4812| doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}&lt;/ref&gt;. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Үфі]] қаласы.

== Тарихы ==
1781 жылы 23 желтоқсанда (1782 жылы 3 қаңтарда) ІІ Екатерина императрицаның жарлығымен [[Орынбор губерниясы (1744—1781)|Орынбор губерниясы]] Үфі наменгерлігі болып қайта құрылды. Наменгерлік 1782 жылы ресми түрде ашылды&lt;ref&gt;Полное собрание законов Российской империи. Том 21. Ст 15307&lt;/ref&gt;.

1782–1796 жылдары наменгерлік Орынбор және [[Үфі облысы (Ресей империясы)|Үфі]] облыстарына бөлінді.

1796 жылы император [[I Павел|І Павелдің]] тұсында Үфі наменгерлігі қайта ұйымдастырылып, [[Орынбор губерниясы]] болып қайта құрылды&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= История административно-территориального деления Республики Башкортостан (1708–2001)|шынайы атауы= |url= |уикитека= |lang= |жауапты= |басылым= |орны= Үфі|баспасы= Китап|жылы=2003|томы= |беттері= 3|барлық беті= 536|сериясы= |тиражы= |isbn= 5-295-03286-8|issn= |doi= |pmid= |jstor= |pmc= |oclc= |lccn= |archive-url= |archive-date= |url-status= |цитата= }}&lt;/ref&gt;. Үфі қаласы уездік қала мәртебесіне ие болды.

== Географиясы ==
1782–1796 жылдары наменгерліктің құрамындағы Үфі облысы сегіз уезге бөлінді: Белебей, Бөрі, Бугуруслан, Мензелинск, Стерлитамак, Троицк, Үфі және Челябі уездері. 1784 жылы Троицк бекінісіне іргелес орналасқан елді мекендерден, сондай-ақ Челябі және басқа да уездердің құрамындағы жерлерден [[Троицк уезі]] құрылды.

1782–1796 жылдары Орынбор облысы төрт уезге бөлінді: Бузулук, Верхнеуральск, Орынбор және Сергиевск уездері. 1784 жылы Сергиевск уезі таратылғаннан кейін облыс үш уезден тұрды.

Қазіргі уақытта бұрынғы наменгерлік аумағы [[Башқұртстан]], [[Орынбор облысы|Орынбор]] және [[Челябі облысы|Челябі]] облыстарының құрамына кіреді.

== Наменгерлігіктің жетекшілігі ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>kpics3cnm9xjnjg9iu3n54upt3tt6z9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657840</id>
      <parentid>3657839</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T13:56:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиясы */</comment>
      <origin>3657840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6340" sha1="5tzyor5hrsvgix4b2lypjawus6gg0h9" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Үфі наменгерлігі
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = наменгерлігі
|Суреті              =
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Ufa COA (Ufa Governorate) (1782).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Үфі
|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_dir = N
|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_dir = E
|Құрылды             = {{Abbr|23 желтоқсан 1781|Юлиан күнтізбесі бойынша|0}}&lt;br /&gt; (3 қаңтар 1782)
|Жойылды             = {{Abbr|12|Юлиан күнтізбесі бойынша|0}} (23) желтоқсан 1796
|Жер аумағы          = 318 мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 572,1 мың адам
|Санақ жылы          = 1788
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               = Uf 1792.jpg
|Карта ені           =
|Карта2              =
|Карта2 ені          =
|дейін               = Орынбор губерниясы (1744—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Орынбор губерниясы
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              =
}}
'''Үфі наменгерлігі''' ({{lang-ba|Өфө наместниклығы}}, {{lang-ru|Уфимское наместничество}}, [[Орыс тілінің реформаға дейінгі емлесі|ор. ескі емлесі.]] ''Уфимское намѣстничество'') — 1781 жылдың 23 желтоқсанынан 1796 жылдың 12 желтоқсанына дейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] [[Үфі мен Сімбір генерал-губернаторлығы]] құрамында болған тарихи әкімшілік-аумақтық бірлік&lt;ref&gt;{{мақала | авторы  = Буканова Р. Г., Абдрахимова Г. Р| тақырыбы = Образование Уфимского наместничества — начало нового этапа в развитии городов Южного Урала| шынайы атауы = | сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/n/obrazovanie-ufimskogo-namestnichestva-nachalo-novogo-etapa-v-razvitii-gorodov-yuzhnogo-urala| url-status = | archive-url = | archive-date = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Вестник Башкирского университета| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2013| ай = | күні = | томы  = 18| нөмірі = 4| беттері = 1328–1330| isbn  = | issn = 1998-4812| doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}&lt;/ref&gt;. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Үфі]] қаласы.

== Тарихы ==
1781 жылы 23 желтоқсанда (1782 жылы 3 қаңтарда) ІІ Екатерина императрицаның жарлығымен [[Орынбор губерниясы (1744—1781)|Орынбор губерниясы]] Үфі наменгерлігі болып қайта құрылды. Наменгерлік 1782 жылы ресми түрде ашылды&lt;ref&gt;Полное собрание законов Российской империи. Том 21. Ст 15307&lt;/ref&gt;.

1782–1796 жылдары наменгерлік Орынбор және [[Үфі облысы (Ресей империясы)|Үфі]] облыстарына бөлінді.

1796 жылы император [[I Павел|І Павелдің]] тұсында Үфі наменгерлігі қайта ұйымдастырылып, [[Орынбор губерниясы]] болып қайта құрылды&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= История административно-территориального деления Республики Башкортостан (1708–2001)|шынайы атауы= |url= |уикитека= |lang= |жауапты= |басылым= |орны= Үфі|баспасы= Китап|жылы=2003|томы= |беттері= 3|барлық беті= 536|сериясы= |тиражы= |isbn= 5-295-03286-8|issn= |doi= |pmid= |jstor= |pmc= |oclc= |lccn= |archive-url= |archive-date= |url-status= |цитата= }}&lt;/ref&gt;. Үфі қаласы уездік қала мәртебесіне ие болды.

== Географиясы ==
1782–1796 жылдары наменгерліктің құрамындағы Үфі облысы сегіз уезге бөлінді: Белебей, Бөрі, Бұқарыслан, Мензелинск, Стерлітармақ, Троицк, Үфі және Челябі уездері. 1784 жылы Троицк бекінісіне іргелес орналасқан елді мекендерден, сондай-ақ Челябі және басқа да уездердің құрамындағы жерлерден [[Троицк уезі]] құрылды.

1782–1796 жылдары Орынбор облысы төрт уезге бөлінді: Бұзаулық, Верхнеуральск, Орынбор және Сергиевск уездері. 1784 жылы [[Сергиевск уезі]] таратылғаннан кейін облыс үш уезден тұрды.

Қазіргі уақытта бұрынғы наменгерлік аумағы [[Башқұртстан]], [[Орынбор облысы|Орынбор]] және [[Челябі облысы|Челябі]] облыстарының құрамына кіреді.

== Наменгерлігіктің жетекшілігі ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>5tzyor5hrsvgix4b2lypjawus6gg0h9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657841</id>
      <parentid>3657840</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:00:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Наменгерлігіктің жетекшілігі */</comment>
      <origin>3657841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7409" sha1="8s5op8o07ak4f0ovos71oiimnx88ldi" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Үфі наменгерлігі
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = наменгерлігі
|Суреті              =
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Ufa COA (Ufa Governorate) (1782).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Үфі
|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_dir = N
|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_dir = E
|Құрылды             = {{Abbr|23 желтоқсан 1781|Юлиан күнтізбесі бойынша|0}}&lt;br /&gt; (3 қаңтар 1782)
|Жойылды             = {{Abbr|12|Юлиан күнтізбесі бойынша|0}} (23) желтоқсан 1796
|Жер аумағы          = 318 мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 572,1 мың адам
|Санақ жылы          = 1788
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               = Uf 1792.jpg
|Карта ені           =
|Карта2              =
|Карта2 ені          =
|дейін               = Орынбор губерниясы (1744—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Орынбор губерниясы
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              =
}}
'''Үфі наменгерлігі''' ({{lang-ba|Өфө наместниклығы}}, {{lang-ru|Уфимское наместничество}}, [[Орыс тілінің реформаға дейінгі емлесі|ор. ескі емлесі.]] ''Уфимское намѣстничество'') — 1781 жылдың 23 желтоқсанынан 1796 жылдың 12 желтоқсанына дейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] [[Үфі мен Сімбір генерал-губернаторлығы]] құрамында болған тарихи әкімшілік-аумақтық бірлік&lt;ref&gt;{{мақала | авторы  = Буканова Р. Г., Абдрахимова Г. Р| тақырыбы = Образование Уфимского наместничества — начало нового этапа в развитии городов Южного Урала| шынайы атауы = | сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/n/obrazovanie-ufimskogo-namestnichestva-nachalo-novogo-etapa-v-razvitii-gorodov-yuzhnogo-urala| url-status = | archive-url = | archive-date = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Вестник Башкирского университета| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2013| ай = | күні = | томы  = 18| нөмірі = 4| беттері = 1328–1330| isbn  = | issn = 1998-4812| doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}&lt;/ref&gt;. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Үфі]] қаласы.

== Тарихы ==
1781 жылы 23 желтоқсанда (1782 жылы 3 қаңтарда) ІІ Екатерина императрицаның жарлығымен [[Орынбор губерниясы (1744—1781)|Орынбор губерниясы]] Үфі наменгерлігі болып қайта құрылды. Наменгерлік 1782 жылы ресми түрде ашылды&lt;ref&gt;Полное собрание законов Российской империи. Том 21. Ст 15307&lt;/ref&gt;.

1782–1796 жылдары наменгерлік Орынбор және [[Үфі облысы (Ресей империясы)|Үфі]] облыстарына бөлінді.

1796 жылы император [[I Павел|І Павелдің]] тұсында Үфі наменгерлігі қайта ұйымдастырылып, [[Орынбор губерниясы]] болып қайта құрылды&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= История административно-территориального деления Республики Башкортостан (1708–2001)|шынайы атауы= |url= |уикитека= |lang= |жауапты= |басылым= |орны= Үфі|баспасы= Китап|жылы=2003|томы= |беттері= 3|барлық беті= 536|сериясы= |тиражы= |isbn= 5-295-03286-8|issn= |doi= |pmid= |jstor= |pmc= |oclc= |lccn= |archive-url= |archive-date= |url-status= |цитата= }}&lt;/ref&gt;. Үфі қаласы уездік қала мәртебесіне ие болды.

== Географиясы ==
1782–1796 жылдары наменгерліктің құрамындағы Үфі облысы сегіз уезге бөлінді: Белебей, Бөрі, Бұқарыслан, Мензелинск, Стерлітармақ, Троицк, Үфі және Челябі уездері. 1784 жылы Троицк бекінісіне іргелес орналасқан елді мекендерден, сондай-ақ Челябі және басқа да уездердің құрамындағы жерлерден [[Троицк уезі]] құрылды.

1782–1796 жылдары Орынбор облысы төрт уезге бөлінді: Бұзаулық, Верхнеуральск, Орынбор және Сергиевск уездері. 1784 жылы [[Сергиевск уезі]] таратылғаннан кейін облыс үш уезден тұрды.

Қазіргі уақытта бұрынғы наменгерлік аумағы [[Башқұртстан]], [[Орынбор облысы|Орынбор]] және [[Челябі облысы|Челябі]] облыстарының құрамына кіреді.

== Наменгерлігіктің жетекшілігі ==
=== Генерал-губернаторлары ===
{{main|Үфі мен Сімбір генерал-губернаторлығы#Генерал-губернаторлары}}

=== Наменгерлері ===
* 1782—1783 — [[Петр Федорович Квашнин-Самарин|Квашнин-Самарин Петр Федорович]]
* 1785—1794 — [[Александр Александрович Пеутлинг|Пеутлинг Александр Александрович]]
* 1795—1796 — кінәз [[Иван Михайлович Баратаев|Баратаев Иван Михайлович]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://stories.oldsaratov.ru/dom-barataeva|title=Дом князя Баратаева|website=stories.oldsaratov.ru|access-date=2020-07-29|archive-date=2020-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729052936/http://stories.oldsaratov.ru/dom-barataeva|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Үфі мен Сімбір генерал-губернаторлығы]]
* [[Үфі губерниясы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>8s5op8o07ak4f0ovos71oiimnx88ldi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657858</id>
      <parentid>3657841</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:29:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ресей империясының наменгерліктері|Ресей империясының наменгерліктері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3657858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7492" sha1="jc0duiewkx65xji0z5q5xnw83l6wutp" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Үфі наменгерлігі
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = наменгерлігі
|Суреті              =
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Ufa COA (Ufa Governorate) (1782).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Үфі
|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_dir = N
|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_dir = E
|Құрылды             = {{Abbr|23 желтоқсан 1781|Юлиан күнтізбесі бойынша|0}}&lt;br /&gt; (3 қаңтар 1782)
|Жойылды             = {{Abbr|12|Юлиан күнтізбесі бойынша|0}} (23) желтоқсан 1796
|Жер аумағы          = 318 мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 572,1 мың адам
|Санақ жылы          = 1788
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               = Uf 1792.jpg
|Карта ені           =
|Карта2              =
|Карта2 ені          =
|дейін               = Орынбор губерниясы (1744—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Орынбор губерниясы
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              =
}}
'''Үфі наменгерлігі''' ({{lang-ba|Өфө наместниклығы}}, {{lang-ru|Уфимское наместничество}}, [[Орыс тілінің реформаға дейінгі емлесі|ор. ескі емлесі.]] ''Уфимское намѣстничество'') — 1781 жылдың 23 желтоқсанынан 1796 жылдың 12 желтоқсанына дейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] [[Үфі мен Сімбір генерал-губернаторлығы]] құрамында болған тарихи әкімшілік-аумақтық бірлік&lt;ref&gt;{{мақала | авторы  = Буканова Р. Г., Абдрахимова Г. Р| тақырыбы = Образование Уфимского наместничества — начало нового этапа в развитии городов Южного Урала| шынайы атауы = | сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/n/obrazovanie-ufimskogo-namestnichestva-nachalo-novogo-etapa-v-razvitii-gorodov-yuzhnogo-urala| url-status = | archive-url = | archive-date = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Вестник Башкирского университета| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2013| ай = | күні = | томы  = 18| нөмірі = 4| беттері = 1328–1330| isbn  = | issn = 1998-4812| doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}&lt;/ref&gt;. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Үфі]] қаласы.

== Тарихы ==
1781 жылы 23 желтоқсанда (1782 жылы 3 қаңтарда) ІІ Екатерина императрицаның жарлығымен [[Орынбор губерниясы (1744—1781)|Орынбор губерниясы]] Үфі наменгерлігі болып қайта құрылды. Наменгерлік 1782 жылы ресми түрде ашылды&lt;ref&gt;Полное собрание законов Российской империи. Том 21. Ст 15307&lt;/ref&gt;.

1782–1796 жылдары наменгерлік Орынбор және [[Үфі облысы (Ресей империясы)|Үфі]] облыстарына бөлінді.

1796 жылы император [[I Павел|І Павелдің]] тұсында Үфі наменгерлігі қайта ұйымдастырылып, [[Орынбор губерниясы]] болып қайта құрылды&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= История административно-территориального деления Республики Башкортостан (1708–2001)|шынайы атауы= |url= |уикитека= |lang= |жауапты= |басылым= |орны= Үфі|баспасы= Китап|жылы=2003|томы= |беттері= 3|барлық беті= 536|сериясы= |тиражы= |isbn= 5-295-03286-8|issn= |doi= |pmid= |jstor= |pmc= |oclc= |lccn= |archive-url= |archive-date= |url-status= |цитата= }}&lt;/ref&gt;. Үфі қаласы уездік қала мәртебесіне ие болды.

== Географиясы ==
1782–1796 жылдары наменгерліктің құрамындағы Үфі облысы сегіз уезге бөлінді: Белебей, Бөрі, Бұқарыслан, Мензелинск, Стерлітармақ, Троицк, Үфі және Челябі уездері. 1784 жылы Троицк бекінісіне іргелес орналасқан елді мекендерден, сондай-ақ Челябі және басқа да уездердің құрамындағы жерлерден [[Троицк уезі]] құрылды.

1782–1796 жылдары Орынбор облысы төрт уезге бөлінді: Бұзаулық, Верхнеуральск, Орынбор және Сергиевск уездері. 1784 жылы [[Сергиевск уезі]] таратылғаннан кейін облыс үш уезден тұрды.

Қазіргі уақытта бұрынғы наменгерлік аумағы [[Башқұртстан]], [[Орынбор облысы|Орынбор]] және [[Челябі облысы|Челябі]] облыстарының құрамына кіреді.

== Наменгерлігіктің жетекшілігі ==
=== Генерал-губернаторлары ===
{{main|Үфі мен Сімбір генерал-губернаторлығы#Генерал-губернаторлары}}

=== Наменгерлері ===
* 1782—1783 — [[Петр Федорович Квашнин-Самарин|Квашнин-Самарин Петр Федорович]]
* 1785—1794 — [[Александр Александрович Пеутлинг|Пеутлинг Александр Александрович]]
* 1795—1796 — кінәз [[Иван Михайлович Баратаев|Баратаев Иван Михайлович]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://stories.oldsaratov.ru/dom-barataeva|title=Дом князя Баратаева|website=stories.oldsaratov.ru|access-date=2020-07-29|archive-date=2020-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729052936/http://stories.oldsaratov.ru/dom-barataeva|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Үфі мен Сімбір генерал-губернаторлығы]]
* [[Үфі губерниясы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ресей империясының наменгерліктері]]</text>
      <sha1>jc0duiewkx65xji0z5q5xnw83l6wutp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657861</id>
      <parentid>3657858</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:29:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Үфі наменгерлігі|Үфі наменгерлігі]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3657861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7539" sha1="3lceb8f8rwvbt368jtvcmz6kwy98m3s" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Үфі наменгерлігі
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = наменгерлігі
|Суреті              =
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Ufa COA (Ufa Governorate) (1782).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Үфі
|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_dir = N
|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_dir = E
|Құрылды             = {{Abbr|23 желтоқсан 1781|Юлиан күнтізбесі бойынша|0}}&lt;br /&gt; (3 қаңтар 1782)
|Жойылды             = {{Abbr|12|Юлиан күнтізбесі бойынша|0}} (23) желтоқсан 1796
|Жер аумағы          = 318 мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 572,1 мың адам
|Санақ жылы          = 1788
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               = Uf 1792.jpg
|Карта ені           =
|Карта2              =
|Карта2 ені          =
|дейін               = Орынбор губерниясы (1744—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Орынбор губерниясы
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              =
}}
'''Үфі наменгерлігі''' ({{lang-ba|Өфө наместниклығы}}, {{lang-ru|Уфимское наместничество}}, [[Орыс тілінің реформаға дейінгі емлесі|ор. ескі емлесі.]] ''Уфимское намѣстничество'') — 1781 жылдың 23 желтоқсанынан 1796 жылдың 12 желтоқсанына дейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] [[Үфі мен Сімбір генерал-губернаторлығы]] құрамында болған тарихи әкімшілік-аумақтық бірлік&lt;ref&gt;{{мақала | авторы  = Буканова Р. Г., Абдрахимова Г. Р| тақырыбы = Образование Уфимского наместничества — начало нового этапа в развитии городов Южного Урала| шынайы атауы = | сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/n/obrazovanie-ufimskogo-namestnichestva-nachalo-novogo-etapa-v-razvitii-gorodov-yuzhnogo-urala| url-status = | archive-url = | archive-date = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Вестник Башкирского университета| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2013| ай = | күні = | томы  = 18| нөмірі = 4| беттері = 1328–1330| isbn  = | issn = 1998-4812| doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}&lt;/ref&gt;. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Үфі]] қаласы.

== Тарихы ==
1781 жылы 23 желтоқсанда (1782 жылы 3 қаңтарда) ІІ Екатерина императрицаның жарлығымен [[Орынбор губерниясы (1744—1781)|Орынбор губерниясы]] Үфі наменгерлігі болып қайта құрылды. Наменгерлік 1782 жылы ресми түрде ашылды&lt;ref&gt;Полное собрание законов Российской империи. Том 21. Ст 15307&lt;/ref&gt;.

1782–1796 жылдары наменгерлік Орынбор және [[Үфі облысы (Ресей империясы)|Үфі]] облыстарына бөлінді.

1796 жылы император [[I Павел|І Павелдің]] тұсында Үфі наменгерлігі қайта ұйымдастырылып, [[Орынбор губерниясы]] болып қайта құрылды&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= История административно-территориального деления Республики Башкортостан (1708–2001)|шынайы атауы= |url= |уикитека= |lang= |жауапты= |басылым= |орны= Үфі|баспасы= Китап|жылы=2003|томы= |беттері= 3|барлық беті= 536|сериясы= |тиражы= |isbn= 5-295-03286-8|issn= |doi= |pmid= |jstor= |pmc= |oclc= |lccn= |archive-url= |archive-date= |url-status= |цитата= }}&lt;/ref&gt;. Үфі қаласы уездік қала мәртебесіне ие болды.

== Географиясы ==
1782–1796 жылдары наменгерліктің құрамындағы Үфі облысы сегіз уезге бөлінді: Белебей, Бөрі, Бұқарыслан, Мензелинск, Стерлітармақ, Троицк, Үфі және Челябі уездері. 1784 жылы Троицк бекінісіне іргелес орналасқан елді мекендерден, сондай-ақ Челябі және басқа да уездердің құрамындағы жерлерден [[Троицк уезі]] құрылды.

1782–1796 жылдары Орынбор облысы төрт уезге бөлінді: Бұзаулық, Верхнеуральск, Орынбор және Сергиевск уездері. 1784 жылы [[Сергиевск уезі]] таратылғаннан кейін облыс үш уезден тұрды.

Қазіргі уақытта бұрынғы наменгерлік аумағы [[Башқұртстан]], [[Орынбор облысы|Орынбор]] және [[Челябі облысы|Челябі]] облыстарының құрамына кіреді.

== Наменгерлігіктің жетекшілігі ==
=== Генерал-губернаторлары ===
{{main|Үфі мен Сімбір генерал-губернаторлығы#Генерал-губернаторлары}}

=== Наменгерлері ===
* 1782—1783 — [[Петр Федорович Квашнин-Самарин|Квашнин-Самарин Петр Федорович]]
* 1785—1794 — [[Александр Александрович Пеутлинг|Пеутлинг Александр Александрович]]
* 1795—1796 — кінәз [[Иван Михайлович Баратаев|Баратаев Иван Михайлович]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://stories.oldsaratov.ru/dom-barataeva|title=Дом князя Баратаева|website=stories.oldsaratov.ru|access-date=2020-07-29|archive-date=2020-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729052936/http://stories.oldsaratov.ru/dom-barataeva|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Үфі мен Сімбір генерал-губернаторлығы]]
* [[Үфі губерниясы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ресей империясының наменгерліктері]]
[[Санат:Үфі наменгерлігі]]</text>
      <sha1>3lceb8f8rwvbt368jtvcmz6kwy98m3s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pro-Música Brasil</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786855</id>
    <revision>
      <id>3657842</id>
      <timestamp>2026-09-20T14:01:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Ұйым   |атауы              = Pro-Música Brasil   |альтернативті      =    |background_color     =    |атау түсі            =    |логотип              =    |логотип ені          =    |анықтама             = Музыкалық өндіріс компанияларының мүдделерін қорғайтын сауда ұйымы   |карта1               =    |карта1 ені          =    |аңыз1...</comment>
      <origin>3657842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3528" sha1="12dxka6n7ol3rq06l90eaqq66dwy1lu" xml:space="preserve">{{Ұйым
  |атауы              = Pro-Música Brasil
  |альтернативті      = 
  |background_color     = 
  |атау түсі            = 
  |логотип              = 
  |логотип ені          = 
  |анықтама             = Музыкалық өндіріс компанияларының мүдделерін қорғайтын сауда ұйымы
  |карта1               = 
  |карта1 ені          = 
  |аңыз1               = 
  |карта2               = 
  |карта2 ені          = 
  |аңыз2               = 
  |мүшелік              = 
  |орталық типі         = Штаб-пәтер
  |орталық             = [[Рио-де-Жанейро]]
  |орналасқан жері       = {{байрақ|Бразилия}} 
  |тип                 = Үкіметтік емес ұйым (ҮЕҰ) / Қауымдастық
  |тілдер               = 
  |тіл                 = [[Португал тілі]]
  |басшы мансабы1       = Президент
  |басшы есімі1         = Паулу Роза 
  |басшы мансабы2       = 
  |басшы есімі2         = 
  |негізін салушы1      = 
  |құрылу оқиғалары1    = Құрылуы
  |құрылу мерзімі1      = 1958 жыл сәуір
  |негізін салушы2      = 
  |құрылу оқиғалары2    = 
  |құрылу мерзімі2      = 
  |ыдырау оқиғалары     = 
  |ыдырау уақыты        = 
  |түсініктемелер1      = Серіктестік ұйым: [[IFPI]]
  |түсініктемелер2      = 
  |мекен-жай            = 
  |сайт                 = {{URL|http://pro-musicabr.org.br/|pro-musicabr.org}}
  |ортаққор             = Pro-Música Brasil
}}
'''Pro-Música Brasil (PMB)''' (бұрынғы '''Associação Brasileira dos Produtores de Discos (ABPD)''' немесе Бразилия дыбыс жазу продюсерлерінің қауымдастығы) — [[Бразилия]]ның фонографиялық нарығындағы дыбыс жазу компанияларының ресми өкілдік органы.&lt;ref name=&quot;ABPD-About&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.abpd.org.br/sobre_apresentacao.asp|title=Sobre a ABPD: Apresentação|publisher=Associação Brasileira dos Produtores de Discos|language=pt|trans-title=About the ABPD|access-date=19 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090331220158/http://www.abpd.org.br/sobre_apresentacao.asp|archive-date=31 March 2009|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бразилия дыбыс жазу продюсерлерінің қауымдастығы (ABPD) 1958 жылдың сәуір айында құрылып, Бразилияда жұмыс істейтін ең ірі фонограмма өндірушілерінің мүддесін қорғайды. 2016 жылы ABPD атауы Pro-Música Brasil болып өзгертілді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=SOBRE NÓS – Pro-Música Brasil |url=https://pro-musicabr.org.br/home/sobre-nos/ |website=pro-musicabr.org.br |access-date=22 January 2019}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Музыкалық туындыларды сертификаттау}}

[[Санат:1958 жылы құрылған ұйымдар]]
[[Санат:Музыкалық индустрия қауымдастықтары]]</text>
      <sha1>12dxka6n7ol3rq06l90eaqq66dwy1lu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657843</id>
      <parentid>3657842</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:02:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3657843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7572" sha1="0i5vh1g06419eydjza91u6o38xjw5ug" xml:space="preserve">{{Ұйым
  |атауы              = Pro-Música Brasil
  |альтернативті      = 
  |background_color     = 
  |атау түсі            = 
  |логотип              = 
  |логотип ені          = 
  |анықтама             = Музыкалық өндіріс компанияларының мүдделерін қорғайтын сауда ұйымы
  |карта1               = 
  |карта1 ені          = 
  |аңыз1               = 
  |карта2               = 
  |карта2 ені          = 
  |аңыз2               = 
  |мүшелік              = 
  |орталық типі         = Штаб-пәтер
  |орталық             = [[Рио-де-Жанейро]]
  |орналасқан жері       = {{байрақ|Бразилия}} 
  |тип                 = Үкіметтік емес ұйым (ҮЕҰ) / Қауымдастық
  |тілдер               = 
  |тіл                 = [[Португал тілі]]
  |басшы мансабы1       = Президент
  |басшы есімі1         = Паулу Роза 
  |басшы мансабы2       = 
  |басшы есімі2         = 
  |негізін салушы1      = 
  |құрылу оқиғалары1    = Құрылуы
  |құрылу мерзімі1      = 1958 жыл сәуір
  |негізін салушы2      = 
  |құрылу оқиғалары2    = 
  |құрылу мерзімі2      = 
  |ыдырау оқиғалары     = 
  |ыдырау уақыты        = 
  |түсініктемелер1      = Серіктестік ұйым: [[IFPI]]
  |түсініктемелер2      = 
  |мекен-жай            = 
  |сайт                 = {{URL|http://pro-musicabr.org.br/|pro-musicabr.org}}
  |ортаққор             = Pro-Música Brasil
}}
'''Pro-Música Brasil (PMB)''' (бұрынғы '''Associação Brasileira dos Produtores de Discos (ABPD)''' немесе Бразилия дыбыс жазу продюсерлерінің қауымдастығы) — [[Бразилия]]ның фонографиялық нарығындағы дыбыс жазу компанияларының ресми өкілдік органы.&lt;ref name=&quot;ABPD-About&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.abpd.org.br/sobre_apresentacao.asp|title=Sobre a ABPD: Apresentação|publisher=Associação Brasileira dos Produtores de Discos|language=pt|trans-title=About the ABPD|access-date=19 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090331220158/http://www.abpd.org.br/sobre_apresentacao.asp|archive-date=31 March 2009|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бразилия дыбыс жазу продюсерлерінің қауымдастығы (ABPD) 1958 жылдың сәуір айында құрылып, Бразилияда жұмыс істейтін ең ірі фонограмма өндірушілерінің мүддесін қорғайды. 2016 жылы ABPD атауы Pro-Música Brasil болып өзгертілді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=SOBRE NÓS – Pro-Música Brasil |url=https://pro-musicabr.org.br/home/sobre-nos/ |website=pro-musicabr.org.br |access-date=22 January 2019}}&lt;/ref&gt;

== Сатылым сертификациясы ==
1990 жылға дейін Бразилияда музыкалық сертификаттау марапаттары болған жоқ. Одан кейін сертификаттау деңгейлері келесідей болды:&lt;ref name=levels&gt;{{Cite web
  |url         = http://www.abpd.org.br/niveis_de_certificacao.asp
  |title       = Níveis de Certificação
  |work        = abpd.org.br
  |publisher   = Associação Brasileira dos Produtores de Discos
  |access-date  = 1 February 2011
  |archive-url  = https://web.archive.org/web/20101223013007/http://www.abpd.org.br/niveis_de_certificacao.asp
  |archive-date = 23 December 2010
  |url-status     = dead
}}&lt;/ref&gt;
{{col-begin}}
{{col-2}}
=== Бразилиялық (отандық) әртістер ===
;CD
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Сертификат
! 2003 жылға дейін
! 2004–2005
! 2006–2009
! 2010 жылдан бастап
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Алтын
|100,000
|50,000
|50,000
|40,000
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Платиналы
|250,000
|125,000
|100,000
|80,000
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Қос платиналы
|500,000
|250,000
|200,000
|160,000
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Үш дүркін платиналы
|750,000
|375,000
|300,000
|240,000
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Гауһар (Даймонд)
|1,000,000
|500,000
|500,000
|300,000
|}
;DVD
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Сертификат
! 2005 жылға дейін
! 2006 жылдан бастап
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Алтын
|25,000
|25,000
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Платиналы
|50,000
|50,000
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Қос платиналы
| —
|100,000
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Үш дүркін платиналы
| —
|150,000
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Гауһар (Даймонд)
|100,000
|250,000
|}
{{col-2}}
=== Халықаралық әртістер ===
;CD
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Сертификат
! 2000 жылға дейін
! 2001–2005
! 2006–2009
! 2010 жылдан бастап
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Алтын
|100,000
|50,000
|30,000
|20,000
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Платиналы
|250,000
|125,000
|60,000
|40,000
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Қос платиналы
|500,000
|250,000
|120,000
|80,000
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Үш дүркін платиналы
|750,000
|375,000
|180,000
|120,000
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Гауһар (Даймонд)
|1,000,000
|500,000
|250,000
|160,000
|}
;DVD
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Сертификат
! 2005 жылға дейін
! 2006 жылдан бастап
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Алтын
|25,000
|15,000
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Платиналы
|50,000
|30,000
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Қос платиналы
| —
|60,000
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Үш дүркін платиналы
| —
|90,000
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Гауһар (Даймонд)
|100,000
|125,000
|}
{{col-end}}

=== Цифрлық медиа сертификациясы ===
2008 жылдың қараша айынан бастап цифрлық медиа сатылымдары да APBD тарапынан келесі сертификаттау деңгейлері бойынша сертификатталды:&lt;ref name=levels/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Certification, Award Levels: Digital Download Singles|url=http://www.ifpi.org/content/library/certification-award-levels.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304190545/http://www.ifpi.org/content/library/certification-award-levels.pdf|archive-date=March 4, 2016|page=2|publisher=[[IFPI]]|access-date=February 1, 2021|year=2009}}&lt;/ref&gt;
;Отандық
* Алтын: 50,000
* Платиналы: 100,000
* Гауһар (Даймонд): 500,000
;Халықаралық
* Алтын: 30,000
* Платиналы: 60,000
* Гауһар (Даймонд): 250,000

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Музыкалық туындыларды сертификаттау}}

[[Санат:1958 жылы құрылған ұйымдар]]
[[Санат:Музыкалық индустрия қауымдастықтары]]</text>
      <sha1>0i5vh1g06419eydjza91u6o38xjw5ug</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658039</id>
      <parentid>3657843</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:35:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3658039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7589" sha1="i6ddcfxvg047i3qbj1oqzovfvkp3qjx" xml:space="preserve">{{Ұйым
  |атауы              = Pro-Música Brasil
  |альтернативті      = 
  |background_color     = 
  |атау түсі            = 
  |логотип              = 
  |логотип ені          = 
  |анықтама             = Музыкалық өндіріс компанияларының мүдделерін қорғайтын сауда ұйымы
  |карта1               = 
  |карта1 ені          = 
  |аңыз1               = 
  |карта2               = 
  |карта2 ені          = 
  |аңыз2               = 
  |мүшелік              = 
  |орталық типі         = Штаб-пәтер
  |орталық             = [[Рио-де-Жанейро]]
  |орналасқан жері       = {{байрақ|Бразилия}} 
  |тип                 = Үкіметтік емес ұйым (ҮЕҰ) / Қауымдастық
  |тілдер               = 
  |тіл                 = [[португал тілі|португал]]
  |басшы мансабы1       = Президент
  |басшы есімі1         = Паулу Роза 
  |басшы мансабы2       = 
  |басшы есімі2         = 
  |негізін салушы1      = 
  |құрылу оқиғалары1    = Құрылуы
  |құрылу мерзімі1      = 1958 жыл сәуір
  |негізін салушы2      = 
  |құрылу оқиғалары2    = 
  |құрылу мерзімі2      = 
  |ыдырау оқиғалары     = 
  |ыдырау уақыты        = 
  |түсініктемелер1      = Серіктестік ұйым: [[IFPI]]
  |түсініктемелер2      = 
  |мекен-жай            = 
  |сайт                 = {{URL|http://pro-musicabr.org.br/|pro-musicabr.org}}
  |ортаққор             = Pro-Música Brasil
}}
'''Pro-Música Brasil (PMB)''' (бұрынғы '''Associação Brasileira dos Produtores de Discos (ABPD)''' немесе Бразилия дыбыс жазу продюсерлерінің қауымдастығы) — [[Бразилия]]ның фонографиялық нарығындағы дыбыс жазу компанияларының ресми өкілдік органы.&lt;ref name=&quot;ABPD-About&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.abpd.org.br/sobre_apresentacao.asp|title=Sobre a ABPD: Apresentação|publisher=Associação Brasileira dos Produtores de Discos|language=pt|trans-title=About the ABPD|access-date=19 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090331220158/http://www.abpd.org.br/sobre_apresentacao.asp|archive-date=31 March 2009|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бразилия дыбыс жазу продюсерлерінің қауымдастығы (ABPD) 1958 жылдың сәуір айында құрылып, Бразилияда жұмыс істейтін ең ірі фонограмма өндірушілерінің мүддесін қорғайды. 2016 жылы ABPD атауы Pro-Música Brasil болып өзгертілді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=SOBRE NÓS – Pro-Música Brasil |url=https://pro-musicabr.org.br/home/sobre-nos/ |website=pro-musicabr.org.br |access-date=22 January 2019}}&lt;/ref&gt;

== Сатылым сертификациясы ==
1990 жылға дейін Бразилияда музыкалық сертификаттау марапаттары болған жоқ. Одан кейін сертификаттау деңгейлері келесідей болды:&lt;ref name=levels&gt;{{Cite web
  |url         = http://www.abpd.org.br/niveis_de_certificacao.asp
  |title       = Níveis de Certificação
  |work        = abpd.org.br
  |publisher   = Associação Brasileira dos Produtores de Discos
  |access-date  = 1 February 2011
  |archive-url  = https://web.archive.org/web/20101223013007/http://www.abpd.org.br/niveis_de_certificacao.asp
  |archive-date = 23 December 2010
  |url-status     = dead
}}&lt;/ref&gt;
{{col-begin}}
{{col-2}}
=== Бразилиялық (отандық) әртістер ===
;CD
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Сертификат
! 2003 жылға дейін
! 2004–2005
! 2006–2009
! 2010 жылдан бастап
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Алтын
|100,000
|50,000
|50,000
|40,000
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Платиналы
|250,000
|125,000
|100,000
|80,000
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Қос платиналы
|500,000
|250,000
|200,000
|160,000
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Үш дүркін платиналы
|750,000
|375,000
|300,000
|240,000
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Гауһар (Даймонд)
|1,000,000
|500,000
|500,000
|300,000
|}
;DVD
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Сертификат
! 2005 жылға дейін
! 2006 жылдан бастап
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Алтын
|25,000
|25,000
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Платиналы
|50,000
|50,000
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Қос платиналы
| —
|100,000
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Үш дүркін платиналы
| —
|150,000
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Гауһар (Даймонд)
|100,000
|250,000
|}
{{col-2}}
=== Халықаралық әртістер ===
;CD
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Сертификат
! 2000 жылға дейін
! 2001–2005
! 2006–2009
! 2010 жылдан бастап
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Алтын
|100,000
|50,000
|30,000
|20,000
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Платиналы
|250,000
|125,000
|60,000
|40,000
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Қос платиналы
|500,000
|250,000
|120,000
|80,000
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Үш дүркін платиналы
|750,000
|375,000
|180,000
|120,000
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Гауһар (Даймонд)
|1,000,000
|500,000
|250,000
|160,000
|}
;DVD
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Сертификат
! 2005 жылға дейін
! 2006 жылдан бастап
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Алтын
|25,000
|15,000
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Платиналы
|50,000
|30,000
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Қос платиналы
| —
|60,000
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Үш дүркін платиналы
| —
|90,000
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|Гауһар (Даймонд)
|100,000
|125,000
|}
{{col-end}}

=== Цифрлық медиа сертификациясы ===
2008 жылдың қараша айынан бастап цифрлық медиа сатылымдары да APBD тарапынан келесі сертификаттау деңгейлері бойынша сертификатталды:&lt;ref name=levels/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Certification, Award Levels: Digital Download Singles|url=http://www.ifpi.org/content/library/certification-award-levels.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304190545/http://www.ifpi.org/content/library/certification-award-levels.pdf|archive-date=March 4, 2016|page=2|publisher=[[IFPI]]|access-date=February 1, 2021|year=2009}}&lt;/ref&gt;
;Отандық
* Алтын: 50,000
* Платиналы: 100,000
* Гауһар (Даймонд): 500,000
;Халықаралық
* Алтын: 30,000
* Платиналы: 60,000
* Гауһар (Даймонд): 250,000

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Музыкалық туындыларды сертификаттау}}

[[Санат:1958 жылы құрылған ұйымдар]]
[[Санат:Музыкалық индустрия қауымдастықтары]]</text>
      <sha1>i6ddcfxvg047i3qbj1oqzovfvkp3qjx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ABPD</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786856</id>
    <redirect title="Pro-Música Brasil" />
    <revision>
      <id>3657844</id>
      <timestamp>2026-09-20T14:03:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Pro-Música Brasil]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3657844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="078wws3huqtuonl2uxwsxnt70qiovik" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Pro-Música Brasil]]</text>
      <sha1>078wws3huqtuonl2uxwsxnt70qiovik</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үфі мен Сімбір генерал-губернаторлығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786859</id>
    <revision>
      <id>3657857</id>
      <timestamp>2026-09-20T14:28:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Ресей империясының әкімшілік бірлігі |Атауы               = Үфі мен Сімбір генерал-губернаторлығы |Шынайы атауы        = |Статусы             = генерал-губернаторлығы |Суреті              = |Ені                 = |Сурет атауы         = |Елтаңба             = |Елтаңбаның ені      = |Елтаңбаның аты      = |Ту...</comment>
      <origin>3657857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2150" sha1="t1gcf1vj4e8khmi4ohdx9g13ikufwle" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Үфі мен Сімбір генерал-губернаторлығы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = генерал-губернаторлығы
|Суреті              =
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             =
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             =
|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_dir = N
|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_dir = E
|Құрылды             = 1781
|Жойылды             = 1796
|Жер аумағы          =
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          =
|Санақ жылы          =
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               =
|Карта ені           =
|Карта2              =
|Карта2 ені          =
|дейін               = Үфі наменгерлігі
|д2                   = Сімбір наменгерлігі
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Орынбор губерниясы
|к2                   = Сімбір губерниясы
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              =
}}
'''Үфі мен Сімбір генерал-губернаторлығы''' ({{lang-ru|Уфимское и Симбирское генерал-губернаторство}}) — 1781–1796 жылдары болған [[Үфі наменгерлігі|Үфі]] және [[Сімбір наменгерлігі|Сімбір]] наменгерліктерінің [[Генерал-губернаторлық (Ресей империясы)|генерал-губернаторлығы]].

== Тарихы ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>t1gcf1vj4e8khmi4ohdx9g13ikufwle</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657868</id>
      <parentid>3657857</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:31:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3657868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2346" sha1="s7ona7hkgsmpf7cje1ufu8sh9g6cmu1" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Үфі мен Сімбір генерал-губернаторлығы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = генерал-губернаторлығы
|Суреті              =
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             =
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             =
|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_dir = N
|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_dir = E
|Құрылды             = 1781
|Жойылды             = 1796
|Жер аумағы          =
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          =
|Санақ жылы          =
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               =
|Карта ені           =
|Карта2              =
|Карта2 ені          =
|дейін               = Үфі наменгерлігі
|д2                   = Сімбір наменгерлігі
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Орынбор губерниясы
|к2                   = Сімбір губерниясы
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              =
}}
'''Үфі мен Сімбір генерал-губернаторлығы''' ({{lang-ru|Уфимское и Симбирское генерал-губернаторство}}, [[Орыс тілінің реформаға дейінгі емлесі|ор. ескі емлесі.]] ''Уфимское и Симбирское генералъ-губернаторство'') — 1781–1796 жылдары болған [[Үфі наменгерлігі|Үфі]] және [[Сімбір наменгерлігі|Сімбір]] наменгерліктерінің [[Генерал-губернаторлық (Ресей империясы)|генерал-губернаторлығы]].

== Тарихы ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>s7ona7hkgsmpf7cje1ufu8sh9g6cmu1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657878</id>
      <parentid>3657868</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:36:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3657878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5468" sha1="2ghwhcevvdle7l9vu154tcvsdnz88iw" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Үфі мен Сімбір генерал-губернаторлығы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = генерал-губернаторлығы
|Суреті              =
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             =
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             =
|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_dir = N
|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_dir = E
|Құрылды             = 1781
|Жойылды             = 1796
|Жер аумағы          =
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          =
|Санақ жылы          =
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               =
|Карта ені           =
|Карта2              =
|Карта2 ені          =
|дейін               = Үфі наменгерлігі
|д2                   = Сімбір наменгерлігі
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Орынбор губерниясы
|к2                   = Сімбір губерниясы
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              =
}}
'''Үфі мен Сімбір генерал-губернаторлығы''' ({{lang-ru|Уфимское и Симбирское генерал-губернаторство}}, [[Орыс тілінің реформаға дейінгі емлесі|ор. ескі емлесі.]] ''Уфимское и Симбирское генералъ-губернаторство'') — 1781–1796 жылдары болған [[Үфі наменгерлігі|Үфі]] және [[Сімбір наменгерлігі|Сімбір]] наменгерліктерінің [[Генерал-губернаторлық (Ресей империясы)|генерал-губернаторлығы]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://search.rsl.ru/ru/record/01008817099|title=Федякин, Алексей Владимирович - Территориально-политическое устройство и региональная политика России : эволюция политической теории и практики. XVIII в. - 1991 г. [Текст] : антология : учебное пособие - Search RSL|website=search.rsl.ru|access-date=2021-07-17|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717161521/https://search.rsl.ru/ru/record/01008817099|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{мақала | авторы  =Алексей Владимирович Федякин | тақырыбы = ТЕРРИТОРИАЛЬНО-ПОЛИТИЧЕСКОЕ УСТРОЙСТВО И РЕГИОНАЛЬНАЯ ПОЛИТИКА РОССИЙСКОЙ ИМПЕРИИ В СЕРЕДИНЕ - ВТОРОЙ ПОЛОВИНЕ XVIII в.| шынайы атауы = | сілтеме = https://www.elibrary.ru/item.asp?id=18193473| url-status = | archive-url = | archive-date = | тілі = ru| жауапты = | баспа авторы = | басылым = Вестник Российской Нации| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2012| ай = | күні = | томы  = | нөмірі = 4—5 (24-25)| беттері = | isbn  = | issn = 2073-7459| doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{мақала | авторы  = Т. В. Соловьева| тақырыбы = Административно-территориальное деление Свердловской области в исторической ретроспективе| шынайы атауы = | сілтеме = https://elar.urfu.ru/handle/10995/4810| url-status = | archive-url = | archive-date = | тілі = ru| жауапты = | баспа авторы = | басылым =Документ. Архив. История. Современность. Вып. 13 | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2013| ай = | күні = | томы  = | нөмірі = | беттері = | isbn  = | issn = | doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_009459440/|тақырыбы= Вестник Вятского государственного университета = Herald of Vyatka state university : научный журнал / учредитель и издатель: ФГБОУ ВО &quot;Вятский государственный университет&quot; 2017, № 7|шынайы атауы= |url= |уикитека= |lang= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= |жылы= 2017|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |тиражы= |isbn= |issn= |doi= |pmid= |jstor= |pmc= |oclc= |lccn= |archive-url= https://web.archive.org/web/20210717175545/https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_009459440/|archive-date=2021-07-17 |url-status= |цитата= }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>2ghwhcevvdle7l9vu154tcvsdnz88iw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657881</id>
      <parentid>3657878</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:37:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Үфі наменгерлігі|Үфі наменгерлігі]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3657881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5516" sha1="21y55ly3wmyiwdq6w55et7tt96r2az2" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Үфі мен Сімбір генерал-губернаторлығы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = генерал-губернаторлығы
|Суреті              =
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             =
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             =
|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_dir = N
|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_dir = E
|Құрылды             = 1781
|Жойылды             = 1796
|Жер аумағы          =
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          =
|Санақ жылы          =
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               =
|Карта ені           =
|Карта2              =
|Карта2 ені          =
|дейін               = Үфі наменгерлігі
|д2                   = Сімбір наменгерлігі
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Орынбор губерниясы
|к2                   = Сімбір губерниясы
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              =
}}
'''Үфі мен Сімбір генерал-губернаторлығы''' ({{lang-ru|Уфимское и Симбирское генерал-губернаторство}}, [[Орыс тілінің реформаға дейінгі емлесі|ор. ескі емлесі.]] ''Уфимское и Симбирское генералъ-губернаторство'') — 1781–1796 жылдары болған [[Үфі наменгерлігі|Үфі]] және [[Сімбір наменгерлігі|Сімбір]] наменгерліктерінің [[Генерал-губернаторлық (Ресей империясы)|генерал-губернаторлығы]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://search.rsl.ru/ru/record/01008817099|title=Федякин, Алексей Владимирович - Территориально-политическое устройство и региональная политика России : эволюция политической теории и практики. XVIII в. - 1991 г. [Текст] : антология : учебное пособие - Search RSL|website=search.rsl.ru|access-date=2021-07-17|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717161521/https://search.rsl.ru/ru/record/01008817099|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{мақала | авторы  =Алексей Владимирович Федякин | тақырыбы = ТЕРРИТОРИАЛЬНО-ПОЛИТИЧЕСКОЕ УСТРОЙСТВО И РЕГИОНАЛЬНАЯ ПОЛИТИКА РОССИЙСКОЙ ИМПЕРИИ В СЕРЕДИНЕ - ВТОРОЙ ПОЛОВИНЕ XVIII в.| шынайы атауы = | сілтеме = https://www.elibrary.ru/item.asp?id=18193473| url-status = | archive-url = | archive-date = | тілі = ru| жауапты = | баспа авторы = | басылым = Вестник Российской Нации| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2012| ай = | күні = | томы  = | нөмірі = 4—5 (24-25)| беттері = | isbn  = | issn = 2073-7459| doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{мақала | авторы  = Т. В. Соловьева| тақырыбы = Административно-территориальное деление Свердловской области в исторической ретроспективе| шынайы атауы = | сілтеме = https://elar.urfu.ru/handle/10995/4810| url-status = | archive-url = | archive-date = | тілі = ru| жауапты = | баспа авторы = | басылым =Документ. Архив. История. Современность. Вып. 13 | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2013| ай = | күні = | томы  = | нөмірі = | беттері = | isbn  = | issn = | doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_009459440/|тақырыбы= Вестник Вятского государственного университета = Herald of Vyatka state university : научный журнал / учредитель и издатель: ФГБОУ ВО &quot;Вятский государственный университет&quot; 2017, № 7|шынайы атауы= |url= |уикитека= |lang= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= |жылы= 2017|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |тиражы= |isbn= |issn= |doi= |pmid= |jstor= |pmc= |oclc= |lccn= |archive-url= https://web.archive.org/web/20210717175545/https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_009459440/|archive-date=2021-07-17 |url-status= |цитата= }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Үфі наменгерлігі]]</text>
      <sha1>21y55ly3wmyiwdq6w55et7tt96r2az2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657883</id>
      <parentid>3657881</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:38:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ресей империясының генерал-губернаторлықтары|Ресей империясының генерал-губернаторлықтары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3657883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5617" sha1="f2716du9jkogsf2uouvj7k5e6zozejx" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Үфі мен Сімбір генерал-губернаторлығы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = генерал-губернаторлығы
|Суреті              =
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             =
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             =
|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_dir = N
|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_dir = E
|Құрылды             = 1781
|Жойылды             = 1796
|Жер аумағы          =
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          =
|Санақ жылы          =
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               =
|Карта ені           =
|Карта2              =
|Карта2 ені          =
|дейін               = Үфі наменгерлігі
|д2                   = Сімбір наменгерлігі
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Орынбор губерниясы
|к2                   = Сімбір губерниясы
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              =
}}
'''Үфі мен Сімбір генерал-губернаторлығы''' ({{lang-ru|Уфимское и Симбирское генерал-губернаторство}}, [[Орыс тілінің реформаға дейінгі емлесі|ор. ескі емлесі.]] ''Уфимское и Симбирское генералъ-губернаторство'') — 1781–1796 жылдары болған [[Үфі наменгерлігі|Үфі]] және [[Сімбір наменгерлігі|Сімбір]] наменгерліктерінің [[Генерал-губернаторлық (Ресей империясы)|генерал-губернаторлығы]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://search.rsl.ru/ru/record/01008817099|title=Федякин, Алексей Владимирович - Территориально-политическое устройство и региональная политика России : эволюция политической теории и практики. XVIII в. - 1991 г. [Текст] : антология : учебное пособие - Search RSL|website=search.rsl.ru|access-date=2021-07-17|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717161521/https://search.rsl.ru/ru/record/01008817099|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{мақала | авторы  =Алексей Владимирович Федякин | тақырыбы = ТЕРРИТОРИАЛЬНО-ПОЛИТИЧЕСКОЕ УСТРОЙСТВО И РЕГИОНАЛЬНАЯ ПОЛИТИКА РОССИЙСКОЙ ИМПЕРИИ В СЕРЕДИНЕ - ВТОРОЙ ПОЛОВИНЕ XVIII в.| шынайы атауы = | сілтеме = https://www.elibrary.ru/item.asp?id=18193473| url-status = | archive-url = | archive-date = | тілі = ru| жауапты = | баспа авторы = | басылым = Вестник Российской Нации| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2012| ай = | күні = | томы  = | нөмірі = 4—5 (24-25)| беттері = | isbn  = | issn = 2073-7459| doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{мақала | авторы  = Т. В. Соловьева| тақырыбы = Административно-территориальное деление Свердловской области в исторической ретроспективе| шынайы атауы = | сілтеме = https://elar.urfu.ru/handle/10995/4810| url-status = | archive-url = | archive-date = | тілі = ru| жауапты = | баспа авторы = | басылым =Документ. Архив. История. Современность. Вып. 13 | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2013| ай = | күні = | томы  = | нөмірі = | беттері = | isbn  = | issn = | doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_009459440/|тақырыбы= Вестник Вятского государственного университета = Herald of Vyatka state university : научный журнал / учредитель и издатель: ФГБОУ ВО &quot;Вятский государственный университет&quot; 2017, № 7|шынайы атауы= |url= |уикитека= |lang= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= |жылы= 2017|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |тиражы= |isbn= |issn= |doi= |pmid= |jstor= |pmc= |oclc= |lccn= |archive-url= https://web.archive.org/web/20210717175545/https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_009459440/|archive-date=2021-07-17 |url-status= |цитата= }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Үфі наменгерлігі]]
[[Санат:Ресей империясының генерал-губернаторлықтары]]</text>
      <sha1>f2716du9jkogsf2uouvj7k5e6zozejx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657888</id>
      <parentid>3657883</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:43:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3657888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7364" sha1="jmxb89e2on2vqvnswvsj903mn0hz11t" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Үфі мен Сімбір генерал-губернаторлығы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = генерал-губернаторлығы
|Суреті              =
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             =
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             =
|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_dir = N
|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_dir = E
|Құрылды             = 1781
|Жойылды             = 1796
|Жер аумағы          =
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          =
|Санақ жылы          =
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               =
|Карта ені           =
|Карта2              =
|Карта2 ені          =
|дейін               = Үфі наменгерлігі
|д2                   = Сімбір наменгерлігі
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Орынбор губерниясы
|к2                   = Сімбір губерниясы
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              =
}}
'''Үфі мен Сімбір генерал-губернаторлығы''' ({{lang-ru|Уфимское и Симбирское генерал-губернаторство}}, [[Орыс тілінің реформаға дейінгі емлесі|ор. ескі емлесі.]] ''Уфимское и Симбирское генералъ-губернаторство'') — 1781–1796 жылдары болған [[Үфі наменгерлігі|Үфі]] және [[Сімбір наменгерлігі|Сімбір]] наменгерліктерінің [[Генерал-губернаторлық (Ресей империясы)|генерал-губернаторлығы]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://search.rsl.ru/ru/record/01008817099|title=Федякин, Алексей Владимирович - Территориально-политическое устройство и региональная политика России : эволюция политической теории и практики. XVIII в. - 1991 г. [Текст] : антология : учебное пособие - Search RSL|website=search.rsl.ru|access-date=2021-07-17|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717161521/https://search.rsl.ru/ru/record/01008817099|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{мақала | авторы  =Алексей Владимирович Федякин | тақырыбы = ТЕРРИТОРИАЛЬНО-ПОЛИТИЧЕСКОЕ УСТРОЙСТВО И РЕГИОНАЛЬНАЯ ПОЛИТИКА РОССИЙСКОЙ ИМПЕРИИ В СЕРЕДИНЕ - ВТОРОЙ ПОЛОВИНЕ XVIII в.| шынайы атауы = | сілтеме = https://www.elibrary.ru/item.asp?id=18193473| url-status = | archive-url = | archive-date = | тілі = ru| жауапты = | баспа авторы = | басылым = Вестник Российской Нации| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2012| ай = | күні = | томы  = | нөмірі = 4—5 (24-25)| беттері = | isbn  = | issn = 2073-7459| doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{мақала | авторы  = Т. В. Соловьева| тақырыбы = Административно-территориальное деление Свердловской области в исторической ретроспективе| шынайы атауы = | сілтеме = https://elar.urfu.ru/handle/10995/4810| url-status = | archive-url = | archive-date = | тілі = ru| жауапты = | баспа авторы = | басылым =Документ. Архив. История. Современность. Вып. 13 | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2013| ай = | күні = | томы  = | нөмірі = | беттері = | isbn  = | issn = | doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_009459440/|тақырыбы= Вестник Вятского государственного университета = Herald of Vyatka state university : научный журнал / учредитель и издатель: ФГБОУ ВО &quot;Вятский государственный университет&quot; 2017, № 7|шынайы атауы= |url= |уикитека= |lang= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= |жылы= 2017|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |тиражы= |isbn= |issn= |doi= |pmid= |jstor= |pmc= |oclc= |lccn= |archive-url= https://web.archive.org/web/20210717175545/https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_009459440/|archive-date=2021-07-17 |url-status= |цитата= }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Сімбір наменгерлігі ІІ Екатерина императрицаның 1780 жылғы 15 қыркүйектегі «Сімбір наменгерлігін құру туралы» жарлығына сәйкес құрылды.

1781 жылы 13 маусымда [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] [[Үфі провинциясы]] мен [[Сімбір наменгерлігі]] бір генерал-губернаторлыққа біріктірілді.

[[Үфі наменгерлігі]] ІІ Екатерина императрицаның 1781 жылғы 23 желтоқсандағы «''Екі облыстан — Үфі және Орынбор облыстарынан — Үфі наменгерлігін құру және оларды уездерге бөлу туралы''» жарлығына сәйкес 1781 жылы 28 желтоқсанда құрылды. Оның негізіне [[Иван Варфоломеевич Якоби|И. В. Якобидің]] жобасы алынып, оған аздаған өзгерістер енгізілді. Жобаның өзі 1782 жылы 29 сәуірде бекітілді.

[[I Павел|І Павел]] императордың 1796 жылғы 12 желтоқсандағы «''Мемлекетті губернияларға жаңадан бөлу туралы''» жарлығымен генерал-губернаторлық таратылды. 1797 жылы 15 қаңтарда Үфі наменгерлігі [[Орынбор губерниясы]] болып қайта аталып, [[Сімбір губерниясы]] құрылды.

== Генерал-губернаторлары ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Үфі наменгерлігі]]
[[Санат:Ресей империясының генерал-губернаторлықтары]]</text>
      <sha1>jmxb89e2on2vqvnswvsj903mn0hz11t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657898</id>
      <parentid>3657888</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:49:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Генерал-губернаторлары */</comment>
      <origin>3657898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9566" sha1="rzhre4lyqlnyc0x91h2yyswu9cauoj1" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Үфі мен Сімбір генерал-губернаторлығы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = генерал-губернаторлығы
|Суреті              =
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             =
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             =
|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_dir = N
|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_dir = E
|Құрылды             = 1781
|Жойылды             = 1796
|Жер аумағы          =
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          =
|Санақ жылы          =
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               =
|Карта ені           =
|Карта2              =
|Карта2 ені          =
|дейін               = Үфі наменгерлігі
|д2                   = Сімбір наменгерлігі
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Орынбор губерниясы
|к2                   = Сімбір губерниясы
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              =
}}
'''Үфі мен Сімбір генерал-губернаторлығы''' ({{lang-ru|Уфимское и Симбирское генерал-губернаторство}}, [[Орыс тілінің реформаға дейінгі емлесі|ор. ескі емлесі.]] ''Уфимское и Симбирское генералъ-губернаторство'') — 1781–1796 жылдары болған [[Үфі наменгерлігі|Үфі]] және [[Сімбір наменгерлігі|Сімбір]] наменгерліктерінің [[Генерал-губернаторлық (Ресей империясы)|генерал-губернаторлығы]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://search.rsl.ru/ru/record/01008817099|title=Федякин, Алексей Владимирович - Территориально-политическое устройство и региональная политика России : эволюция политической теории и практики. XVIII в. - 1991 г. [Текст] : антология : учебное пособие - Search RSL|website=search.rsl.ru|access-date=2021-07-17|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717161521/https://search.rsl.ru/ru/record/01008817099|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{мақала | авторы  =Алексей Владимирович Федякин | тақырыбы = ТЕРРИТОРИАЛЬНО-ПОЛИТИЧЕСКОЕ УСТРОЙСТВО И РЕГИОНАЛЬНАЯ ПОЛИТИКА РОССИЙСКОЙ ИМПЕРИИ В СЕРЕДИНЕ - ВТОРОЙ ПОЛОВИНЕ XVIII в.| шынайы атауы = | сілтеме = https://www.elibrary.ru/item.asp?id=18193473| url-status = | archive-url = | archive-date = | тілі = ru| жауапты = | баспа авторы = | басылым = Вестник Российской Нации| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2012| ай = | күні = | томы  = | нөмірі = 4—5 (24-25)| беттері = | isbn  = | issn = 2073-7459| doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{мақала | авторы  = Т. В. Соловьева| тақырыбы = Административно-территориальное деление Свердловской области в исторической ретроспективе| шынайы атауы = | сілтеме = https://elar.urfu.ru/handle/10995/4810| url-status = | archive-url = | archive-date = | тілі = ru| жауапты = | баспа авторы = | басылым =Документ. Архив. История. Современность. Вып. 13 | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2013| ай = | күні = | томы  = | нөмірі = | беттері = | isbn  = | issn = | doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_009459440/|тақырыбы= Вестник Вятского государственного университета = Herald of Vyatka state university : научный журнал / учредитель и издатель: ФГБОУ ВО &quot;Вятский государственный университет&quot; 2017, № 7|шынайы атауы= |url= |уикитека= |lang= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= |жылы= 2017|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |тиражы= |isbn= |issn= |doi= |pmid= |jstor= |pmc= |oclc= |lccn= |archive-url= https://web.archive.org/web/20210717175545/https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_009459440/|archive-date=2021-07-17 |url-status= |цитата= }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Сімбір наменгерлігі ІІ Екатерина императрицаның 1780 жылғы 15 қыркүйектегі «Сімбір наменгерлігін құру туралы» жарлығына сәйкес құрылды.

1781 жылы 13 маусымда [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] [[Үфі провинциясы]] мен [[Сімбір наменгерлігі]] бір генерал-губернаторлыққа біріктірілді.

[[Үфі наменгерлігі]] ІІ Екатерина императрицаның 1781 жылғы 23 желтоқсандағы «''Екі облыстан — Үфі және Орынбор облыстарынан — Үфі наменгерлігін құру және оларды уездерге бөлу туралы''» жарлығына сәйкес 1781 жылы 28 желтоқсанда құрылды. Оның негізіне [[Иван Варфоломеевич Якоби|И. В. Якобидің]] жобасы алынып, оған аздаған өзгерістер енгізілді. Жобаның өзі 1782 жылы 29 сәуірде бекітілді.

[[I Павел|І Павел]] императордың 1796 жылғы 12 желтоқсандағы «''Мемлекетті губернияларға жаңадан бөлу туралы''» жарлығымен генерал-губернаторлық таратылды. 1797 жылы 15 қаңтарда Үфі наменгерлігі [[Орынбор губерниясы]] болып қайта аталып, [[Сімбір губерниясы]] құрылды.

== Генерал-губернаторлары ==
Генерал-губернатор ''Үфі'' және ''Сімбір'' генерал-губернаторы деп аталып, бір-бірінен тәуелсіз екі наменгерлікті басқарды. Генерал-губернатордың кеңселері [[Үфі]] мен [[Ульяновск|Сімбір]] қалаларында орналасты.

* 1781—1782 (1782—1783) — [[Иван Варфоломеевич Якоби|Якоби Иван Варфоломеевич]]
* 1783—1784 — [[Аким Иванович Апухтин|Апухтин Аким Иванович]]
* 1784—1792(1791) — [[Осип Андреевич Игельстром|Игельстром Осип Андреевич]] (1789—1792 — формально)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://search.rsl.ru/ru/record/01007981009|title=Шарф, Клаус - Екатерина II, Германия и немцы [Текст] - Search RSL|website=search.rsl.ru|access-date=2021-07-17|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717175545/https://search.rsl.ru/ru/record/01007981009|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Российский государственный архив древних актов (РГАДА). Ф. 286. Оп. 1. Д. 1133.&lt;/ref&gt;
* 1793—1794 — [[Отто Вильгельм Христофорович Дерфельден|Дерфельден Отто Иванович]] (ресми түрде)
* 1789 (1785)—1794 — [[Александр Александрович Пеутлинг|Пеутлинг Александр Александрович]] (іс жүзінде) — Үфі наменгерлігінің наменгері&lt;ref&gt; {{cite web|author=Юдин П. |url = https://www.prlib.ru/item/971121 |title = Барон О. А. Игельстром в Оренбургском крае (1784—1792 и 1796—1798) |publisher=// Русский архив. — 1897. — № 4 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210717181051/https://www.prlib.ru/item/971121 |archive-date = 2021-07-17 }}&lt;/ref&gt;.
* 1794 (1795)—1796 — [[Сергей Козьмич Вязмитинов|Вязмитинов Сергей Козьмич]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Үфі наменгерлігі]]
[[Санат:Ресей империясының генерал-губернаторлықтары]]</text>
      <sha1>rzhre4lyqlnyc0x91h2yyswu9cauoj1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657900</id>
      <parentid>3657898</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:52:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Генерал-губернаторлары */</comment>
      <origin>3657900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10842" sha1="6r6raihtaxn445kjyknnv1rwmegy2bg" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Үфі мен Сімбір генерал-губернаторлығы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = генерал-губернаторлығы
|Суреті              =
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             =
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             =
|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_dir = N
|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_dir = E
|Құрылды             = 1781
|Жойылды             = 1796
|Жер аумағы          =
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          =
|Санақ жылы          =
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               =
|Карта ені           =
|Карта2              =
|Карта2 ені          =
|дейін               = Үфі наменгерлігі
|д2                   = Сімбір наменгерлігі
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Орынбор губерниясы
|к2                   = Сімбір губерниясы
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              =
}}
'''Үфі мен Сімбір генерал-губернаторлығы''' ({{lang-ru|Уфимское и Симбирское генерал-губернаторство}}, [[Орыс тілінің реформаға дейінгі емлесі|ор. ескі емлесі.]] ''Уфимское и Симбирское генералъ-губернаторство'') — 1781–1796 жылдары болған [[Үфі наменгерлігі|Үфі]] және [[Сімбір наменгерлігі|Сімбір]] наменгерліктерінің [[Генерал-губернаторлық (Ресей империясы)|генерал-губернаторлығы]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://search.rsl.ru/ru/record/01008817099|title=Федякин, Алексей Владимирович - Территориально-политическое устройство и региональная политика России : эволюция политической теории и практики. XVIII в. - 1991 г. [Текст] : антология : учебное пособие - Search RSL|website=search.rsl.ru|access-date=2021-07-17|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717161521/https://search.rsl.ru/ru/record/01008817099|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{мақала | авторы  =Алексей Владимирович Федякин | тақырыбы = ТЕРРИТОРИАЛЬНО-ПОЛИТИЧЕСКОЕ УСТРОЙСТВО И РЕГИОНАЛЬНАЯ ПОЛИТИКА РОССИЙСКОЙ ИМПЕРИИ В СЕРЕДИНЕ - ВТОРОЙ ПОЛОВИНЕ XVIII в.| шынайы атауы = | сілтеме = https://www.elibrary.ru/item.asp?id=18193473| url-status = | archive-url = | archive-date = | тілі = ru| жауапты = | баспа авторы = | басылым = Вестник Российской Нации| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2012| ай = | күні = | томы  = | нөмірі = 4—5 (24-25)| беттері = | isbn  = | issn = 2073-7459| doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{мақала | авторы  = Т. В. Соловьева| тақырыбы = Административно-территориальное деление Свердловской области в исторической ретроспективе| шынайы атауы = | сілтеме = https://elar.urfu.ru/handle/10995/4810| url-status = | archive-url = | archive-date = | тілі = ru| жауапты = | баспа авторы = | басылым =Документ. Архив. История. Современность. Вып. 13 | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2013| ай = | күні = | томы  = | нөмірі = | беттері = | isbn  = | issn = | doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_009459440/|тақырыбы= Вестник Вятского государственного университета = Herald of Vyatka state university : научный журнал / учредитель и издатель: ФГБОУ ВО &quot;Вятский государственный университет&quot; 2017, № 7|шынайы атауы= |url= |уикитека= |lang= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= |жылы= 2017|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |тиражы= |isbn= |issn= |doi= |pmid= |jstor= |pmc= |oclc= |lccn= |archive-url= https://web.archive.org/web/20210717175545/https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_009459440/|archive-date=2021-07-17 |url-status= |цитата= }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Сімбір наменгерлігі ІІ Екатерина императрицаның 1780 жылғы 15 қыркүйектегі «Сімбір наменгерлігін құру туралы» жарлығына сәйкес құрылды.

1781 жылы 13 маусымда [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] [[Үфі провинциясы]] мен [[Сімбір наменгерлігі]] бір генерал-губернаторлыққа біріктірілді.

[[Үфі наменгерлігі]] ІІ Екатерина императрицаның 1781 жылғы 23 желтоқсандағы «''Екі облыстан — Үфі және Орынбор облыстарынан — Үфі наменгерлігін құру және оларды уездерге бөлу туралы''» жарлығына сәйкес 1781 жылы 28 желтоқсанда құрылды. Оның негізіне [[Иван Варфоломеевич Якоби|И. В. Якобидің]] жобасы алынып, оған аздаған өзгерістер енгізілді. Жобаның өзі 1782 жылы 29 сәуірде бекітілді.

[[I Павел|І Павел]] императордың 1796 жылғы 12 желтоқсандағы «''Мемлекетті губернияларға жаңадан бөлу туралы''» жарлығымен генерал-губернаторлық таратылды. 1797 жылы 15 қаңтарда Үфі наменгерлігі [[Орынбор губерниясы]] болып қайта аталып, [[Сімбір губерниясы]] құрылды.

== Генерал-губернаторлары ==
Генерал-губернатор ''Үфі'' және ''Сімбір'' генерал-губернаторы деп аталып, бір-бірінен тәуелсіз екі наменгерлікті басқарды. Генерал-губернатордың кеңселері [[Үфі]] мен [[Ульяновск|Сімбір]] қалаларында орналасты&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://search.rsl.ru/ru/record/01000905693|title=Лысенко, Любовь Михайловна - Губернаторы и генерал-губернаторы Российской империи (XVIII - начало XX века) / - Search RSL|website=search.rsl.ru|access-date=2021-07-17|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717175540/https://search.rsl.ru/ru/record/01000905693|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{мақала | авторы  = Н. Л. Семенова| тақырыбы = Генерал-Губернаторы Уфимского И Симбирского Наместничеств: Персонально-Биографический Аспект| шынайы атауы = | сілтеме = https://www.elibrary.ru/item.asp?id=44928387| url-status = | archive-url = | archive-date = | тілі = ru| жауапты = | баспа авторы = | басылым = Актуальные Проблемы Гуманитарных И Социально-Экономических Наук| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2021| ай = | күні = | томы  = | нөмірі = 1 (76)| беттері = | isbn  = | issn = 2712-8911| doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}&lt;/ref&gt;:

* 1781—1782 (1782—1783) — [[Иван Варфоломеевич Якоби|Якоби Иван Варфоломеевич]]
* 1783—1784 — [[Аким Иванович Апухтин|Апухтин Аким Иванович]]
* 1784—1792(1791) — [[Осип Андреевич Игельстром|Игельстром Осип Андреевич]] (1789—1792 — формально)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://search.rsl.ru/ru/record/01007981009|title=Шарф, Клаус - Екатерина II, Германия и немцы [Текст] - Search RSL|website=search.rsl.ru|access-date=2021-07-17|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717175545/https://search.rsl.ru/ru/record/01007981009|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Российский государственный архив древних актов (РГАДА). Ф. 286. Оп. 1. Д. 1133.&lt;/ref&gt;
* 1793—1794 — [[Вилим Христофорович Дерфельден|Дерфельден Отто Иванович]] (ресми түрде)
* 1789 (1785)—1794 — [[Александр Александрович Пеутлинг|Пеутлинг Александр Александрович]] (іс жүзінде) — Үфі наменгерлігінің наменгері&lt;ref&gt; {{cite web|author=Юдин П. |url = https://www.prlib.ru/item/971121 |title = Барон О. А. Игельстром в Оренбургском крае (1784—1792 и 1796—1798) |publisher=// Русский архив. — 1897. — № 4 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210717181051/https://www.prlib.ru/item/971121 |archive-date = 2021-07-17 }}&lt;/ref&gt;.
* 1794 (1795)—1796 — [[Сергей Козьмич Вязмитинов|Вязмитинов Сергей Козьмич]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Үфі наменгерлігі]]
[[Санат:Ресей империясының генерал-губернаторлықтары]]</text>
      <sha1>6r6raihtaxn445kjyknnv1rwmegy2bg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657903</id>
      <parentid>3657900</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:55:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3657903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13846" sha1="qgd0n87ko5jy599v4tlzy91ju869dim" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Үфі мен Сімбір генерал-губернаторлығы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = генерал-губернаторлығы
|Суреті              =
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             =
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             =
|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_dir = N
|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_dir = E
|Құрылды             = 1781
|Жойылды             = 1796
|Жер аумағы          =
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          =
|Санақ жылы          =
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               =
|Карта ені           =
|Карта2              =
|Карта2 ені          =
|дейін               = Үфі наменгерлігі
|д2                   = Сімбір наменгерлігі
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Орынбор губерниясы
|к2                   = Сімбір губерниясы
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              =
}}
'''Үфі мен Сімбір генерал-губернаторлығы''' ({{lang-ru|Уфимское и Симбирское генерал-губернаторство}}, [[Орыс тілінің реформаға дейінгі емлесі|ор. ескі емлесі.]] ''Уфимское и Симбирское генералъ-губернаторство'') — 1781–1796 жылдары болған [[Үфі наменгерлігі|Үфі]] және [[Сімбір наменгерлігі|Сімбір]] наменгерліктерінің [[Генерал-губернаторлық (Ресей империясы)|генерал-губернаторлығы]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://search.rsl.ru/ru/record/01008817099|title=Федякин, Алексей Владимирович - Территориально-политическое устройство и региональная политика России : эволюция политической теории и практики. XVIII в. - 1991 г. [Текст] : антология : учебное пособие - Search RSL|website=search.rsl.ru|access-date=2021-07-17|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717161521/https://search.rsl.ru/ru/record/01008817099|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{мақала | авторы  =Алексей Владимирович Федякин | тақырыбы = ТЕРРИТОРИАЛЬНО-ПОЛИТИЧЕСКОЕ УСТРОЙСТВО И РЕГИОНАЛЬНАЯ ПОЛИТИКА РОССИЙСКОЙ ИМПЕРИИ В СЕРЕДИНЕ - ВТОРОЙ ПОЛОВИНЕ XVIII в.| шынайы атауы = | сілтеме = https://www.elibrary.ru/item.asp?id=18193473| url-status = | archive-url = | archive-date = | тілі = ru| жауапты = | баспа авторы = | басылым = Вестник Российской Нации| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2012| ай = | күні = | томы  = | нөмірі = 4—5 (24-25)| беттері = | isbn  = | issn = 2073-7459| doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{мақала | авторы  = Т. В. Соловьева| тақырыбы = Административно-территориальное деление Свердловской области в исторической ретроспективе| шынайы атауы = | сілтеме = https://elar.urfu.ru/handle/10995/4810| url-status = | archive-url = | archive-date = | тілі = ru| жауапты = | баспа авторы = | басылым =Документ. Архив. История. Современность. Вып. 13 | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2013| ай = | күні = | томы  = | нөмірі = | беттері = | isbn  = | issn = | doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_009459440/|тақырыбы= Вестник Вятского государственного университета = Herald of Vyatka state university : научный журнал / учредитель и издатель: ФГБОУ ВО &quot;Вятский государственный университет&quot; 2017, № 7|шынайы атауы= |url= |уикитека= |lang= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= |жылы= 2017|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |тиражы= |isbn= |issn= |doi= |pmid= |jstor= |pmc= |oclc= |lccn= |archive-url= https://web.archive.org/web/20210717175545/https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_009459440/|archive-date=2021-07-17 |url-status= |цитата= }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Сімбір наменгерлігі ІІ Екатерина императрицаның 1780 жылғы 15 қыркүйектегі «Сімбір наменгерлігін құру туралы» жарлығына сәйкес құрылды.

1781 жылы 13 маусымда [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] [[Үфі провинциясы]] мен [[Сімбір наменгерлігі]] бір генерал-губернаторлыққа біріктірілді.

[[Үфі наменгерлігі]] ІІ Екатерина императрицаның 1781 жылғы 23 желтоқсандағы&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://search.rsl.ru/ru/record/01000598088|title=Национальные окраины Российской империи: становление и развитие системы управления / - Search RSL|website=search.rsl.ru|access-date=2021-07-17|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717132949/https://search.rsl.ru/ru/record/01000598088|url-status=live}}&lt;/ref&gt; «''Екі облыстан — Үфі және Орынбор облыстарынан — Үфі наменгерлігін құру және оларды уездерге бөлу туралы''» жарлығына&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://search.rsl.ru/ru/record/01003365680|title=Указ об учреждении Уфимского наместничества из двух областей, Уфимской и Оренбургской, и о разделении оных на уезды - Search RSL|website=search.rsl.ru|access-date=2021-07-17|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717132950/https://search.rsl.ru/ru/record/01003365680|url-status=live}}&lt;/ref&gt; сәйкес 1781 жылы 28 желтоқсанда құрылды. Оның негізіне [[Иван Варфоломеевич Якоби|И. В. Якобидің]] жобасы алынып, оған аздаған өзгерістер енгізілді&lt;ref&gt;{{мақала | авторы  = Абакумов Е.В.| тақырыбы = Институт генерал-губернаторства в последней трети XVIII века как попытка выделения политической ветви власти в Российской империи (на примере Уфимского наместничества)| шынайы атауы = | сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/n/institut-general-gubernatorstva-v-posledney-treti-xviii-veka-kak-popytka-vydeleniya-politicheskoy-vetvi-vlasti-v-rossiyskoy-imperii-na| url-status = | archive-url = | archive-date = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Вестник Оренбургского государственного университета| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2011| ай = | күні = | томы  = | нөмірі = 16 (135)| беттері = 387–390| isbn  = | issn = 1814-6457| doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}&lt;/ref&gt;. Жобаның өзі 1782 жылы 29 сәуірде бекітілді&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://search.rsl.ru/ru/record/01003400194|title=Буканова, Роза Гафаровна - Башкиры в трудах русских ученых и исследователей - Search RSL|website=search.rsl.ru|access-date=2021-07-17|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717132958/https://search.rsl.ru/ru/record/01003400194|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

[[I Павел|І Павел]] императордың 1796 жылғы 12 желтоқсандағы «''Мемлекетті губернияларға жаңадан бөлу туралы''» жарлығымен генерал-губернаторлық таратылды. 1797 жылы 15 қаңтарда Үфі наменгерлігі [[Орынбор губерниясы]] болып қайта аталып, [[Сімбір губерниясы]] құрылды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bashenc.online/ru/articles/87794/|title=ОРЕНБУРГСКАЯ ГУБЕРНИЯ|website=bashenc.online|access-date=2021-07-17|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717175547/http://bashenc.online/ru/articles/87794/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bashenc.online/ru/articles/77825/|title=УФИМСКОЕ НАМЕСТНИЧЕСТВО|website=bashenc.online|access-date=2021-07-17|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717132950/http://bashenc.online/ru/articles/77825/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Генерал-губернаторлары ==
Генерал-губернатор ''Үфі'' және ''Сімбір'' генерал-губернаторы деп аталып, бір-бірінен тәуелсіз екі наменгерлікті басқарды. Генерал-губернатордың кеңселері [[Үфі]] мен [[Ульяновск|Сімбір]] қалаларында орналасты&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://search.rsl.ru/ru/record/01000905693|title=Лысенко, Любовь Михайловна - Губернаторы и генерал-губернаторы Российской империи (XVIII - начало XX века) / - Search RSL|website=search.rsl.ru|access-date=2021-07-17|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717175540/https://search.rsl.ru/ru/record/01000905693|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{мақала | авторы  = Н. Л. Семенова| тақырыбы = Генерал-Губернаторы Уфимского И Симбирского Наместничеств: Персонально-Биографический Аспект| шынайы атауы = | сілтеме = https://www.elibrary.ru/item.asp?id=44928387| url-status = | archive-url = | archive-date = | тілі = ru| жауапты = | баспа авторы = | басылым = Актуальные Проблемы Гуманитарных И Социально-Экономических Наук| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2021| ай = | күні = | томы  = | нөмірі = 1 (76)| беттері = | isbn  = | issn = 2712-8911| doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}&lt;/ref&gt;:

* 1781—1782 (1782—1783) — [[Иван Варфоломеевич Якоби|Якоби Иван Варфоломеевич]]
* 1783—1784 — [[Аким Иванович Апухтин|Апухтин Аким Иванович]]
* 1784—1792(1791) — [[Осип Андреевич Игельстром|Игельстром Осип Андреевич]] (1789—1792 — формально)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://search.rsl.ru/ru/record/01007981009|title=Шарф, Клаус - Екатерина II, Германия и немцы [Текст] - Search RSL|website=search.rsl.ru|access-date=2021-07-17|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717175545/https://search.rsl.ru/ru/record/01007981009|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Российский государственный архив древних актов (РГАДА). Ф. 286. Оп. 1. Д. 1133.&lt;/ref&gt;
* 1793—1794 — [[Вилим Христофорович Дерфельден|Дерфельден Отто Иванович]] (ресми түрде)
* 1789 (1785)—1794 — [[Александр Александрович Пеутлинг|Пеутлинг Александр Александрович]] (іс жүзінде) — Үфі наменгерлігінің наменгері&lt;ref&gt; {{cite web|author=Юдин П. |url = https://www.prlib.ru/item/971121 |title = Барон О. А. Игельстром в Оренбургском крае (1784—1792 и 1796—1798) |publisher=// Русский архив. — 1897. — № 4 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210717181051/https://www.prlib.ru/item/971121 |archive-date = 2021-07-17 }}&lt;/ref&gt;.
* 1794 (1795)—1796 — [[Сергей Козьмич Вязмитинов|Вязмитинов Сергей Козьмич]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Үфі наменгерлігі]]
[[Санат:Ресей империясының генерал-губернаторлықтары]]</text>
      <sha1>qgd0n87ko5jy599v4tlzy91ju869dim</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:İmamoğlu Rıza Nur</title>
    <ns>3</ns>
    <id>786861</id>
    <redirect title="Қатысушы талқылауы:Trebizondian" />
    <revision>
      <id>3657877</id>
      <timestamp>2026-09-20T14:36:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>İmmortalance</username>
        <id>155505</id>
      </contributor>
      <comment>İmmortalance [[Қатысушы талқылауы:İmamoğlu Rıza Nur]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Trebizondian]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/İmamoğlu Rıza Nur|İmamoğlu Rıza Nur]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Trebizondian|Trebizondian]]&quot;</comment>
      <origin>3657877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="lqhww9e0pn6ju72g94h4b9luvujr9m5" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:Trebizondian]]</text>
      <sha1>lqhww9e0pn6ju72g94h4b9luvujr9m5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бернадетт Михан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786863</id>
    <revision>
      <id>3657905</id>
      <timestamp>2026-09-20T14:55:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер  | түс                  =   | Қазақша есімі        = Бернадетт Михан  | Шынайы есімі         = Bernadette Meehan  | Суреті               = Meehan-12032025CK 0312 (cropped).jpg  | Сурет ені            =   | Атауы                = Михан [[желтоқсан]] [[2025 жыл|2025]]  | Титулы               = [[Уикимедиа қоры]]ның бас атқар...</comment>
      <origin>3657905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3566" sha1="l0t0jt9fh6s5lf105dgj7d3bybrx2fy" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Бернадетт Михан
 | Шынайы есімі         = Bernadette Meehan
 | Суреті               = Meehan-12032025CK 0312 (cropped).jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Михан [[желтоқсан]] [[2025 жыл|2025]]
 | Титулы               = [[Уикимедиа қоры]]ның бас атқарушы директоры
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[20 қаңтар]] [[2026 жыл|2026]]
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Мариана Искандер]]
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = Америка Құрама Штаттарының Чилидегі елшісі
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = [[30 қыркүйек]] [[2022 жыл|2022]]
 | Басқаруын аяқтады_2  = [[20 қаңтар]] [[2025 жыл|2025]]
 | Ізашары_2            = [[Кэрол З. Перес]]
 | Ізбасары_2           = [[Брэндон Джадд]]
 | Титулы_3             = [[Америка Құрама Штаттарының Ұлттық қауіпсіздік кеңесі|АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің]] баспасөз хатшысы
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = [[қазан]] [[2014 жыл|2014]]
 | Басқаруын аяқтады_3  = [[маусым]] [[2015 жыл|2015]]
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = [[Эван С. Медейрос]]
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Бостон колледжі]] ([[Өнер бакалавры|BA]])
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Бернадетт М. Миэн''' ({{IPA-en|ˈmiːən}}&lt;ref name=cnn&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Fw0-7wFGpoI&amp;t=10s|title=CNN Íntimo Bernadette Meehan, embajadora EE UU en Chile|publisher=[[CNN Chile]]|date=December 12, 2024|access-date=January 12, 2026}}&lt;/ref&gt;) — америкалық дипломат, 2022–2025 жылдары [[АҚШ-тың Чилидегі елшісі]] болды. 2026 жылғы 20 қаңтардан бері [[Уикимедиа қоры]]ның [[бас атқарушы директор]]ы (CEO).</text>
      <sha1>l0t0jt9fh6s5lf105dgj7d3bybrx2fy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657907</id>
      <parentid>3657905</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:55:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3657907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3623" sha1="hbmaar7ikif18sce9jybzrkvo03qexa" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Бернадетт Михан
 | Шынайы есімі         = Bernadette Meehan
 | Суреті               = Meehan-12032025CK 0312 (cropped).jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Михан [[желтоқсан]] [[2025 жыл|2025]]
 | Титулы               = [[Уикимедиа қоры]]ның бас атқарушы директоры
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[20 қаңтар]] [[2026 жыл|2026]]
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Мариана Искандер]]
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = Америка Құрама Штаттарының Чилидегі елшісі
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = [[30 қыркүйек]] [[2022 жыл|2022]]
 | Басқаруын аяқтады_2  = [[20 қаңтар]] [[2025 жыл|2025]]
 | Ізашары_2            = [[Кэрол З. Перес]]
 | Ізбасары_2           = [[Брэндон Джадд]]
 | Титулы_3             = [[Америка Құрама Штаттарының Ұлттық қауіпсіздік кеңесі|АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің]] баспасөз хатшысы
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = [[қазан]] [[2014 жыл|2014]]
 | Басқаруын аяқтады_3  = [[маусым]] [[2015 жыл|2015]]
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = [[Эван С. Медейрос]]
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Бостон колледжі]] ([[Өнер бакалавры|BA]])
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Бернадетт М. Миэн''' ({{IPA-en|ˈmiːən}}&lt;ref name=cnn&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Fw0-7wFGpoI&amp;t=10s|title=CNN Íntimo Bernadette Meehan, embajadora EE UU en Chile|publisher=[[CNN Chile]]|date=December 12, 2024|access-date=January 12, 2026}}&lt;/ref&gt;) — америкалық дипломат, 2022–2025 жылдары [[АҚШ-тың Чилидегі елшісі]] болды. 2026 жылғы 20 қаңтардан бері [[Уикимедиа қоры]]ның [[бас атқарушы директор]]ы (CEO).

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>hbmaar7ikif18sce9jybzrkvo03qexa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657908</id>
      <parentid>3657907</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:56:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3657908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3627" sha1="r5z3nwj17guvvausfe9zq50ns5dxli9" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Бернадетт Михан
 | Шынайы есімі         = Bernadette Meehan
 | Суреті               = Meehan-12032025CK 0312 (cropped).jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Михан [[желтоқсан]] [[2025 жыл|2025]]
 | Титулы               = [[Уикимедиа қоры]]ның бас атқарушы директоры
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[20 қаңтар]] [[2026 жыл|2026]]
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Мариана Искандер]]
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = Америка Құрама Штаттарының Чилидегі елшісі
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = [[30 қыркүйек]] [[2022 жыл|2022]]
 | Басқаруын аяқтады_2  = [[20 қаңтар]] [[2025 жыл|2025]]
 | Ізашары_2            = [[Кэрол З. Перес]]
 | Ізбасары_2           = [[Брэндон Джадд]]
 | Титулы_3             = [[Америка Құрама Штаттарының Ұлттық қауіпсіздік кеңесі|АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің]] баспасөз хатшысы
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = [[қазан]] [[2014 жыл|2014]]
 | Басқаруын аяқтады_3  = [[маусым]] [[2015 жыл|2015]]
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = [[Эван С. Медейрос]]
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Бостон колледжі]] ([[Өнер бакалавры|BA]])
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Бернадетт М. Миэн''' ({{IPA-en|ˈmiːən}}&lt;ref name=cnn&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Fw0-7wFGpoI&amp;t=10s|title=CNN Íntimo Bernadette Meehan, embajadora EE UU en Chile|publisher=[[CNN Chile]]|date=December 12, 2024|access-date=January 12, 2026}}&lt;/ref&gt;) — америкалық дипломат, 2022–2025 жылдары [[АҚШ-тың Чилидегі елшісі]] болды. 2026 жылғы 20 қаңтардан бері [[Уикимедиа қоры]]ның [[CEO|бас атқарушы директоры]] (CEO).

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>r5z3nwj17guvvausfe9zq50ns5dxli9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657911</id>
      <parentid>3657908</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T14:57:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3657911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3618" sha1="lh5gzo8nbeavsccxww7c2fdjxn1fdqj" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Бернадетт Михан
 | Шынайы есімі         = Bernadette Meehan
 | Суреті               = Meehan-12032025CK 0312 (cropped).jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Михан [[желтоқсан]] [[2025 жыл|2025]]
 | Титулы               = [[Уикимедиа қоры]]ның бас атқарушы директоры
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[20 қаңтар]] [[2026 жыл|2026]]
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Мариана Искандер]]
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = Америка Құрама Штаттарының Чилидегі елшісі
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = [[30 қыркүйек]] [[2022 жыл|2022]]
 | Басқаруын аяқтады_2  = [[20 қаңтар]] [[2025 жыл|2025]]
 | Ізашары_2            = [[Кэрол З. Перес]]
 | Ізбасары_2           = [[Брэндон Джадд]]
 | Титулы_3             = [[Америка Құрама Штаттарының Ұлттық қауіпсіздік кеңесі|АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің]] баспасөз хатшысы
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = [[қазан]] [[2014 жыл|2014]]
 | Басқаруын аяқтады_3  = [[маусым]] [[2015 жыл|2015]]
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = [[Эван С. Медейрос]]
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Бостон колледжі]] ([[Өнер бакалавры|BA]])
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Бернадетт М. Миэн''' (/ˈmiːən/&lt;ref name=cnn&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Fw0-7wFGpoI&amp;t=10s|title=CNN Íntimo Bernadette Meehan, embajadora EE UU en Chile|publisher=[[CNN Chile]]|date=December 12, 2024|access-date=January 12, 2026}}&lt;/ref&gt;) — америкалық дипломат, 2022–2025 жылдары [[АҚШ-тың Чилидегі елшісі]] болды. 2026 жылғы 20 қаңтардан бері [[Уикимедиа қоры]]ның [[CEO|бас атқарушы директоры]] (CEO).

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>lh5gzo8nbeavsccxww7c2fdjxn1fdqj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657915</id>
      <parentid>3657911</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:02:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3657915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3618" sha1="ier1047ffa1ysqtsu6p4citwvyspyy7" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Бернадетт Михан
 | Шынайы есімі         = Bernadette Meehan
 | Суреті               = Meehan-12032025CK 0312 (cropped).jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Михан, [[2025 жыл]]ғы [[желтоқсан]]
 | Титулы               = [[Уикимедиа қоры]]ның бас атқарушы директоры
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[20 қаңтар]] [[2026 жыл|2026]]
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Мариана Искандер]]
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = Америка Құрама Штаттарының Чилидегі елшісі
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = [[30 қыркүйек]] [[2022 жыл|2022]]
 | Басқаруын аяқтады_2  = [[20 қаңтар]] [[2025 жыл|2025]]
 | Ізашары_2            = [[Кэрол З. Перес]]
 | Ізбасары_2           = [[Брэндон Джадд]]
 | Титулы_3             = [[Америка Құрама Штаттарының Ұлттық қауіпсіздік кеңесі|АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің]] баспасөз хатшысы
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = [[қазан]] [[2014 жыл|2014]]
 | Басқаруын аяқтады_3  = [[маусым]] [[2015 жыл|2015]]
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = [[Эван С. Медейрос]]
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Бостон колледжі]] ([[Өнер бакалавры|BA]])
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Бернадетт М. Миэн''' (/ˈmiːən/&lt;ref name=cnn&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Fw0-7wFGpoI&amp;t=10s|title=CNN Íntimo Bernadette Meehan, embajadora EE UU en Chile|publisher=[[CNN Chile]]|date=December 12, 2024|access-date=January 12, 2026}}&lt;/ref&gt;) — америкалық дипломат, 2022–2025 жылдары [[АҚШ-тың Чилидегі елшісі]] болды. 2026 жылғы 20 қаңтардан бері [[Уикимедиа қоры]]ның [[CEO|бас атқарушы директоры]] (CEO).

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ier1047ffa1ysqtsu6p4citwvyspyy7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657920</id>
      <parentid>3657915</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:06:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3657920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5114" sha1="f6ontzot6x2nl0pnm07ajq3gnem1c15" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Бернадетт Михан
 | Шынайы есімі         = Bernadette Meehan
 | Суреті               = Meehan-12032025CK 0312 (cropped).jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Михан, [[2025 жыл]]ғы [[желтоқсан]]
 | Титулы               = [[Уикимедиа қоры]]ның бас атқарушы директоры
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[20 қаңтар]] [[2026 жыл|2026]]
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Мариана Искандер]]
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = Америка Құрама Штаттарының Чилидегі елшісі
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = [[30 қыркүйек]] [[2022 жыл|2022]]
 | Басқаруын аяқтады_2  = [[20 қаңтар]] [[2025 жыл|2025]]
 | Ізашары_2            = [[Кэрол З. Перес]]
 | Ізбасары_2           = [[Брэндон Джадд]]
 | Титулы_3             = [[Америка Құрама Штаттарының Ұлттық қауіпсіздік кеңесі|АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің]] баспасөз хатшысы
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = [[қазан]] [[2014 жыл|2014]]
 | Басқаруын аяқтады_3  = [[маусым]] [[2015 жыл|2015]]
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = [[Эван С. Медейрос]]
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Бостон колледжі]] ([[Өнер бакалавры|BA]])
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Бернадетт М. Миэн''' (/ˈmiːən/&lt;ref name=cnn&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Fw0-7wFGpoI&amp;t=10s|title=CNN Íntimo Bernadette Meehan, embajadora EE UU en Chile|publisher=[[CNN Chile]]|date=December 12, 2024|access-date=January 12, 2026}}&lt;/ref&gt;) — америкалық дипломат, 2022–2025 жылдары [[АҚШ-тың Чилидегі елшісі]] болды. 2026 жылғы 20 қаңтардан бері [[Уикимедиа қоры]]ның [[CEO|бас атқарушы директоры]] (CEO).

== Ерте өмірі және білімі ==
Миэн [[Бронкс]]та дүниеге келіп, Нью-Йорк штатындағы [[Плезантвилл (Нью-Йорк)|Плезантвилл]]де өсті және 1993 жылы Нью-Йорк штатындағы [[Сомерс (Нью-Йорк)|Сомерс]] қаласындағы [[Джон Ф. Кеннеди католиктік орта мектебі]]н бітірді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=https://issuu.com/kennedycatholic/docs/the_gael_-_fall_2015|title=The Gael |work=John F. Kennedy Catholic High School|place=Somers, NY|date=Fall 2015|access-date=November 1, 2019|archive-date=August 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814050500/https://issuu.com/kennedycatholic/docs/the_gael_-_fall_2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 16 жасында орта мектеп оқушыларына арналған алмасу бағдарламасы бойынша Аргентинаның [[Рио-Гальегос]] қаласына көшті.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Meehan|first=Bernadette|date=December 9, 2025|url=https://diff.wikimedia.org/2025/12/09/welcoming-the-wikimedia-foundations-new-ceo/|title=Welcoming the Wikimedia Foundation's new CEO|work=Diff|publisher=Wikimedia Foundation|access-date=January 12, 2026}}&lt;/ref&gt; [[Бостон колледжі]]н [[саясаттану]] мамандығы бойынша бакалавр дәрежесімен тәмамдады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>f6ontzot6x2nl0pnm07ajq3gnem1c15</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657937</id>
      <parentid>3657920</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:18:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ерте өмірі және білімі */</comment>
      <origin>3657937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6872" sha1="im78gy9t4okivahk2lf2s3hg3wb72s8" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Бернадетт Михан
 | Шынайы есімі         = Bernadette Meehan
 | Суреті               = Meehan-12032025CK 0312 (cropped).jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Михан, [[2025 жыл]]ғы [[желтоқсан]]
 | Титулы               = [[Уикимедиа қоры]]ның бас атқарушы директоры
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[20 қаңтар]] [[2026 жыл|2026]]
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Мариана Искандер]]
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = Америка Құрама Штаттарының Чилидегі елшісі
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = [[30 қыркүйек]] [[2022 жыл|2022]]
 | Басқаруын аяқтады_2  = [[20 қаңтар]] [[2025 жыл|2025]]
 | Ізашары_2            = [[Кэрол З. Перес]]
 | Ізбасары_2           = [[Брэндон Джадд]]
 | Титулы_3             = [[Америка Құрама Штаттарының Ұлттық қауіпсіздік кеңесі|АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің]] баспасөз хатшысы
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = [[қазан]] [[2014 жыл|2014]]
 | Басқаруын аяқтады_3  = [[маусым]] [[2015 жыл|2015]]
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = [[Эван С. Медейрос]]
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Бостон колледжі]] ([[Өнер бакалавры|BA]])
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Бернадетт М. Миэн''' (/ˈmiːən/&lt;ref name=cnn&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Fw0-7wFGpoI&amp;t=10s|title=CNN Íntimo Bernadette Meehan, embajadora EE UU en Chile|publisher=[[CNN Chile]]|date=December 12, 2024|access-date=January 12, 2026}}&lt;/ref&gt;) — америкалық дипломат, 2022–2025 жылдары [[АҚШ-тың Чилидегі елшісі]] болды. 2026 жылғы 20 қаңтардан бері [[Уикимедиа қоры]]ның [[CEO|бас атқарушы директоры]] (CEO).

== Ерте өмірі және білімі ==
Миэн [[Бронкс]]та дүниеге келіп, Нью-Йорк штатындағы [[Плезантвилл (Нью-Йорк)|Плезантвилл]]де өсті және 1993 жылы Нью-Йорк штатындағы [[Сомерс (Нью-Йорк)|Сомерс]] қаласындағы [[Джон Ф. Кеннеди католиктік орта мектебі]]н бітірді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=https://issuu.com/kennedycatholic/docs/the_gael_-_fall_2015|title=The Gael |work=John F. Kennedy Catholic High School|place=Somers, NY|date=Fall 2015|access-date=November 1, 2019|archive-date=August 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814050500/https://issuu.com/kennedycatholic/docs/the_gael_-_fall_2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 16 жасында орта мектеп оқушыларына арналған алмасу бағдарламасы бойынша Аргентинаның [[Рио-Гальегос]] қаласына көшті.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Meehan|first=Bernadette|date=December 9, 2025|url=https://diff.wikimedia.org/2025/12/09/welcoming-the-wikimedia-foundations-new-ceo/|title=Welcoming the Wikimedia Foundation's new CEO|work=Diff|publisher=Wikimedia Foundation|access-date=January 12, 2026}}&lt;/ref&gt; [[Бостон колледжі]]н [[саясаттану]] мамандығы бойынша бакалавр дәрежесімен тәмамдады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Мансабы ==
Оқуын аяқтағаннан кейін Миэн [[Уолл-стрит]]те жұмыс істеді, соның ішінде [[JPMorgan Chase]] компаниясында жеке банктік қызмет көрсету бөлімінің вице-президенті, кейін [[Lehman Brothers]] компаниясында активтерді басқару жөніндегі вице-президент болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bcm.bc.edu/issues/winter_2013/linden_lane/capital-gains.html|work=Boston College Magazine |title=Capital gains|first=Haley|last=Edwards|date=Winter 2013|access-date=May 6, 2015|archive-date=June 25, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150625034503/http://bcm.bc.edu/issues/winter_2013/linden_lane/capital-gains.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;isd.georgetown.edu&quot; /&gt; 2004 жылы [[АҚШ дипломатиялық қызметі]]не қосылды.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot;&gt;{{cite web|last1=Meehan|first1=Bernadette|title=RealJobs: Bernadette Meehan|url=https://bccareer.wordpress.com/2012/02/08/realjobs-bernadette-meehan/|publisher=Boston College Career Center|access-date=February 17, 2015|date=February 8, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217160120/https://bccareer.wordpress.com/2012/02/08/realjobs-bernadette-meehan/|archive-date=February 17, 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;isd.georgetown.edu&quot;&gt;{{Cite web |url=http://isd.georgetown.edu/meehan |title=Bernadette Meehan |work=Georgetown University Institute for the Study of Diplomacy |access-date=December 14, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222105421/http://isd.georgetown.edu/meehan |archive-date=December 22, 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>im78gy9t4okivahk2lf2s3hg3wb72s8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657940</id>
      <parentid>3657937</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:19:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мансабы */</comment>
      <origin>3657940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9240" sha1="ooefu09j1wp7j4si732j7lidxn0t23q" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Бернадетт Михан
 | Шынайы есімі         = Bernadette Meehan
 | Суреті               = Meehan-12032025CK 0312 (cropped).jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Михан, [[2025 жыл]]ғы [[желтоқсан]]
 | Титулы               = [[Уикимедиа қоры]]ның бас атқарушы директоры
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[20 қаңтар]] [[2026 жыл|2026]]
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Мариана Искандер]]
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = Америка Құрама Штаттарының Чилидегі елшісі
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = [[30 қыркүйек]] [[2022 жыл|2022]]
 | Басқаруын аяқтады_2  = [[20 қаңтар]] [[2025 жыл|2025]]
 | Ізашары_2            = [[Кэрол З. Перес]]
 | Ізбасары_2           = [[Брэндон Джадд]]
 | Титулы_3             = [[Америка Құрама Штаттарының Ұлттық қауіпсіздік кеңесі|АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің]] баспасөз хатшысы
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = [[қазан]] [[2014 жыл|2014]]
 | Басқаруын аяқтады_3  = [[маусым]] [[2015 жыл|2015]]
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = [[Эван С. Медейрос]]
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Бостон колледжі]] ([[Өнер бакалавры|BA]])
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Бернадетт М. Миэн''' (/ˈmiːən/&lt;ref name=cnn&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Fw0-7wFGpoI&amp;t=10s|title=CNN Íntimo Bernadette Meehan, embajadora EE UU en Chile|publisher=[[CNN Chile]]|date=December 12, 2024|access-date=January 12, 2026}}&lt;/ref&gt;) — америкалық дипломат, 2022–2025 жылдары [[АҚШ-тың Чилидегі елшісі]] болды. 2026 жылғы 20 қаңтардан бері [[Уикимедиа қоры]]ның [[CEO|бас атқарушы директоры]] (CEO).

== Ерте өмірі және білімі ==
Миэн [[Бронкс]]та дүниеге келіп, Нью-Йорк штатындағы [[Плезантвилл (Нью-Йорк)|Плезантвилл]]де өсті және 1993 жылы Нью-Йорк штатындағы [[Сомерс (Нью-Йорк)|Сомерс]] қаласындағы [[Джон Ф. Кеннеди католиктік орта мектебі]]н бітірді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=https://issuu.com/kennedycatholic/docs/the_gael_-_fall_2015|title=The Gael |work=John F. Kennedy Catholic High School|place=Somers, NY|date=Fall 2015|access-date=November 1, 2019|archive-date=August 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814050500/https://issuu.com/kennedycatholic/docs/the_gael_-_fall_2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 16 жасында орта мектеп оқушыларына арналған алмасу бағдарламасы бойынша Аргентинаның [[Рио-Гальегос]] қаласына көшті.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Meehan|first=Bernadette|date=December 9, 2025|url=https://diff.wikimedia.org/2025/12/09/welcoming-the-wikimedia-foundations-new-ceo/|title=Welcoming the Wikimedia Foundation's new CEO|work=Diff|publisher=Wikimedia Foundation|access-date=January 12, 2026}}&lt;/ref&gt; [[Бостон колледжі]]н [[саясаттану]] мамандығы бойынша бакалавр дәрежесімен тәмамдады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Мансабы ==
Оқуын аяқтағаннан кейін Миэн [[Уолл-стрит]]те жұмыс істеді, соның ішінде [[JPMorgan Chase]] компаниясында жеке банктік қызмет көрсету бөлімінің вице-президенті, кейін [[Lehman Brothers]] компаниясында активтерді басқару жөніндегі вице-президент болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bcm.bc.edu/issues/winter_2013/linden_lane/capital-gains.html|work=Boston College Magazine |title=Capital gains|first=Haley|last=Edwards|date=Winter 2013|access-date=May 6, 2015|archive-date=June 25, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150625034503/http://bcm.bc.edu/issues/winter_2013/linden_lane/capital-gains.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;isd.georgetown.edu&quot; /&gt; 2004 жылы [[АҚШ дипломатиялық қызметі]]не қосылды.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot;&gt;{{cite web|last1=Meehan|first1=Bernadette|title=RealJobs: Bernadette Meehan|url=https://bccareer.wordpress.com/2012/02/08/realjobs-bernadette-meehan/|publisher=Boston College Career Center|access-date=February 17, 2015|date=February 8, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217160120/https://bccareer.wordpress.com/2012/02/08/realjobs-bernadette-meehan/|archive-date=February 17, 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;isd.georgetown.edu&quot;&gt;{{Cite web |url=http://isd.georgetown.edu/meehan |title=Bernadette Meehan |work=Georgetown University Institute for the Study of Diplomacy |access-date=December 14, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222105421/http://isd.georgetown.edu/meehan |archive-date=December 22, 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2004 жылы Миэн [[АҚШ Мемлекеттік департаменті]]не дипломатиялық қызмет қызметкері ретінде қосылып, жаңа мансабын Колумбияның [[Богота]] қаласындағы АҚШ елшілігінде консулдық қызметкер болып бастады.&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Meehan, Bernadette M. - Republic of Chile |url=https://2021-2025.state.gov/meehan-bernadette-m-republic-of-chile-july-2021/ |date=July 2021|access-date=2026-05-31 |website=United States Department of State |language=en |archive-date=December 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221132212/https://2021-2025.state.gov/meehan-bernadette-m-republic-of-chile-july-2021/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2010 жылы ол [[Вашингтон]]ға оралып, Мемлекеттік департаментте мемлекеттік хатшы [[Хиллари Клинтон]]ның шетелдік сапарларын алдын ала ұйымдастыруға жауапты қызметкер болып жұмыс істеді. Кейін Клинтонның арнайы көмекшісі болды.&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Сондай-ақ ол [[Дубай]] мен [[Ирак]]та қызмет атқарды.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Crowley |first=Michael |date=2015-05-31 |title=NSC spokeswoman Meehan to depart in latest Obama press staff change |url=https://www.politico.com/story/2015/05/nsc-spokeswoman-meehan-to-depart-in-latest-obama-press-staff-change-118464 |access-date=2026-08-25 |website=POLITICO |language=en}}&lt;/ref&gt; 2012–2015 жылдары Миэн [[АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесі|Ақ үйдің Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің]] баспасөз хатшысы болды.&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2015 жылы Миэн [[Джорджтаун университеті]]нің [[Эдмунд А. Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі]] жанындағы Дипломатияны зерттеу институтының деканы және Вирджиния Раск атындағы ғылыми қызметкері болды.&lt;ref name=&quot;isd.georgetown.edu&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ooefu09j1wp7j4si732j7lidxn0t23q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657941</id>
      <parentid>3657940</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:20:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мансабы */</comment>
      <origin>3657941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9240" sha1="ereqfassg9v7lj3z3hsora5pwgyvn96" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Бернадетт Михан
 | Шынайы есімі         = Bernadette Meehan
 | Суреті               = Meehan-12032025CK 0312 (cropped).jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Михан, [[2025 жыл]]ғы [[желтоқсан]]
 | Титулы               = [[Уикимедиа қоры]]ның бас атқарушы директоры
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[20 қаңтар]] [[2026 жыл|2026]]
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Мариана Искандер]]
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = Америка Құрама Штаттарының Чилидегі елшісі
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = [[30 қыркүйек]] [[2022 жыл|2022]]
 | Басқаруын аяқтады_2  = [[20 қаңтар]] [[2025 жыл|2025]]
 | Ізашары_2            = [[Кэрол З. Перес]]
 | Ізбасары_2           = [[Брэндон Джадд]]
 | Титулы_3             = [[Америка Құрама Штаттарының Ұлттық қауіпсіздік кеңесі|АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің]] баспасөз хатшысы
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = [[қазан]] [[2014 жыл|2014]]
 | Басқаруын аяқтады_3  = [[маусым]] [[2015 жыл|2015]]
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = [[Эван С. Медейрос]]
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Бостон колледжі]] ([[Өнер бакалавры|BA]])
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Бернадетт М. Миэн''' (/ˈmiːən/&lt;ref name=cnn&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Fw0-7wFGpoI&amp;t=10s|title=CNN Íntimo Bernadette Meehan, embajadora EE UU en Chile|publisher=[[CNN Chile]]|date=December 12, 2024|access-date=January 12, 2026}}&lt;/ref&gt;) — америкалық дипломат, 2022–2025 жылдары [[АҚШ-тың Чилидегі елшісі]] болды. 2026 жылғы 20 қаңтардан бері [[Уикимедиа қоры]]ның [[CEO|бас атқарушы директоры]] (CEO).

== Ерте өмірі және білімі ==
Миэн [[Бронкс]]та дүниеге келіп, Нью-Йорк штатындағы [[Плезантвилл (Нью-Йорк)|Плезантвилл]]де өсті және 1993 жылы Нью-Йорк штатындағы [[Сомерс (Нью-Йорк)|Сомерс]] қаласындағы [[Джон Ф. Кеннеди католиктік орта мектебі]]н бітірді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=https://issuu.com/kennedycatholic/docs/the_gael_-_fall_2015|title=The Gael |work=John F. Kennedy Catholic High School|place=Somers, NY|date=Fall 2015|access-date=November 1, 2019|archive-date=August 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814050500/https://issuu.com/kennedycatholic/docs/the_gael_-_fall_2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 16 жасында орта мектеп оқушыларына арналған алмасу бағдарламасы бойынша Аргентинаның [[Рио-Гальегос]] қаласына көшті.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Meehan|first=Bernadette|date=December 9, 2025|url=https://diff.wikimedia.org/2025/12/09/welcoming-the-wikimedia-foundations-new-ceo/|title=Welcoming the Wikimedia Foundation's new CEO|work=Diff|publisher=Wikimedia Foundation|access-date=January 12, 2026}}&lt;/ref&gt; [[Бостон колледжі]]н [[саясаттану]] мамандығы бойынша бакалавр дәрежесімен тәмамдады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Мансабы ==
Оқуын аяқтағаннан кейін Миэн [[Уолл-стрит]]те жұмыс істеді, соның ішінде [[JPMorgan Chase]] компаниясында жеке банктік қызмет көрсету бөлімінің вице-президенті, кейін [[Lehman Brothers]] компаниясында активтерді басқару жөніндегі вице-президент болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bcm.bc.edu/issues/winter_2013/linden_lane/capital-gains.html|work=Boston College Magazine |title=Capital gains|first=Haley|last=Edwards|date=Winter 2013|access-date=May 6, 2015|archive-date=June 25, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150625034503/http://bcm.bc.edu/issues/winter_2013/linden_lane/capital-gains.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;isd.georgetown.edu&quot; /&gt; 2004 жылы [[АҚШ дипломатиялық қызметі]]не қосылды.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot;&gt;{{cite web|last1=Meehan|first1=Bernadette|title=RealJobs: Bernadette Meehan|url=https://bccareer.wordpress.com/2012/02/08/realjobs-bernadette-meehan/|publisher=Boston College Career Center|access-date=February 17, 2015|date=February 8, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217160120/https://bccareer.wordpress.com/2012/02/08/realjobs-bernadette-meehan/|archive-date=February 17, 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;isd.georgetown.edu&quot;&gt;{{Cite web |url=http://isd.georgetown.edu/meehan |title=Bernadette Meehan |work=Georgetown University Institute for the Study of Diplomacy |access-date=December 14, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222105421/http://isd.georgetown.edu/meehan |archive-date=December 22, 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2004 жылы Миэн [[АҚШ мемлекеттік департаменті]]не дипломатиялық қызмет қызметкері ретінде қосылып, жаңа мансабын Колумбияның [[Богота]] қаласындағы АҚШ елшілігінде консулдық қызметкер болып бастады.&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Meehan, Bernadette M. - Republic of Chile |url=https://2021-2025.state.gov/meehan-bernadette-m-republic-of-chile-july-2021/ |date=July 2021|access-date=2026-05-31 |website=United States Department of State |language=en |archive-date=December 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221132212/https://2021-2025.state.gov/meehan-bernadette-m-republic-of-chile-july-2021/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2010 жылы ол [[Вашингтон]]ға оралып, Мемлекеттік департаментте мемлекеттік хатшы [[Хиллари Клинтон]]ның шетелдік сапарларын алдын ала ұйымдастыруға жауапты қызметкер болып жұмыс істеді. Кейін Клинтонның арнайы көмекшісі болды.&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Сондай-ақ ол [[Дубай]] мен [[Ирак]]та қызмет атқарды.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Crowley |first=Michael |date=2015-05-31 |title=NSC spokeswoman Meehan to depart in latest Obama press staff change |url=https://www.politico.com/story/2015/05/nsc-spokeswoman-meehan-to-depart-in-latest-obama-press-staff-change-118464 |access-date=2026-08-25 |website=POLITICO |language=en}}&lt;/ref&gt; 2012–2015 жылдары Миэн [[АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесі|Ақ үйдің Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің]] баспасөз хатшысы болды.&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2015 жылы Миэн [[Джорджтаун университеті]]нің [[Эдмунд А. Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі]] жанындағы Дипломатияны зерттеу институтының деканы және Вирджиния Раск атындағы ғылыми қызметкері болды.&lt;ref name=&quot;isd.georgetown.edu&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ereqfassg9v7lj3z3hsora5pwgyvn96</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657945</id>
      <parentid>3657941</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:23:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мансабы */</comment>
      <origin>3657945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11935" sha1="bf5ow1fciw6ws43rt67ygawb56mz8hb" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Бернадетт Михан
 | Шынайы есімі         = Bernadette Meehan
 | Суреті               = Meehan-12032025CK 0312 (cropped).jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Михан, [[2025 жыл]]ғы [[желтоқсан]]
 | Титулы               = [[Уикимедиа қоры]]ның бас атқарушы директоры
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[20 қаңтар]] [[2026 жыл|2026]]
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Мариана Искандер]]
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = Америка Құрама Штаттарының Чилидегі елшісі
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = [[30 қыркүйек]] [[2022 жыл|2022]]
 | Басқаруын аяқтады_2  = [[20 қаңтар]] [[2025 жыл|2025]]
 | Ізашары_2            = [[Кэрол З. Перес]]
 | Ізбасары_2           = [[Брэндон Джадд]]
 | Титулы_3             = [[Америка Құрама Штаттарының Ұлттық қауіпсіздік кеңесі|АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің]] баспасөз хатшысы
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = [[қазан]] [[2014 жыл|2014]]
 | Басқаруын аяқтады_3  = [[маусым]] [[2015 жыл|2015]]
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = [[Эван С. Медейрос]]
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Бостон колледжі]] ([[Өнер бакалавры|BA]])
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Бернадетт М. Миэн''' (/ˈmiːən/&lt;ref name=cnn&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Fw0-7wFGpoI&amp;t=10s|title=CNN Íntimo Bernadette Meehan, embajadora EE UU en Chile|publisher=[[CNN Chile]]|date=December 12, 2024|access-date=January 12, 2026}}&lt;/ref&gt;) — америкалық дипломат, 2022–2025 жылдары [[АҚШ-тың Чилидегі елшісі]] болды. 2026 жылғы 20 қаңтардан бері [[Уикимедиа қоры]]ның [[CEO|бас атқарушы директоры]] (CEO).

== Ерте өмірі және білімі ==
Миэн [[Бронкс]]та дүниеге келіп, Нью-Йорк штатындағы [[Плезантвилл (Нью-Йорк)|Плезантвилл]]де өсті және 1993 жылы Нью-Йорк штатындағы [[Сомерс (Нью-Йорк)|Сомерс]] қаласындағы [[Джон Ф. Кеннеди католиктік орта мектебі]]н бітірді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=https://issuu.com/kennedycatholic/docs/the_gael_-_fall_2015|title=The Gael |work=John F. Kennedy Catholic High School|place=Somers, NY|date=Fall 2015|access-date=November 1, 2019|archive-date=August 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814050500/https://issuu.com/kennedycatholic/docs/the_gael_-_fall_2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 16 жасында орта мектеп оқушыларына арналған алмасу бағдарламасы бойынша Аргентинаның [[Рио-Гальегос]] қаласына көшті.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Meehan|first=Bernadette|date=December 9, 2025|url=https://diff.wikimedia.org/2025/12/09/welcoming-the-wikimedia-foundations-new-ceo/|title=Welcoming the Wikimedia Foundation's new CEO|work=Diff|publisher=Wikimedia Foundation|access-date=January 12, 2026}}&lt;/ref&gt; [[Бостон колледжі]]н [[саясаттану]] мамандығы бойынша бакалавр дәрежесімен тәмамдады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Мансабы ==
Оқуын аяқтағаннан кейін Миэн [[Уолл-стрит]]те жұмыс істеді, соның ішінде [[JPMorgan Chase]] компаниясында жеке банктік қызмет көрсету бөлімінің вице-президенті, кейін [[Lehman Brothers]] компаниясында активтерді басқару жөніндегі вице-президент болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bcm.bc.edu/issues/winter_2013/linden_lane/capital-gains.html|work=Boston College Magazine |title=Capital gains|first=Haley|last=Edwards|date=Winter 2013|access-date=May 6, 2015|archive-date=June 25, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150625034503/http://bcm.bc.edu/issues/winter_2013/linden_lane/capital-gains.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;isd.georgetown.edu&quot; /&gt; 2004 жылы [[АҚШ дипломатиялық қызметі]]не қосылды.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot;&gt;{{cite web|last1=Meehan|first1=Bernadette|title=RealJobs: Bernadette Meehan|url=https://bccareer.wordpress.com/2012/02/08/realjobs-bernadette-meehan/|publisher=Boston College Career Center|access-date=February 17, 2015|date=February 8, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217160120/https://bccareer.wordpress.com/2012/02/08/realjobs-bernadette-meehan/|archive-date=February 17, 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;isd.georgetown.edu&quot;&gt;{{Cite web |url=http://isd.georgetown.edu/meehan |title=Bernadette Meehan |work=Georgetown University Institute for the Study of Diplomacy |access-date=December 14, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222105421/http://isd.georgetown.edu/meehan |archive-date=December 22, 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2004 жылы Миэн [[АҚШ мемлекеттік департаменті]]не дипломатиялық қызмет қызметкері ретінде қосылып, жаңа мансабын Колумбияның [[Богота]] қаласындағы АҚШ елшілігінде консулдық қызметкер болып бастады.&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Meehan, Bernadette M. - Republic of Chile |url=https://2021-2025.state.gov/meehan-bernadette-m-republic-of-chile-july-2021/ |date=July 2021|access-date=2026-05-31 |website=United States Department of State |language=en |archive-date=December 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221132212/https://2021-2025.state.gov/meehan-bernadette-m-republic-of-chile-july-2021/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2010 жылы ол [[Вашингтон]]ға оралып, Мемлекеттік департаментте мемлекеттік хатшы [[Хиллари Клинтон]]ның шетелдік сапарларын алдын ала ұйымдастыруға жауапты қызметкер болып жұмыс істеді. Кейін Клинтонның арнайы көмекшісі болды.&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Сондай-ақ ол [[Дубай]] мен [[Ирак]]та қызмет атқарды.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Crowley |first=Michael |date=2015-05-31 |title=NSC spokeswoman Meehan to depart in latest Obama press staff change |url=https://www.politico.com/story/2015/05/nsc-spokeswoman-meehan-to-depart-in-latest-obama-press-staff-change-118464 |access-date=2026-08-25 |website=POLITICO |language=en}}&lt;/ref&gt; 2012–2015 жылдары Миэн [[АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесі|Ақ үйдің Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің]] баспасөз хатшысы болды.&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2015 жылы Миэн [[Джорджтаун университеті]]нің [[Эдмунд А. Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі]] жанындағы Дипломатияны зерттеу институтының деканы және Вирджиния Раск атындағы ғылыми қызметкері болды.&lt;ref name=&quot;isd.georgetown.edu&quot; /&gt;

2016 жылғы наурызда [[Бен Родс]] Миэнді Барак Обаманың [[Куба жылымығы#АҚШ президентінің сапары|Кубаға сапарын]] жоспарлауға көмектесу үшін жұмысқа тартты.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Hirschfeld Davis |first1=Julie |title=White House and Cuba Maneuver Over Obama's Visit |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2016/03/07/world/americas/white-house-and-cuba-maneuver-over-obamas-visit.html |access-date=19 December 2025 |date=7 March 2016 |language=en |quote=Mr. Rhodes enlisted Bernadette Meehan, a former National Security Council spokeswoman and Foreign Service officer, who left the White House in June, to return to the West Wing to help plan the trip, reflecting the complexity of the task and the importance Mr. Obama places on bringing it off smoothly. |archive-date=July 31, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180731062344/https://www.nytimes.com/2016/03/07/world/americas/white-house-and-cuba-maneuver-over-obamas-visit.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2016 жылғы қаңтардан 2017 жылғы қаңтарға дейін ол Ұлттық қауіпсіздік кеңесінде аға кеңесші болып жұмыс істеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Happy Hour with the Obama Foundation's Bernadette Meehan |work=[[Americas Society]] / [[Council of the Americas]] |url=https://www.as-coa.org/events/happy-hour-obama-foundations-bernadette-meehan |access-date=19 December 2025 |language=en |quote=From January 2016 to January 2017, Meehan served as a senior advisor at the White House National Security Council, conducting negotiations with the government of Cuba and overseeing a series of regulatory changes and migration agreements.}}&lt;/ref&gt; 2017 жылғы ақпанда Миэн дипломатиялық қызметтен кетіп, [[Обама қоры]]на ауысты. Онда ол Халықаралық бағдарламалардың атқарушы директоры, халықаралық мәселелер жөніндегі басшы&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.obama.org/updates/leaders-africa/|title=Obama Foundation Announces New Program to Train Emerging Leaders Across Africa|date=April 23, 2018|website=The Obama Foundation|access-date=July 31, 2018|archive-date=July 31, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180731062148/https://www.obama.org/updates/leaders-africa/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, кейін Жаһандық бағдарламалар жөніндегі атқарушы вице-президент қызметтерін атқарды.&lt;ref name=&quot;Reuters&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>bf5ow1fciw6ws43rt67ygawb56mz8hb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657947</id>
      <parentid>3657945</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:26:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мансабы */</comment>
      <origin>3657947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16353" sha1="qjq9u5mw0opkq211baxugwr8n1r65sy" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Бернадетт Михан
 | Шынайы есімі         = Bernadette Meehan
 | Суреті               = Meehan-12032025CK 0312 (cropped).jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Михан, [[2025 жыл]]ғы [[желтоқсан]]
 | Титулы               = [[Уикимедиа қоры]]ның бас атқарушы директоры
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[20 қаңтар]] [[2026 жыл|2026]]
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Мариана Искандер]]
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = Америка Құрама Штаттарының Чилидегі елшісі
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = [[30 қыркүйек]] [[2022 жыл|2022]]
 | Басқаруын аяқтады_2  = [[20 қаңтар]] [[2025 жыл|2025]]
 | Ізашары_2            = [[Кэрол З. Перес]]
 | Ізбасары_2           = [[Брэндон Джадд]]
 | Титулы_3             = [[Америка Құрама Штаттарының Ұлттық қауіпсіздік кеңесі|АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің]] баспасөз хатшысы
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = [[қазан]] [[2014 жыл|2014]]
 | Басқаруын аяқтады_3  = [[маусым]] [[2015 жыл|2015]]
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = [[Эван С. Медейрос]]
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Бостон колледжі]] ([[Өнер бакалавры|BA]])
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Бернадетт М. Миэн''' (/ˈmiːən/&lt;ref name=cnn&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Fw0-7wFGpoI&amp;t=10s|title=CNN Íntimo Bernadette Meehan, embajadora EE UU en Chile|publisher=[[CNN Chile]]|date=December 12, 2024|access-date=January 12, 2026}}&lt;/ref&gt;) — америкалық дипломат, 2022–2025 жылдары [[АҚШ-тың Чилидегі елшісі]] болды. 2026 жылғы 20 қаңтардан бері [[Уикимедиа қоры]]ның [[CEO|бас атқарушы директоры]] (CEO).

== Ерте өмірі және білімі ==
Миэн [[Бронкс]]та дүниеге келіп, Нью-Йорк штатындағы [[Плезантвилл (Нью-Йорк)|Плезантвилл]]де өсті және 1993 жылы Нью-Йорк штатындағы [[Сомерс (Нью-Йорк)|Сомерс]] қаласындағы [[Джон Ф. Кеннеди католиктік орта мектебі]]н бітірді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=https://issuu.com/kennedycatholic/docs/the_gael_-_fall_2015|title=The Gael |work=John F. Kennedy Catholic High School|place=Somers, NY|date=Fall 2015|access-date=November 1, 2019|archive-date=August 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814050500/https://issuu.com/kennedycatholic/docs/the_gael_-_fall_2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 16 жасында орта мектеп оқушыларына арналған алмасу бағдарламасы бойынша Аргентинаның [[Рио-Гальегос]] қаласына көшті.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Meehan|first=Bernadette|date=December 9, 2025|url=https://diff.wikimedia.org/2025/12/09/welcoming-the-wikimedia-foundations-new-ceo/|title=Welcoming the Wikimedia Foundation's new CEO|work=Diff|publisher=Wikimedia Foundation|access-date=January 12, 2026}}&lt;/ref&gt; [[Бостон колледжі]]н [[саясаттану]] мамандығы бойынша бакалавр дәрежесімен тәмамдады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Мансабы ==
Оқуын аяқтағаннан кейін Миэн [[Уолл-стрит]]те жұмыс істеді, соның ішінде [[JPMorgan Chase]] компаниясында жеке банктік қызмет көрсету бөлімінің вице-президенті, кейін [[Lehman Brothers]] компаниясында активтерді басқару жөніндегі вице-президент болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bcm.bc.edu/issues/winter_2013/linden_lane/capital-gains.html|work=Boston College Magazine |title=Capital gains|first=Haley|last=Edwards|date=Winter 2013|access-date=May 6, 2015|archive-date=June 25, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150625034503/http://bcm.bc.edu/issues/winter_2013/linden_lane/capital-gains.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;isd.georgetown.edu&quot; /&gt; 2004 жылы [[АҚШ дипломатиялық қызметі]]не қосылды.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot;&gt;{{cite web|last1=Meehan|first1=Bernadette|title=RealJobs: Bernadette Meehan|url=https://bccareer.wordpress.com/2012/02/08/realjobs-bernadette-meehan/|publisher=Boston College Career Center|access-date=February 17, 2015|date=February 8, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217160120/https://bccareer.wordpress.com/2012/02/08/realjobs-bernadette-meehan/|archive-date=February 17, 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;isd.georgetown.edu&quot;&gt;{{Cite web |url=http://isd.georgetown.edu/meehan |title=Bernadette Meehan |work=Georgetown University Institute for the Study of Diplomacy |access-date=December 14, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222105421/http://isd.georgetown.edu/meehan |archive-date=December 22, 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2004 жылы Миэн [[АҚШ мемлекеттік департаменті]]не дипломатиялық қызмет қызметкері ретінде қосылып, жаңа мансабын Колумбияның [[Богота]] қаласындағы АҚШ елшілігінде консулдық қызметкер болып бастады.&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Meehan, Bernadette M. - Republic of Chile |url=https://2021-2025.state.gov/meehan-bernadette-m-republic-of-chile-july-2021/ |date=July 2021|access-date=2026-05-31 |website=United States Department of State |language=en |archive-date=December 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221132212/https://2021-2025.state.gov/meehan-bernadette-m-republic-of-chile-july-2021/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2010 жылы ол [[Вашингтон]]ға оралып, Мемлекеттік департаментте мемлекеттік хатшы [[Хиллари Клинтон]]ның шетелдік сапарларын алдын ала ұйымдастыруға жауапты қызметкер болып жұмыс істеді. Кейін Клинтонның арнайы көмекшісі болды.&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Сондай-ақ ол [[Дубай]] мен [[Ирак]]та қызмет атқарды.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Crowley |first=Michael |date=2015-05-31 |title=NSC spokeswoman Meehan to depart in latest Obama press staff change |url=https://www.politico.com/story/2015/05/nsc-spokeswoman-meehan-to-depart-in-latest-obama-press-staff-change-118464 |access-date=2026-08-25 |website=POLITICO |language=en}}&lt;/ref&gt; 2012–2015 жылдары Миэн [[АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесі|Ақ үйдің Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің]] баспасөз хатшысы болды.&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2015 жылы Миэн [[Джорджтаун университеті]]нің [[Эдмунд А. Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі]] жанындағы Дипломатияны зерттеу институтының деканы және Вирджиния Раск атындағы ғылыми қызметкері болды.&lt;ref name=&quot;isd.georgetown.edu&quot; /&gt;

2016 жылғы наурызда [[Бен Родс]] Миэнді Барак Обаманың [[Куба жылымығы#АҚШ президентінің сапары|Кубаға сапарын]] жоспарлауға көмектесу үшін жұмысқа тартты.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Hirschfeld Davis |first1=Julie |title=White House and Cuba Maneuver Over Obama's Visit |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2016/03/07/world/americas/white-house-and-cuba-maneuver-over-obamas-visit.html |access-date=19 December 2025 |date=7 March 2016 |language=en |quote=Mr. Rhodes enlisted Bernadette Meehan, a former National Security Council spokeswoman and Foreign Service officer, who left the White House in June, to return to the West Wing to help plan the trip, reflecting the complexity of the task and the importance Mr. Obama places on bringing it off smoothly. |archive-date=July 31, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180731062344/https://www.nytimes.com/2016/03/07/world/americas/white-house-and-cuba-maneuver-over-obamas-visit.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2016 жылғы қаңтардан 2017 жылғы қаңтарға дейін ол Ұлттық қауіпсіздік кеңесінде аға кеңесші болып жұмыс істеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Happy Hour with the Obama Foundation's Bernadette Meehan |work=[[Americas Society]] / [[Council of the Americas]] |url=https://www.as-coa.org/events/happy-hour-obama-foundations-bernadette-meehan |access-date=19 December 2025 |language=en |quote=From January 2016 to January 2017, Meehan served as a senior advisor at the White House National Security Council, conducting negotiations with the government of Cuba and overseeing a series of regulatory changes and migration agreements.}}&lt;/ref&gt; 2017 жылғы ақпанда Миэн дипломатиялық қызметтен кетіп, [[Обама қоры]]на ауысты. Онда ол Халықаралық бағдарламалардың атқарушы директоры, халықаралық мәселелер жөніндегі басшы&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.obama.org/updates/leaders-africa/|title=Obama Foundation Announces New Program to Train Emerging Leaders Across Africa|date=April 23, 2018|website=The Obama Foundation|access-date=July 31, 2018|archive-date=July 31, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180731062148/https://www.obama.org/updates/leaders-africa/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, кейін Жаһандық бағдарламалар жөніндегі атқарушы вице-президент қызметтерін атқарды.&lt;ref name=&quot;Reuters&quot; /&gt;

=== АҚШ-тың Чилидегі елшісі ===
[[File:29 August 2022, Deputy Secretary Sherman officiates the Swearing-In Ceremony of Ambassador Bernadette M. Meehan (cropped).jpg|thumb|2022 жылы Мемлекеттік хатшының орынбасары [[Уэнди Шерман]] Миэнді Чилидегі елші ретінде ант қабылдау рәсімінде]]

2021 жылғы 9 шілдеде президент [[Джо Байден]] Миэннің кандидатурасын келесі [[АҚШ-тың Чилидегі елшісі]] қызметіне ұсынды.&lt;ref name=&quot;July9&quot;&gt;{{Cite web|date=July 9, 2021|title=President Biden Announces His Intent to Nominate Four Individuals to Serve as Ambassadors|url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/briefing-room/statements-releases/2021/07/09/president-biden-announces-his-intent-to-nominate-four-individuals-to-serve-as-ambassadors/|access-date=July 9, 2021|website=The White House|language=en-US|archive-date=January 21, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250121201648/https://bidenwhitehouse.archives.gov/briefing-room/statements-releases/2021/07/09/president-biden-announces-his-intent-to-nominate-four-individuals-to-serve-as-ambassadors/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның кандидатурасы бойынша тыңдаулар 2022 жылғы 15 наурызда [[АҚШ Сенатының халықаралық қатынастар жөніндегі комитеті]]нде өтті. Комитет 2022 жылғы 18 мамырда оның кандидатурасын мақұлдап, Сенаттың қарауына ұсынды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=PN787 — Bernadette M. Meehan — Department of State 117th Congress (2021-2022) |url=https://www.congress.gov/nomination/117th-congress/787 |date=March 15, 2022 |access-date=March 22, 2022 |archive-date=December 30, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251230080944/https://www.congress.gov/nomination/117th-congress/787 |url-status=live |work=United States Congress}}&lt;/ref&gt; 2022 жылғы 20 шілдеде [[АҚШ Сенаты]] оның кандидатурасын 51 дауысқа қарсы 44 дауыспен бекітті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=On the Nomination (Confirmation: Bernadette M. Meehan, of New York, to be Ambassador of the United States of America to the Republic of Chile) |url=https://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_votes/vote1172/vote_117_2_00264.htm |access-date=July 21, 2022 |archive-date=July 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220720224434/https://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_votes/vote1172/vote_117_2_00264.htm |url-status=live |work=United States Senate}}&lt;/ref&gt; Ол 2022 жылғы 29 тамызда ант қабылдады&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.ex-ante.cl/quien-es-bernadette-meehan-nueva-embajadora-de-ee-uu-en-chile/ | title=Quién es Bernadette Meehan, embajadora de EE. UU. En Chile | work=[[Ex-Ante (online newspaper)|Ex-Ante]] |date=September 13, 2022 | language=es | access-date=September 27, 2022 | archive-date=September 27, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220927180350/https://www.ex-ante.cl/quien-es-bernadette-meehan-nueva-embajadora-de-ee-uu-en-chile/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt; және 2022 жылғы 30 қыркүйекте президент [[Габриэль Борич]]ке сенім грамоталарын тапсырды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=September 30, 2022 |title=Presidente de la República Gabriel Boric Font recibe Cartas Credenciales de seis nuevos embajadores |trans-title=President of the Republic Gabriel Boric Font receives Letters of Credence from six new ambassadors |url=https://prensa.presidencia.cl/fotonoticia.aspx?id=202068 |access-date=December 10, 2025 |work=Government of Chile |archive-date=February 9, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250209091818/https://prensa.presidencia.cl/fotonoticia.aspx?id=202068 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Дональд Трамп]] президент болып сайланғаннан кейін, екі партиядан тағайындалатын саяси қызметкерлерге тән дәстүрге сәйкес, Миэн 2025 жылғы 10 қаңтардан бастап күшіне енетін елшілік қызметінен кету туралы өтініш берді.&lt;ref name=cnn /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>qjq9u5mw0opkq211baxugwr8n1r65sy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657948</id>
      <parentid>3657947</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:26:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3657948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16358" sha1="fvcb48fgg1e68pcyl6zoq94agk4pjqa" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Бернадетт Михан
 | Шынайы есімі         = Bernadette Meehan
 | Суреті               = Meehan-12032025CK 0312 (cropped).jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Михан, [[2025 жыл]]ғы [[желтоқсан]]
 | Титулы               = [[Уикимедиа қоры]]ның бас атқарушы директоры
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[20 қаңтар]] [[2026 жыл|2026]]
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Мариана Искандер]]
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = Америка Құрама Штаттарының Чилидегі елшісі
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = [[30 қыркүйек]] [[2022 жыл|2022]]
 | Басқаруын аяқтады_2  = [[20 қаңтар]] [[2025 жыл|2025]]
 | Ізашары_2            = [[Кэрол З. Перес]]
 | Ізбасары_2           = [[Брэндон Джадд]]
 | Титулы_3             = [[Америка Құрама Штаттарының Ұлттық қауіпсіздік кеңесі|АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің]] баспасөз хатшысы
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = [[қазан]] [[2014 жыл|2014]]
 | Басқаруын аяқтады_3  = [[маусым]] [[2015 жыл|2015]]
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = [[Эван С. Медейрос]]
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Бостон колледжі]] ([[Өнер бакалавры|BA]])
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Бернадетт М. Миэн''' (/ˈmiːən/&lt;ref name=cnn&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Fw0-7wFGpoI&amp;t=10s|title=CNN Íntimo Bernadette Meehan, embajadora EE UU en Chile|publisher=[[CNN Chile]]|date=December 12, 2024|access-date=January 12, 2026}}&lt;/ref&gt;) — америкалық дипломат, 2022–2025 жылдары [[АҚШ-тың Чилидегі елшісі]] болды. 2026 жылғы 20 қаңтардан бері [[Уикимедиа қоры]]ның [[CEO|бас атқарушы директоры]] (CEO).

== Ерте өмірі және білімі ==
Миэн [[Бронкс]]та дүниеге келіп, Нью-Йорк штатындағы [[Плезантвилл (Нью-Йорк)|Плезантвилл]]де өсті және 1993 жылы Нью-Йорк штатындағы [[Сомерс (Нью-Йорк)|Сомерс]] қаласындағы [[Джон Ф. Кеннеди католиктік орта мектебі]]н бітірді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=https://issuu.com/kennedycatholic/docs/the_gael_-_fall_2015|title=The Gael |work=John F. Kennedy Catholic High School|place=Somers, NY|date=Fall 2015|access-date=November 1, 2019|archive-date=August 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814050500/https://issuu.com/kennedycatholic/docs/the_gael_-_fall_2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 16 жасында орта мектеп оқушыларына арналған алмасу бағдарламасы бойынша Аргентинаның [[Рио-Гальегос]] қаласына көшті.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Meehan|first=Bernadette|date=December 9, 2025|url=https://diff.wikimedia.org/2025/12/09/welcoming-the-wikimedia-foundations-new-ceo/|title=Welcoming the Wikimedia Foundation's new CEO|work=Diff|publisher=Wikimedia Foundation|access-date=January 12, 2026}}&lt;/ref&gt; [[Бостон колледжі]]н [[саясаттану]] мамандығы бойынша бакалавр дәрежесімен тәмамдады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Мансабы ==
Оқуын аяқтағаннан кейін Миэн [[Уолл-стрит]]те жұмыс істеді, соның ішінде [[JPMorgan Chase]] компаниясында жеке банктік қызмет көрсету бөлімінің вице-президенті, кейін [[Lehman Brothers]] компаниясында активтерді басқару жөніндегі вице-президент болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bcm.bc.edu/issues/winter_2013/linden_lane/capital-gains.html|work=Boston College Magazine |title=Capital gains|first=Haley|last=Edwards|date=Winter 2013|access-date=May 6, 2015|archive-date=June 25, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150625034503/http://bcm.bc.edu/issues/winter_2013/linden_lane/capital-gains.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;isd.georgetown.edu&quot; /&gt; 2004 жылы [[АҚШ дипломатиялық қызметі]]не қосылды.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot;&gt;{{cite web|last1=Meehan|first1=Bernadette|title=RealJobs: Bernadette Meehan|url=https://bccareer.wordpress.com/2012/02/08/realjobs-bernadette-meehan/|publisher=Boston College Career Center|access-date=February 17, 2015|date=February 8, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217160120/https://bccareer.wordpress.com/2012/02/08/realjobs-bernadette-meehan/|archive-date=February 17, 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;isd.georgetown.edu&quot;&gt;{{Cite web |url=http://isd.georgetown.edu/meehan |title=Bernadette Meehan |work=Georgetown University Institute for the Study of Diplomacy |access-date=December 14, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222105421/http://isd.georgetown.edu/meehan |archive-date=December 22, 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2004 жылы Миэн [[АҚШ мемлекеттік департаменті]]не дипломатиялық қызмет қызметкері ретінде қосылып, жаңа мансабын Колумбияның [[Богота]] қаласындағы АҚШ елшілігінде консулдық қызметкер болып бастады.&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Meehan, Bernadette M. - Republic of Chile |url=https://2021-2025.state.gov/meehan-bernadette-m-republic-of-chile-july-2021/ |date=July 2021|access-date=2026-05-31 |website=United States Department of State |language=en |archive-date=December 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221132212/https://2021-2025.state.gov/meehan-bernadette-m-republic-of-chile-july-2021/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2010 жылы ол [[Вашингтон]]ға оралып, Мемлекеттік департаментте мемлекеттік хатшы [[Хиллари Клинтон]]ның шетелдік сапарларын алдын ала ұйымдастыруға жауапты қызметкер болып жұмыс істеді. Кейін Клинтонның арнайы көмекшісі болды.&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Сондай-ақ ол [[Дубай]] мен [[Ирак]]та қызмет атқарды.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Crowley |first=Michael |date=2015-05-31 |title=NSC spokeswoman Meehan to depart in latest Obama press staff change |url=https://www.politico.com/story/2015/05/nsc-spokeswoman-meehan-to-depart-in-latest-obama-press-staff-change-118464 |access-date=2026-08-25 |website=POLITICO |language=en}}&lt;/ref&gt; 2012–2015 жылдары Миэн [[АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесі|Ақ үйдің Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің]] баспасөз хатшысы болды.&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2015 жылы Миэн [[Джорджтаун университеті]]нің [[Эдмунд А. Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі]] жанындағы Дипломатияны зерттеу институтының деканы және Вирджиния Раск атындағы ғылыми қызметкері болды.&lt;ref name=&quot;isd.georgetown.edu&quot; /&gt;

2016 жылғы наурызда [[Бен Родс]] Миэнді Барак Обаманың [[Куба жылымығы#АҚШ президентінің сапары|Кубаға сапарын]] жоспарлауға көмектесу үшін жұмысқа тартты.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Hirschfeld Davis |first1=Julie |title=White House and Cuba Maneuver Over Obama's Visit |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2016/03/07/world/americas/white-house-and-cuba-maneuver-over-obamas-visit.html |access-date=19 December 2025 |date=7 March 2016 |language=en |quote=Mr. Rhodes enlisted Bernadette Meehan, a former National Security Council spokeswoman and Foreign Service officer, who left the White House in June, to return to the West Wing to help plan the trip, reflecting the complexity of the task and the importance Mr. Obama places on bringing it off smoothly. |archive-date=July 31, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180731062344/https://www.nytimes.com/2016/03/07/world/americas/white-house-and-cuba-maneuver-over-obamas-visit.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2016 жылғы қаңтардан 2017 жылғы қаңтарға дейін ол Ұлттық қауіпсіздік кеңесінде аға кеңесші болып жұмыс істеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Happy Hour with the Obama Foundation's Bernadette Meehan |work=[[Americas Society]] / [[Council of the Americas]] |url=https://www.as-coa.org/events/happy-hour-obama-foundations-bernadette-meehan |access-date=19 December 2025 |language=en |quote=From January 2016 to January 2017, Meehan served as a senior advisor at the White House National Security Council, conducting negotiations with the government of Cuba and overseeing a series of regulatory changes and migration agreements.}}&lt;/ref&gt; 2017 жылғы ақпанда Миэн дипломатиялық қызметтен кетіп, [[Обама қоры]]на ауысты. Онда ол Халықаралық бағдарламалардың атқарушы директоры, халықаралық мәселелер жөніндегі басшы&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.obama.org/updates/leaders-africa/|title=Obama Foundation Announces New Program to Train Emerging Leaders Across Africa|date=April 23, 2018|website=The Obama Foundation|access-date=July 31, 2018|archive-date=July 31, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180731062148/https://www.obama.org/updates/leaders-africa/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, кейін Жаһандық бағдарламалар жөніндегі атқарушы вице-президент қызметтерін атқарды.&lt;ref name=&quot;Reuters&quot; /&gt;

=== АҚШ-тың Чилидегі елшісі ===
[[Сурет:29 August 2022, Deputy Secretary Sherman officiates the Swearing-In Ceremony of Ambassador Bernadette M. Meehan (cropped).jpg|thumb|2022 жылы Мемлекеттік хатшының орынбасары [[Уэнди Шерман]] Миэнді Чилидегі елші ретінде ант қабылдау рәсімінде]]
2021 жылғы 9 шілдеде президент [[Джо Байден]] Миэннің кандидатурасын келесі [[АҚШ-тың Чилидегі елшісі]] қызметіне ұсынды.&lt;ref name=&quot;July9&quot;&gt;{{Cite web|date=July 9, 2021|title=President Biden Announces His Intent to Nominate Four Individuals to Serve as Ambassadors|url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/briefing-room/statements-releases/2021/07/09/president-biden-announces-his-intent-to-nominate-four-individuals-to-serve-as-ambassadors/|access-date=July 9, 2021|website=The White House|language=en-US|archive-date=January 21, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250121201648/https://bidenwhitehouse.archives.gov/briefing-room/statements-releases/2021/07/09/president-biden-announces-his-intent-to-nominate-four-individuals-to-serve-as-ambassadors/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның кандидатурасы бойынша тыңдаулар 2022 жылғы 15 наурызда [[АҚШ Сенатының халықаралық қатынастар жөніндегі комитеті]]нде өтті. Комитет 2022 жылғы 18 мамырда оның кандидатурасын мақұлдап, Сенаттың қарауына ұсынды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=PN787 — Bernadette M. Meehan — Department of State 117th Congress (2021-2022) |url=https://www.congress.gov/nomination/117th-congress/787 |date=March 15, 2022 |access-date=March 22, 2022 |archive-date=December 30, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251230080944/https://www.congress.gov/nomination/117th-congress/787 |url-status=live |work=United States Congress}}&lt;/ref&gt; 2022 жылғы 20 шілдеде [[АҚШ Сенаты]] оның кандидатурасын 51 дауысқа қарсы 44 дауыспен бекітті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=On the Nomination (Confirmation: Bernadette M. Meehan, of New York, to be Ambassador of the United States of America to the Republic of Chile) |url=https://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_votes/vote1172/vote_117_2_00264.htm |access-date=July 21, 2022 |archive-date=July 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220720224434/https://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_votes/vote1172/vote_117_2_00264.htm |url-status=live |work=United States Senate}}&lt;/ref&gt; Ол 2022 жылғы 29 тамызда ант қабылдады&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.ex-ante.cl/quien-es-bernadette-meehan-nueva-embajadora-de-ee-uu-en-chile/ | title=Quién es Bernadette Meehan, embajadora de EE. UU. En Chile | work=[[Ex-Ante (online newspaper)|Ex-Ante]] |date=September 13, 2022 | language=es | access-date=September 27, 2022 | archive-date=September 27, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220927180350/https://www.ex-ante.cl/quien-es-bernadette-meehan-nueva-embajadora-de-ee-uu-en-chile/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt; және 2022 жылғы 30 қыркүйекте президент [[Габриэль Борич]]ке сенім грамоталарын тапсырды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=September 30, 2022 |title=Presidente de la República Gabriel Boric Font recibe Cartas Credenciales de seis nuevos embajadores |trans-title=President of the Republic Gabriel Boric Font receives Letters of Credence from six new ambassadors |url=https://prensa.presidencia.cl/fotonoticia.aspx?id=202068 |access-date=December 10, 2025 |work=Government of Chile |archive-date=February 9, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250209091818/https://prensa.presidencia.cl/fotonoticia.aspx?id=202068 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Дональд Трамп]] президент болып сайланғаннан кейін, екі партиядан тағайындалатын саяси қызметкерлерге тән дәстүрге сәйкес, Миэн 2025 жылғы 10 қаңтардан бастап күшіне енетін елшілік қызметінен кету туралы өтініш берді.&lt;ref name=cnn /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>fvcb48fgg1e68pcyl6zoq94agk4pjqa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657950</id>
      <parentid>3657948</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:29:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* АҚШ-тың Чилидегі елшісі */</comment>
      <origin>3657950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18091" sha1="cdiv514d9nkh6qkrllknle764kii5vz" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Бернадетт Михан
 | Шынайы есімі         = Bernadette Meehan
 | Суреті               = Meehan-12032025CK 0312 (cropped).jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Михан, [[2025 жыл]]ғы [[желтоқсан]]
 | Титулы               = [[Уикимедиа қоры]]ның бас атқарушы директоры
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[20 қаңтар]] [[2026 жыл|2026]]
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Мариана Искандер]]
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = Америка Құрама Штаттарының Чилидегі елшісі
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = [[30 қыркүйек]] [[2022 жыл|2022]]
 | Басқаруын аяқтады_2  = [[20 қаңтар]] [[2025 жыл|2025]]
 | Ізашары_2            = [[Кэрол З. Перес]]
 | Ізбасары_2           = [[Брэндон Джадд]]
 | Титулы_3             = [[Америка Құрама Штаттарының Ұлттық қауіпсіздік кеңесі|АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің]] баспасөз хатшысы
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = [[қазан]] [[2014 жыл|2014]]
 | Басқаруын аяқтады_3  = [[маусым]] [[2015 жыл|2015]]
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = [[Эван С. Медейрос]]
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Бостон колледжі]] ([[Өнер бакалавры|BA]])
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Бернадетт М. Миэн''' (/ˈmiːən/&lt;ref name=cnn&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Fw0-7wFGpoI&amp;t=10s|title=CNN Íntimo Bernadette Meehan, embajadora EE UU en Chile|publisher=[[CNN Chile]]|date=December 12, 2024|access-date=January 12, 2026}}&lt;/ref&gt;) — америкалық дипломат, 2022–2025 жылдары [[АҚШ-тың Чилидегі елшісі]] болды. 2026 жылғы 20 қаңтардан бері [[Уикимедиа қоры]]ның [[CEO|бас атқарушы директоры]] (CEO).

== Ерте өмірі және білімі ==
Миэн [[Бронкс]]та дүниеге келіп, Нью-Йорк штатындағы [[Плезантвилл (Нью-Йорк)|Плезантвилл]]де өсті және 1993 жылы Нью-Йорк штатындағы [[Сомерс (Нью-Йорк)|Сомерс]] қаласындағы [[Джон Ф. Кеннеди католиктік орта мектебі]]н бітірді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=https://issuu.com/kennedycatholic/docs/the_gael_-_fall_2015|title=The Gael |work=John F. Kennedy Catholic High School|place=Somers, NY|date=Fall 2015|access-date=November 1, 2019|archive-date=August 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814050500/https://issuu.com/kennedycatholic/docs/the_gael_-_fall_2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 16 жасында орта мектеп оқушыларына арналған алмасу бағдарламасы бойынша Аргентинаның [[Рио-Гальегос]] қаласына көшті.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Meehan|first=Bernadette|date=December 9, 2025|url=https://diff.wikimedia.org/2025/12/09/welcoming-the-wikimedia-foundations-new-ceo/|title=Welcoming the Wikimedia Foundation's new CEO|work=Diff|publisher=Wikimedia Foundation|access-date=January 12, 2026}}&lt;/ref&gt; [[Бостон колледжі]]н [[саясаттану]] мамандығы бойынша бакалавр дәрежесімен тәмамдады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Мансабы ==
Оқуын аяқтағаннан кейін Миэн [[Уолл-стрит]]те жұмыс істеді, соның ішінде [[JPMorgan Chase]] компаниясында жеке банктік қызмет көрсету бөлімінің вице-президенті, кейін [[Lehman Brothers]] компаниясында активтерді басқару жөніндегі вице-президент болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bcm.bc.edu/issues/winter_2013/linden_lane/capital-gains.html|work=Boston College Magazine |title=Capital gains|first=Haley|last=Edwards|date=Winter 2013|access-date=May 6, 2015|archive-date=June 25, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150625034503/http://bcm.bc.edu/issues/winter_2013/linden_lane/capital-gains.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;isd.georgetown.edu&quot; /&gt; 2004 жылы [[АҚШ дипломатиялық қызметі]]не қосылды.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot;&gt;{{cite web|last1=Meehan|first1=Bernadette|title=RealJobs: Bernadette Meehan|url=https://bccareer.wordpress.com/2012/02/08/realjobs-bernadette-meehan/|publisher=Boston College Career Center|access-date=February 17, 2015|date=February 8, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217160120/https://bccareer.wordpress.com/2012/02/08/realjobs-bernadette-meehan/|archive-date=February 17, 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;isd.georgetown.edu&quot;&gt;{{Cite web |url=http://isd.georgetown.edu/meehan |title=Bernadette Meehan |work=Georgetown University Institute for the Study of Diplomacy |access-date=December 14, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222105421/http://isd.georgetown.edu/meehan |archive-date=December 22, 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2004 жылы Миэн [[АҚШ мемлекеттік департаменті]]не дипломатиялық қызмет қызметкері ретінде қосылып, жаңа мансабын Колумбияның [[Богота]] қаласындағы АҚШ елшілігінде консулдық қызметкер болып бастады.&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Meehan, Bernadette M. - Republic of Chile |url=https://2021-2025.state.gov/meehan-bernadette-m-republic-of-chile-july-2021/ |date=July 2021|access-date=2026-05-31 |website=United States Department of State |language=en |archive-date=December 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221132212/https://2021-2025.state.gov/meehan-bernadette-m-republic-of-chile-july-2021/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2010 жылы ол [[Вашингтон]]ға оралып, Мемлекеттік департаментте мемлекеттік хатшы [[Хиллари Клинтон]]ның шетелдік сапарларын алдын ала ұйымдастыруға жауапты қызметкер болып жұмыс істеді. Кейін Клинтонның арнайы көмекшісі болды.&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Сондай-ақ ол [[Дубай]] мен [[Ирак]]та қызмет атқарды.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Crowley |first=Michael |date=2015-05-31 |title=NSC spokeswoman Meehan to depart in latest Obama press staff change |url=https://www.politico.com/story/2015/05/nsc-spokeswoman-meehan-to-depart-in-latest-obama-press-staff-change-118464 |access-date=2026-08-25 |website=POLITICO |language=en}}&lt;/ref&gt; 2012–2015 жылдары Миэн [[АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесі|Ақ үйдің Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің]] баспасөз хатшысы болды.&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2015 жылы Миэн [[Джорджтаун университеті]]нің [[Эдмунд А. Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі]] жанындағы Дипломатияны зерттеу институтының деканы және Вирджиния Раск атындағы ғылыми қызметкері болды.&lt;ref name=&quot;isd.georgetown.edu&quot; /&gt;

2016 жылғы наурызда [[Бен Родс]] Миэнді Барак Обаманың [[Куба жылымығы#АҚШ президентінің сапары|Кубаға сапарын]] жоспарлауға көмектесу үшін жұмысқа тартты.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Hirschfeld Davis |first1=Julie |title=White House and Cuba Maneuver Over Obama's Visit |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2016/03/07/world/americas/white-house-and-cuba-maneuver-over-obamas-visit.html |access-date=19 December 2025 |date=7 March 2016 |language=en |quote=Mr. Rhodes enlisted Bernadette Meehan, a former National Security Council spokeswoman and Foreign Service officer, who left the White House in June, to return to the West Wing to help plan the trip, reflecting the complexity of the task and the importance Mr. Obama places on bringing it off smoothly. |archive-date=July 31, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180731062344/https://www.nytimes.com/2016/03/07/world/americas/white-house-and-cuba-maneuver-over-obamas-visit.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2016 жылғы қаңтардан 2017 жылғы қаңтарға дейін ол Ұлттық қауіпсіздік кеңесінде аға кеңесші болып жұмыс істеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Happy Hour with the Obama Foundation's Bernadette Meehan |work=[[Americas Society]] / [[Council of the Americas]] |url=https://www.as-coa.org/events/happy-hour-obama-foundations-bernadette-meehan |access-date=19 December 2025 |language=en |quote=From January 2016 to January 2017, Meehan served as a senior advisor at the White House National Security Council, conducting negotiations with the government of Cuba and overseeing a series of regulatory changes and migration agreements.}}&lt;/ref&gt; 2017 жылғы ақпанда Миэн дипломатиялық қызметтен кетіп, [[Обама қоры]]на ауысты. Онда ол Халықаралық бағдарламалардың атқарушы директоры, халықаралық мәселелер жөніндегі басшы&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.obama.org/updates/leaders-africa/|title=Obama Foundation Announces New Program to Train Emerging Leaders Across Africa|date=April 23, 2018|website=The Obama Foundation|access-date=July 31, 2018|archive-date=July 31, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180731062148/https://www.obama.org/updates/leaders-africa/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, кейін Жаһандық бағдарламалар жөніндегі атқарушы вице-президент қызметтерін атқарды.&lt;ref name=&quot;Reuters&quot; /&gt;

=== АҚШ-тың Чилидегі елшісі ===
[[Сурет:29 August 2022, Deputy Secretary Sherman officiates the Swearing-In Ceremony of Ambassador Bernadette M. Meehan (cropped).jpg|thumb|2022 жылы Мемлекеттік хатшының орынбасары [[Уэнди Шерман]] Миэнді Чилидегі елші ретінде ант қабылдау рәсімінде]]
2021 жылғы 9 шілдеде президент [[Джо Байден]] Миэннің кандидатурасын келесі [[АҚШ-тың Чилидегі елшісі]] қызметіне ұсынды.&lt;ref name=&quot;July9&quot;&gt;{{Cite web|date=July 9, 2021|title=President Biden Announces His Intent to Nominate Four Individuals to Serve as Ambassadors|url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/briefing-room/statements-releases/2021/07/09/president-biden-announces-his-intent-to-nominate-four-individuals-to-serve-as-ambassadors/|access-date=July 9, 2021|website=The White House|language=en-US|archive-date=January 21, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250121201648/https://bidenwhitehouse.archives.gov/briefing-room/statements-releases/2021/07/09/president-biden-announces-his-intent-to-nominate-four-individuals-to-serve-as-ambassadors/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның кандидатурасы бойынша тыңдаулар 2022 жылғы 15 наурызда [[АҚШ Сенатының халықаралық қатынастар жөніндегі комитеті]]нде өтті. Комитет 2022 жылғы 18 мамырда оның кандидатурасын мақұлдап, Сенаттың қарауына ұсынды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=PN787 — Bernadette M. Meehan — Department of State 117th Congress (2021-2022) |url=https://www.congress.gov/nomination/117th-congress/787 |date=March 15, 2022 |access-date=March 22, 2022 |archive-date=December 30, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251230080944/https://www.congress.gov/nomination/117th-congress/787 |url-status=live |work=United States Congress}}&lt;/ref&gt; 2022 жылғы 20 шілдеде [[АҚШ Сенаты]] оның кандидатурасын 51 дауысқа қарсы 44 дауыспен бекітті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=On the Nomination (Confirmation: Bernadette M. Meehan, of New York, to be Ambassador of the United States of America to the Republic of Chile) |url=https://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_votes/vote1172/vote_117_2_00264.htm |access-date=July 21, 2022 |archive-date=July 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220720224434/https://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_votes/vote1172/vote_117_2_00264.htm |url-status=live |work=United States Senate}}&lt;/ref&gt; Ол 2022 жылғы 29 тамызда ант қабылдады&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.ex-ante.cl/quien-es-bernadette-meehan-nueva-embajadora-de-ee-uu-en-chile/ | title=Quién es Bernadette Meehan, embajadora de EE. UU. En Chile | work=[[Ex-Ante (online newspaper)|Ex-Ante]] |date=September 13, 2022 | language=es | access-date=September 27, 2022 | archive-date=September 27, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220927180350/https://www.ex-ante.cl/quien-es-bernadette-meehan-nueva-embajadora-de-ee-uu-en-chile/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt; және 2022 жылғы 30 қыркүйекте президент [[Габриэль Борич]]ке сенім грамоталарын тапсырды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=September 30, 2022 |title=Presidente de la República Gabriel Boric Font recibe Cartas Credenciales de seis nuevos embajadores |trans-title=President of the Republic Gabriel Boric Font receives Letters of Credence from six new ambassadors |url=https://prensa.presidencia.cl/fotonoticia.aspx?id=202068 |access-date=December 10, 2025 |work=Government of Chile |archive-date=February 9, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250209091818/https://prensa.presidencia.cl/fotonoticia.aspx?id=202068 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Дональд Трамп]] президент болып сайланғаннан кейін, екі партиядан тағайындалатын саяси қызметкерлерге тән дәстүрге сәйкес, Миэн 2025 жылғы 10 қаңтардан бастап күшіне енетін елшілік қызметінен кету туралы өтініш берді.&lt;ref name=cnn /&gt;

=== Елшілік қызметтен кейінгі мансабы ===
2025 жылғы 9 желтоқсанда Миэн [[Уикимедиа қоры]]ның бас атқарушы директоры болып тағайындалды.&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;&gt;{{Cite web |last=Sophia |first=Deborah Mary |date=December 9, 2025 |title=Exclusive: Wikipedia operator taps former US Ambassador to Chile for CEO role |url=https://www.reuters.com/sustainability/boards-policy-regulation/wikipedia-operator-taps-former-us-ambassador-chile-ceo-role-2025-12-09/ |website=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Ол 2026 жылғы 20 қаңтарда қызметіне кірісіп,&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |title=Wikimedia Foundation appoints Bernadette Meehan as Chief Executive Officer |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/12/09/wikimedia-foundation-appoints-bernadette-meehan-as-chief-executive-officer/ |website=Wikimedia Foundation |date=December 9, 2025 |access-date=December 9, 2025 |archive-date=January 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260101011415/https://wikimediafoundation.org/news/2025/12/09/wikimedia-foundation-appoints-bernadette-meehan-as-chief-executive-officer/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Марьяна Искандер]]дің орнына келді. ''[[The New York Times]]'' оны уикипедияшылардың көзге түспейтін бейнесіне сай келеді деп сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hsu |first=Tiffany |date=2026-07-05 |title=Wikipedia Is Battling for the Soul of the Internet |url=https://www.nytimes.com/2026/07/05/business/media/wikipedia-ai-elon-musk.html |access-date=2026-08-02 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>cdiv514d9nkh6qkrllknle764kii5vz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657951</id>
      <parentid>3657950</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:30:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Елшілік қызметтен кейінгі мансабы */</comment>
      <origin>3657951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18935" sha1="gfz3rw68esnrgr6bzd91pe5kz1ytga4" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Бернадетт Михан
 | Шынайы есімі         = Bernadette Meehan
 | Суреті               = Meehan-12032025CK 0312 (cropped).jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Михан, [[2025 жыл]]ғы [[желтоқсан]]
 | Титулы               = [[Уикимедиа қоры]]ның бас атқарушы директоры
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[20 қаңтар]] [[2026 жыл|2026]]
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Мариана Искандер]]
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = Америка Құрама Штаттарының Чилидегі елшісі
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = [[30 қыркүйек]] [[2022 жыл|2022]]
 | Басқаруын аяқтады_2  = [[20 қаңтар]] [[2025 жыл|2025]]
 | Ізашары_2            = [[Кэрол З. Перес]]
 | Ізбасары_2           = [[Брэндон Джадд]]
 | Титулы_3             = [[Америка Құрама Штаттарының Ұлттық қауіпсіздік кеңесі|АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің]] баспасөз хатшысы
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = [[қазан]] [[2014 жыл|2014]]
 | Басқаруын аяқтады_3  = [[маусым]] [[2015 жыл|2015]]
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = [[Эван С. Медейрос]]
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Бостон колледжі]] ([[Өнер бакалавры|BA]])
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Бернадетт М. Миэн''' (/ˈmiːən/&lt;ref name=cnn&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Fw0-7wFGpoI&amp;t=10s|title=CNN Íntimo Bernadette Meehan, embajadora EE UU en Chile|publisher=[[CNN Chile]]|date=December 12, 2024|access-date=January 12, 2026}}&lt;/ref&gt;) — америкалық дипломат, 2022–2025 жылдары [[АҚШ-тың Чилидегі елшісі]] болды. 2026 жылғы 20 қаңтардан бері [[Уикимедиа қоры]]ның [[CEO|бас атқарушы директоры]] (CEO).

== Ерте өмірі және білімі ==
Миэн [[Бронкс]]та дүниеге келіп, Нью-Йорк штатындағы [[Плезантвилл (Нью-Йорк)|Плезантвилл]]де өсті және 1993 жылы Нью-Йорк штатындағы [[Сомерс (Нью-Йорк)|Сомерс]] қаласындағы [[Джон Ф. Кеннеди католиктік орта мектебі]]н бітірді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=https://issuu.com/kennedycatholic/docs/the_gael_-_fall_2015|title=The Gael |work=John F. Kennedy Catholic High School|place=Somers, NY|date=Fall 2015|access-date=November 1, 2019|archive-date=August 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814050500/https://issuu.com/kennedycatholic/docs/the_gael_-_fall_2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 16 жасында орта мектеп оқушыларына арналған алмасу бағдарламасы бойынша Аргентинаның [[Рио-Гальегос]] қаласына көшті.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Meehan|first=Bernadette|date=December 9, 2025|url=https://diff.wikimedia.org/2025/12/09/welcoming-the-wikimedia-foundations-new-ceo/|title=Welcoming the Wikimedia Foundation's new CEO|work=Diff|publisher=Wikimedia Foundation|access-date=January 12, 2026}}&lt;/ref&gt; [[Бостон колледжі]]н [[саясаттану]] мамандығы бойынша бакалавр дәрежесімен тәмамдады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Мансабы ==
Оқуын аяқтағаннан кейін Миэн [[Уолл-стрит]]те жұмыс істеді, соның ішінде [[JPMorgan Chase]] компаниясында жеке банктік қызмет көрсету бөлімінің вице-президенті, кейін [[Lehman Brothers]] компаниясында активтерді басқару жөніндегі вице-президент болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bcm.bc.edu/issues/winter_2013/linden_lane/capital-gains.html|work=Boston College Magazine |title=Capital gains|first=Haley|last=Edwards|date=Winter 2013|access-date=May 6, 2015|archive-date=June 25, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150625034503/http://bcm.bc.edu/issues/winter_2013/linden_lane/capital-gains.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;isd.georgetown.edu&quot; /&gt; 2004 жылы [[АҚШ дипломатиялық қызметі]]не қосылды.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot;&gt;{{cite web|last1=Meehan|first1=Bernadette|title=RealJobs: Bernadette Meehan|url=https://bccareer.wordpress.com/2012/02/08/realjobs-bernadette-meehan/|publisher=Boston College Career Center|access-date=February 17, 2015|date=February 8, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217160120/https://bccareer.wordpress.com/2012/02/08/realjobs-bernadette-meehan/|archive-date=February 17, 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;isd.georgetown.edu&quot;&gt;{{Cite web |url=http://isd.georgetown.edu/meehan |title=Bernadette Meehan |work=Georgetown University Institute for the Study of Diplomacy |access-date=December 14, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222105421/http://isd.georgetown.edu/meehan |archive-date=December 22, 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2004 жылы Миэн [[АҚШ мемлекеттік департаменті]]не дипломатиялық қызмет қызметкері ретінде қосылып, жаңа мансабын Колумбияның [[Богота]] қаласындағы АҚШ елшілігінде консулдық қызметкер болып бастады.&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Meehan, Bernadette M. - Republic of Chile |url=https://2021-2025.state.gov/meehan-bernadette-m-republic-of-chile-july-2021/ |date=July 2021|access-date=2026-05-31 |website=United States Department of State |language=en |archive-date=December 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221132212/https://2021-2025.state.gov/meehan-bernadette-m-republic-of-chile-july-2021/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2010 жылы ол [[Вашингтон]]ға оралып, Мемлекеттік департаментте мемлекеттік хатшы [[Хиллари Клинтон]]ның шетелдік сапарларын алдын ала ұйымдастыруға жауапты қызметкер болып жұмыс істеді. Кейін Клинтонның арнайы көмекшісі болды.&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Сондай-ақ ол [[Дубай]] мен [[Ирак]]та қызмет атқарды.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Crowley |first=Michael |date=2015-05-31 |title=NSC spokeswoman Meehan to depart in latest Obama press staff change |url=https://www.politico.com/story/2015/05/nsc-spokeswoman-meehan-to-depart-in-latest-obama-press-staff-change-118464 |access-date=2026-08-25 |website=POLITICO |language=en}}&lt;/ref&gt; 2012–2015 жылдары Миэн [[АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесі|Ақ үйдің Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің]] баспасөз хатшысы болды.&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2015 жылы Миэн [[Джорджтаун университеті]]нің [[Эдмунд А. Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі]] жанындағы Дипломатияны зерттеу институтының деканы және Вирджиния Раск атындағы ғылыми қызметкері болды.&lt;ref name=&quot;isd.georgetown.edu&quot; /&gt;

2016 жылғы наурызда [[Бен Родс]] Миэнді Барак Обаманың [[Куба жылымығы#АҚШ президентінің сапары|Кубаға сапарын]] жоспарлауға көмектесу үшін жұмысқа тартты.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Hirschfeld Davis |first1=Julie |title=White House and Cuba Maneuver Over Obama's Visit |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2016/03/07/world/americas/white-house-and-cuba-maneuver-over-obamas-visit.html |access-date=19 December 2025 |date=7 March 2016 |language=en |quote=Mr. Rhodes enlisted Bernadette Meehan, a former National Security Council spokeswoman and Foreign Service officer, who left the White House in June, to return to the West Wing to help plan the trip, reflecting the complexity of the task and the importance Mr. Obama places on bringing it off smoothly. |archive-date=July 31, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180731062344/https://www.nytimes.com/2016/03/07/world/americas/white-house-and-cuba-maneuver-over-obamas-visit.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2016 жылғы қаңтардан 2017 жылғы қаңтарға дейін ол Ұлттық қауіпсіздік кеңесінде аға кеңесші болып жұмыс істеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Happy Hour with the Obama Foundation's Bernadette Meehan |work=[[Americas Society]] / [[Council of the Americas]] |url=https://www.as-coa.org/events/happy-hour-obama-foundations-bernadette-meehan |access-date=19 December 2025 |language=en |quote=From January 2016 to January 2017, Meehan served as a senior advisor at the White House National Security Council, conducting negotiations with the government of Cuba and overseeing a series of regulatory changes and migration agreements.}}&lt;/ref&gt; 2017 жылғы ақпанда Миэн дипломатиялық қызметтен кетіп, [[Обама қоры]]на ауысты. Онда ол Халықаралық бағдарламалардың атқарушы директоры, халықаралық мәселелер жөніндегі басшы&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.obama.org/updates/leaders-africa/|title=Obama Foundation Announces New Program to Train Emerging Leaders Across Africa|date=April 23, 2018|website=The Obama Foundation|access-date=July 31, 2018|archive-date=July 31, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180731062148/https://www.obama.org/updates/leaders-africa/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, кейін Жаһандық бағдарламалар жөніндегі атқарушы вице-президент қызметтерін атқарды.&lt;ref name=&quot;Reuters&quot; /&gt;

=== АҚШ-тың Чилидегі елшісі ===
[[Сурет:29 August 2022, Deputy Secretary Sherman officiates the Swearing-In Ceremony of Ambassador Bernadette M. Meehan (cropped).jpg|thumb|2022 жылы Мемлекеттік хатшының орынбасары [[Уэнди Шерман]] Миэнді Чилидегі елші ретінде ант қабылдау рәсімінде]]
2021 жылғы 9 шілдеде президент [[Джо Байден]] Миэннің кандидатурасын келесі [[АҚШ-тың Чилидегі елшісі]] қызметіне ұсынды.&lt;ref name=&quot;July9&quot;&gt;{{Cite web|date=July 9, 2021|title=President Biden Announces His Intent to Nominate Four Individuals to Serve as Ambassadors|url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/briefing-room/statements-releases/2021/07/09/president-biden-announces-his-intent-to-nominate-four-individuals-to-serve-as-ambassadors/|access-date=July 9, 2021|website=The White House|language=en-US|archive-date=January 21, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250121201648/https://bidenwhitehouse.archives.gov/briefing-room/statements-releases/2021/07/09/president-biden-announces-his-intent-to-nominate-four-individuals-to-serve-as-ambassadors/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның кандидатурасы бойынша тыңдаулар 2022 жылғы 15 наурызда [[АҚШ Сенатының халықаралық қатынастар жөніндегі комитеті]]нде өтті. Комитет 2022 жылғы 18 мамырда оның кандидатурасын мақұлдап, Сенаттың қарауына ұсынды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=PN787 — Bernadette M. Meehan — Department of State 117th Congress (2021-2022) |url=https://www.congress.gov/nomination/117th-congress/787 |date=March 15, 2022 |access-date=March 22, 2022 |archive-date=December 30, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251230080944/https://www.congress.gov/nomination/117th-congress/787 |url-status=live |work=United States Congress}}&lt;/ref&gt; 2022 жылғы 20 шілдеде [[АҚШ Сенаты]] оның кандидатурасын 51 дауысқа қарсы 44 дауыспен бекітті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=On the Nomination (Confirmation: Bernadette M. Meehan, of New York, to be Ambassador of the United States of America to the Republic of Chile) |url=https://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_votes/vote1172/vote_117_2_00264.htm |access-date=July 21, 2022 |archive-date=July 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220720224434/https://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_votes/vote1172/vote_117_2_00264.htm |url-status=live |work=United States Senate}}&lt;/ref&gt; Ол 2022 жылғы 29 тамызда ант қабылдады&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.ex-ante.cl/quien-es-bernadette-meehan-nueva-embajadora-de-ee-uu-en-chile/ | title=Quién es Bernadette Meehan, embajadora de EE. UU. En Chile | work=[[Ex-Ante (online newspaper)|Ex-Ante]] |date=September 13, 2022 | language=es | access-date=September 27, 2022 | archive-date=September 27, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220927180350/https://www.ex-ante.cl/quien-es-bernadette-meehan-nueva-embajadora-de-ee-uu-en-chile/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt; және 2022 жылғы 30 қыркүйекте президент [[Габриэль Борич]]ке сенім грамоталарын тапсырды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=September 30, 2022 |title=Presidente de la República Gabriel Boric Font recibe Cartas Credenciales de seis nuevos embajadores |trans-title=President of the Republic Gabriel Boric Font receives Letters of Credence from six new ambassadors |url=https://prensa.presidencia.cl/fotonoticia.aspx?id=202068 |access-date=December 10, 2025 |work=Government of Chile |archive-date=February 9, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250209091818/https://prensa.presidencia.cl/fotonoticia.aspx?id=202068 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Дональд Трамп]] президент болып сайланғаннан кейін, екі партиядан тағайындалатын саяси қызметкерлерге тән дәстүрге сәйкес, Миэн 2025 жылғы 10 қаңтардан бастап күшіне енетін елшілік қызметінен кету туралы өтініш берді.&lt;ref name=cnn /&gt;

=== Елшілік қызметтен кейінгі мансабы ===
2025 жылғы 9 желтоқсанда Миэн [[Уикимедиа қоры]]ның бас атқарушы директоры болып тағайындалды.&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;&gt;{{Cite web |last=Sophia |first=Deborah Mary |date=December 9, 2025 |title=Exclusive: Wikipedia operator taps former US Ambassador to Chile for CEO role |url=https://www.reuters.com/sustainability/boards-policy-regulation/wikipedia-operator-taps-former-us-ambassador-chile-ceo-role-2025-12-09/ |website=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Ол 2026 жылғы 20 қаңтарда қызметіне кірісіп,&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |title=Wikimedia Foundation appoints Bernadette Meehan as Chief Executive Officer |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/12/09/wikimedia-foundation-appoints-bernadette-meehan-as-chief-executive-officer/ |website=Wikimedia Foundation |date=December 9, 2025 |access-date=December 9, 2025 |archive-date=January 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260101011415/https://wikimediafoundation.org/news/2025/12/09/wikimedia-foundation-appoints-bernadette-meehan-as-chief-executive-officer/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Марьяна Искандер]]дің орнына келді. ''[[The New York Times]]'' оны уикипедияшылардың көзге түспейтін бейнесіне сай келеді деп сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hsu |first=Tiffany |date=2026-07-05 |title=Wikipedia Is Battling for the Soul of the Internet |url=https://www.nytimes.com/2026/07/05/business/media/wikipedia-ai-elon-musk.html |access-date=2026-08-02 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
Миэн ағылшын, испан және араб тілдерін меңгерген.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Оның жұбайы — [[Джорджтаун университеті]]нің [[Эдмунд А. Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі]]нде Азия зерттеулері бойынша Пеннер отбасы атындағы профессор [[Эван С. Медейрос]].&lt;ref&gt;{{cite web |date=2020 |title=Evan S. Medeiros Biography |url=https://cdn.cfr.org/sites/default/files/pdf/medeiros-bio.2020.pdf |publisher=[[Georgetown University]] |access-date=December 9, 2025 |archive-date=April 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220413221851/https://cdn.cfr.org/sites/default/files/pdf/medeiros-bio.2020.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>gfz3rw68esnrgr6bzd91pe5kz1ytga4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657952</id>
      <parentid>3657951</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:31:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жеке өмірі */</comment>
      <origin>3657952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18954" sha1="gl8amb75y714zoh8b25t6wt6ow4fopt" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Бернадетт Михан
 | Шынайы есімі         = Bernadette Meehan
 | Суреті               = Meehan-12032025CK 0312 (cropped).jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Михан, [[2025 жыл]]ғы [[желтоқсан]]
 | Титулы               = [[Уикимедиа қоры]]ның бас атқарушы директоры
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[20 қаңтар]] [[2026 жыл|2026]]
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Мариана Искандер]]
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = Америка Құрама Штаттарының Чилидегі елшісі
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = [[30 қыркүйек]] [[2022 жыл|2022]]
 | Басқаруын аяқтады_2  = [[20 қаңтар]] [[2025 жыл|2025]]
 | Ізашары_2            = [[Кэрол З. Перес]]
 | Ізбасары_2           = [[Брэндон Джадд]]
 | Титулы_3             = [[Америка Құрама Штаттарының Ұлттық қауіпсіздік кеңесі|АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің]] баспасөз хатшысы
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = [[қазан]] [[2014 жыл|2014]]
 | Басқаруын аяқтады_3  = [[маусым]] [[2015 жыл|2015]]
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = [[Эван С. Медейрос]]
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Бостон колледжі]] ([[Өнер бакалавры|BA]])
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Бернадетт М. Миэн''' (/ˈmiːən/&lt;ref name=cnn&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Fw0-7wFGpoI&amp;t=10s|title=CNN Íntimo Bernadette Meehan, embajadora EE UU en Chile|publisher=[[CNN Chile]]|date=December 12, 2024|access-date=January 12, 2026}}&lt;/ref&gt;) — америкалық дипломат, 2022–2025 жылдары [[АҚШ-тың Чилидегі елшісі]] болды. 2026 жылғы 20 қаңтардан бері [[Уикимедиа қоры]]ның [[CEO|бас атқарушы директоры]] (CEO).

== Ерте өмірі және білімі ==
Миэн [[Бронкс]]та дүниеге келіп, Нью-Йорк штатындағы [[Плезантвилл (Нью-Йорк)|Плезантвилл]]де өсті және 1993 жылы Нью-Йорк штатындағы [[Сомерс (Нью-Йорк)|Сомерс]] қаласындағы [[Джон Ф. Кеннеди католиктік орта мектебі]]н бітірді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=https://issuu.com/kennedycatholic/docs/the_gael_-_fall_2015|title=The Gael |work=John F. Kennedy Catholic High School|place=Somers, NY|date=Fall 2015|access-date=November 1, 2019|archive-date=August 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814050500/https://issuu.com/kennedycatholic/docs/the_gael_-_fall_2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 16 жасында орта мектеп оқушыларына арналған алмасу бағдарламасы бойынша Аргентинаның [[Рио-Гальегос]] қаласына көшті.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Meehan|first=Bernadette|date=December 9, 2025|url=https://diff.wikimedia.org/2025/12/09/welcoming-the-wikimedia-foundations-new-ceo/|title=Welcoming the Wikimedia Foundation's new CEO|work=Diff|publisher=Wikimedia Foundation|access-date=January 12, 2026}}&lt;/ref&gt; [[Бостон колледжі]]н [[саясаттану]] мамандығы бойынша бакалавр дәрежесімен тәмамдады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Мансабы ==
Оқуын аяқтағаннан кейін Миэн [[Уолл-стрит]]те жұмыс істеді, соның ішінде [[JPMorgan Chase]] компаниясында жеке банктік қызмет көрсету бөлімінің вице-президенті, кейін [[Lehman Brothers]] компаниясында активтерді басқару жөніндегі вице-президент болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bcm.bc.edu/issues/winter_2013/linden_lane/capital-gains.html|work=Boston College Magazine |title=Capital gains|first=Haley|last=Edwards|date=Winter 2013|access-date=May 6, 2015|archive-date=June 25, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150625034503/http://bcm.bc.edu/issues/winter_2013/linden_lane/capital-gains.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;isd.georgetown.edu&quot; /&gt; 2004 жылы [[АҚШ дипломатиялық қызметі]]не қосылды.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot;&gt;{{cite web|last1=Meehan|first1=Bernadette|title=RealJobs: Bernadette Meehan|url=https://bccareer.wordpress.com/2012/02/08/realjobs-bernadette-meehan/|publisher=Boston College Career Center|access-date=February 17, 2015|date=February 8, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217160120/https://bccareer.wordpress.com/2012/02/08/realjobs-bernadette-meehan/|archive-date=February 17, 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;isd.georgetown.edu&quot;&gt;{{Cite web |url=http://isd.georgetown.edu/meehan |title=Bernadette Meehan |work=Georgetown University Institute for the Study of Diplomacy |access-date=December 14, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222105421/http://isd.georgetown.edu/meehan |archive-date=December 22, 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2004 жылы Миэн [[АҚШ мемлекеттік департаменті]]не дипломатиялық қызмет қызметкері ретінде қосылып, жаңа мансабын Колумбияның [[Богота]] қаласындағы АҚШ елшілігінде консулдық қызметкер болып бастады.&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Meehan, Bernadette M. - Republic of Chile |url=https://2021-2025.state.gov/meehan-bernadette-m-republic-of-chile-july-2021/ |date=July 2021|access-date=2026-05-31 |website=United States Department of State |language=en |archive-date=December 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221132212/https://2021-2025.state.gov/meehan-bernadette-m-republic-of-chile-july-2021/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2010 жылы ол [[Вашингтон]]ға оралып, Мемлекеттік департаментте мемлекеттік хатшы [[Хиллари Клинтон]]ның шетелдік сапарларын алдын ала ұйымдастыруға жауапты қызметкер болып жұмыс істеді. Кейін Клинтонның арнайы көмекшісі болды.&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Сондай-ақ ол [[Дубай]] мен [[Ирак]]та қызмет атқарды.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Crowley |first=Michael |date=2015-05-31 |title=NSC spokeswoman Meehan to depart in latest Obama press staff change |url=https://www.politico.com/story/2015/05/nsc-spokeswoman-meehan-to-depart-in-latest-obama-press-staff-change-118464 |access-date=2026-08-25 |website=POLITICO |language=en}}&lt;/ref&gt; 2012–2015 жылдары Миэн [[АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесі|Ақ үйдің Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің]] баспасөз хатшысы болды.&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2015 жылы Миэн [[Джорджтаун университеті]]нің [[Эдмунд А. Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі]] жанындағы Дипломатияны зерттеу институтының деканы және Вирджиния Раск атындағы ғылыми қызметкері болды.&lt;ref name=&quot;isd.georgetown.edu&quot; /&gt;

2016 жылғы наурызда [[Бен Родс]] Миэнді Барак Обаманың [[Куба жылымығы#АҚШ президентінің сапары|Кубаға сапарын]] жоспарлауға көмектесу үшін жұмысқа тартты.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Hirschfeld Davis |first1=Julie |title=White House and Cuba Maneuver Over Obama's Visit |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2016/03/07/world/americas/white-house-and-cuba-maneuver-over-obamas-visit.html |access-date=19 December 2025 |date=7 March 2016 |language=en |quote=Mr. Rhodes enlisted Bernadette Meehan, a former National Security Council spokeswoman and Foreign Service officer, who left the White House in June, to return to the West Wing to help plan the trip, reflecting the complexity of the task and the importance Mr. Obama places on bringing it off smoothly. |archive-date=July 31, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180731062344/https://www.nytimes.com/2016/03/07/world/americas/white-house-and-cuba-maneuver-over-obamas-visit.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2016 жылғы қаңтардан 2017 жылғы қаңтарға дейін ол Ұлттық қауіпсіздік кеңесінде аға кеңесші болып жұмыс істеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Happy Hour with the Obama Foundation's Bernadette Meehan |work=[[Americas Society]] / [[Council of the Americas]] |url=https://www.as-coa.org/events/happy-hour-obama-foundations-bernadette-meehan |access-date=19 December 2025 |language=en |quote=From January 2016 to January 2017, Meehan served as a senior advisor at the White House National Security Council, conducting negotiations with the government of Cuba and overseeing a series of regulatory changes and migration agreements.}}&lt;/ref&gt; 2017 жылғы ақпанда Миэн дипломатиялық қызметтен кетіп, [[Обама қоры]]на ауысты. Онда ол Халықаралық бағдарламалардың атқарушы директоры, халықаралық мәселелер жөніндегі басшы&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.obama.org/updates/leaders-africa/|title=Obama Foundation Announces New Program to Train Emerging Leaders Across Africa|date=April 23, 2018|website=The Obama Foundation|access-date=July 31, 2018|archive-date=July 31, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180731062148/https://www.obama.org/updates/leaders-africa/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, кейін Жаһандық бағдарламалар жөніндегі атқарушы вице-президент қызметтерін атқарды.&lt;ref name=&quot;Reuters&quot; /&gt;

=== АҚШ-тың Чилидегі елшісі ===
[[Сурет:29 August 2022, Deputy Secretary Sherman officiates the Swearing-In Ceremony of Ambassador Bernadette M. Meehan (cropped).jpg|thumb|2022 жылы Мемлекеттік хатшының орынбасары [[Уэнди Шерман]] Миэнді Чилидегі елші ретінде ант қабылдау рәсімінде]]
2021 жылғы 9 шілдеде президент [[Джо Байден]] Миэннің кандидатурасын келесі [[АҚШ-тың Чилидегі елшісі]] қызметіне ұсынды.&lt;ref name=&quot;July9&quot;&gt;{{Cite web|date=July 9, 2021|title=President Biden Announces His Intent to Nominate Four Individuals to Serve as Ambassadors|url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/briefing-room/statements-releases/2021/07/09/president-biden-announces-his-intent-to-nominate-four-individuals-to-serve-as-ambassadors/|access-date=July 9, 2021|website=The White House|language=en-US|archive-date=January 21, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250121201648/https://bidenwhitehouse.archives.gov/briefing-room/statements-releases/2021/07/09/president-biden-announces-his-intent-to-nominate-four-individuals-to-serve-as-ambassadors/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның кандидатурасы бойынша тыңдаулар 2022 жылғы 15 наурызда [[АҚШ Сенатының халықаралық қатынастар жөніндегі комитеті]]нде өтті. Комитет 2022 жылғы 18 мамырда оның кандидатурасын мақұлдап, Сенаттың қарауына ұсынды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=PN787 — Bernadette M. Meehan — Department of State 117th Congress (2021-2022) |url=https://www.congress.gov/nomination/117th-congress/787 |date=March 15, 2022 |access-date=March 22, 2022 |archive-date=December 30, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251230080944/https://www.congress.gov/nomination/117th-congress/787 |url-status=live |work=United States Congress}}&lt;/ref&gt; 2022 жылғы 20 шілдеде [[АҚШ Сенаты]] оның кандидатурасын 51 дауысқа қарсы 44 дауыспен бекітті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=On the Nomination (Confirmation: Bernadette M. Meehan, of New York, to be Ambassador of the United States of America to the Republic of Chile) |url=https://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_votes/vote1172/vote_117_2_00264.htm |access-date=July 21, 2022 |archive-date=July 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220720224434/https://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_votes/vote1172/vote_117_2_00264.htm |url-status=live |work=United States Senate}}&lt;/ref&gt; Ол 2022 жылғы 29 тамызда ант қабылдады&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.ex-ante.cl/quien-es-bernadette-meehan-nueva-embajadora-de-ee-uu-en-chile/ | title=Quién es Bernadette Meehan, embajadora de EE. UU. En Chile | work=[[Ex-Ante (online newspaper)|Ex-Ante]] |date=September 13, 2022 | language=es | access-date=September 27, 2022 | archive-date=September 27, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220927180350/https://www.ex-ante.cl/quien-es-bernadette-meehan-nueva-embajadora-de-ee-uu-en-chile/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt; және 2022 жылғы 30 қыркүйекте президент [[Габриэль Борич]]ке сенім грамоталарын тапсырды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=September 30, 2022 |title=Presidente de la República Gabriel Boric Font recibe Cartas Credenciales de seis nuevos embajadores |trans-title=President of the Republic Gabriel Boric Font receives Letters of Credence from six new ambassadors |url=https://prensa.presidencia.cl/fotonoticia.aspx?id=202068 |access-date=December 10, 2025 |work=Government of Chile |archive-date=February 9, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250209091818/https://prensa.presidencia.cl/fotonoticia.aspx?id=202068 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Дональд Трамп]] президент болып сайланғаннан кейін, екі партиядан тағайындалатын саяси қызметкерлерге тән дәстүрге сәйкес, Миэн 2025 жылғы 10 қаңтардан бастап күшіне енетін елшілік қызметінен кету туралы өтініш берді.&lt;ref name=cnn /&gt;

=== Елшілік қызметтен кейінгі мансабы ===
2025 жылғы 9 желтоқсанда Миэн [[Уикимедиа қоры]]ның бас атқарушы директоры болып тағайындалды.&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;&gt;{{Cite web |last=Sophia |first=Deborah Mary |date=December 9, 2025 |title=Exclusive: Wikipedia operator taps former US Ambassador to Chile for CEO role |url=https://www.reuters.com/sustainability/boards-policy-regulation/wikipedia-operator-taps-former-us-ambassador-chile-ceo-role-2025-12-09/ |website=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Ол 2026 жылғы 20 қаңтарда қызметіне кірісіп,&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |title=Wikimedia Foundation appoints Bernadette Meehan as Chief Executive Officer |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/12/09/wikimedia-foundation-appoints-bernadette-meehan-as-chief-executive-officer/ |website=Wikimedia Foundation |date=December 9, 2025 |access-date=December 9, 2025 |archive-date=January 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260101011415/https://wikimediafoundation.org/news/2025/12/09/wikimedia-foundation-appoints-bernadette-meehan-as-chief-executive-officer/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Марьяна Искандер]]дің орнына келді. ''[[The New York Times]]'' оны уикипедияшылардың көзге түспейтін бейнесіне сай келеді деп сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hsu |first=Tiffany |date=2026-07-05 |title=Wikipedia Is Battling for the Soul of the Internet |url=https://www.nytimes.com/2026/07/05/business/media/wikipedia-ai-elon-musk.html |access-date=2026-08-02 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
Миэн ағылшын, испан және араб тілдерін меңгерген.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Оның жұбайы — [[Джорджтаун университеті]]нің [[Эдмунд А. Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі]]ндегі Азия зерттеулері бойынша Пеннер отбасы атындағы кафедраның иегері [[Эван С. Медейрос]].&lt;ref&gt;{{cite web |date=2020 |title=Evan S. Medeiros Biography |url=https://cdn.cfr.org/sites/default/files/pdf/medeiros-bio.2020.pdf |publisher=[[Georgetown University]] |access-date=December 9, 2025 |archive-date=April 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220413221851/https://cdn.cfr.org/sites/default/files/pdf/medeiros-bio.2020.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>gl8amb75y714zoh8b25t6wt6ow4fopt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657953</id>
      <parentid>3657952</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:32:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3657953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20053" sha1="o0g0f3pngztqeitu7z5o13m22jo3lmg" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Бернадетт Михан
 | Шынайы есімі         = Bernadette Meehan
 | Суреті               = Meehan-12032025CK 0312 (cropped).jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Михан, [[2025 жыл]]ғы [[желтоқсан]]
 | Титулы               = [[Уикимедиа қоры]]ның бас атқарушы директоры
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[20 қаңтар]] [[2026 жыл|2026]]
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Мариана Искандер]]
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = Америка Құрама Штаттарының Чилидегі елшісі
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = [[30 қыркүйек]] [[2022 жыл|2022]]
 | Басқаруын аяқтады_2  = [[20 қаңтар]] [[2025 жыл|2025]]
 | Ізашары_2            = [[Кэрол З. Перес]]
 | Ізбасары_2           = [[Брэндон Джадд]]
 | Титулы_3             = [[Америка Құрама Штаттарының Ұлттық қауіпсіздік кеңесі|АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің]] баспасөз хатшысы
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = [[қазан]] [[2014 жыл|2014]]
 | Басқаруын аяқтады_3  = [[маусым]] [[2015 жыл|2015]]
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = [[Эван С. Медейрос]]
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Бостон колледжі]] ([[Өнер бакалавры|BA]])
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Бернадетт М. Миэн''' (/ˈmiːən/&lt;ref name=cnn&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Fw0-7wFGpoI&amp;t=10s|title=CNN Íntimo Bernadette Meehan, embajadora EE UU en Chile|publisher=[[CNN Chile]]|date=December 12, 2024|access-date=January 12, 2026}}&lt;/ref&gt;) — америкалық дипломат, 2022–2025 жылдары [[АҚШ-тың Чилидегі елшісі]] болды. 2026 жылғы 20 қаңтардан бері [[Уикимедиа қоры]]ның [[CEO|бас атқарушы директоры]] (CEO).

== Ерте өмірі және білімі ==
Миэн [[Бронкс]]та дүниеге келіп, Нью-Йорк штатындағы [[Плезантвилл (Нью-Йорк)|Плезантвилл]]де өсті және 1993 жылы Нью-Йорк штатындағы [[Сомерс (Нью-Йорк)|Сомерс]] қаласындағы [[Джон Ф. Кеннеди католиктік орта мектебі]]н бітірді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=https://issuu.com/kennedycatholic/docs/the_gael_-_fall_2015|title=The Gael |work=John F. Kennedy Catholic High School|place=Somers, NY|date=Fall 2015|access-date=November 1, 2019|archive-date=August 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814050500/https://issuu.com/kennedycatholic/docs/the_gael_-_fall_2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 16 жасында орта мектеп оқушыларына арналған алмасу бағдарламасы бойынша Аргентинаның [[Рио-Гальегос]] қаласына көшті.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Meehan|first=Bernadette|date=December 9, 2025|url=https://diff.wikimedia.org/2025/12/09/welcoming-the-wikimedia-foundations-new-ceo/|title=Welcoming the Wikimedia Foundation's new CEO|work=Diff|publisher=Wikimedia Foundation|access-date=January 12, 2026}}&lt;/ref&gt; [[Бостон колледжі]]н [[саясаттану]] мамандығы бойынша бакалавр дәрежесімен тәмамдады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Мансабы ==
Оқуын аяқтағаннан кейін Миэн [[Уолл-стрит]]те жұмыс істеді, соның ішінде [[JPMorgan Chase]] компаниясында жеке банктік қызмет көрсету бөлімінің вице-президенті, кейін [[Lehman Brothers]] компаниясында активтерді басқару жөніндегі вице-президент болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bcm.bc.edu/issues/winter_2013/linden_lane/capital-gains.html|work=Boston College Magazine |title=Capital gains|first=Haley|last=Edwards|date=Winter 2013|access-date=May 6, 2015|archive-date=June 25, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150625034503/http://bcm.bc.edu/issues/winter_2013/linden_lane/capital-gains.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;isd.georgetown.edu&quot; /&gt; 2004 жылы [[АҚШ дипломатиялық қызметі]]не қосылды.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot;&gt;{{cite web|last1=Meehan|first1=Bernadette|title=RealJobs: Bernadette Meehan|url=https://bccareer.wordpress.com/2012/02/08/realjobs-bernadette-meehan/|publisher=Boston College Career Center|access-date=February 17, 2015|date=February 8, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217160120/https://bccareer.wordpress.com/2012/02/08/realjobs-bernadette-meehan/|archive-date=February 17, 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;isd.georgetown.edu&quot;&gt;{{Cite web |url=http://isd.georgetown.edu/meehan |title=Bernadette Meehan |work=Georgetown University Institute for the Study of Diplomacy |access-date=December 14, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222105421/http://isd.georgetown.edu/meehan |archive-date=December 22, 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2004 жылы Миэн [[АҚШ мемлекеттік департаменті]]не дипломатиялық қызмет қызметкері ретінде қосылып, жаңа мансабын Колумбияның [[Богота]] қаласындағы АҚШ елшілігінде консулдық қызметкер болып бастады.&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Meehan, Bernadette M. - Republic of Chile |url=https://2021-2025.state.gov/meehan-bernadette-m-republic-of-chile-july-2021/ |date=July 2021|access-date=2026-05-31 |website=United States Department of State |language=en |archive-date=December 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221132212/https://2021-2025.state.gov/meehan-bernadette-m-republic-of-chile-july-2021/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2010 жылы ол [[Вашингтон]]ға оралып, Мемлекеттік департаментте мемлекеттік хатшы [[Хиллари Клинтон]]ның шетелдік сапарларын алдын ала ұйымдастыруға жауапты қызметкер болып жұмыс істеді. Кейін Клинтонның арнайы көмекшісі болды.&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Сондай-ақ ол [[Дубай]] мен [[Ирак]]та қызмет атқарды.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Crowley |first=Michael |date=2015-05-31 |title=NSC spokeswoman Meehan to depart in latest Obama press staff change |url=https://www.politico.com/story/2015/05/nsc-spokeswoman-meehan-to-depart-in-latest-obama-press-staff-change-118464 |access-date=2026-08-25 |website=POLITICO |language=en}}&lt;/ref&gt; 2012–2015 жылдары Миэн [[АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесі|Ақ үйдің Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің]] баспасөз хатшысы болды.&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2015 жылы Миэн [[Джорджтаун университеті]]нің [[Эдмунд А. Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі]] жанындағы Дипломатияны зерттеу институтының деканы және Вирджиния Раск атындағы ғылыми қызметкері болды.&lt;ref name=&quot;isd.georgetown.edu&quot; /&gt;

2016 жылғы наурызда [[Бен Родс]] Миэнді Барак Обаманың [[Куба жылымығы#АҚШ президентінің сапары|Кубаға сапарын]] жоспарлауға көмектесу үшін жұмысқа тартты.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Hirschfeld Davis |first1=Julie |title=White House and Cuba Maneuver Over Obama's Visit |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2016/03/07/world/americas/white-house-and-cuba-maneuver-over-obamas-visit.html |access-date=19 December 2025 |date=7 March 2016 |language=en |quote=Mr. Rhodes enlisted Bernadette Meehan, a former National Security Council spokeswoman and Foreign Service officer, who left the White House in June, to return to the West Wing to help plan the trip, reflecting the complexity of the task and the importance Mr. Obama places on bringing it off smoothly. |archive-date=July 31, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180731062344/https://www.nytimes.com/2016/03/07/world/americas/white-house-and-cuba-maneuver-over-obamas-visit.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2016 жылғы қаңтардан 2017 жылғы қаңтарға дейін ол Ұлттық қауіпсіздік кеңесінде аға кеңесші болып жұмыс істеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Happy Hour with the Obama Foundation's Bernadette Meehan |work=[[Americas Society]] / [[Council of the Americas]] |url=https://www.as-coa.org/events/happy-hour-obama-foundations-bernadette-meehan |access-date=19 December 2025 |language=en |quote=From January 2016 to January 2017, Meehan served as a senior advisor at the White House National Security Council, conducting negotiations with the government of Cuba and overseeing a series of regulatory changes and migration agreements.}}&lt;/ref&gt; 2017 жылғы ақпанда Миэн дипломатиялық қызметтен кетіп, [[Обама қоры]]на ауысты. Онда ол Халықаралық бағдарламалардың атқарушы директоры, халықаралық мәселелер жөніндегі басшы&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.obama.org/updates/leaders-africa/|title=Obama Foundation Announces New Program to Train Emerging Leaders Across Africa|date=April 23, 2018|website=The Obama Foundation|access-date=July 31, 2018|archive-date=July 31, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180731062148/https://www.obama.org/updates/leaders-africa/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, кейін Жаһандық бағдарламалар жөніндегі атқарушы вице-президент қызметтерін атқарды.&lt;ref name=&quot;Reuters&quot; /&gt;

=== АҚШ-тың Чилидегі елшісі ===
[[Сурет:29 August 2022, Deputy Secretary Sherman officiates the Swearing-In Ceremony of Ambassador Bernadette M. Meehan (cropped).jpg|thumb|2022 жылы Мемлекеттік хатшының орынбасары [[Уэнди Шерман]] Миэнді Чилидегі елші ретінде ант қабылдау рәсімінде]]
2021 жылғы 9 шілдеде президент [[Джо Байден]] Миэннің кандидатурасын келесі [[АҚШ-тың Чилидегі елшісі]] қызметіне ұсынды.&lt;ref name=&quot;July9&quot;&gt;{{Cite web|date=July 9, 2021|title=President Biden Announces His Intent to Nominate Four Individuals to Serve as Ambassadors|url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/briefing-room/statements-releases/2021/07/09/president-biden-announces-his-intent-to-nominate-four-individuals-to-serve-as-ambassadors/|access-date=July 9, 2021|website=The White House|language=en-US|archive-date=January 21, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250121201648/https://bidenwhitehouse.archives.gov/briefing-room/statements-releases/2021/07/09/president-biden-announces-his-intent-to-nominate-four-individuals-to-serve-as-ambassadors/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның кандидатурасы бойынша тыңдаулар 2022 жылғы 15 наурызда [[АҚШ Сенатының халықаралық қатынастар жөніндегі комитеті]]нде өтті. Комитет 2022 жылғы 18 мамырда оның кандидатурасын мақұлдап, Сенаттың қарауына ұсынды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=PN787 — Bernadette M. Meehan — Department of State 117th Congress (2021-2022) |url=https://www.congress.gov/nomination/117th-congress/787 |date=March 15, 2022 |access-date=March 22, 2022 |archive-date=December 30, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251230080944/https://www.congress.gov/nomination/117th-congress/787 |url-status=live |work=United States Congress}}&lt;/ref&gt; 2022 жылғы 20 шілдеде [[АҚШ Сенаты]] оның кандидатурасын 51 дауысқа қарсы 44 дауыспен бекітті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=On the Nomination (Confirmation: Bernadette M. Meehan, of New York, to be Ambassador of the United States of America to the Republic of Chile) |url=https://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_votes/vote1172/vote_117_2_00264.htm |access-date=July 21, 2022 |archive-date=July 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220720224434/https://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_votes/vote1172/vote_117_2_00264.htm |url-status=live |work=United States Senate}}&lt;/ref&gt; Ол 2022 жылғы 29 тамызда ант қабылдады&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.ex-ante.cl/quien-es-bernadette-meehan-nueva-embajadora-de-ee-uu-en-chile/ | title=Quién es Bernadette Meehan, embajadora de EE. UU. En Chile | work=[[Ex-Ante (online newspaper)|Ex-Ante]] |date=September 13, 2022 | language=es | access-date=September 27, 2022 | archive-date=September 27, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220927180350/https://www.ex-ante.cl/quien-es-bernadette-meehan-nueva-embajadora-de-ee-uu-en-chile/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt; және 2022 жылғы 30 қыркүйекте президент [[Габриэль Борич]]ке сенім грамоталарын тапсырды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=September 30, 2022 |title=Presidente de la República Gabriel Boric Font recibe Cartas Credenciales de seis nuevos embajadores |trans-title=President of the Republic Gabriel Boric Font receives Letters of Credence from six new ambassadors |url=https://prensa.presidencia.cl/fotonoticia.aspx?id=202068 |access-date=December 10, 2025 |work=Government of Chile |archive-date=February 9, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250209091818/https://prensa.presidencia.cl/fotonoticia.aspx?id=202068 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Дональд Трамп]] президент болып сайланғаннан кейін, екі партиядан тағайындалатын саяси қызметкерлерге тән дәстүрге сәйкес, Миэн 2025 жылғы 10 қаңтардан бастап күшіне енетін елшілік қызметінен кету туралы өтініш берді.&lt;ref name=cnn /&gt;

=== Елшілік қызметтен кейінгі мансабы ===
2025 жылғы 9 желтоқсанда Миэн [[Уикимедиа қоры]]ның бас атқарушы директоры болып тағайындалды.&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;&gt;{{Cite web |last=Sophia |first=Deborah Mary |date=December 9, 2025 |title=Exclusive: Wikipedia operator taps former US Ambassador to Chile for CEO role |url=https://www.reuters.com/sustainability/boards-policy-regulation/wikipedia-operator-taps-former-us-ambassador-chile-ceo-role-2025-12-09/ |website=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Ол 2026 жылғы 20 қаңтарда қызметіне кірісіп,&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |title=Wikimedia Foundation appoints Bernadette Meehan as Chief Executive Officer |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/12/09/wikimedia-foundation-appoints-bernadette-meehan-as-chief-executive-officer/ |website=Wikimedia Foundation |date=December 9, 2025 |access-date=December 9, 2025 |archive-date=January 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260101011415/https://wikimediafoundation.org/news/2025/12/09/wikimedia-foundation-appoints-bernadette-meehan-as-chief-executive-officer/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Марьяна Искандер]]дің орнына келді. ''[[The New York Times]]'' оны уикипедияшылардың көзге түспейтін бейнесіне сай келеді деп сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hsu |first=Tiffany |date=2026-07-05 |title=Wikipedia Is Battling for the Soul of the Internet |url=https://www.nytimes.com/2026/07/05/business/media/wikipedia-ai-elon-musk.html |access-date=2026-08-02 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
Миэн ағылшын, испан және араб тілдерін меңгерген.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Оның жұбайы — [[Джорджтаун университеті]]нің [[Эдмунд А. Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі]]ндегі Азия зерттеулері бойынша Пеннер отбасы атындағы кафедраның иегері [[Эван С. Медейрос]].&lt;ref&gt;{{cite web |date=2020 |title=Evan S. Medeiros Biography |url=https://cdn.cfr.org/sites/default/files/pdf/medeiros-bio.2020.pdf |publisher=[[Georgetown University]] |access-date=December 9, 2025 |archive-date=April 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220413221851/https://cdn.cfr.org/sites/default/files/pdf/medeiros-bio.2020.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:XXI ғасырдағы АҚШ дипломаттары]]
[[Санат:АҚШ-тың Чилидегі елшілері]]
[[Санат:Америкалық қаржы талдаушылары]]
[[Санат:JPMorgan Chase қызметкерлері]]
[[Санат:Тірі адамдар]]
[[Санат:Моррисси өнер және ғылым колледжінің түлектері]]
[[Санат:Обама әкімшілігінің қызметкерлері]]
[[Санат:Саяси баспасөз хатшылары]]
[[Санат:АҚШ дипломатиялық қызметінің қызметкерлері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің қызметкерлері]]
[[Санат:Уикимедиа қорының қызметкерлері]]
[[Санат:АҚШ-тың әйел елшілері]]
[[Санат:Әйел қаржы талдаушылары]]
[[Санат:Туған жылы белгісіз тірі адамдар]]
[[Санат:Джо Байден тағайындаған АҚШ елшілері]]</text>
      <sha1>o0g0f3pngztqeitu7z5o13m22jo3lmg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657954</id>
      <parentid>3657953</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:33:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3657954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20045" sha1="slbzcej3ca0g00vt8c80a9xkkbxi63s" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Бернадетт Михан
 | Шынайы есімі         = Bernadette Meehan
 | Суреті               = Meehan-12032025CK 0312 (cropped).jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Михан, [[2025 жыл]]ғы [[желтоқсан]]
 | Титулы               = [[Уикимедиа қоры]]ның бас атқарушы директоры
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[20 қаңтар]] [[2026 жыл|2026]]
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Мариана Искандер]]
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = Америка Құрама Штаттарының Чилидегі елшісі
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = [[30 қыркүйек]] [[2022 жыл|2022]]
 | Басқаруын аяқтады_2  = [[20 қаңтар]] [[2025 жыл|2025]]
 | Ізашары_2            = [[Кэрол З. Перес]]
 | Ізбасары_2           = [[Брэндон Джадд]]
 | Титулы_3             = [[Америка Құрама Штаттарының Ұлттық қауіпсіздік кеңесі|АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің]] баспасөз хатшысы
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = [[қазан]] [[2014 жыл|2014]]
 | Басқаруын аяқтады_3  = [[маусым]] [[2015 жыл|2015]]
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = [[Эван С. Медейрос]]
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Бостон колледжі]] ([[Өнер бакалавры|BA]])
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Бернадетт М. Миэн''' (/ˈmiːən/&lt;ref name=cnn&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Fw0-7wFGpoI&amp;t=10s|title=CNN Íntimo Bernadette Meehan, embajadora EE UU en Chile|publisher=[[CNN Chile]]|date=December 12, 2024|access-date=January 12, 2026}}&lt;/ref&gt;) — америкалық дипломат, 2022–2025 жылдары [[АҚШ-тың Чилидегі елшісі]] болды. 2026 жылғы 20 қаңтардан бері [[Уикимедиа қоры]]ның [[CEO|бас атқарушы директоры]] (CEO).

== Ерте өмірі және білімі ==
Миэн [[Бронкс]]та дүниеге келіп, Нью-Йорк штатындағы [[Плезантвилл (Нью-Йорк)|Плезантвилл]]де өсті және 1993 жылы Нью-Йорк штатындағы [[Сомерс (Нью-Йорк)|Сомерс]] қаласындағы [[Джон Ф. Кеннеди католиктік орта мектебі]]н бітірді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=https://issuu.com/kennedycatholic/docs/the_gael_-_fall_2015|title=The Gael |work=John F. Kennedy Catholic High School|place=Somers, NY|date=Fall 2015|access-date=November 1, 2019|archive-date=August 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814050500/https://issuu.com/kennedycatholic/docs/the_gael_-_fall_2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 16 жасында орта мектеп оқушыларына арналған алмасу бағдарламасы бойынша Аргентинаның [[Рио-Гальегос]] қаласына көшті.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Meehan|first=Bernadette|date=December 9, 2025|url=https://diff.wikimedia.org/2025/12/09/welcoming-the-wikimedia-foundations-new-ceo/|title=Welcoming the Wikimedia Foundation's new CEO|work=Diff|publisher=Wikimedia Foundation|access-date=January 12, 2026}}&lt;/ref&gt; [[Бостон колледжі]]н [[саясаттану]] мамандығы бойынша бакалавр дәрежесімен тәмамдады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Мансабы ==
Оқуын аяқтағаннан кейін Миэн [[Уолл-стрит]]те жұмыс істеді, соның ішінде [[JPMorgan Chase]] компаниясында жеке банктік қызмет көрсету бөлімінің вице-президенті, кейін [[Lehman Brothers]] компаниясында активтерді басқару жөніндегі вице-президент болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bcm.bc.edu/issues/winter_2013/linden_lane/capital-gains.html|work=Boston College Magazine |title=Capital gains|first=Haley|last=Edwards|date=Winter 2013|access-date=May 6, 2015|archive-date=June 25, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150625034503/http://bcm.bc.edu/issues/winter_2013/linden_lane/capital-gains.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;isd.georgetown.edu&quot; /&gt; 2004 жылы [[АҚШ дипломатиялық қызметі]]не қосылды.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot;&gt;{{cite web|last1=Meehan|first1=Bernadette|title=RealJobs: Bernadette Meehan|url=https://bccareer.wordpress.com/2012/02/08/realjobs-bernadette-meehan/|publisher=Boston College Career Center|access-date=February 17, 2015|date=February 8, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217160120/https://bccareer.wordpress.com/2012/02/08/realjobs-bernadette-meehan/|archive-date=February 17, 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;isd.georgetown.edu&quot;&gt;{{Cite web |url=http://isd.georgetown.edu/meehan |title=Bernadette Meehan |work=Georgetown University Institute for the Study of Diplomacy |access-date=December 14, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222105421/http://isd.georgetown.edu/meehan |archive-date=December 22, 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2004 жылы Миэн [[АҚШ мемлекеттік департаменті]]не дипломатиялық қызмет қызметкері ретінде қосылып, жаңа мансабын Колумбияның [[Богота]] қаласындағы АҚШ елшілігінде консулдық қызметкер болып бастады.&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Meehan, Bernadette M. - Republic of Chile |url=https://2021-2025.state.gov/meehan-bernadette-m-republic-of-chile-july-2021/ |date=July 2021|access-date=2026-05-31 |website=United States Department of State |language=en |archive-date=December 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221132212/https://2021-2025.state.gov/meehan-bernadette-m-republic-of-chile-july-2021/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2010 жылы ол [[Вашингтон]]ға оралып, Мемлекеттік департаментте мемлекеттік хатшы [[Хиллари Клинтон]]ның шетелдік сапарларын алдын ала ұйымдастыруға жауапты қызметкер болып жұмыс істеді. Кейін Клинтонның арнайы көмекшісі болды.&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Сондай-ақ ол [[Дубай]] мен [[Ирак]]та қызмет атқарды.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Crowley |first=Michael |date=2015-05-31 |title=NSC spokeswoman Meehan to depart in latest Obama press staff change |url=https://www.politico.com/story/2015/05/nsc-spokeswoman-meehan-to-depart-in-latest-obama-press-staff-change-118464 |access-date=2026-08-25 |website=POLITICO |language=en}}&lt;/ref&gt; 2012–2015 жылдары Миэн [[АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесі|Ақ үйдің Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің]] баспасөз хатшысы болды.&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2015 жылы Миэн [[Джорджтаун университеті]]нің [[Эдмунд А. Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі]] жанындағы Дипломатияны зерттеу институтының деканы және Вирджиния Раск атындағы ғылыми қызметкері болды.&lt;ref name=&quot;isd.georgetown.edu&quot; /&gt;

2016 жылғы наурызда [[Бен Родс]] Миэнді Барак Обаманың [[Куба жылымығы#АҚШ президентінің сапары|Кубаға сапарын]] жоспарлауға көмектесу үшін жұмысқа тартты.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Hirschfeld Davis |first1=Julie |title=White House and Cuba Maneuver Over Obama's Visit |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2016/03/07/world/americas/white-house-and-cuba-maneuver-over-obamas-visit.html |access-date=19 December 2025 |date=7 March 2016 |language=en |quote=Mr. Rhodes enlisted Bernadette Meehan, a former National Security Council spokeswoman and Foreign Service officer, who left the White House in June, to return to the West Wing to help plan the trip, reflecting the complexity of the task and the importance Mr. Obama places on bringing it off smoothly. |archive-date=July 31, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180731062344/https://www.nytimes.com/2016/03/07/world/americas/white-house-and-cuba-maneuver-over-obamas-visit.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2016 жылғы қаңтардан 2017 жылғы қаңтарға дейін ол Ұлттық қауіпсіздік кеңесінде аға кеңесші болып жұмыс істеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Happy Hour with the Obama Foundation's Bernadette Meehan |work=[[Americas Society]] / [[Council of the Americas]] |url=https://www.as-coa.org/events/happy-hour-obama-foundations-bernadette-meehan |access-date=19 December 2025 |language=en |quote=From January 2016 to January 2017, Meehan served as a senior advisor at the White House National Security Council, conducting negotiations with the government of Cuba and overseeing a series of regulatory changes and migration agreements.}}&lt;/ref&gt; 2017 жылғы ақпанда Миэн дипломатиялық қызметтен кетіп, [[Обама қоры]]на ауысты. Онда ол Халықаралық бағдарламалардың атқарушы директоры, халықаралық мәселелер жөніндегі басшы&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.obama.org/updates/leaders-africa/|title=Obama Foundation Announces New Program to Train Emerging Leaders Across Africa|date=April 23, 2018|website=The Obama Foundation|access-date=July 31, 2018|archive-date=July 31, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180731062148/https://www.obama.org/updates/leaders-africa/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, кейін Жаһандық бағдарламалар жөніндегі атқарушы вице-президент қызметтерін атқарды.&lt;ref name=&quot;Reuters&quot; /&gt;

=== АҚШ-тың Чилидегі елшісі ===
[[Сурет:29 August 2022, Deputy Secretary Sherman officiates the Swearing-In Ceremony of Ambassador Bernadette M. Meehan (cropped).jpg|thumb|2022 жылы Мемлекеттік хатшының орынбасары [[Уэнди Шерман]] Миэнді Чилидегі елші ретінде ант қабылдау рәсімінде]]
2021 жылғы 9 шілдеде президент [[Джо Байден]] Миэннің кандидатурасын келесі [[АҚШ-тың Чилидегі елшісі]] қызметіне ұсынды.&lt;ref name=&quot;July9&quot;&gt;{{Cite web|date=July 9, 2021|title=President Biden Announces His Intent to Nominate Four Individuals to Serve as Ambassadors|url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/briefing-room/statements-releases/2021/07/09/president-biden-announces-his-intent-to-nominate-four-individuals-to-serve-as-ambassadors/|access-date=July 9, 2021|website=The White House|language=en-US|archive-date=January 21, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250121201648/https://bidenwhitehouse.archives.gov/briefing-room/statements-releases/2021/07/09/president-biden-announces-his-intent-to-nominate-four-individuals-to-serve-as-ambassadors/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның кандидатурасы бойынша тыңдаулар 2022 жылғы 15 наурызда [[АҚШ Сенатының халықаралық қатынастар жөніндегі комитеті]]нде өтті. Комитет 2022 жылғы 18 мамырда оның кандидатурасын мақұлдап, Сенаттың қарауына ұсынды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=PN787 — Bernadette M. Meehan — Department of State 117th Congress (2021-2022) |url=https://www.congress.gov/nomination/117th-congress/787 |date=March 15, 2022 |access-date=March 22, 2022 |archive-date=December 30, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251230080944/https://www.congress.gov/nomination/117th-congress/787 |url-status=live |work=United States Congress}}&lt;/ref&gt; 2022 жылғы 20 шілдеде [[АҚШ Сенаты]] оның кандидатурасын 51 дауысқа қарсы 44 дауыспен бекітті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=On the Nomination (Confirmation: Bernadette M. Meehan, of New York, to be Ambassador of the United States of America to the Republic of Chile) |url=https://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_votes/vote1172/vote_117_2_00264.htm |access-date=July 21, 2022 |archive-date=July 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220720224434/https://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_votes/vote1172/vote_117_2_00264.htm |url-status=live |work=United States Senate}}&lt;/ref&gt; Ол 2022 жылғы 29 тамызда ант қабылдады&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.ex-ante.cl/quien-es-bernadette-meehan-nueva-embajadora-de-ee-uu-en-chile/ | title=Quién es Bernadette Meehan, embajadora de EE. UU. En Chile | work=[[Ex-Ante (online newspaper)|Ex-Ante]] |date=September 13, 2022 | language=es | access-date=September 27, 2022 | archive-date=September 27, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220927180350/https://www.ex-ante.cl/quien-es-bernadette-meehan-nueva-embajadora-de-ee-uu-en-chile/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt; және 2022 жылғы 30 қыркүйекте президент [[Габриэль Борич]]ке сенім грамоталарын тапсырды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=September 30, 2022 |title=Presidente de la República Gabriel Boric Font recibe Cartas Credenciales de seis nuevos embajadores |trans-title=President of the Republic Gabriel Boric Font receives Letters of Credence from six new ambassadors |url=https://prensa.presidencia.cl/fotonoticia.aspx?id=202068 |access-date=December 10, 2025 |work=Government of Chile |archive-date=February 9, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250209091818/https://prensa.presidencia.cl/fotonoticia.aspx?id=202068 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Дональд Трамп]] президент болып сайланғаннан кейін, екі партиядан тағайындалатын саяси қызметкерлерге тән дәстүрге сәйкес, Миэн 2025 жылғы 10 қаңтардан бастап күшіне енетін елшілік қызметінен кету туралы өтініш берді.&lt;ref name=cnn /&gt;

=== Елшілік қызметтен кейінгі мансабы ===
2025 жылғы 9 желтоқсанда Миэн [[Уикимедиа қоры]]ның бас атқарушы директоры болып тағайындалды.&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;&gt;{{Cite web |last=Sophia |first=Deborah Mary |date=December 9, 2025 |title=Exclusive: Wikipedia operator taps former US Ambassador to Chile for CEO role |url=https://www.reuters.com/sustainability/boards-policy-regulation/wikipedia-operator-taps-former-us-ambassador-chile-ceo-role-2025-12-09/ |website=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Ол 2026 жылғы 20 қаңтарда қызметіне кірісіп,&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |title=Wikimedia Foundation appoints Bernadette Meehan as Chief Executive Officer |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/12/09/wikimedia-foundation-appoints-bernadette-meehan-as-chief-executive-officer/ |website=Wikimedia Foundation |date=December 9, 2025 |access-date=December 9, 2025 |archive-date=January 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260101011415/https://wikimediafoundation.org/news/2025/12/09/wikimedia-foundation-appoints-bernadette-meehan-as-chief-executive-officer/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Марьяна Искандер]]дің орнына келді. ''[[The New York Times]]'' оны уикипедияшылардың көзге түспейтін бейнесіне сай келеді деп сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hsu |first=Tiffany |date=2026-07-05 |title=Wikipedia Is Battling for the Soul of the Internet |url=https://www.nytimes.com/2026/07/05/business/media/wikipedia-ai-elon-musk.html |access-date=2026-08-02 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
Миэн ағылшын, испан және араб тілдерін меңгерген.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Оның жұбайы — [[Джорджтаун университеті]]нің [[Эдмунд А. Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі]]ндегі Азия зерттеулері бойынша Пеннер отбасы атындағы кафедраның иегері [[Эван С. Медейрос]].&lt;ref&gt;{{cite web |date=2020 |title=Evan S. Medeiros Biography |url=https://cdn.cfr.org/sites/default/files/pdf/medeiros-bio.2020.pdf |publisher=[[Georgetown University]] |access-date=December 9, 2025 |archive-date=April 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220413221851/https://cdn.cfr.org/sites/default/files/pdf/medeiros-bio.2020.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:XXI ғасырдағы АҚШ дипломаттары]]
[[Санат:АҚШ-тың Чилидегі елшілері]]
[[Санат:Америкалық қаржы талдаушылары]]
[[Санат:JPMorgan Chase тұлғалары]]
[[Санат:Тірі адамдар]]
[[Санат:Моррисси өнер және ғылым колледжінің түлектері]]
[[Санат:Обама әкімшілігінің қызметкерлері]]
[[Санат:Саяси баспасөз хатшылары]]
[[Санат:АҚШ дипломатиялық қызметінің қызметкерлері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің қызметкерлері]]
[[Санат:Уикимедиа қорының қызметкерлері]]
[[Санат:АҚШ-тың әйел елшілері]]
[[Санат:Әйел қаржы талдаушылары]]
[[Санат:Туған жылы белгісіз тірі адамдар]]
[[Санат:Джо Байден тағайындаған АҚШ елшілері]]</text>
      <sha1>slbzcej3ca0g00vt8c80a9xkkbxi63s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657955</id>
      <parentid>3657954</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:33:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Тірі адамдар|Тірі адамдар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3657955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20006" sha1="iargnzuf1awo8v3d91h8tklwjegy4cn" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Бернадетт Михан
 | Шынайы есімі         = Bernadette Meehan
 | Суреті               = Meehan-12032025CK 0312 (cropped).jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Михан, [[2025 жыл]]ғы [[желтоқсан]]
 | Титулы               = [[Уикимедиа қоры]]ның бас атқарушы директоры
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = [[20 қаңтар]] [[2026 жыл|2026]]
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Мариана Искандер]]
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = Америка Құрама Штаттарының Чилидегі елшісі
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = [[30 қыркүйек]] [[2022 жыл|2022]]
 | Басқаруын аяқтады_2  = [[20 қаңтар]] [[2025 жыл|2025]]
 | Ізашары_2            = [[Кэрол З. Перес]]
 | Ізбасары_2           = [[Брэндон Джадд]]
 | Титулы_3             = [[Америка Құрама Штаттарының Ұлттық қауіпсіздік кеңесі|АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің]] баспасөз хатшысы
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = [[қазан]] [[2014 жыл|2014]]
 | Басқаруын аяқтады_3  = [[маусым]] [[2015 жыл|2015]]
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = [[Эван С. Медейрос]]
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Бостон колледжі]] ([[Өнер бакалавры|BA]])
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Бернадетт М. Миэн''' (/ˈmiːən/&lt;ref name=cnn&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Fw0-7wFGpoI&amp;t=10s|title=CNN Íntimo Bernadette Meehan, embajadora EE UU en Chile|publisher=[[CNN Chile]]|date=December 12, 2024|access-date=January 12, 2026}}&lt;/ref&gt;) — америкалық дипломат, 2022–2025 жылдары [[АҚШ-тың Чилидегі елшісі]] болды. 2026 жылғы 20 қаңтардан бері [[Уикимедиа қоры]]ның [[CEO|бас атқарушы директоры]] (CEO).

== Ерте өмірі және білімі ==
Миэн [[Бронкс]]та дүниеге келіп, Нью-Йорк штатындағы [[Плезантвилл (Нью-Йорк)|Плезантвилл]]де өсті және 1993 жылы Нью-Йорк штатындағы [[Сомерс (Нью-Йорк)|Сомерс]] қаласындағы [[Джон Ф. Кеннеди католиктік орта мектебі]]н бітірді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=https://issuu.com/kennedycatholic/docs/the_gael_-_fall_2015|title=The Gael |work=John F. Kennedy Catholic High School|place=Somers, NY|date=Fall 2015|access-date=November 1, 2019|archive-date=August 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814050500/https://issuu.com/kennedycatholic/docs/the_gael_-_fall_2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 16 жасында орта мектеп оқушыларына арналған алмасу бағдарламасы бойынша Аргентинаның [[Рио-Гальегос]] қаласына көшті.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Meehan|first=Bernadette|date=December 9, 2025|url=https://diff.wikimedia.org/2025/12/09/welcoming-the-wikimedia-foundations-new-ceo/|title=Welcoming the Wikimedia Foundation's new CEO|work=Diff|publisher=Wikimedia Foundation|access-date=January 12, 2026}}&lt;/ref&gt; [[Бостон колледжі]]н [[саясаттану]] мамандығы бойынша бакалавр дәрежесімен тәмамдады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Мансабы ==
Оқуын аяқтағаннан кейін Миэн [[Уолл-стрит]]те жұмыс істеді, соның ішінде [[JPMorgan Chase]] компаниясында жеке банктік қызмет көрсету бөлімінің вице-президенті, кейін [[Lehman Brothers]] компаниясында активтерді басқару жөніндегі вице-президент болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bcm.bc.edu/issues/winter_2013/linden_lane/capital-gains.html|work=Boston College Magazine |title=Capital gains|first=Haley|last=Edwards|date=Winter 2013|access-date=May 6, 2015|archive-date=June 25, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150625034503/http://bcm.bc.edu/issues/winter_2013/linden_lane/capital-gains.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;isd.georgetown.edu&quot; /&gt; 2004 жылы [[АҚШ дипломатиялық қызметі]]не қосылды.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot;&gt;{{cite web|last1=Meehan|first1=Bernadette|title=RealJobs: Bernadette Meehan|url=https://bccareer.wordpress.com/2012/02/08/realjobs-bernadette-meehan/|publisher=Boston College Career Center|access-date=February 17, 2015|date=February 8, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217160120/https://bccareer.wordpress.com/2012/02/08/realjobs-bernadette-meehan/|archive-date=February 17, 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;isd.georgetown.edu&quot;&gt;{{Cite web |url=http://isd.georgetown.edu/meehan |title=Bernadette Meehan |work=Georgetown University Institute for the Study of Diplomacy |access-date=December 14, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222105421/http://isd.georgetown.edu/meehan |archive-date=December 22, 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2004 жылы Миэн [[АҚШ мемлекеттік департаменті]]не дипломатиялық қызмет қызметкері ретінде қосылып, жаңа мансабын Колумбияның [[Богота]] қаласындағы АҚШ елшілігінде консулдық қызметкер болып бастады.&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Meehan, Bernadette M. - Republic of Chile |url=https://2021-2025.state.gov/meehan-bernadette-m-republic-of-chile-july-2021/ |date=July 2021|access-date=2026-05-31 |website=United States Department of State |language=en |archive-date=December 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221132212/https://2021-2025.state.gov/meehan-bernadette-m-republic-of-chile-july-2021/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2010 жылы ол [[Вашингтон]]ға оралып, Мемлекеттік департаментте мемлекеттік хатшы [[Хиллари Клинтон]]ның шетелдік сапарларын алдын ала ұйымдастыруға жауапты қызметкер болып жұмыс істеді. Кейін Клинтонның арнайы көмекшісі болды.&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Сондай-ақ ол [[Дубай]] мен [[Ирак]]та қызмет атқарды.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Crowley |first=Michael |date=2015-05-31 |title=NSC spokeswoman Meehan to depart in latest Obama press staff change |url=https://www.politico.com/story/2015/05/nsc-spokeswoman-meehan-to-depart-in-latest-obama-press-staff-change-118464 |access-date=2026-08-25 |website=POLITICO |language=en}}&lt;/ref&gt; 2012–2015 жылдары Миэн [[АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесі|Ақ үйдің Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің]] баспасөз хатшысы болды.&lt;ref name=&quot;BC Affairs&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2015 жылы Миэн [[Джорджтаун университеті]]нің [[Эдмунд А. Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі]] жанындағы Дипломатияны зерттеу институтының деканы және Вирджиния Раск атындағы ғылыми қызметкері болды.&lt;ref name=&quot;isd.georgetown.edu&quot; /&gt;

2016 жылғы наурызда [[Бен Родс]] Миэнді Барак Обаманың [[Куба жылымығы#АҚШ президентінің сапары|Кубаға сапарын]] жоспарлауға көмектесу үшін жұмысқа тартты.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Hirschfeld Davis |first1=Julie |title=White House and Cuba Maneuver Over Obama's Visit |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2016/03/07/world/americas/white-house-and-cuba-maneuver-over-obamas-visit.html |access-date=19 December 2025 |date=7 March 2016 |language=en |quote=Mr. Rhodes enlisted Bernadette Meehan, a former National Security Council spokeswoman and Foreign Service officer, who left the White House in June, to return to the West Wing to help plan the trip, reflecting the complexity of the task and the importance Mr. Obama places on bringing it off smoothly. |archive-date=July 31, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180731062344/https://www.nytimes.com/2016/03/07/world/americas/white-house-and-cuba-maneuver-over-obamas-visit.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2016 жылғы қаңтардан 2017 жылғы қаңтарға дейін ол Ұлттық қауіпсіздік кеңесінде аға кеңесші болып жұмыс істеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Happy Hour with the Obama Foundation's Bernadette Meehan |work=[[Americas Society]] / [[Council of the Americas]] |url=https://www.as-coa.org/events/happy-hour-obama-foundations-bernadette-meehan |access-date=19 December 2025 |language=en |quote=From January 2016 to January 2017, Meehan served as a senior advisor at the White House National Security Council, conducting negotiations with the government of Cuba and overseeing a series of regulatory changes and migration agreements.}}&lt;/ref&gt; 2017 жылғы ақпанда Миэн дипломатиялық қызметтен кетіп, [[Обама қоры]]на ауысты. Онда ол Халықаралық бағдарламалардың атқарушы директоры, халықаралық мәселелер жөніндегі басшы&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.obama.org/updates/leaders-africa/|title=Obama Foundation Announces New Program to Train Emerging Leaders Across Africa|date=April 23, 2018|website=The Obama Foundation|access-date=July 31, 2018|archive-date=July 31, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180731062148/https://www.obama.org/updates/leaders-africa/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, кейін Жаһандық бағдарламалар жөніндегі атқарушы вице-президент қызметтерін атқарды.&lt;ref name=&quot;Reuters&quot; /&gt;

=== АҚШ-тың Чилидегі елшісі ===
[[Сурет:29 August 2022, Deputy Secretary Sherman officiates the Swearing-In Ceremony of Ambassador Bernadette M. Meehan (cropped).jpg|thumb|2022 жылы Мемлекеттік хатшының орынбасары [[Уэнди Шерман]] Миэнді Чилидегі елші ретінде ант қабылдау рәсімінде]]
2021 жылғы 9 шілдеде президент [[Джо Байден]] Миэннің кандидатурасын келесі [[АҚШ-тың Чилидегі елшісі]] қызметіне ұсынды.&lt;ref name=&quot;July9&quot;&gt;{{Cite web|date=July 9, 2021|title=President Biden Announces His Intent to Nominate Four Individuals to Serve as Ambassadors|url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/briefing-room/statements-releases/2021/07/09/president-biden-announces-his-intent-to-nominate-four-individuals-to-serve-as-ambassadors/|access-date=July 9, 2021|website=The White House|language=en-US|archive-date=January 21, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250121201648/https://bidenwhitehouse.archives.gov/briefing-room/statements-releases/2021/07/09/president-biden-announces-his-intent-to-nominate-four-individuals-to-serve-as-ambassadors/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның кандидатурасы бойынша тыңдаулар 2022 жылғы 15 наурызда [[АҚШ Сенатының халықаралық қатынастар жөніндегі комитеті]]нде өтті. Комитет 2022 жылғы 18 мамырда оның кандидатурасын мақұлдап, Сенаттың қарауына ұсынды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=PN787 — Bernadette M. Meehan — Department of State 117th Congress (2021-2022) |url=https://www.congress.gov/nomination/117th-congress/787 |date=March 15, 2022 |access-date=March 22, 2022 |archive-date=December 30, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251230080944/https://www.congress.gov/nomination/117th-congress/787 |url-status=live |work=United States Congress}}&lt;/ref&gt; 2022 жылғы 20 шілдеде [[АҚШ Сенаты]] оның кандидатурасын 51 дауысқа қарсы 44 дауыспен бекітті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=On the Nomination (Confirmation: Bernadette M. Meehan, of New York, to be Ambassador of the United States of America to the Republic of Chile) |url=https://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_votes/vote1172/vote_117_2_00264.htm |access-date=July 21, 2022 |archive-date=July 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220720224434/https://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_votes/vote1172/vote_117_2_00264.htm |url-status=live |work=United States Senate}}&lt;/ref&gt; Ол 2022 жылғы 29 тамызда ант қабылдады&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.ex-ante.cl/quien-es-bernadette-meehan-nueva-embajadora-de-ee-uu-en-chile/ | title=Quién es Bernadette Meehan, embajadora de EE. UU. En Chile | work=[[Ex-Ante (online newspaper)|Ex-Ante]] |date=September 13, 2022 | language=es | access-date=September 27, 2022 | archive-date=September 27, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220927180350/https://www.ex-ante.cl/quien-es-bernadette-meehan-nueva-embajadora-de-ee-uu-en-chile/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt; және 2022 жылғы 30 қыркүйекте президент [[Габриэль Борич]]ке сенім грамоталарын тапсырды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=September 30, 2022 |title=Presidente de la República Gabriel Boric Font recibe Cartas Credenciales de seis nuevos embajadores |trans-title=President of the Republic Gabriel Boric Font receives Letters of Credence from six new ambassadors |url=https://prensa.presidencia.cl/fotonoticia.aspx?id=202068 |access-date=December 10, 2025 |work=Government of Chile |archive-date=February 9, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250209091818/https://prensa.presidencia.cl/fotonoticia.aspx?id=202068 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Дональд Трамп]] президент болып сайланғаннан кейін, екі партиядан тағайындалатын саяси қызметкерлерге тән дәстүрге сәйкес, Миэн 2025 жылғы 10 қаңтардан бастап күшіне енетін елшілік қызметінен кету туралы өтініш берді.&lt;ref name=cnn /&gt;

=== Елшілік қызметтен кейінгі мансабы ===
2025 жылғы 9 желтоқсанда Миэн [[Уикимедиа қоры]]ның бас атқарушы директоры болып тағайындалды.&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;&gt;{{Cite web |last=Sophia |first=Deborah Mary |date=December 9, 2025 |title=Exclusive: Wikipedia operator taps former US Ambassador to Chile for CEO role |url=https://www.reuters.com/sustainability/boards-policy-regulation/wikipedia-operator-taps-former-us-ambassador-chile-ceo-role-2025-12-09/ |website=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Ол 2026 жылғы 20 қаңтарда қызметіне кірісіп,&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |title=Wikimedia Foundation appoints Bernadette Meehan as Chief Executive Officer |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/12/09/wikimedia-foundation-appoints-bernadette-meehan-as-chief-executive-officer/ |website=Wikimedia Foundation |date=December 9, 2025 |access-date=December 9, 2025 |archive-date=January 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260101011415/https://wikimediafoundation.org/news/2025/12/09/wikimedia-foundation-appoints-bernadette-meehan-as-chief-executive-officer/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Марьяна Искандер]]дің орнына келді. ''[[The New York Times]]'' оны уикипедияшылардың көзге түспейтін бейнесіне сай келеді деп сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hsu |first=Tiffany |date=2026-07-05 |title=Wikipedia Is Battling for the Soul of the Internet |url=https://www.nytimes.com/2026/07/05/business/media/wikipedia-ai-elon-musk.html |access-date=2026-08-02 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
Миэн ағылшын, испан және араб тілдерін меңгерген.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Оның жұбайы — [[Джорджтаун университеті]]нің [[Эдмунд А. Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі]]ндегі Азия зерттеулері бойынша Пеннер отбасы атындағы кафедраның иегері [[Эван С. Медейрос]].&lt;ref&gt;{{cite web |date=2020 |title=Evan S. Medeiros Biography |url=https://cdn.cfr.org/sites/default/files/pdf/medeiros-bio.2020.pdf |publisher=[[Georgetown University]] |access-date=December 9, 2025 |archive-date=April 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220413221851/https://cdn.cfr.org/sites/default/files/pdf/medeiros-bio.2020.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:XXI ғасырдағы АҚШ дипломаттары]]
[[Санат:АҚШ-тың Чилидегі елшілері]]
[[Санат:Америкалық қаржы талдаушылары]]
[[Санат:JPMorgan Chase тұлғалары]]
[[Санат:Моррисси өнер және ғылым колледжінің түлектері]]
[[Санат:Обама әкімшілігінің қызметкерлері]]
[[Санат:Саяси баспасөз хатшылары]]
[[Санат:АҚШ дипломатиялық қызметінің қызметкерлері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің қызметкерлері]]
[[Санат:Уикимедиа қорының қызметкерлері]]
[[Санат:АҚШ-тың әйел елшілері]]
[[Санат:Әйел қаржы талдаушылары]]
[[Санат:Туған жылы белгісіз тірі адамдар]]
[[Санат:Джо Байден тағайындаған АҚШ елшілері]]</text>
      <sha1>iargnzuf1awo8v3d91h8tklwjegy4cn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орынбор губерниясы (1744—1781)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786864</id>
    <revision>
      <id>3657916</id>
      <timestamp>2026-09-20T15:02:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Ресей империясының әкімшілік бірлігі |Атауы               = Орынбор губерниясы |Шынайы атауы        = |Статусы             = губерниясы |Суреті              = |Ені                 = |Сурет атауы         = |Елтаңба             = Orenburg COA (Orenburg Governorate) (1764).jpg |Елтаңбаның ені      = |Елтаңбаның аты      = |Ту...</comment>
      <origin>3657916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2793" sha1="db0frex44vz13fsz9rh13svhk8gno28" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Орынбор губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              =
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Orenburg COA (Orenburg Governorate) (1764).jpg
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Орынбор
|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_dir = N
|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_dir = E
|Құрылды             = 15 наурыз 1744
|Жойылды             = 23 желтоқсан 1781
|Жер аумағы          =
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          =
|Санақ жылы          =
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               = 1755 жылғы ландскарта.jpg
|Карта ені           =
|Карта2              =
|Карта2 ені          =
|дейін               = Үфі провинциясы
|д2                   = Есет провинциясы
|д3                   = Ставрополь провинциясы
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Үфі наменгерлігі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              =
}}
'''Орынбор губерниясы''' ({{lang-ru|Оренбургская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]] тарихи губерниясы. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Орынбор]] қаласы. Губерния және оған іргелес аумақ ''Орынбор өлкесі'' деп аталды.

1744 жылы [[Елизавета Петровна]] императрицасының жарлығымен құрылып, оның құрамына [[Үфі провинциясы]] енгізілді. 1781 жылы [[II Екатерина|ІІ Екатерина]] императрицаның жарлығымен Орынбор губерниясы [[Үфі наменгерлігі]] болып қайта құрылды.

Губерния [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінің]] негізгі ошақтарының біріне айналды.

== Географиясы ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>db0frex44vz13fsz9rh13svhk8gno28</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657917</id>
      <parentid>3657916</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:04:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3657917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2825" sha1="6u9do3jsfkm059viojfe9n3v11qv72o" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Орынбор губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              =
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Orenburg COA (Orenburg Governorate) (1764).jpg
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Орынбор
|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_dir = N
|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_dir = E
|Құрылды             = 15 наурыз 1744
|Жойылды             = 23 желтоқсан 1781
|Жер аумағы          =
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          =
|Санақ жылы          =
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               = 1755 жылғы ландскарта.jpg
|Карта ені           =
|Карта2              =
|Карта2 ені          =
|дейін               = Үфі провинциясы
|д2                   = Есет провинциясы
|д3                   = Ставрополь провинциясы
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Үфі наменгерлігі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              =
}}
'''Орынбор губерниясы''' ({{lang-ru|Оренбургская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]] тарихи губерниясы. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Орынбор]] қаласы. Губерния және оған іргелес аумақ ''Орынбор өлкесі'' деп аталды.

1744 жылы императрица [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровнаның]] жарлығымен құрылып, оның құрамына [[Үфі провинциясы]] енгізілді. 1781 жылы императрица [[II Екатерина|ІІ Екатеринаның]] жарлығымен Орынбор губерниясы [[Үфі наменгерлігі]] болып қайта құрылды.

Губерния [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінің]] негізгі ошақтарының біріне айналды.

== Географиясы ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>6u9do3jsfkm059viojfe9n3v11qv72o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657922</id>
      <parentid>3657917</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:08:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиясы */</comment>
      <origin>3657922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3681" sha1="2rtkyan6fucu5ozjc7f0jh8f9h4283h" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Орынбор губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              =
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Orenburg COA (Orenburg Governorate) (1764).jpg
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Орынбор
|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_dir = N
|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_dir = E
|Құрылды             = 15 наурыз 1744
|Жойылды             = 23 желтоқсан 1781
|Жер аумағы          =
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          =
|Санақ жылы          =
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               = 1755 жылғы ландскарта.jpg
|Карта ені           =
|Карта2              =
|Карта2 ені          =
|дейін               = Үфі провинциясы
|д2                   = Есет провинциясы
|д3                   = Ставрополь провинциясы
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Үфі наменгерлігі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              =
}}
'''Орынбор губерниясы''' ({{lang-ru|Оренбургская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]] тарихи губерниясы. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Орынбор]] қаласы. Губерния және оған іргелес аумақ ''Орынбор өлкесі'' деп аталды.

1744 жылы императрица [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровнаның]] жарлығымен құрылып, оның құрамына [[Үфі провинциясы]] енгізілді. 1781 жылы императрица [[II Екатерина|ІІ Екатеринаның]] жарлығымен Орынбор губерниясы [[Үфі наменгерлігі]] болып қайта құрылды.

Губерния [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінің]] негізгі ошақтарының біріне айналды.

== Географиясы ==
XVIII ғасырдың соңында солтүстік-шығысында [[Пермь губерниясы|Пермь губерниясымен]], шығысында — [[Тобыл губерниясы|Тобыл губерниясымен]], оңтүстік-шығысында — [[Орта жүз|Орта жүзбен]], оңтүстігінде — [[Кіші жүз|Кіші жүзбен]], оңтүстік-батысында — [[Астрахан губерниясы|Астрахан]] және [[Сарытау губерниясы|Сарытау]] губернияларымен, батысында — [[Қазан губерниясы|Қазан губерниясымен]], солтүстік-батысында — [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясымен]] шектесті.

== Тарихы ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>2rtkyan6fucu5ozjc7f0jh8f9h4283h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657923</id>
      <parentid>3657922</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:08:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3657923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3733" sha1="tspf8wxd9k7u5lu8b1rhh6byda9pywn" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Орынбор губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              =
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Orenburg COA (Orenburg Governorate) (1764).jpg
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Орынбор
|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_dir = N
|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_dir = E
|Құрылды             = 15 наурыз 1744
|Жойылды             = 23 желтоқсан 1781
|Жер аумағы          =
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          =
|Санақ жылы          =
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               = 1755 жылғы ландскарта.jpg
|Карта ені           =
|Карта2              =
|Карта2 ені          =
|дейін               = Үфі провинциясы
|д2                   = Есет провинциясы
|д3                   = Ставрополь провинциясы
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Үфі наменгерлігі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              =
}}
'''Орынбор губерниясы''' ({{lang-ru|Оренбургская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]] тарихи губерниясы. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Орынбор]] қаласы. Губерния және оған іргелес аумақ ''Орынбор өлкесі'' деп аталды.

1744 жылы императрица [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровнаның]] жарлығымен құрылып, оның құрамына [[Үфі провинциясы]] енгізілді. 1781 жылы императрица [[II Екатерина|ІІ Екатеринаның]] жарлығымен Орынбор губерниясы [[Үфі наменгерлігі]] болып қайта құрылды.

Губерния [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінің]] негізгі ошақтарының біріне айналды.

== Географиясы ==
XVIII ғасырдың соңында солтүстік-шығысында [[Пермь губерниясы|Пермь губерниясымен]], шығысында — [[Тобыл губерниясы|Тобыл губерниясымен]], оңтүстік-шығысында — [[Орта жүз|Орта жүзбен]], оңтүстігінде — [[Кіші жүз|Кіші жүзбен]], оңтүстік-батысында — [[Астрахан губерниясы|Астрахан]] және [[Сарытау губерниясы|Сарытау]] губернияларымен, батысында — [[Қазан губерниясы|Қазан губерниясымен]], солтүстік-батысында — [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясымен]] шектесті.

== Тарихы ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Орынбор губерниясы]]</text>
      <sha1>tspf8wxd9k7u5lu8b1rhh6byda9pywn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657924</id>
      <parentid>3657923</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:08:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Орынбор облысының тарихы|Орынбор облысының тарихы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3657924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3795" sha1="d5kc31smg7qzy8pdrpsksfm71zzu0wf" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Орынбор губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              =
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Orenburg COA (Orenburg Governorate) (1764).jpg
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Орынбор
|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_dir = N
|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_dir = E
|Құрылды             = 15 наурыз 1744
|Жойылды             = 23 желтоқсан 1781
|Жер аумағы          =
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          =
|Санақ жылы          =
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               = 1755 жылғы ландскарта.jpg
|Карта ені           =
|Карта2              =
|Карта2 ені          =
|дейін               = Үфі провинциясы
|д2                   = Есет провинциясы
|д3                   = Ставрополь провинциясы
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Үфі наменгерлігі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              =
}}
'''Орынбор губерниясы''' ({{lang-ru|Оренбургская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]] тарихи губерниясы. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Орынбор]] қаласы. Губерния және оған іргелес аумақ ''Орынбор өлкесі'' деп аталды.

1744 жылы императрица [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровнаның]] жарлығымен құрылып, оның құрамына [[Үфі провинциясы]] енгізілді. 1781 жылы императрица [[II Екатерина|ІІ Екатеринаның]] жарлығымен Орынбор губерниясы [[Үфі наменгерлігі]] болып қайта құрылды.

Губерния [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінің]] негізгі ошақтарының біріне айналды.

== Географиясы ==
XVIII ғасырдың соңында солтүстік-шығысында [[Пермь губерниясы|Пермь губерниясымен]], шығысында — [[Тобыл губерниясы|Тобыл губерниясымен]], оңтүстік-шығысында — [[Орта жүз|Орта жүзбен]], оңтүстігінде — [[Кіші жүз|Кіші жүзбен]], оңтүстік-батысында — [[Астрахан губерниясы|Астрахан]] және [[Сарытау губерниясы|Сарытау]] губернияларымен, батысында — [[Қазан губерниясы|Қазан губерниясымен]], солтүстік-батысында — [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясымен]] шектесті.

== Тарихы ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Орынбор губерниясы]]
[[Санат:Орынбор облысының тарихы]]</text>
      <sha1>d5kc31smg7qzy8pdrpsksfm71zzu0wf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657926</id>
      <parentid>3657924</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:09:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан тарихы|Қазақстан тарихы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3657926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3842" sha1="1si0mf4tjbbie9jcmc0fygny6mdpgyw" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Орынбор губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              =
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Orenburg COA (Orenburg Governorate) (1764).jpg
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Орынбор
|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_dir = N
|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_dir = E
|Құрылды             = 15 наурыз 1744
|Жойылды             = 23 желтоқсан 1781
|Жер аумағы          =
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          =
|Санақ жылы          =
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               = 1755 жылғы ландскарта.jpg
|Карта ені           =
|Карта2              =
|Карта2 ені          =
|дейін               = Үфі провинциясы
|д2                   = Есет провинциясы
|д3                   = Ставрополь провинциясы
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Үфі наменгерлігі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              =
}}
'''Орынбор губерниясы''' ({{lang-ru|Оренбургская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]] тарихи губерниясы. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Орынбор]] қаласы. Губерния және оған іргелес аумақ ''Орынбор өлкесі'' деп аталды.

1744 жылы императрица [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровнаның]] жарлығымен құрылып, оның құрамына [[Үфі провинциясы]] енгізілді. 1781 жылы императрица [[II Екатерина|ІІ Екатеринаның]] жарлығымен Орынбор губерниясы [[Үфі наменгерлігі]] болып қайта құрылды.

Губерния [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінің]] негізгі ошақтарының біріне айналды.

== Географиясы ==
XVIII ғасырдың соңында солтүстік-шығысында [[Пермь губерниясы|Пермь губерниясымен]], шығысында — [[Тобыл губерниясы|Тобыл губерниясымен]], оңтүстік-шығысында — [[Орта жүз|Орта жүзбен]], оңтүстігінде — [[Кіші жүз|Кіші жүзбен]], оңтүстік-батысында — [[Астрахан губерниясы|Астрахан]] және [[Сарытау губерниясы|Сарытау]] губернияларымен, батысында — [[Қазан губерниясы|Қазан губерниясымен]], солтүстік-батысында — [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясымен]] шектесті.

== Тарихы ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Орынбор губерниясы]]
[[Санат:Орынбор облысының тарихы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>1si0mf4tjbbie9jcmc0fygny6mdpgyw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657927</id>
      <parentid>3657926</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:09:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Башқұртстан тарихы|Башқұртстан тарихы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3657927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3893" sha1="5acld7lfhl87mbxfvy02zeklzoar9z8" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Орынбор губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              =
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Orenburg COA (Orenburg Governorate) (1764).jpg
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Орынбор
|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_dir = N
|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_dir = E
|Құрылды             = 15 наурыз 1744
|Жойылды             = 23 желтоқсан 1781
|Жер аумағы          =
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          =
|Санақ жылы          =
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               = 1755 жылғы ландскарта.jpg
|Карта ені           =
|Карта2              =
|Карта2 ені          =
|дейін               = Үфі провинциясы
|д2                   = Есет провинциясы
|д3                   = Ставрополь провинциясы
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Үфі наменгерлігі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              =
}}
'''Орынбор губерниясы''' ({{lang-ru|Оренбургская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]] тарихи губерниясы. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Орынбор]] қаласы. Губерния және оған іргелес аумақ ''Орынбор өлкесі'' деп аталды.

1744 жылы императрица [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровнаның]] жарлығымен құрылып, оның құрамына [[Үфі провинциясы]] енгізілді. 1781 жылы императрица [[II Екатерина|ІІ Екатеринаның]] жарлығымен Орынбор губерниясы [[Үфі наменгерлігі]] болып қайта құрылды.

Губерния [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінің]] негізгі ошақтарының біріне айналды.

== Географиясы ==
XVIII ғасырдың соңында солтүстік-шығысында [[Пермь губерниясы|Пермь губерниясымен]], шығысында — [[Тобыл губерниясы|Тобыл губерниясымен]], оңтүстік-шығысында — [[Орта жүз|Орта жүзбен]], оңтүстігінде — [[Кіші жүз|Кіші жүзбен]], оңтүстік-батысында — [[Астрахан губерниясы|Астрахан]] және [[Сарытау губерниясы|Сарытау]] губернияларымен, батысында — [[Қазан губерниясы|Қазан губерниясымен]], солтүстік-батысында — [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясымен]] шектесті.

== Тарихы ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Орынбор губерниясы]]
[[Санат:Орынбор облысының тарихы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Башқұртстан тарихы]]</text>
      <sha1>5acld7lfhl87mbxfvy02zeklzoar9z8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657930</id>
      <parentid>3657927</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:11:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3657930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4361" sha1="heap5ih39oqbfq4s02a02soc9yqyuar" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Орынбор губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              =
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Orenburg COA (Orenburg Governorate) (1764).jpg
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Орынбор
|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_dir = N
|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_dir = E
|Құрылды             = 15 наурыз 1744
|Жойылды             = 23 желтоқсан 1781
|Жер аумағы          =
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          =
|Санақ жылы          =
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               = 1755 жылғы ландскарта.jpg
|Карта ені           =
|Карта2              =
|Карта2 ені          =
|дейін               = Үфі провинциясы
|д2                   = Есет провинциясы
|д3                   = Ставрополь провинциясы
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Үфі наменгерлігі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              =
}}
'''Орынбор губерниясы''' ({{lang-ru|Оренбургская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]] тарихи губерниясы. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Орынбор]] қаласы. Губерния және оған іргелес аумақ ''Орынбор өлкесі'' деп аталды.

1744 жылы императрица [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровнаның]] жарлығымен құрылып, оның құрамына [[Үфі провинциясы]] енгізілді. 1781 жылы императрица [[II Екатерина|ІІ Екатеринаның]] жарлығымен Орынбор губерниясы [[Үфі наменгерлігі]] болып қайта құрылды.

Губерния [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінің]] негізгі ошақтарының біріне айналды.

== Географиясы ==
XVIII ғасырдың соңында солтүстік-шығысында [[Пермь губерниясы|Пермь губерниясымен]], шығысында — [[Тобыл губерниясы|Тобыл губерниясымен]], оңтүстік-шығысында — [[Орта жүз|Орта жүзбен]], оңтүстігінде — [[Кіші жүз|Кіші жүзбен]], оңтүстік-батысында — [[Астрахан губерниясы|Астрахан]] және [[Сарытау губерниясы|Сарытау]] губернияларымен, батысында — [[Қазан губерниясы|Қазан губерниясымен]], солтүстік-батысында — [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясымен]] шектесті.

== Тарихы ==
Орынбор өлкесі императрица [[Анна Иоанновна]] тұсында дами бастады. [[Иван Кириллович Кириллов|И. К. Кирилов]] құрған [[Орынбор экспедициясы]] бекіністер жүйесін — Орынбор желісін — салумен айналысты. Бұл желі өлке аумағын бақылауда ұстауға мүмкіндік берді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Орынбор губерниясы]]
[[Санат:Орынбор облысының тарихы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Башқұртстан тарихы]]</text>
      <sha1>heap5ih39oqbfq4s02a02soc9yqyuar</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657934</id>
      <parentid>3657930</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:13:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3657934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4414" sha1="17cwt4hpugrqdqcd06699btpainfv6b" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Орынбор губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              =
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Orenburg COA (Orenburg Governorate) (1764).jpg
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Орынбор
|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_dir = N
|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_dir = E
|Құрылды             = 15 наурыз 1744
|Жойылды             = 23 желтоқсан 1781
|Жер аумағы          =
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          =
|Санақ жылы          =
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               = 1755 жылғы ландскарта.jpg
|Карта ені           =
|Карта2              =
|Карта2 ені          =
|дейін               = Үфі провинциясы
|д2                   = Есет провинциясы
|д3                   = Ставрополь провинциясы
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Үфі наменгерлігі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              =
}}
'''Орынбор губерниясы''' ({{lang-ru|Оренбургская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]] тарихи губерниясы. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Орынбор]] қаласы. Губерния және оған іргелес аумақ ''Орынбор өлкесі'' деп аталды.

1744 жылы императрица [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровнаның]] жарлығымен құрылып, оның құрамына [[Үфі провинциясы]] енгізілді. 1781 жылы императрица [[II Екатерина|ІІ Екатеринаның]] жарлығымен Орынбор губерниясы [[Үфі наменгерлігі]] болып қайта құрылды.

Губерния [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінің]] негізгі ошақтарының біріне айналды.

== Географиясы ==
XVIII ғасырдың соңында солтүстік-шығысында [[Пермь губерниясы|Пермь губерниясымен]], шығысында — [[Тобыл губерниясы|Тобыл губерниясымен]], оңтүстік-шығысында — [[Орта жүз|Орта жүзбен]], оңтүстігінде — [[Кіші жүз|Кіші жүзбен]], оңтүстік-батысында — [[Астрахан губерниясы|Астрахан]] және [[Сарытау губерниясы|Сарытау]] губернияларымен, батысында — [[Қазан губерниясы|Қазан губерниясымен]], солтүстік-батысында — [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясымен]] шектесті.

== Тарихы ==
Орынбор өлкесі императрица [[Анна Иоанновна]] тұсында дами бастады. [[Иван Кириллович Кириллов|И. К. Кирилов]] құрған [[Орынбор экспедициясы]] бекіністер жүйесін — [[Ресейдің бекініс желілері|Орынбор желісін]] — салумен айналысты. Бұл желі өлке аумағын бақылауда ұстауға мүмкіндік берді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Орынбор губерниясы]]
[[Санат:Орынбор облысының тарихы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Башқұртстан тарихы]]</text>
      <sha1>17cwt4hpugrqdqcd06699btpainfv6b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657935</id>
      <parentid>3657934</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T15:13:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3657935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4486" sha1="ojh2j4vg7u35rmsa9m9rtzq82ibrmmf" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Орынбор губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              =
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Orenburg COA (Orenburg Governorate) (1764).jpg
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Орынбор
|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_dir = N
|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_dir = E
|Құрылды             = 15 наурыз 1744
|Жойылды             = 23 желтоқсан 1781
|Жер аумағы          =
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          =
|Санақ жылы          =
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               = 1755 жылғы ландскарта.jpg
|Карта ені           =
|Карта2              =
|Карта2 ені          =
|дейін               = Үфі провинциясы
|д2                   = Есет провинциясы
|д3                   = Ставрополь провинциясы
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Үфі наменгерлігі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              =
}}
'''Орынбор губерниясы''' ({{lang-ru|Оренбургская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]] тарихи губерниясы. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Орынбор]] қаласы. Губерния және оған іргелес аумақ ''Орынбор өлкесі'' деп аталды.

1744 жылы императрица [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровнаның]] жарлығымен құрылып, оның құрамына [[Үфі провинциясы]] енгізілді. 1781 жылы императрица [[II Екатерина|ІІ Екатеринаның]] жарлығымен Орынбор губерниясы [[Үфі наменгерлігі]] болып қайта құрылды.

Губерния [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінің]] негізгі ошақтарының біріне айналды.

== Географиясы ==
XVIII ғасырдың соңында солтүстік-шығысында [[Пермь губерниясы|Пермь губерниясымен]], шығысында — [[Тобыл губерниясы|Тобыл губерниясымен]], оңтүстік-шығысында — [[Орта жүз|Орта жүзбен]], оңтүстігінде — [[Кіші жүз|Кіші жүзбен]], оңтүстік-батысында — [[Астрахан губерниясы|Астрахан]] және [[Сарытау губерниясы|Сарытау]] губернияларымен, батысында — [[Қазан губерниясы|Қазан губерниясымен]], солтүстік-батысында — [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясымен]] шектесті.

== Тарихы ==
Орынбор өлкесі императрица [[Анна Иоанновна]] тұсында дами бастады. [[Иван Кириллович Кириллов|И. К. Кирилов]] құрған [[Орынбор экспедициясы]] бекіністер жүйесін — [[Ресейдің бекініс желілері|Орынбор желісін]] — салумен айналысты. Бұл желі өлке аумағын бақылауда ұстауға мүмкіндік берді.

== Тағы қараңыз ==
* [[Орынбор губерниясы]]
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Орынбор губерниясы]]
[[Санат:Орынбор облысының тарихы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Башқұртстан тарихы]]</text>
      <sha1>ojh2j4vg7u35rmsa9m9rtzq82ibrmmf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657964</id>
      <parentid>3657935</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T17:44:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3657964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8799" sha1="s2kfdtg46upspixna1vm43vf17potq0" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Орынбор губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              =
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Orenburg COA (Orenburg Governorate) (1764).jpg
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Орынбор
|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_dir = N
|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_dir = E
|Құрылды             = 15 наурыз 1744
|Жойылды             = 23 желтоқсан 1781
|Жер аумағы          =
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          =
|Санақ жылы          =
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               = 1755 жылғы ландскарта.jpg
|Карта ені           =
|Карта2              =
|Карта2 ені          =
|дейін               = Үфі провинциясы
|д2                   = Есет провинциясы
|д3                   = Ставрополь провинциясы
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Үфі наменгерлігі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              =
}}
'''Орынбор губерниясы''' ({{lang-ru|Оренбургская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]] тарихи губерниясы. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Орынбор]] қаласы. Губерния және оған іргелес аумақ ''Орынбор өлкесі'' деп аталды.

1744 жылы императрица [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровнаның]] жарлығымен құрылып, оның құрамына [[Үфі провинциясы]] енгізілді. 1781 жылы императрица [[II Екатерина|ІІ Екатеринаның]] жарлығымен Орынбор губерниясы [[Үфі наменгерлігі]] болып қайта құрылды.

Губерния [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінің]] негізгі ошақтарының біріне айналды.

== Географиясы ==
XVIII ғасырдың соңында солтүстік-шығысында [[Пермь губерниясы|Пермь губерниясымен]], шығысында — [[Тобыл губерниясы|Тобыл губерниясымен]], оңтүстік-шығысында — [[Орта жүз|Орта жүзбен]], оңтүстігінде — [[Кіші жүз|Кіші жүзбен]], оңтүстік-батысында — [[Астрахан губерниясы|Астрахан]] және [[Сарытау губерниясы|Сарытау]] губернияларымен, батысында — [[Қазан губерниясы|Қазан губерниясымен]], солтүстік-батысында — [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясымен]] шектесті.

== Тарихы ==
Орынбор өлкесі императрица [[Анна Иоанновна]] тұсында дами бастады. [[Иван Кириллович Кириллов|И. К. Кирилов]] құрған [[Орынбор экспедициясы]] бекіністер жүйесін — [[Ресейдің бекініс желілері|Орынбор желісін]] — салумен айналысты. Бұл желі өлке аумағын бақылауда ұстауға мүмкіндік берді.

1744 жылы 15 наурызда императрица [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровнаның]] жарлығымен [[Иван Иванович Неплюев|И. И. Неплюевтің]] бастамасы бойынша құрылды. Губерния құрамына [[Сібір губерниясы|Сібір губерниясының]] [[Есет провинциясы]], [[Үфі провинциясы]] және [[Ресейдің бекініс желілері|Орынбор желісінің]] бекіністерінен құрылған [[Орынбор провинциясы]] енгізілді. Сонымен қатар губернияның қарауына [[Жайық казак әскері]], [[Кіші жүз]] және жаңадан құрылған [[Орынбор казак әскері]] берілді. 1743 жылы [[Орынбор бекінісі]] ретінде негізі қаланған [[Орынбор]] қаласы губернияның әкімшілік орталығы болып белгіленді.

1745 жылы Орынбор губерниясының құрамына [[Ставрополь провинциясы]] кірді. 1752 жылы [[Астрахан губерниясы|Астрахан губерниясынан]] [[Атырау|Гурьев]] қаласы, ал 1773 жылы [[Қазан губерниясы|Қазан губерниясынан]] [[Самара]] қаласы Орынбор губерниясының құрамына берілді.

[[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісі]] кезінде 1773 жылдың қазанынан 1774 жылдың сәуіріне дейін [[Орынборды қоршап алуы|қоршауға]] төтеп берген [[Орынбор|Орынбордан]] басқа, өңірдегі елді мекендердің іс жүзінде барлығы көтерілісшілер тарапынан басып алынды немесе өз еркімен берілді.

1775–1780 жылдары үкімет өңірді қалпына келтіруге көңіл бөлді: көтеріліс кезінде қираған бекіністер мен елді мекендер қайта салынды; сауда монополиялары жойылып, бұл қолөнер мен сауданың дамуын жеделдетті; губерния жерлері ақсүйектерге белсендірек үлестіріле бастады. Ақсүйектер өз кезегінде орталық губерниялардан шаруалардың жаппай қоныс аударуын ұйымдастырды.

1781 жылы 23 желтоқсанда императрица [[II Екатерина|ІІ Екатеринаның]] жарлығымен Орынбор губерниясы [[Үфі наменгерлігі]] болып қайта құрылды. Бұл ретте [[Самара уезі|Самара]] және [[Ставрополь уезі|Ставрополь]] уездері (әкімшілік орталығы — [[Тольятти|Еділ бойындағы Ставрополь]] қаласы) [[Сімбір наменгерлігі|Сімбір наменгерлігіне]], ал [[Осинск уезі|Осинск]] және [[Шадринск уезі|Шадринск]] уездері [[Пермь наменгерлігі|Пермь наменгерлігіне]] берілді. Гурьев және [[Орал]] қалалары мен [[Орал казак әскері|Орал казак әскерінің]] аумағы Астрахан губерниясының қарауына өтті.

1782 жылы Үфі наменгерлігінің құрамында Орынбор облысы құрылып, Орынбор оның облыстық орталығы болып белгіленді.

1796 жылғы 12 желтоқсанда император [[I Павел|І Павелдің]] жарлығымен Үфі наменгерлігінің орнына [[Орынбор губерниясы]] қайта құрылды.

== Губернаторлары ==

== Тағы қараңыз ==
* [[Орынбор губерниясы]]
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Орынбор губерниясы]]
[[Санат:Орынбор облысының тарихы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Башқұртстан тарихы]]</text>
      <sha1>s2kfdtg46upspixna1vm43vf17potq0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657965</id>
      <parentid>3657964</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T17:47:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Губернаторлары */</comment>
      <origin>3657965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10786" sha1="8qtkw38yd2afyw2qzbdhddjcw28w34s" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Орынбор губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              =
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Orenburg COA (Orenburg Governorate) (1764).jpg
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Орынбор
|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_dir = N
|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_dir = E
|Құрылды             = 15 наурыз 1744
|Жойылды             = 23 желтоқсан 1781
|Жер аумағы          =
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          =
|Санақ жылы          =
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               = 1755 жылғы ландскарта.jpg
|Карта ені           =
|Карта2              =
|Карта2 ені          =
|дейін               = Үфі провинциясы
|д2                   = Есет провинциясы
|д3                   = Ставрополь провинциясы
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Үфі наменгерлігі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              =
}}
'''Орынбор губерниясы''' ({{lang-ru|Оренбургская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]] тарихи губерниясы. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Орынбор]] қаласы. Губерния және оған іргелес аумақ ''Орынбор өлкесі'' деп аталды.

1744 жылы императрица [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровнаның]] жарлығымен құрылып, оның құрамына [[Үфі провинциясы]] енгізілді. 1781 жылы императрица [[II Екатерина|ІІ Екатеринаның]] жарлығымен Орынбор губерниясы [[Үфі наменгерлігі]] болып қайта құрылды.

Губерния [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінің]] негізгі ошақтарының біріне айналды.

== Географиясы ==
XVIII ғасырдың соңында солтүстік-шығысында [[Пермь губерниясы|Пермь губерниясымен]], шығысында — [[Тобыл губерниясы|Тобыл губерниясымен]], оңтүстік-шығысында — [[Орта жүз|Орта жүзбен]], оңтүстігінде — [[Кіші жүз|Кіші жүзбен]], оңтүстік-батысында — [[Астрахан губерниясы|Астрахан]] және [[Сарытау губерниясы|Сарытау]] губернияларымен, батысында — [[Қазан губерниясы|Қазан губерниясымен]], солтүстік-батысында — [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясымен]] шектесті.

== Тарихы ==
Орынбор өлкесі императрица [[Анна Иоанновна]] тұсында дами бастады. [[Иван Кириллович Кириллов|И. К. Кирилов]] құрған [[Орынбор экспедициясы]] бекіністер жүйесін — [[Ресейдің бекініс желілері|Орынбор желісін]] — салумен айналысты. Бұл желі өлке аумағын бақылауда ұстауға мүмкіндік берді.

1744 жылы 15 наурызда императрица [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровнаның]] жарлығымен [[Иван Иванович Неплюев|И. И. Неплюевтің]] бастамасы бойынша құрылды. Губерния құрамына [[Сібір губерниясы|Сібір губерниясының]] [[Есет провинциясы]], [[Үфі провинциясы]] және [[Ресейдің бекініс желілері|Орынбор желісінің]] бекіністерінен құрылған [[Орынбор провинциясы]] енгізілді. Сонымен қатар губернияның қарауына [[Жайық казак әскері]], [[Кіші жүз]] және жаңадан құрылған [[Орынбор казак әскері]] берілді. 1743 жылы [[Орынбор бекінісі]] ретінде негізі қаланған [[Орынбор]] қаласы губернияның әкімшілік орталығы болып белгіленді.

1745 жылы Орынбор губерниясының құрамына [[Ставрополь провинциясы]] кірді. 1752 жылы [[Астрахан губерниясы|Астрахан губерниясынан]] [[Атырау|Гурьев]] қаласы, ал 1773 жылы [[Қазан губерниясы|Қазан губерниясынан]] [[Самара]] қаласы Орынбор губерниясының құрамына берілді.

[[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісі]] кезінде 1773 жылдың қазанынан 1774 жылдың сәуіріне дейін [[Орынборды қоршап алуы|қоршауға]] төтеп берген [[Орынбор|Орынбордан]] басқа, өңірдегі елді мекендердің іс жүзінде барлығы көтерілісшілер тарапынан басып алынды немесе өз еркімен берілді.

1775–1780 жылдары үкімет өңірді қалпына келтіруге көңіл бөлді: көтеріліс кезінде қираған бекіністер мен елді мекендер қайта салынды; сауда монополиялары жойылып, бұл қолөнер мен сауданың дамуын жеделдетті; губерния жерлері ақсүйектерге белсендірек үлестіріле бастады. Ақсүйектер өз кезегінде орталық губерниялардан шаруалардың жаппай қоныс аударуын ұйымдастырды.

1781 жылы 23 желтоқсанда императрица [[II Екатерина|ІІ Екатеринаның]] жарлығымен Орынбор губерниясы [[Үфі наменгерлігі]] болып қайта құрылды. Бұл ретте [[Самара уезі|Самара]] және [[Ставрополь уезі|Ставрополь]] уездері (әкімшілік орталығы — [[Тольятти|Еділ бойындағы Ставрополь]] қаласы) [[Сімбір наменгерлігі|Сімбір наменгерлігіне]], ал [[Осинск уезі|Осинск]] және [[Шадринск уезі|Шадринск]] уездері [[Пермь наменгерлігі|Пермь наменгерлігіне]] берілді. Гурьев және [[Орал]] қалалары мен [[Орал казак әскері|Орал казак әскерінің]] аумағы Астрахан губерниясының қарауына өтті.

1782 жылы Үфі наменгерлігінің құрамында Орынбор облысы құрылып, Орынбор оның облыстық орталығы болып белгіленді.

1796 жылғы 12 желтоқсанда император [[I Павел|І Павелдің]] жарлығымен Үфі наменгерлігінің орнына [[Орынбор губерниясы]] қайта құрылды.

== Губернаторлары ==
* 1744–1758 — құпия кеңесші [[Иван Иванович Неплюев|Неплюев Иван Иванович]]
* 1758–1762 — нақты статтық кеңесші [[Афанасий Романович Давыдов|Давыдов Афанасий Романович]]
* 1763–1764 — нақты статтық кеңесші [[Дмитрий Васильевич Волков|Волков Дмитрий Васильевич]]
* 1764–1768 — кінәз, генерал-поручик [[Абрам Артемьевич Путятин|Путятин Авраам Артамонович]]
* 1768–1781 — генерал-поручик [[Иван Андреевич Рейнсдорп|Рейнсдорп Иван Андреевич]]

== Әдебиет ==
* Оренбургская губерния // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Оренбург // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Оренбургская губерния : [арх. 8 октября 2022] / Д. А. Сафонов // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
* Р. Г. Буканова. Оренбургская губерния (1744—1781) // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : Башкирская энциклопедия, 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-306-8.
* И. М. Гвоздикова. Оренбургская линия // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : Башкирская энциклопедия, 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-306-8.

== Тағы қараңыз ==
* [[Орынбор губерниясы]]
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Орынбор губерниясы]]
[[Санат:Орынбор облысының тарихы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Башқұртстан тарихы]]</text>
      <sha1>8qtkw38yd2afyw2qzbdhddjcw28w34s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657966</id>
      <parentid>3657965</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T17:49:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3657966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10729" sha1="am27xitiga05d1zv5i6py444zbnxqsm" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Орынбор губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              =
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Orenburg COA (Orenburg Governorate) (1764).jpg
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Орынбор
|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_dir = N
|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_dir = E
|Құрылды             = 15 наурыз 1744
|Жойылды             = 23 желтоқсан 1781
|Жер аумағы          =
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          =
|Санақ жылы          =
|Тығыздығы           =
|Ұлттық құрамы       =
|Карта               = 1755 жылғы ландскарта.jpg
|Карта ені           =
|Карта2              =
|Карта2 ені          =
|дейін               = Үфі провинциясы
|д2                   = Есет провинциясы
|д3                   = Ставрополь провинциясы
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Үфі наменгерлігі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              =
}}
'''Орынбор губерниясы''' ({{lang-ru|Оренбургская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]] тарихи губерниясы. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Орынбор]] қаласы. Губерния және оған іргелес аумақ ''Орынбор өлкесі'' деп аталды.

1744 жылы императрица [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровнаның]] жарлығымен құрылып, оның құрамына [[Үфі провинциясы]] енгізілді. 1781 жылы императрица [[II Екатерина|ІІ Екатеринаның]] жарлығымен Орынбор губерниясы [[Үфі наменгерлігі]] болып қайта құрылды.

Губерния [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінің]] негізгі ошақтарының біріне айналды.

== Географиясы ==
XVIII ғасырдың соңында солтүстік-шығысында [[Пермь губерниясы|Пермь губерниясымен]], шығысында — [[Тобыл губерниясы|Тобыл губерниясымен]], оңтүстік-шығысында — [[Орта жүз|Орта жүзбен]], оңтүстігінде — [[Кіші жүз|Кіші жүзбен]], оңтүстік-батысында — [[Астрахан губерниясы|Астрахан]] және [[Сарытау губерниясы|Сарытау]] губернияларымен, батысында — [[Қазан губерниясы|Қазан губерниясымен]], солтүстік-батысында — [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясымен]] шектесті.

== Тарихы ==
Орынбор өлкесі императрица [[Анна Иоанновна]] тұсында дами бастады. [[Иван Кириллович Кириллов|И. К. Кирилов]] құрған [[Орынбор экспедициясы]] бекіністер жүйесін — [[Ресейдің бекініс желілері|Орынбор желісін]] — салумен айналысты. Бұл желі өлке аумағын бақылауда ұстауға мүмкіндік берді.

1744 жылы 15 наурызда императрица [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровнаның]] жарлығымен [[Иван Иванович Неплюев|И. И. Неплюевтің]] бастамасы бойынша құрылды. Губерния құрамына [[Сібір губерниясы|Сібір губерниясының]] [[Есет провинциясы]], [[Үфі провинциясы]] және [[Ресейдің бекініс желілері|Орынбор желісінің]] бекіністерінен құрылған [[Орынбор провинциясы]] енгізілді. Сонымен қатар губернияның қарауына [[Жайық казак әскері]], [[Кіші жүз]] және жаңадан құрылған [[Орынбор казак әскері]] берілді. 1743 жылы [[Орынбор бекінісі]] ретінде негізі қаланған [[Орынбор]] қаласы губернияның әкімшілік орталығы болып белгіленді.

1745 жылы Орынбор губерниясының құрамына [[Ставрополь провинциясы]] кірді. 1752 жылы [[Астрахан губерниясы|Астрахан губерниясынан]] [[Атырау|Гурьев]] қаласы, ал 1773 жылы [[Қазан губерниясы|Қазан губерниясынан]] [[Самара]] қаласы Орынбор губерниясының құрамына берілді.

[[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісі]] кезінде 1773 жылдың қазанынан 1774 жылдың сәуіріне дейін [[Орынборды қоршап алуы|қоршауға]] төтеп берген [[Орынбор|Орынбордан]] басқа, өңірдегі елді мекендердің іс жүзінде барлығы көтерілісшілер тарапынан басып алынды немесе өз еркімен берілді.

1775–1780 жылдары үкімет өңірді қалпына келтіруге көңіл бөлді: көтеріліс кезінде қираған бекіністер мен елді мекендер қайта салынды; сауда монополиялары жойылып, бұл қолөнер мен сауданың дамуын жеделдетті; губерния жерлері ақсүйектерге белсендірек үлестіріле бастады. Ақсүйектер өз кезегінде орталық губерниялардан шаруалардың жаппай қоныс аударуын ұйымдастырды.

1781 жылы 23 желтоқсанда императрица [[II Екатерина|ІІ Екатеринаның]] жарлығымен Орынбор губерниясы [[Үфі наменгерлігі]] болып қайта құрылды. Бұл ретте [[Самара уезі|Самара]] және [[Ставрополь уезі|Ставрополь]] уездері (әкімшілік орталығы — [[Тольятти|Еділ бойындағы Ставрополь]] қаласы) [[Сімбір наменгерлігі|Сімбір наменгерлігіне]], ал [[Осинск уезі|Осинск]] және [[Шадринск уезі|Шадринск]] уездері [[Пермь наменгерлігі|Пермь наменгерлігіне]] берілді. Гурьев және [[Орал]] қалалары мен [[Орал казак әскері|Орал казак әскерінің]] аумағы Астрахан губерниясының қарауына өтті.

1782 жылы Үфі наменгерлігінің құрамында Орынбор облысы құрылып, Орынбор оның облыстық орталығы болып белгіленді.

1796 жылғы 12 желтоқсанда император [[I Павел|І Павелдің]] жарлығымен Үфі наменгерлігінің орнына [[Орынбор губерниясы]] қайта құрылды.

== Губернаторлары ==
* 1744–1758 — құпия кеңесші [[Иван Иванович Неплюев|Неплюев Иван Иванович]]
* 1758–1762 — нақты статтық кеңесші [[Афанасий Романович Давыдов|Давыдов Афанасий Романович]]
* 1763–1764 — нақты статтық кеңесші [[Дмитрий Васильевич Волков|Волков Дмитрий Васильевич]]
* 1764–1768 — кінәз, генерал-поручик [[Абрам Артемьевич Путятин|Путятин Авраам Артамонович]]
* 1768–1781 — генерал-поручик [[Иван Андреевич Рейнсдорп|Рейнсдорп Иван Андреевич]]

== Әдебиет ==
* Оренбургская губерния // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Оренбург // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Оренбургская губерния : [арх. 8 октября 2022] / Д. А. Сафонов // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
* Р. Г. Буканова. Оренбургская губерния (1744—1781) // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : Башкирская энциклопедия, 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-306-8.
* И. М. Гвоздикова. Оренбургская линия // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : Башкирская энциклопедия, 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-306-8.

== Тағы қараңыз ==
* [[Орынбор губерниясы]]
[[Санат:Орынбор губерниясы]]
[[Санат:Орынбор облысының тарихы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Башқұртстан тарихы]]</text>
      <sha1>am27xitiga05d1zv5i6py444zbnxqsm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бекіністік Шеп</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786865</id>
    <redirect title="Ресейдің бекініс желілері" />
    <revision>
      <id>3657933</id>
      <timestamp>2026-09-20T15:12:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>Орел Карл [[Бекіністік Шеп]] бетін [[Ресейдің бекініс желілері]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3657933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="2inh5yk286ywj8oiqn4xkapnpi3civw" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Ресейдің бекініс желілері]]</text>
      <sha1>2inh5yk286ywj8oiqn4xkapnpi3civw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Жанболатьвдв</title>
    <ns>3</ns>
    <id>786866</id>
    <revision>
      <id>3657960</id>
      <timestamp>2026-09-20T16:09:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3657960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="324" sha1="q0g1fguvmqowmz8q5xmooukqkkcp5nd" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Жанболатьвдв}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 21:09, 2026 ж. қыркүйектің 20 (+05)</text>
      <sha1>q0g1fguvmqowmz8q5xmooukqkkcp5nd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жайық казак-орыс әскері</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786867</id>
    <redirect title="Жайық казак әскері" />
    <revision>
      <id>3657963</id>
      <timestamp>2026-09-20T17:33:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>Орел Карл [[Жайық казак-орыс әскері]] бетін [[Жайық казак әскері]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3657963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="6j32mfdakkuynntbhp465eupj7w34yk" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Жайық казак әскері]]</text>
      <sha1>6j32mfdakkuynntbhp465eupj7w34yk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Астрахан губерниясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786868</id>
    <revision>
      <id>3657968</id>
      <timestamp>2026-09-20T18:00:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Ресей империясының әкімшілік бірлігі |Атауы               = Астрахан губерниясы |Шынайы атауы        = |Статусы             = губерниясы |Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg |Ені                 = |Сурет атауы         = |Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png |Ел...</comment>
      <origin>3657968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2596" sha1="gab4t5vjjkpara2lntx3tnaiqh6k54b" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan gubernia.jpg
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
== Тарихы ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>gab4t5vjjkpara2lntx3tnaiqh6k54b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657969</id>
      <parentid>3657968</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T18:01:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Астрахан губерниясы|Астрахан губерниясы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3657969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2650" sha1="5xcec4c9vfh19ntudqpdy45y6zpbwv1" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan gubernia.jpg
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
== Тарихы ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]</text>
      <sha1>5xcec4c9vfh19ntudqpdy45y6zpbwv1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657971</id>
      <parentid>3657969</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T18:01:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан тарихы|Қазақстан тарихы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3657971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2697" sha1="3f09fj1pchxb5749va0mafe1orl0543" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan gubernia.jpg
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
== Тарихы ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>3f09fj1pchxb5749va0mafe1orl0543</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657974</id>
      <parentid>3657971</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T18:10:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3657974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5113" sha1="na8cv6w05wve5b0m1c951ucwqsv1tkp" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan gubernia.jpg
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
== Тарихы ==
Астрахан губерниясы Орта Азия далаларының шекарасында орналасып, ежелден халықтардың қоныс аудару бағыты болды. Ол [[Азия|Азиядан]] [[Еуропа|Еуропаға]] өтетін өзіндік қақпа саналды.

Халықтардың негізгі қоныс аудару қозғалыстары осы өңір арқылы жүріп отырды. Бір халық екіншісін ығыстырып, өз кезегінде Шығыстан келген жаңа қоныс аудару толқындарына орын беріп отырды. Ежелгі деректер Астрахан далаларында [[Скифтер|скифтердің]] болғанын көрсетеді. Біздің заманымыздың II ғасырында бұл өңірде [[Аландар|аландар]] пайда болып, III ғасырда олардың орнын [[Хазарлар|хазарлар]] басты. Хазарлардың атымен [[Каспий теңізі]] Хазар теңізі деп аталды. Хазарлардың [[Еділ|Еділдің]] төменгі ағысында [[Итиль]] атты астанасы болды. IV–XI ғасырлар аралығында бұл өңір арқылы [[Угрлар|угрлар]], [[Ғұндар|ғұндар]], [[Аварлар (көшпелі халық)|аварлар]], [[Мажарлар|мадиярлар]], [[Бұлғарлар|бұлғарлар]], [[Хвалистер|хвалистер]] және басқа да халықтар өтті. Соңғыларының атымен Каспий теңізі Хвалын теңізі деп аталды.

XII ғасырда Астрахан далаларында [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] көшіп-қонып жүрді, ал XIII ғасырда олардың орнын [[Моңғол шапқыншылығы және этностық өзгерістер|моңғолдар]] басты. Олар [[Еділ]] бойының едәуір бөлігін иеленіп, Астрахан өлкесінің төменгі ағысында [[Сарай-Бату]], [[Сарай-Берке]], [[Үкек]] және [[Астрахан|Қажытархан]] қалаларының негізін қалады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>na8cv6w05wve5b0m1c951ucwqsv1tkp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657975</id>
      <parentid>3657974</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T18:11:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3657975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5117" sha1="df1vtpmw6bo89meq06azsw5yos1iobt" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan gubernia.jpg
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
== Тарихы ==
Астрахан губерниясы Орта Азия далаларының шекарасында орналасып, ежелден халықтардың қоныс аудару бағыты болды. Ол [[Азия|Азиядан]] [[Еуропа|Еуропаға]] өтетін өзіндік қақпа саналды.

Халықтардың негізгі қоныс аудару қозғалыстары осы өңір арқылы жүріп отырды. Бір халық екіншісін ығыстырып, өз кезегінде Шығыстан келген жаңа қоныс аудару толқындарына орын беріп отырды. Ежелгі деректер Астрахан далаларында [[Скифтер|скифтердің]] болғанын көрсетеді. Біздің заманымыздың II ғасырында бұл өңірде [[Аландар|аландар]] пайда болып, III ғасырда олардың орнын [[Хазарлар|хазарлар]] басты. Хазарлардың атымен [[Каспий теңізі]] Хазар теңізі деп аталды. Хазарлардың [[Еділ|Еділдің]] төменгі ағысында [[Итиль]] атты астанасы болды. IV–XI ғасырлар аралығында бұл өңір арқылы [[Угорлар|угорлар]], [[Ғұндар|ғұндар]], [[Аварлар (көшпелі халық)|аварлар]], [[Мажарлар|мадиярлар]], [[Бұлғарлар|бұлғарлар]], [[Хвалистер|хвалистер]] және басқа да халықтар өтті. Соңғыларының атымен Каспий теңізі Хвалын теңізі деп аталды.

XII ғасырда Астрахан далаларында [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] көшіп-қонып жүрді, ал XIII ғасырда олардың орнын [[Моңғол шапқыншылығы және этностық өзгерістер|моңғолдар]] басты. Олар [[Еділ]] бойының едәуір бөлігін иеленіп, Астрахан өлкесінің төменгі ағысында [[Сарай-Бату]], [[Сарай-Берке]], [[Үкек]] және [[Астрахан|Қажытархан]] қалаларының негізін қалады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>df1vtpmw6bo89meq06azsw5yos1iobt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657979</id>
      <parentid>3657975</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T18:42:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3657979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15484" sha1="le2davoxjlw2x72m6q9b11k3012kw27" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan gubernia.jpg
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
== Тарихы ==
Астрахан губерниясы Орта Азия далаларының шекарасында орналасып, ежелден халықтардың қоныс аудару бағыты болды. Ол [[Азия|Азиядан]] [[Еуропа|Еуропаға]] өтетін өзіндік қақпа саналды.

Халықтардың негізгі қоныс аудару қозғалыстары осы өңір арқылы жүріп отырды. Бір халық екіншісін ығыстырып, өз кезегінде Шығыстан келген жаңа қоныс аудару толқындарына орын беріп отырды. Ежелгі деректер Астрахан далаларында [[Скифтер|скифтердің]] болғанын көрсетеді. Біздің заманымыздың II ғасырында бұл өңірде [[Аландар|аландар]] пайда болып, III ғасырда олардың орнын [[Хазарлар|хазарлар]] басты. Хазарлардың атымен [[Каспий теңізі]] Хазар теңізі деп аталды. Хазарлардың [[Еділ|Еділдің]] төменгі ағысында [[Итиль]] атты астанасы болды. IV–XI ғасырлар аралығында бұл өңір арқылы [[Угорлар|угорлар]], [[Ғұндар|ғұндар]], [[Аварлар (көшпелі халық)|аварлар]], [[Мажарлар|мадиярлар]], [[Бұлғарлар|бұлғарлар]], [[Хвалистер|хвалистер]] және басқа да халықтар өтті. Соңғыларының атымен Каспий теңізі Хвалын теңізі деп аталды.

XII ғасырда Астрахан далаларында [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] көшіп-қонып жүрді, ал XIII ғасырда олардың орнын [[Моңғол шапқыншылығы және этностық өзгерістер|моңғолдар]] басты. Олар [[Еділ]] бойының едәуір бөлігін иеленіп, Астрахан өлкесінің төменгі ағысында [[Сарай-Бату]], [[Сарай-Берке]], [[Үкек]] және [[Астрахан|Қажытархан]] қалаларының негізін қалады.

Астрахан хандығының тарихы 1480 жылы, [[Алтын Орда]] ханы Ахмет хан қаза тапқаннан кейін басталады. Осы кезден бастап бұл аумақ Ноғай мырзаларының иелігіне өтті, ал 1490 жылы мұнда Абдул-Керімнің хан болғаны аталады. Алайда 1554 жылы кінәз Пронский-Шемякиннің қолбасшылығымен орыс әскерлері [[Астрахан|Астраханды]] басып алып, қаладан қуылған Дербыш ханды қайтадан таққа отырғызды. Дербыш хан Ресейге бодан болуға ант беріп, алым-салық төлеуге уәде етті. Кейін оның сатқындығы қаланың орыс әскерлері тарапынан түпкілікті басып алынуына және 1557 жылы Астрахан хандығының Мәскеу мемлекетіне қосылуына себеп болды.

Ұзақ уақыт бойы өлкенің қоныстанған аумағы негізінен Астрахан қаласымен және одан төмен қарай Еділ атырауында орналасқан, балық аулауға арналған «учугтар» (балық ұстауға арналған арнайы бөгет-құрылымдар) деп аталатын кәсіпшілік орындарымен шектелді. [[I Пётр|І Петрдің]] бұл өлкеге ерекше назар аударуынан кейін отарлау үдерісі дами бастады. Алайда бастапқы кезеңде әртүрлі татар ордаларының жиі жасаған шапқыншылықтары, қалмақтардың тонаушылық шабуылдары және [[Еділ казактары|казактардың еркін әрекеттері]] салдарынан бұл үдеріс өте баяу жүрді.

1632 жылы [[Қалмақтар|қалмақтар]] бұл өңірге көшіп келді. Осылайша көшпелі ордалардың шығыстан батысқа қарай қоныс аудару үдерісі аяқталды. Өйткені, 1801 жылы [[Қырғыз-қайсақ|қырғыз-қайсақтардың]] Астрахан даласына қоныс аударуы үкіметтің рұқсатымен жүзеге асырылды. 1627 жылы [[Черный Яр]] [[Острог|острогының]] негізі қаланды, 1667 жылы [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Ярдың]] негізі қаланды. Ал 1700 жылдан бастап Еділдің оң жағалауында алғашқы елді мекендер, соның ішінде Солёное Займище, пайда бола бастады.

Астрахан губерниясы І Петрдің 1717 жылғы 22 қарашадағы жарлығымен құрылды. Оған дейін, 1708 жылдан бастап, оның аумағы [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамында болды. Астрахан губерниясының құрамына іргелес аумақтарымен бірге мына қалалар кірді: [[Астрахан]], Гурьев Яицкий (қазіргі [[Атырау]], Қазақстан), Дмитриевск (қазіргі [[Камышин]]), [[Петровск (Сарытау облысы)|Петровск]], [[Самара]], [[Саратов|Сарытау]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]), [[Сызрань]], [[Терек (бекініс)|Терск қаласы]], Царицын (қазіргі [[Волгоград]]), Жайық қалашығы (қазіргі [[Орал]]), [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]], [[Черный Яр]] және [[Қызлар]].

1728 жылы [[Саратов|Сарытау]], [[Самара]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]) және [[Сызрань]] қалалары уездерімен бірге [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамына берілді.

1739 жылы Сарытау Астрахан губерниясының құрамына қайта қосылды.

1744 жылы [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрылуына байланысты Жайық қалашығы мен [[Жайық казак әскері|Жайық казак әскерінің]] аумағы оның құрамына берілді.

1742 жылы [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантаудың]] негізі қаланып, 1746 жылдан бастап Еділдің оң жағалауын казак станицалары қоныстана бастады.

1752 жылы Гурьев қаласы Астрахан губерниясынан [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрамына берілді.

1763 жылы жоғары мәртебелі жарлық бойынша Астрахан маңындағы Еділ бойына Визенталь елді мекенін негіздеген 65 лютеран отбасы қоныстандырылды. Елді мекеннің қашан және қандай жағдайда жойылғаны белгісіз. Өлкені тезірек қоныстандыру мақсатында үкімет жер телімдерін сыйға беріп, оларды жеңілдетілген шарттармен сатты. Мысалы, 1770 жылы әртүрлі адамдарға іргелес су айдындарымен бірге 5755 десятина жер сатылды.

1771 жылы үкімет жүргізген шараларға наразылықтың салдарынан қалмақтардың басым бөлігі Ресей аумағынан көшіп кетті, сөйтіп олардың аз бөлігі ғана Еділдің оң жағалауында қалды.

[[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] автономиясы жойылып, қалмақтардың басым бөлігі Жоңғарияға қайта көшкеннен кейін қалмақ даласы Астрахан әскери губернаторына бағынатын Ресейдің әкімшілік-аумақтық бірліктерінің біріне айналды.

1780 жылғы қарашада Сарытау жаңадан құрылған [[Сарытау наменгерлігі|Сарытау наменгерлігінің]] орталығы болды. Оның құрамына Петровск және Дмитриевск қалалары да кірді.

1782 жылы [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінен]] кейін Гурьев қаласы Астрахан губерниясының құрамына қайтарылды. Сол жылы [[Орал]] қаласы да Астрахан губерниясының құрамына қосылды, ал [[Волгоград|Царицын]] қаласы Ақтөбе жібек зауытымен және Черный Яр қаласы [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясының]] құрамына берілді.

1785 жылы 5 мамырда Астрахан және Кавказ облыстарынан тұратын [[Кавказ наменгерлігі]] құрылды. Оның әкімшілік орталығы шағын [[Екатериноград]] бекінісі болды. 1790 жылы 30 сәуірде Кавказ губерниялық басқармасы Астрахан қаласына көшірілді.

1796 жылғы 12 және 31 желтоқсандағы жарлықтармен наменгерлік Астрахан губерниясы болып қайта құрылды. Оның құрамына кейінгі Ставрополь, Терек және Қобан губернияларының аумақтары да кірді. Сол кезде губерниялық басқарма да құрылды.

1802 жылы 15 қарашада Астрахан губерниясы Астрахан және [[Кавказ губерниясы|Кавказ]] губернияларына бөлінді. Астрахан губерниясының басына азаматтық губернатор тағайындалды. Сонымен қатар Астрахан губерниясы Кавказ өлкесі мен Грузияның әскери басшысына да бағынды. 1803 жылғы 27 қазандағы патша жарлығында Астрахан губернаторына Кавказ губерниясының істеріне араласуға жол берілмейтіні арнайы ескертілді.

1803 жылы Орал казак әскерінің аумағы қайтадан Орынбор губерниясының құрамына қосылды.

1825 жылы 10 наурызда Астрахан губерниясындағы көшпелі халықтар мекендеген аумақтың басым бөлігі Кавказ облысының құрамына беріліп, Мұсылман көшпелі халықтарының Бас приставтығы құрылды.

1832 жылы 6 қаңтарда Астрахан губерниясы Кавказ губерниясынан толық бөлініп шықты. Осы ретте губернияның басына азаматтық губернатормен қатар әскери губернатор да тағайындалды.

1832 жылы Астрахан губерниясы Грузияның Бас басқарушысының қарауынан шығарылды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>le2davoxjlw2x72m6q9b11k3012kw27</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657982</id>
      <parentid>3657979</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T18:50:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3657982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18182" sha1="iqqek63qm7clzdbjey83f4sjwnc0ek0" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan gubernia.jpg
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
== Тарихы ==
Астрахан губерниясы Орта Азия далаларының шекарасында орналасып, ежелден халықтардың қоныс аудару бағыты болды. Ол [[Азия|Азиядан]] [[Еуропа|Еуропаға]] өтетін өзіндік қақпа саналды.

Халықтардың негізгі қоныс аудару қозғалыстары осы өңір арқылы жүріп отырды. Бір халық екіншісін ығыстырып, өз кезегінде Шығыстан келген жаңа қоныс аудару толқындарына орын беріп отырды. Ежелгі деректер Астрахан далаларында [[Скифтер|скифтердің]] болғанын көрсетеді. Біздің заманымыздың II ғасырында бұл өңірде [[Аландар|аландар]] пайда болып, III ғасырда олардың орнын [[Хазарлар|хазарлар]] басты. Хазарлардың атымен [[Каспий теңізі]] Хазар теңізі деп аталды. Хазарлардың [[Еділ|Еділдің]] төменгі ағысында [[Итиль]] атты астанасы болды. IV–XI ғасырлар аралығында бұл өңір арқылы [[Угорлар|угорлар]], [[Ғұндар|ғұндар]], [[Аварлар (көшпелі халық)|аварлар]], [[Мажарлар|мадиярлар]], [[Бұлғарлар|бұлғарлар]], [[Хвалистер|хвалистер]] және басқа да халықтар өтті. Соңғыларының атымен Каспий теңізі Хвалын теңізі деп аталды.

XII ғасырда Астрахан далаларында [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] көшіп-қонып жүрді, ал XIII ғасырда олардың орнын [[Моңғол шапқыншылығы және этностық өзгерістер|моңғолдар]] басты. Олар [[Еділ]] бойының едәуір бөлігін иеленіп, Астрахан өлкесінің төменгі ағысында [[Сарай-Бату]], [[Сарай-Берке]], [[Үкек]] және [[Астрахан|Қажытархан]] қалаларының негізін қалады.

Астрахан хандығының тарихы 1480 жылы, [[Алтын Орда]] ханы Ахмет хан қаза тапқаннан кейін басталады. Осы кезден бастап бұл аумақ Ноғай мырзаларының иелігіне өтті, ал 1490 жылы мұнда Абдул-Керімнің хан болғаны аталады. Алайда 1554 жылы кінәз Пронский-Шемякиннің қолбасшылығымен орыс әскерлері [[Астрахан|Астраханды]] басып алып, қаладан қуылған Дербыш ханды қайтадан таққа отырғызды. Дербыш хан Ресейге бодан болуға ант беріп, алым-салық төлеуге уәде етті. Кейін оның сатқындығы қаланың орыс әскерлері тарапынан түпкілікті басып алынуына және 1557 жылы Астрахан хандығының Мәскеу мемлекетіне қосылуына себеп болды.

Ұзақ уақыт бойы өлкенің қоныстанған аумағы негізінен Астрахан қаласымен және одан төмен қарай Еділ атырауында орналасқан, балық аулауға арналған «учугтар» (балық ұстауға арналған арнайы бөгет-құрылымдар) деп аталатын кәсіпшілік орындарымен шектелді. [[I Пётр|І Петрдің]] бұл өлкеге ерекше назар аударуынан кейін отарлау үдерісі дами бастады. Алайда бастапқы кезеңде әртүрлі татар ордаларының жиі жасаған шапқыншылықтары, қалмақтардың тонаушылық шабуылдары және [[Еділ казактары|казактардың еркін әрекеттері]] салдарынан бұл үдеріс өте баяу жүрді.

1632 жылы [[Қалмақтар|қалмақтар]] бұл өңірге көшіп келді. Осылайша көшпелі ордалардың шығыстан батысқа қарай қоныс аудару үдерісі аяқталды. Өйткені, 1801 жылы [[Қырғыз-қайсақ|қырғыз-қайсақтардың]] Астрахан даласына қоныс аударуы үкіметтің рұқсатымен жүзеге асырылды. 1627 жылы [[Черный Яр]] [[Острог|острогының]] негізі қаланды, 1667 жылы [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Ярдың]] негізі қаланды. Ал 1700 жылдан бастап Еділдің оң жағалауында алғашқы елді мекендер, соның ішінде Солёное Займище, пайда бола бастады.

Астрахан губерниясы І Петрдің 1717 жылғы 22 қарашадағы жарлығымен құрылды. Оған дейін, 1708 жылдан бастап, оның аумағы [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамында болды. Астрахан губерниясының құрамына іргелес аумақтарымен бірге мына қалалар кірді: [[Астрахан]], Гурьев Яицкий (қазіргі [[Атырау]], Қазақстан), Дмитриевск (қазіргі [[Камышин]]), [[Петровск (Сарытау облысы)|Петровск]], [[Самара]], [[Саратов|Сарытау]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]), [[Сызрань]], [[Терек (бекініс)|Терск қаласы]], Царицын (қазіргі [[Волгоград]]), Жайық қалашығы (қазіргі [[Орал]]), [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]], [[Черный Яр]] және [[Қызлар]].

1728 жылы [[Саратов|Сарытау]], [[Самара]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]) және [[Сызрань]] қалалары уездерімен бірге [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамына берілді.

1739 жылы Сарытау Астрахан губерниясының құрамына қайта қосылды.

1744 жылы [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрылуына байланысты Жайық қалашығы мен [[Жайық казак әскері|Жайық казак әскерінің]] аумағы оның құрамына берілді.

1742 жылы [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантаудың]] негізі қаланып, 1746 жылдан бастап Еділдің оң жағалауын казак станицалары қоныстана бастады.

1752 жылы Гурьев қаласы Астрахан губерниясынан [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрамына берілді.

1763 жылы жоғары мәртебелі жарлық бойынша Астрахан маңындағы Еділ бойына Визенталь елді мекенін негіздеген 65 лютеран отбасы қоныстандырылды. Елді мекеннің қашан және қандай жағдайда жойылғаны белгісіз. Өлкені тезірек қоныстандыру мақсатында үкімет жер телімдерін сыйға беріп, оларды жеңілдетілген шарттармен сатты. Мысалы, 1770 жылы әртүрлі адамдарға іргелес су айдындарымен бірге 5755 десятина жер сатылды.

1771 жылы үкімет жүргізген шараларға наразылықтың салдарынан қалмақтардың басым бөлігі Ресей аумағынан көшіп кетті, сөйтіп олардың аз бөлігі ғана Еділдің оң жағалауында қалды.

[[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] автономиясы жойылып, қалмақтардың басым бөлігі Жоңғарияға қайта көшкеннен кейін қалмақ даласы Астрахан әскери губернаторына бағынатын Ресейдің әкімшілік-аумақтық бірліктерінің біріне айналды.

1780 жылғы қарашада Сарытау жаңадан құрылған [[Сарытау наменгерлігі|Сарытау наменгерлігінің]] орталығы болды. Оның құрамына Петровск және Дмитриевск қалалары да кірді.

1782 жылы [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінен]] кейін Гурьев қаласы Астрахан губерниясының құрамына қайтарылды. Сол жылы [[Орал]] қаласы да Астрахан губерниясының құрамына қосылды, ал [[Волгоград|Царицын]] қаласы Ақтөбе жібек зауытымен және Черный Яр қаласы [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясының]] құрамына берілді.

1785 жылы 5 мамырда Астрахан және Кавказ облыстарынан тұратын [[Кавказ наменгерлігі]] құрылды. Оның әкімшілік орталығы шағын [[Екатериноград]] бекінісі болды. 1790 жылы 30 сәуірде Кавказ губерниялық басқармасы Астрахан қаласына көшірілді.

1796 жылғы 12 және 31 желтоқсандағы жарлықтармен наменгерлік Астрахан губерниясы болып қайта құрылды. Оның құрамына кейінгі Ставрополь, Терек және Қобан губернияларының аумақтары да кірді. Сол кезде губерниялық басқарма да құрылды.

1802 жылы 15 қарашада Астрахан губерниясы Астрахан және [[Кавказ губерниясы|Кавказ]] губернияларына бөлінді. Астрахан губерниясының басына азаматтық губернатор тағайындалды. Сонымен қатар Астрахан губерниясы Кавказ өлкесі мен Грузияның әскери басшысына да бағынды. 1803 жылғы 27 қазандағы патша жарлығында Астрахан губернаторына Кавказ губерниясының істеріне араласуға жол берілмейтіні арнайы ескертілді.

1803 жылы Орал казак әскерінің аумағы қайтадан Орынбор губерниясының құрамына қосылды.

1825 жылы 10 наурызда Астрахан губерниясындағы көшпелі халықтар мекендеген аумақтың басым бөлігі Кавказ облысының құрамына беріліп, Мұсылман көшпелі халықтарының Бас приставтығы құрылды.

1832 жылы 6 қаңтарда Астрахан губерниясы Кавказ губерниясынан толық бөлініп шықты. Осы ретте губернияның басына азаматтық губернатормен қатар әскери губернатор да тағайындалды.

1832 жылы Астрахан губерниясы Грузияның Бас басқарушысының қарауынан шығарылды.

1848–1850 жылдар аралығында Ставрополь жолы бойына ауылдар қоныстандырылды. 1850 жылы Сарытау губерниясынан Царев уезі Астрахан губерниясының құрамына берілді, ал 1860 жылы Кума өзені бойындағы шекара солтүстікке қарай біршама жылжытылды. Алайда оның саласы Гайдук (Гуйдук) өзені мен Үлкен Дербет ұлысының қалмақтары Ставрополь губерниясының қарауына берілді.

1862 жылы Астрахан қаласынан Дон казак әскерінің шекарасына дейін созылған, ұзындығы 357 шақырым болатын Қырым жолы бойындағы Қалмақ даласының орталық бөлігін әрқайсысы 15–20 ауладан тұратын хуторлармен қоныстандыруға рұқсат етілді. Осы мақсатта 15 орын белгіленді. Алайда аталған жерлерге қоныстануға ниет білдірушілер болмағандықтан, бұл жоспар жүзеге аспады.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1917 жылы Қырғыз даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына берілді. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы [[Қалмақ автономиялы облысы|Қалмақ АО]] құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері ғана қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына аудандар құрылды: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары.

1928 жылы 21 мамырда губерния таратылып, оның аумағы жаңадан құрылған [[Төменгі Еділ өлкесі|Төменгі Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Әкімшілік бөлінісі ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>iqqek63qm7clzdbjey83f4sjwnc0ek0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657984</id>
      <parentid>3657982</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T18:54:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиясы */</comment>
      <origin>3657984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18911" sha1="ftuulto7ifrh6ikuqes34j8kw9vda48" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan gubernia.jpg
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
=== Географиялық орны ===
Астрахан губерниясы [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында, 45° және 51° солтүстік ендік, 43° және 51° шығыс бойлық аралығында орналасқан. Губернияның солтүстіктен оңтүстікке қарай ең үлкен ұзындығы — 587 км, ал батыстан шығысқа қарай ең үлкен ені — 533 км жетті.

=== Астрахан губерниясының қазіргі әкімшілік шекараларға қатысты орналасуы ===

== Тарихы ==
Астрахан губерниясы Орта Азия далаларының шекарасында орналасып, ежелден халықтардың қоныс аудару бағыты болды. Ол [[Азия|Азиядан]] [[Еуропа|Еуропаға]] өтетін өзіндік қақпа саналды.

Халықтардың негізгі қоныс аудару қозғалыстары осы өңір арқылы жүріп отырды. Бір халық екіншісін ығыстырып, өз кезегінде Шығыстан келген жаңа қоныс аудару толқындарына орын беріп отырды. Ежелгі деректер Астрахан далаларында [[Скифтер|скифтердің]] болғанын көрсетеді. Біздің заманымыздың II ғасырында бұл өңірде [[Аландар|аландар]] пайда болып, III ғасырда олардың орнын [[Хазарлар|хазарлар]] басты. Хазарлардың атымен [[Каспий теңізі]] Хазар теңізі деп аталды. Хазарлардың [[Еділ|Еділдің]] төменгі ағысында [[Итиль]] атты астанасы болды. IV–XI ғасырлар аралығында бұл өңір арқылы [[Угорлар|угорлар]], [[Ғұндар|ғұндар]], [[Аварлар (көшпелі халық)|аварлар]], [[Мажарлар|мадиярлар]], [[Бұлғарлар|бұлғарлар]], [[Хвалистер|хвалистер]] және басқа да халықтар өтті. Соңғыларының атымен Каспий теңізі Хвалын теңізі деп аталды.

XII ғасырда Астрахан далаларында [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] көшіп-қонып жүрді, ал XIII ғасырда олардың орнын [[Моңғол шапқыншылығы және этностық өзгерістер|моңғолдар]] басты. Олар [[Еділ]] бойының едәуір бөлігін иеленіп, Астрахан өлкесінің төменгі ағысында [[Сарай-Бату]], [[Сарай-Берке]], [[Үкек]] және [[Астрахан|Қажытархан]] қалаларының негізін қалады.

Астрахан хандығының тарихы 1480 жылы, [[Алтын Орда]] ханы Ахмет хан қаза тапқаннан кейін басталады. Осы кезден бастап бұл аумақ Ноғай мырзаларының иелігіне өтті, ал 1490 жылы мұнда Абдул-Керімнің хан болғаны аталады. Алайда 1554 жылы кінәз Пронский-Шемякиннің қолбасшылығымен орыс әскерлері [[Астрахан|Астраханды]] басып алып, қаладан қуылған Дербыш ханды қайтадан таққа отырғызды. Дербыш хан Ресейге бодан болуға ант беріп, алым-салық төлеуге уәде етті. Кейін оның сатқындығы қаланың орыс әскерлері тарапынан түпкілікті басып алынуына және 1557 жылы Астрахан хандығының Мәскеу мемлекетіне қосылуына себеп болды.

Ұзақ уақыт бойы өлкенің қоныстанған аумағы негізінен Астрахан қаласымен және одан төмен қарай Еділ атырауында орналасқан, балық аулауға арналған «учугтар» (балық ұстауға арналған арнайы бөгет-құрылымдар) деп аталатын кәсіпшілік орындарымен шектелді. [[I Пётр|І Петрдің]] бұл өлкеге ерекше назар аударуынан кейін отарлау үдерісі дами бастады. Алайда бастапқы кезеңде әртүрлі татар ордаларының жиі жасаған шапқыншылықтары, қалмақтардың тонаушылық шабуылдары және [[Еділ казактары|казактардың еркін әрекеттері]] салдарынан бұл үдеріс өте баяу жүрді.

1632 жылы [[Қалмақтар|қалмақтар]] бұл өңірге көшіп келді. Осылайша көшпелі ордалардың шығыстан батысқа қарай қоныс аудару үдерісі аяқталды. Өйткені, 1801 жылы [[Қырғыз-қайсақ|қырғыз-қайсақтардың]] Астрахан даласына қоныс аударуы үкіметтің рұқсатымен жүзеге асырылды. 1627 жылы [[Черный Яр]] [[Острог|острогының]] негізі қаланды, 1667 жылы [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Ярдың]] негізі қаланды. Ал 1700 жылдан бастап Еділдің оң жағалауында алғашқы елді мекендер, соның ішінде Солёное Займище, пайда бола бастады.

Астрахан губерниясы І Петрдің 1717 жылғы 22 қарашадағы жарлығымен құрылды. Оған дейін, 1708 жылдан бастап, оның аумағы [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамында болды. Астрахан губерниясының құрамына іргелес аумақтарымен бірге мына қалалар кірді: [[Астрахан]], Гурьев Яицкий (қазіргі [[Атырау]], Қазақстан), Дмитриевск (қазіргі [[Камышин]]), [[Петровск (Сарытау облысы)|Петровск]], [[Самара]], [[Саратов|Сарытау]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]), [[Сызрань]], [[Терек (бекініс)|Терск қаласы]], Царицын (қазіргі [[Волгоград]]), Жайық қалашығы (қазіргі [[Орал]]), [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]], [[Черный Яр]] және [[Қызлар]].

1728 жылы [[Саратов|Сарытау]], [[Самара]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]) және [[Сызрань]] қалалары уездерімен бірге [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамына берілді.

1739 жылы Сарытау Астрахан губерниясының құрамына қайта қосылды.

1744 жылы [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрылуына байланысты Жайық қалашығы мен [[Жайық казак әскері|Жайық казак әскерінің]] аумағы оның құрамына берілді.

1742 жылы [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантаудың]] негізі қаланып, 1746 жылдан бастап Еділдің оң жағалауын казак станицалары қоныстана бастады.

1752 жылы Гурьев қаласы Астрахан губерниясынан [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрамына берілді.

1763 жылы жоғары мәртебелі жарлық бойынша Астрахан маңындағы Еділ бойына Визенталь елді мекенін негіздеген 65 лютеран отбасы қоныстандырылды. Елді мекеннің қашан және қандай жағдайда жойылғаны белгісіз. Өлкені тезірек қоныстандыру мақсатында үкімет жер телімдерін сыйға беріп, оларды жеңілдетілген шарттармен сатты. Мысалы, 1770 жылы әртүрлі адамдарға іргелес су айдындарымен бірге 5755 десятина жер сатылды.

1771 жылы үкімет жүргізген шараларға наразылықтың салдарынан қалмақтардың басым бөлігі Ресей аумағынан көшіп кетті, сөйтіп олардың аз бөлігі ғана Еділдің оң жағалауында қалды.

[[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] автономиясы жойылып, қалмақтардың басым бөлігі Жоңғарияға қайта көшкеннен кейін қалмақ даласы Астрахан әскери губернаторына бағынатын Ресейдің әкімшілік-аумақтық бірліктерінің біріне айналды.

1780 жылғы қарашада Сарытау жаңадан құрылған [[Сарытау наменгерлігі|Сарытау наменгерлігінің]] орталығы болды. Оның құрамына Петровск және Дмитриевск қалалары да кірді.

1782 жылы [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінен]] кейін Гурьев қаласы Астрахан губерниясының құрамына қайтарылды. Сол жылы [[Орал]] қаласы да Астрахан губерниясының құрамына қосылды, ал [[Волгоград|Царицын]] қаласы Ақтөбе жібек зауытымен және Черный Яр қаласы [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясының]] құрамына берілді.

1785 жылы 5 мамырда Астрахан және Кавказ облыстарынан тұратын [[Кавказ наменгерлігі]] құрылды. Оның әкімшілік орталығы шағын [[Екатериноград]] бекінісі болды. 1790 жылы 30 сәуірде Кавказ губерниялық басқармасы Астрахан қаласына көшірілді.

1796 жылғы 12 және 31 желтоқсандағы жарлықтармен наменгерлік Астрахан губерниясы болып қайта құрылды. Оның құрамына кейінгі Ставрополь, Терек және Қобан губернияларының аумақтары да кірді. Сол кезде губерниялық басқарма да құрылды.

1802 жылы 15 қарашада Астрахан губерниясы Астрахан және [[Кавказ губерниясы|Кавказ]] губернияларына бөлінді. Астрахан губерниясының басына азаматтық губернатор тағайындалды. Сонымен қатар Астрахан губерниясы Кавказ өлкесі мен Грузияның әскери басшысына да бағынды. 1803 жылғы 27 қазандағы патша жарлығында Астрахан губернаторына Кавказ губерниясының істеріне араласуға жол берілмейтіні арнайы ескертілді.

1803 жылы Орал казак әскерінің аумағы қайтадан Орынбор губерниясының құрамына қосылды.

1825 жылы 10 наурызда Астрахан губерниясындағы көшпелі халықтар мекендеген аумақтың басым бөлігі Кавказ облысының құрамына беріліп, Мұсылман көшпелі халықтарының Бас приставтығы құрылды.

1832 жылы 6 қаңтарда Астрахан губерниясы Кавказ губерниясынан толық бөлініп шықты. Осы ретте губернияның басына азаматтық губернатормен қатар әскери губернатор да тағайындалды.

1832 жылы Астрахан губерниясы Грузияның Бас басқарушысының қарауынан шығарылды.

1848–1850 жылдар аралығында Ставрополь жолы бойына ауылдар қоныстандырылды. 1850 жылы Сарытау губерниясынан Царев уезі Астрахан губерниясының құрамына берілді, ал 1860 жылы Кума өзені бойындағы шекара солтүстікке қарай біршама жылжытылды. Алайда оның саласы Гайдук (Гуйдук) өзені мен Үлкен Дербет ұлысының қалмақтары Ставрополь губерниясының қарауына берілді.

1862 жылы Астрахан қаласынан Дон казак әскерінің шекарасына дейін созылған, ұзындығы 357 шақырым болатын Қырым жолы бойындағы Қалмақ даласының орталық бөлігін әрқайсысы 15–20 ауладан тұратын хуторлармен қоныстандыруға рұқсат етілді. Осы мақсатта 15 орын белгіленді. Алайда аталған жерлерге қоныстануға ниет білдірушілер болмағандықтан, бұл жоспар жүзеге аспады.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1917 жылы Қырғыз даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына берілді. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы [[Қалмақ автономиялы облысы|Қалмақ АО]] құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері ғана қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына аудандар құрылды: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары.

1928 жылы 21 мамырда губерния таратылып, оның аумағы жаңадан құрылған [[Төменгі Еділ өлкесі|Төменгі Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Әкімшілік бөлінісі ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>ftuulto7ifrh6ikuqes34j8kw9vda48</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658166</id>
      <parentid>3657984</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T04:46:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Астрахан губерниясының қазіргі әкімшілік шекараларға қатысты орналасуы */</comment>
      <origin>3658166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22031" sha1="crezlq4v1locikwlho1rg66tk4482ef" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan gubernia.jpg
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
=== Географиялық орны ===
Астрахан губерниясы [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында, 45° және 51° солтүстік ендік, 43° және 51° шығыс бойлық аралығында орналасқан. Губернияның солтүстіктен оңтүстікке қарай ең үлкен ұзындығы — 587 км, ал батыстан шығысқа қарай ең үлкен ені — 533 км жетті.

=== Астрахан губерниясының қазіргі әкімшілік шекараларға қатысты орналасуы ===
Бұрынғы Астрахан губерниясының аумағында (1914 жылғы шекаралары бойынша) қазіргі [[Астрахан облысы]] мен [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасы]] толығымен, ал [[Волгоград облысы]], [[Ставрополь өлкесі]], [[Ростов облысы]] және [[Дағыстан|Дағыстан Республикасы]] ішінара орналасқан. Губерния аумағының бір бөлігі қазіргі [[Атырау облысы|Атырау облысының]] құрамына кіреді.

Бұрынғы [[Астрахан уезі|Астрахан уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі [[Астрахан облысы|Астрахан облысының]] аумағына, ал оңтүстік бөлігі [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасының]] аумағына кіреді. Уездің шағын батыс бөлігі [[Ростов облысы|Ростов облысының]], ал шағын оңтүстік бөлігі [[Ставрополь өлкесі]] мен [[Дағыстан|Дағыстан Республикасының]] аумағына жатады.

Бұрынғы [[Красный Яр уезі|Красный Яр уезінің]] басым бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағына кіреді, ал шағын солтүстік бөлігі Қазақстан аумағында орналасқан.

Бұрынғы [[Жантау уезі|Жантау уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, оңтүстік-батыс бөлігі Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды, ал ең батыс бөлігі — Ростов облысының аумағына кіреді.

Бұрынғы [[Черный Яр уезі|Черный Яр уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, солтүстік және солтүстік-батыс бөліктері — Волгоград облысының аумағына кіреді, ал уездің оңтүстік бөлігі — Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды.

Бұрынғы [[Царев уезі|Царев уезінің]] шағын оңтүстік бөлігі қазіргі Астрахан облысының құрамына кіреді, ал [[Царев]] қаласын (қазіргі ауыл) қоса алғандағы қалған бөлігі Волгоград облысының аумағында орналасқан.

Бұрынғы Қырғыз даласы қазіргі Қазақстан аумағында орналасқан.

=== Ауданы ===

== Тарихы ==
Астрахан губерниясы Орта Азия далаларының шекарасында орналасып, ежелден халықтардың қоныс аудару бағыты болды. Ол [[Азия|Азиядан]] [[Еуропа|Еуропаға]] өтетін өзіндік қақпа саналды.

Халықтардың негізгі қоныс аудару қозғалыстары осы өңір арқылы жүріп отырды. Бір халық екіншісін ығыстырып, өз кезегінде Шығыстан келген жаңа қоныс аудару толқындарына орын беріп отырды. Ежелгі деректер Астрахан далаларында [[Скифтер|скифтердің]] болғанын көрсетеді. Біздің заманымыздың II ғасырында бұл өңірде [[Аландар|аландар]] пайда болып, III ғасырда олардың орнын [[Хазарлар|хазарлар]] басты. Хазарлардың атымен [[Каспий теңізі]] Хазар теңізі деп аталды. Хазарлардың [[Еділ|Еділдің]] төменгі ағысында [[Итиль]] атты астанасы болды. IV–XI ғасырлар аралығында бұл өңір арқылы [[Угорлар|угорлар]], [[Ғұндар|ғұндар]], [[Аварлар (көшпелі халық)|аварлар]], [[Мажарлар|мадиярлар]], [[Бұлғарлар|бұлғарлар]], [[Хвалистер|хвалистер]] және басқа да халықтар өтті. Соңғыларының атымен Каспий теңізі Хвалын теңізі деп аталды.

XII ғасырда Астрахан далаларында [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] көшіп-қонып жүрді, ал XIII ғасырда олардың орнын [[Моңғол шапқыншылығы және этностық өзгерістер|моңғолдар]] басты. Олар [[Еділ]] бойының едәуір бөлігін иеленіп, Астрахан өлкесінің төменгі ағысында [[Сарай-Бату]], [[Сарай-Берке]], [[Үкек]] және [[Астрахан|Қажытархан]] қалаларының негізін қалады.

Астрахан хандығының тарихы 1480 жылы, [[Алтын Орда]] ханы Ахмет хан қаза тапқаннан кейін басталады. Осы кезден бастап бұл аумақ Ноғай мырзаларының иелігіне өтті, ал 1490 жылы мұнда Абдул-Керімнің хан болғаны аталады. Алайда 1554 жылы кінәз Пронский-Шемякиннің қолбасшылығымен орыс әскерлері [[Астрахан|Астраханды]] басып алып, қаладан қуылған Дербыш ханды қайтадан таққа отырғызды. Дербыш хан Ресейге бодан болуға ант беріп, алым-салық төлеуге уәде етті. Кейін оның сатқындығы қаланың орыс әскерлері тарапынан түпкілікті басып алынуына және 1557 жылы Астрахан хандығының Мәскеу мемлекетіне қосылуына себеп болды.

Ұзақ уақыт бойы өлкенің қоныстанған аумағы негізінен Астрахан қаласымен және одан төмен қарай Еділ атырауында орналасқан, балық аулауға арналған «учугтар» (балық ұстауға арналған арнайы бөгет-құрылымдар) деп аталатын кәсіпшілік орындарымен шектелді. [[I Пётр|І Петрдің]] бұл өлкеге ерекше назар аударуынан кейін отарлау үдерісі дами бастады. Алайда бастапқы кезеңде әртүрлі татар ордаларының жиі жасаған шапқыншылықтары, қалмақтардың тонаушылық шабуылдары және [[Еділ казактары|казактардың еркін әрекеттері]] салдарынан бұл үдеріс өте баяу жүрді.

1632 жылы [[Қалмақтар|қалмақтар]] бұл өңірге көшіп келді. Осылайша көшпелі ордалардың шығыстан батысқа қарай қоныс аудару үдерісі аяқталды. Өйткені, 1801 жылы [[Қырғыз-қайсақ|қырғыз-қайсақтардың]] Астрахан даласына қоныс аударуы үкіметтің рұқсатымен жүзеге асырылды. 1627 жылы [[Черный Яр]] [[Острог|острогының]] негізі қаланды, 1667 жылы [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Ярдың]] негізі қаланды. Ал 1700 жылдан бастап Еділдің оң жағалауында алғашқы елді мекендер, соның ішінде Солёное Займище, пайда бола бастады.

Астрахан губерниясы І Петрдің 1717 жылғы 22 қарашадағы жарлығымен құрылды. Оған дейін, 1708 жылдан бастап, оның аумағы [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамында болды. Астрахан губерниясының құрамына іргелес аумақтарымен бірге мына қалалар кірді: [[Астрахан]], Гурьев Яицкий (қазіргі [[Атырау]], Қазақстан), Дмитриевск (қазіргі [[Камышин]]), [[Петровск (Сарытау облысы)|Петровск]], [[Самара]], [[Саратов|Сарытау]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]), [[Сызрань]], [[Терек (бекініс)|Терск қаласы]], Царицын (қазіргі [[Волгоград]]), Жайық қалашығы (қазіргі [[Орал]]), [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]], [[Черный Яр]] және [[Қызлар]].

1728 жылы [[Саратов|Сарытау]], [[Самара]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]) және [[Сызрань]] қалалары уездерімен бірге [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамына берілді.

1739 жылы Сарытау Астрахан губерниясының құрамына қайта қосылды.

1744 жылы [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрылуына байланысты Жайық қалашығы мен [[Жайық казак әскері|Жайық казак әскерінің]] аумағы оның құрамына берілді.

1742 жылы [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантаудың]] негізі қаланып, 1746 жылдан бастап Еділдің оң жағалауын казак станицалары қоныстана бастады.

1752 жылы Гурьев қаласы Астрахан губерниясынан [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрамына берілді.

1763 жылы жоғары мәртебелі жарлық бойынша Астрахан маңындағы Еділ бойына Визенталь елді мекенін негіздеген 65 лютеран отбасы қоныстандырылды. Елді мекеннің қашан және қандай жағдайда жойылғаны белгісіз. Өлкені тезірек қоныстандыру мақсатында үкімет жер телімдерін сыйға беріп, оларды жеңілдетілген шарттармен сатты. Мысалы, 1770 жылы әртүрлі адамдарға іргелес су айдындарымен бірге 5755 десятина жер сатылды.

1771 жылы үкімет жүргізген шараларға наразылықтың салдарынан қалмақтардың басым бөлігі Ресей аумағынан көшіп кетті, сөйтіп олардың аз бөлігі ғана Еділдің оң жағалауында қалды.

[[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] автономиясы жойылып, қалмақтардың басым бөлігі Жоңғарияға қайта көшкеннен кейін қалмақ даласы Астрахан әскери губернаторына бағынатын Ресейдің әкімшілік-аумақтық бірліктерінің біріне айналды.

1780 жылғы қарашада Сарытау жаңадан құрылған [[Сарытау наменгерлігі|Сарытау наменгерлігінің]] орталығы болды. Оның құрамына Петровск және Дмитриевск қалалары да кірді.

1782 жылы [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінен]] кейін Гурьев қаласы Астрахан губерниясының құрамына қайтарылды. Сол жылы [[Орал]] қаласы да Астрахан губерниясының құрамына қосылды, ал [[Волгоград|Царицын]] қаласы Ақтөбе жібек зауытымен және Черный Яр қаласы [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясының]] құрамына берілді.

1785 жылы 5 мамырда Астрахан және Кавказ облыстарынан тұратын [[Кавказ наменгерлігі]] құрылды. Оның әкімшілік орталығы шағын [[Екатериноград]] бекінісі болды. 1790 жылы 30 сәуірде Кавказ губерниялық басқармасы Астрахан қаласына көшірілді.

1796 жылғы 12 және 31 желтоқсандағы жарлықтармен наменгерлік Астрахан губерниясы болып қайта құрылды. Оның құрамына кейінгі Ставрополь, Терек және Қобан губернияларының аумақтары да кірді. Сол кезде губерниялық басқарма да құрылды.

1802 жылы 15 қарашада Астрахан губерниясы Астрахан және [[Кавказ губерниясы|Кавказ]] губернияларына бөлінді. Астрахан губерниясының басына азаматтық губернатор тағайындалды. Сонымен қатар Астрахан губерниясы Кавказ өлкесі мен Грузияның әскери басшысына да бағынды. 1803 жылғы 27 қазандағы патша жарлығында Астрахан губернаторына Кавказ губерниясының істеріне араласуға жол берілмейтіні арнайы ескертілді.

1803 жылы Орал казак әскерінің аумағы қайтадан Орынбор губерниясының құрамына қосылды.

1825 жылы 10 наурызда Астрахан губерниясындағы көшпелі халықтар мекендеген аумақтың басым бөлігі Кавказ облысының құрамына беріліп, Мұсылман көшпелі халықтарының Бас приставтығы құрылды.

1832 жылы 6 қаңтарда Астрахан губерниясы Кавказ губерниясынан толық бөлініп шықты. Осы ретте губернияның басына азаматтық губернатормен қатар әскери губернатор да тағайындалды.

1832 жылы Астрахан губерниясы Грузияның Бас басқарушысының қарауынан шығарылды.

1848–1850 жылдар аралығында Ставрополь жолы бойына ауылдар қоныстандырылды. 1850 жылы Сарытау губерниясынан Царев уезі Астрахан губерниясының құрамына берілді, ал 1860 жылы Кума өзені бойындағы шекара солтүстікке қарай біршама жылжытылды. Алайда оның саласы Гайдук (Гуйдук) өзені мен Үлкен Дербет ұлысының қалмақтары Ставрополь губерниясының қарауына берілді.

1862 жылы Астрахан қаласынан Дон казак әскерінің шекарасына дейін созылған, ұзындығы 357 шақырым болатын Қырым жолы бойындағы Қалмақ даласының орталық бөлігін әрқайсысы 15–20 ауладан тұратын хуторлармен қоныстандыруға рұқсат етілді. Осы мақсатта 15 орын белгіленді. Алайда аталған жерлерге қоныстануға ниет білдірушілер болмағандықтан, бұл жоспар жүзеге аспады.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1917 жылы Қырғыз даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына берілді. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы [[Қалмақ автономиялы облысы|Қалмақ АО]] құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері ғана қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына аудандар құрылды: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары.

1928 жылы 21 мамырда губерния таратылып, оның аумағы жаңадан құрылған [[Төменгі Еділ өлкесі|Төменгі Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Әкімшілік бөлінісі ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>crezlq4v1locikwlho1rg66tk4482ef</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658167</id>
      <parentid>3658166</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T04:52:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ауданы */</comment>
      <origin>3658167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24624" sha1="js6nueditm4zp868n1amfdi5e95lx2i" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan gubernia.jpg
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
=== Географиялық орны ===
Астрахан губерниясы [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында, 45° және 51° солтүстік ендік, 43° және 51° шығыс бойлық аралығында орналасқан. Губернияның солтүстіктен оңтүстікке қарай ең үлкен ұзындығы — 587 км, ал батыстан шығысқа қарай ең үлкен ені — 533 км жетті.

=== Астрахан губерниясының қазіргі әкімшілік шекараларға қатысты орналасуы ===
Бұрынғы Астрахан губерниясының аумағында (1914 жылғы шекаралары бойынша) қазіргі [[Астрахан облысы]] мен [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасы]] толығымен, ал [[Волгоград облысы]], [[Ставрополь өлкесі]], [[Ростов облысы]] және [[Дағыстан|Дағыстан Республикасы]] ішінара орналасқан. Губерния аумағының бір бөлігі қазіргі [[Атырау облысы|Атырау облысының]] құрамына кіреді.

Бұрынғы [[Астрахан уезі|Астрахан уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі [[Астрахан облысы|Астрахан облысының]] аумағына, ал оңтүстік бөлігі [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасының]] аумағына кіреді. Уездің шағын батыс бөлігі [[Ростов облысы|Ростов облысының]], ал шағын оңтүстік бөлігі [[Ставрополь өлкесі]] мен [[Дағыстан|Дағыстан Республикасының]] аумағына жатады.

Бұрынғы [[Красный Яр уезі|Красный Яр уезінің]] басым бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағына кіреді, ал шағын солтүстік бөлігі Қазақстан аумағында орналасқан.

Бұрынғы [[Жантау уезі|Жантау уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, оңтүстік-батыс бөлігі Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды, ал ең батыс бөлігі — Ростов облысының аумағына кіреді.

Бұрынғы [[Черный Яр уезі|Черный Яр уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, солтүстік және солтүстік-батыс бөліктері — Волгоград облысының аумағына кіреді, ал уездің оңтүстік бөлігі — Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды.

Бұрынғы [[Царев уезі|Царев уезінің]] шағын оңтүстік бөлігі қазіргі Астрахан облысының құрамына кіреді, ал [[Царев]] қаласын (қазіргі ауыл) қоса алғандағы қалған бөлігі Волгоград облысының аумағында орналасқан.

Бұрынғы Қырғыз даласы қазіргі Қазақстан аумағында орналасқан.

=== Ауданы ===
1886 жылы губерниялық жер межелеу басқармасының мәліметтері бойынша, губернияның аумағы 182 913 шаршы верст (208 200 км²) болды. Су айдындарының беткі аумағын қоса есептегенде, бес уездің жалпы аумағы 41 147 шаршы верстті (46 830 км²), [[Қалмақ даласы|Қалмақ даласының]] аумағы 75 635 шаршы верстті (86 080 км²), ал [[Бөкей Ордасы|Ішкі қазақ ордасының]] аумағы 66 131 шаршы верстті (75 240 км²) құрады.

Басқа деректер бойынша, [[Иван Афанасьевич Стрельбицкий|И. А. Стрельбицкийдің]] 1874 жылғы мәліметтерінде Астрахан губерниясының аумағы 197 247,2 шаршы верст (224 500 км²) деп көрсетілген. Оның ішінде көлдердің су бетінің ауданы 647,5 шаршы верстті (736,9 км²), ал [[Еділ атырауы|Еділ атырауының]] аумағы 14 674,8 шаршы верстті (16 700 км²) құраған. Бұл аумақ [[Волгоград|Царицын]] қаласынан [[Каспий теңізі|Каспий теңізіне]] дейінгі, [[Еділ]] мен [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] өзендерінің аралығындағы кеңістікті, сондай-ақ теңіз жағалауындағы барлық аралдарды қамтыды.

Аумағы бойынша Астрахан губерниясы Ресей империясының Еуропалық бөлігіндегі губерниялар арасында төртінші орын алды.

=== Жер бедері ===
Губерния аумағы орман өсімдіктері жоқ, құмды-сазды және сортаң топырақты кең [[Дала|даладан]] тұрды. Жер бедері жалпы оңтүстік-шығысқа қарай еңістеп, бұрын теңіз табаны болған [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы ойпатының]] бір бөлігін құрады. Губернияның оңтүстік бөлігі 400 верст (427 км) бойында [[Каспий теңізі|Каспий теңізінің]] суларымен шайылып жатты.

=== Гидрографиясы ===

== Тарихы ==
Астрахан губерниясы Орта Азия далаларының шекарасында орналасып, ежелден халықтардың қоныс аудару бағыты болды. Ол [[Азия|Азиядан]] [[Еуропа|Еуропаға]] өтетін өзіндік қақпа саналды.

Халықтардың негізгі қоныс аудару қозғалыстары осы өңір арқылы жүріп отырды. Бір халық екіншісін ығыстырып, өз кезегінде Шығыстан келген жаңа қоныс аудару толқындарына орын беріп отырды. Ежелгі деректер Астрахан далаларында [[Скифтер|скифтердің]] болғанын көрсетеді. Біздің заманымыздың II ғасырында бұл өңірде [[Аландар|аландар]] пайда болып, III ғасырда олардың орнын [[Хазарлар|хазарлар]] басты. Хазарлардың атымен [[Каспий теңізі]] Хазар теңізі деп аталды. Хазарлардың [[Еділ|Еділдің]] төменгі ағысында [[Итиль]] атты астанасы болды. IV–XI ғасырлар аралығында бұл өңір арқылы [[Угорлар|угорлар]], [[Ғұндар|ғұндар]], [[Аварлар (көшпелі халық)|аварлар]], [[Мажарлар|мадиярлар]], [[Бұлғарлар|бұлғарлар]], [[Хвалистер|хвалистер]] және басқа да халықтар өтті. Соңғыларының атымен Каспий теңізі Хвалын теңізі деп аталды.

XII ғасырда Астрахан далаларында [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] көшіп-қонып жүрді, ал XIII ғасырда олардың орнын [[Моңғол шапқыншылығы және этностық өзгерістер|моңғолдар]] басты. Олар [[Еділ]] бойының едәуір бөлігін иеленіп, Астрахан өлкесінің төменгі ағысында [[Сарай-Бату]], [[Сарай-Берке]], [[Үкек]] және [[Астрахан|Қажытархан]] қалаларының негізін қалады.

Астрахан хандығының тарихы 1480 жылы, [[Алтын Орда]] ханы Ахмет хан қаза тапқаннан кейін басталады. Осы кезден бастап бұл аумақ Ноғай мырзаларының иелігіне өтті, ал 1490 жылы мұнда Абдул-Керімнің хан болғаны аталады. Алайда 1554 жылы кінәз Пронский-Шемякиннің қолбасшылығымен орыс әскерлері [[Астрахан|Астраханды]] басып алып, қаладан қуылған Дербыш ханды қайтадан таққа отырғызды. Дербыш хан Ресейге бодан болуға ант беріп, алым-салық төлеуге уәде етті. Кейін оның сатқындығы қаланың орыс әскерлері тарапынан түпкілікті басып алынуына және 1557 жылы Астрахан хандығының Мәскеу мемлекетіне қосылуына себеп болды.

Ұзақ уақыт бойы өлкенің қоныстанған аумағы негізінен Астрахан қаласымен және одан төмен қарай Еділ атырауында орналасқан, балық аулауға арналған «учугтар» (балық ұстауға арналған арнайы бөгет-құрылымдар) деп аталатын кәсіпшілік орындарымен шектелді. [[I Пётр|І Петрдің]] бұл өлкеге ерекше назар аударуынан кейін отарлау үдерісі дами бастады. Алайда бастапқы кезеңде әртүрлі татар ордаларының жиі жасаған шапқыншылықтары, қалмақтардың тонаушылық шабуылдары және [[Еділ казактары|казактардың еркін әрекеттері]] салдарынан бұл үдеріс өте баяу жүрді.

1632 жылы [[Қалмақтар|қалмақтар]] бұл өңірге көшіп келді. Осылайша көшпелі ордалардың шығыстан батысқа қарай қоныс аудару үдерісі аяқталды. Өйткені, 1801 жылы [[Қырғыз-қайсақ|қырғыз-қайсақтардың]] Астрахан даласына қоныс аударуы үкіметтің рұқсатымен жүзеге асырылды. 1627 жылы [[Черный Яр]] [[Острог|острогының]] негізі қаланды, 1667 жылы [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Ярдың]] негізі қаланды. Ал 1700 жылдан бастап Еділдің оң жағалауында алғашқы елді мекендер, соның ішінде Солёное Займище, пайда бола бастады.

Астрахан губерниясы І Петрдің 1717 жылғы 22 қарашадағы жарлығымен құрылды. Оған дейін, 1708 жылдан бастап, оның аумағы [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамында болды. Астрахан губерниясының құрамына іргелес аумақтарымен бірге мына қалалар кірді: [[Астрахан]], Гурьев Яицкий (қазіргі [[Атырау]], Қазақстан), Дмитриевск (қазіргі [[Камышин]]), [[Петровск (Сарытау облысы)|Петровск]], [[Самара]], [[Саратов|Сарытау]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]), [[Сызрань]], [[Терек (бекініс)|Терск қаласы]], Царицын (қазіргі [[Волгоград]]), Жайық қалашығы (қазіргі [[Орал]]), [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]], [[Черный Яр]] және [[Қызлар]].

1728 жылы [[Саратов|Сарытау]], [[Самара]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]) және [[Сызрань]] қалалары уездерімен бірге [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамына берілді.

1739 жылы Сарытау Астрахан губерниясының құрамына қайта қосылды.

1744 жылы [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрылуына байланысты Жайық қалашығы мен [[Жайық казак әскері|Жайық казак әскерінің]] аумағы оның құрамына берілді.

1742 жылы [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантаудың]] негізі қаланып, 1746 жылдан бастап Еділдің оң жағалауын казак станицалары қоныстана бастады.

1752 жылы Гурьев қаласы Астрахан губерниясынан [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрамына берілді.

1763 жылы жоғары мәртебелі жарлық бойынша Астрахан маңындағы Еділ бойына Визенталь елді мекенін негіздеген 65 лютеран отбасы қоныстандырылды. Елді мекеннің қашан және қандай жағдайда жойылғаны белгісіз. Өлкені тезірек қоныстандыру мақсатында үкімет жер телімдерін сыйға беріп, оларды жеңілдетілген шарттармен сатты. Мысалы, 1770 жылы әртүрлі адамдарға іргелес су айдындарымен бірге 5755 десятина жер сатылды.

1771 жылы үкімет жүргізген шараларға наразылықтың салдарынан қалмақтардың басым бөлігі Ресей аумағынан көшіп кетті, сөйтіп олардың аз бөлігі ғана Еділдің оң жағалауында қалды.

[[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] автономиясы жойылып, қалмақтардың басым бөлігі Жоңғарияға қайта көшкеннен кейін қалмақ даласы Астрахан әскери губернаторына бағынатын Ресейдің әкімшілік-аумақтық бірліктерінің біріне айналды.

1780 жылғы қарашада Сарытау жаңадан құрылған [[Сарытау наменгерлігі|Сарытау наменгерлігінің]] орталығы болды. Оның құрамына Петровск және Дмитриевск қалалары да кірді.

1782 жылы [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінен]] кейін Гурьев қаласы Астрахан губерниясының құрамына қайтарылды. Сол жылы [[Орал]] қаласы да Астрахан губерниясының құрамына қосылды, ал [[Волгоград|Царицын]] қаласы Ақтөбе жібек зауытымен және Черный Яр қаласы [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясының]] құрамына берілді.

1785 жылы 5 мамырда Астрахан және Кавказ облыстарынан тұратын [[Кавказ наменгерлігі]] құрылды. Оның әкімшілік орталығы шағын [[Екатериноград]] бекінісі болды. 1790 жылы 30 сәуірде Кавказ губерниялық басқармасы Астрахан қаласына көшірілді.

1796 жылғы 12 және 31 желтоқсандағы жарлықтармен наменгерлік Астрахан губерниясы болып қайта құрылды. Оның құрамына кейінгі Ставрополь, Терек және Қобан губернияларының аумақтары да кірді. Сол кезде губерниялық басқарма да құрылды.

1802 жылы 15 қарашада Астрахан губерниясы Астрахан және [[Кавказ губерниясы|Кавказ]] губернияларына бөлінді. Астрахан губерниясының басына азаматтық губернатор тағайындалды. Сонымен қатар Астрахан губерниясы Кавказ өлкесі мен Грузияның әскери басшысына да бағынды. 1803 жылғы 27 қазандағы патша жарлығында Астрахан губернаторына Кавказ губерниясының істеріне араласуға жол берілмейтіні арнайы ескертілді.

1803 жылы Орал казак әскерінің аумағы қайтадан Орынбор губерниясының құрамына қосылды.

1825 жылы 10 наурызда Астрахан губерниясындағы көшпелі халықтар мекендеген аумақтың басым бөлігі Кавказ облысының құрамына беріліп, Мұсылман көшпелі халықтарының Бас приставтығы құрылды.

1832 жылы 6 қаңтарда Астрахан губерниясы Кавказ губерниясынан толық бөлініп шықты. Осы ретте губернияның басына азаматтық губернатормен қатар әскери губернатор да тағайындалды.

1832 жылы Астрахан губерниясы Грузияның Бас басқарушысының қарауынан шығарылды.

1848–1850 жылдар аралығында Ставрополь жолы бойына ауылдар қоныстандырылды. 1850 жылы Сарытау губерниясынан Царев уезі Астрахан губерниясының құрамына берілді, ал 1860 жылы Кума өзені бойындағы шекара солтүстікке қарай біршама жылжытылды. Алайда оның саласы Гайдук (Гуйдук) өзені мен Үлкен Дербет ұлысының қалмақтары Ставрополь губерниясының қарауына берілді.

1862 жылы Астрахан қаласынан Дон казак әскерінің шекарасына дейін созылған, ұзындығы 357 шақырым болатын Қырым жолы бойындағы Қалмақ даласының орталық бөлігін әрқайсысы 15–20 ауладан тұратын хуторлармен қоныстандыруға рұқсат етілді. Осы мақсатта 15 орын белгіленді. Алайда аталған жерлерге қоныстануға ниет білдірушілер болмағандықтан, бұл жоспар жүзеге аспады.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1917 жылы Қырғыз даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына берілді. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы [[Қалмақ автономиялы облысы|Қалмақ АО]] құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері ғана қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына аудандар құрылды: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары.

1928 жылы 21 мамырда губерния таратылып, оның аумағы жаңадан құрылған [[Төменгі Еділ өлкесі|Төменгі Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Әкімшілік бөлінісі ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>js6nueditm4zp868n1amfdi5e95lx2i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658198</id>
      <parentid>3658167</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T05:38:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гидрографиясы */</comment>
      <origin>3658198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34048" sha1="bobi2ajdahkd3b9c0xtevwdfwvwzime" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan gubernia.jpg
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
=== Географиялық орны ===
Астрахан губерниясы [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында, 45° және 51° солтүстік ендік, 43° және 51° шығыс бойлық аралығында орналасқан. Губернияның солтүстіктен оңтүстікке қарай ең үлкен ұзындығы — 587 км, ал батыстан шығысқа қарай ең үлкен ені — 533 км жетті.

=== Астрахан губерниясының қазіргі әкімшілік шекараларға қатысты орналасуы ===
Бұрынғы Астрахан губерниясының аумағында (1914 жылғы шекаралары бойынша) қазіргі [[Астрахан облысы]] мен [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасы]] толығымен, ал [[Волгоград облысы]], [[Ставрополь өлкесі]], [[Ростов облысы]] және [[Дағыстан|Дағыстан Республикасы]] ішінара орналасқан. Губерния аумағының бір бөлігі қазіргі [[Атырау облысы|Атырау облысының]] құрамына кіреді.

Бұрынғы [[Астрахан уезі|Астрахан уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі [[Астрахан облысы|Астрахан облысының]] аумағына, ал оңтүстік бөлігі [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасының]] аумағына кіреді. Уездің шағын батыс бөлігі [[Ростов облысы|Ростов облысының]], ал шағын оңтүстік бөлігі [[Ставрополь өлкесі]] мен [[Дағыстан|Дағыстан Республикасының]] аумағына жатады.

Бұрынғы [[Красный Яр уезі|Красный Яр уезінің]] басым бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағына кіреді, ал шағын солтүстік бөлігі Қазақстан аумағында орналасқан.

Бұрынғы [[Жантау уезі|Жантау уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, оңтүстік-батыс бөлігі Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды, ал ең батыс бөлігі — Ростов облысының аумағына кіреді.

Бұрынғы [[Черный Яр уезі|Черный Яр уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, солтүстік және солтүстік-батыс бөліктері — Волгоград облысының аумағына кіреді, ал уездің оңтүстік бөлігі — Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды.

Бұрынғы [[Царев уезі|Царев уезінің]] шағын оңтүстік бөлігі қазіргі Астрахан облысының құрамына кіреді, ал [[Царев]] қаласын (қазіргі ауыл) қоса алғандағы қалған бөлігі Волгоград облысының аумағында орналасқан.

Бұрынғы Қырғыз даласы қазіргі Қазақстан аумағында орналасқан.

=== Ауданы ===
1886 жылы губерниялық жер межелеу басқармасының мәліметтері бойынша, губернияның аумағы 182 913 шаршы верст (208 200 км²) болды. Су айдындарының беткі аумағын қоса есептегенде, бес уездің жалпы аумағы 41 147 шаршы верстті (46 830 км²), [[Қалмақ даласы|Қалмақ даласының]] аумағы 75 635 шаршы верстті (86 080 км²), ал [[Бөкей Ордасы|Ішкі қазақ ордасының]] аумағы 66 131 шаршы верстті (75 240 км²) құрады.

Басқа деректер бойынша, [[Иван Афанасьевич Стрельбицкий|И. А. Стрельбицкийдің]] 1874 жылғы мәліметтерінде Астрахан губерниясының аумағы 197 247,2 шаршы верст (224 500 км²) деп көрсетілген. Оның ішінде көлдердің су бетінің ауданы 647,5 шаршы верстті (736,9 км²), ал [[Еділ атырауы|Еділ атырауының]] аумағы 14 674,8 шаршы верстті (16 700 км²) құраған. Бұл аумақ [[Волгоград|Царицын]] қаласынан [[Каспий теңізі|Каспий теңізіне]] дейінгі, [[Еділ]] мен [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] өзендерінің аралығындағы кеңістікті, сондай-ақ теңіз жағалауындағы барлық аралдарды қамтыды.

Аумағы бойынша Астрахан губерниясы Ресей империясының Еуропалық бөлігіндегі губерниялар арасында төртінші орын алды.

=== Жер бедері ===
Губерния аумағы орман өсімдіктері жоқ, құмды-сазды және сортаң топырақты кең [[Дала|даладан]] тұрды. Жер бедері жалпы оңтүстік-шығысқа қарай еңістеп, бұрын теңіз табаны болған [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы ойпатының]] бір бөлігін құрады. Губернияның оңтүстік бөлігі 400 верст (427 км) бойында [[Каспий теңізі|Каспий теңізінің]] суларымен шайылып жатты.

=== Гидрографиясы ===
[[Еділ]] өзені Астрахан губерниясын екі бөлікке бөлді: оның оң жағалауындағы бөлік Еділ немесе Қалмақ даласы, ал сол жағалауындағы бөлік Еділ сырты немесе [[Торғай даласы|Қазақ даласы]] деп аталды.

Еділ өзені Астрахан губерниясының аумағына енген тұста өзінің ағысын бірнеше рет өзгертеді. Оңтүстікке қарай ағып келе жатқан өзен губерния аумағына толық енгеннен кейін, [[Еділдегі Сарепта|Сарепта]] колониясының маңында кенет шығысқа қарай бұрылып, алғашқы иірімді түзеді. Одан әрі [[Владимировка (Астрахан облысы)|Владимировка]] елді мекені тұсында екінші иірімді жасап, оңтүстік-шығысқа қарай бағыт алады да, Каспий теңізіне құйғанға дейін осы бағытты сақтайды.

[[Волгоград|Царицыннан]] шамамен жиырма верст жоғары жерде Еділдің сол жағалауынан едәуір ірі [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] тармағы бөлініп шығады. Ол Еділдің негізгі арнасына дерлік параллель бағытта шамамен 500 верст бойы ағып, Каспий теңізіне дейін жетеді.

Астрахан губерниясының аумағында Еділ өзені өзіне бірде-бір елеулі саланы қабылдамайды, керісінше, өзі көптеген тармақтарға бөлінеді. Олар өз кезегінде ұсақ тармақтарға бөлініп, жайылматармақ, жыртылым, баурай, өзен, ильмень және т.б. деп аталады да, бір-бірімен үздіксіз тоғысып, су жолдарының тұтас лабиринтін құрайды. [[Еділ атырауы]] негізінен Петропавловск ватағасының тұсынан, Лебяжья станицасынан сәл жоғары жерде Еділден оның ірі тармағы — Бозан өзенінің бөлініп шығуынан басталады. Еділдің төменгі ағысында 200-ге дейін тармақ бар деп есептеледі және олардың басым көпшілігі Еділдің сол жағынан бөлініп шығады. Су мөлшері жағынан ең ірілері — [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]], [[Бозан]], [[Болда (өзен)|Үлкен Болда]], [[Қамысөзек (өзен)|Қамысөзек]], Шаған, Иванчуг және т.б. Еділдің оң жағалауындағы тармақтар негізінен Астраханнан төмен жерде бөлініп шығады. Олардың қатарында [[Бақтемір (өзен)|Бақтемір]], Қарабұлақ және Шолпан бар. Еділ теңізге құяр жерінде 70-ке дейін сағаға бөлініп, қамыс қалың өсетін, өтуі қиын аласа атырау түзеді. Қамыс теңіз жағалауында «черней» деп аталатын қалың қамысты қопалардың қалыптасуына себеп болады. Еділдің көптеген тармақтарға бөлінуіне байланысты оның сағаларында су қатты тайызданып, Каспий теңізіне қарай кеме қатынасына негізгі кедергі келтіреді.

Еділдің негізгі кеме жүретін «Бақтемір» арнасында батыс және солтүстік-батыс желдері соққан кезде қайраңдардағы су тереңдігі 2,5 футқа дейін, кейде одан да төмен түседі. «Шашылымдар» деп аталатын қайраңдардың біріншісі — Астраханнан 53 верст қашықтықтағы Княжая, одан кейін Шадинская, Ракушинская және соңғысы — Зюзинская қайраңы. 1854 жылдан бастап Каспий теңізімен қатынас жасау үшін [[Фарватер|фарватер]] ретінде таңдалған Еділдің «Қамысөзек» тармағында 13 жыл бойы жұмыстар жүргізіліп, оған 2 млн рублден астам қаржы жұмсалды. Алайда бұл жұмыстардан күтілген нәтиже алынбады. 1869 жылғы 20 және 21 қазандағы дауыл мен су тасқыны Қамысөзек фарватерін жақсарту үшін салынған барлық құрылыстарды қиратып, соның салдарынан жұмыстар тоқтатылды. 1874 жылдан бастап «Бақтемір» фарватерін жер қазатын машиналар арқылы тереңдету жұмыстары басталып, олар 1890-жылдары жалғасты.

Еділ мен Ақтөбеден және олардың су тармақтары жүйесінен басқа, губерния аумағында мынадай өзендер мен жылғалар болды. Солтүстікте, [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясымен]] шекарада, жазда тартылып қалатын шағын [[Сарпа-Даван жылғасы|Сарпа]] өзені ағып жатты. Ол [[Ергени]] қыратының етегінде орналасқан [[Сарпа көлдері|Сарпа көлдерінің]] тұтас жүйесін қоректендірді. Вязовка өзені батыстан шығысқа қарай ағып, бар болғаны 25 верстке созылады. Оның суы ащы-тұзды, жазда тартылып қалып, Вязовка ауылы маңында Еділге құяды. Батыс шекарада, [[Дон әскерлерінің облысы|Дон казак әскері облысымен]] шекарада, Ергени қыратынан басталып, оның шығыс етегіндегі көлдер тізбегін қоректендіретін немесе батысқа қарай [[Дон|Донның]] салаларына ағатын 80-ге жуық өзен мен жылға болды. Олардың көпшілігі жазда тартылып қалатын, ал Елиста, Тенгути, Акишбай және т.б. сияқты аз ғана өзендердің ағысы тұрақты болды.

Оңтүстікте, [[Ставрополь губерниясы|Ставрополь губерниясымен]] шекарада, екі Маныч өзені болды: Батыс Маныч Дон казак әскері облысының аумағына қарай ағады, ал Шығыс Маныч Астрахан губерниясының аумағы арқылы өтеді. Екі Манычтың да бастау алатын жері [[Ергени|Ергени қыраты]] мен [[Ставрополь қыраты|Ставрополь қыратының]] түйіскен тұсында орналасып, Қара теңіз деңгейінен 11,5 сажын биіктікте жатты. [[Шығыс Маныч]] алдымен оңтүстік-шығысқа қарай ағып, кейін шығыстағы даланың аласа бөлігіне енген соң, Каспий теңізіне шамамен 100 верст жетпей, Састы көлдері деп аталатын көлдер жүйесінде жоғалады. Бұл жерде «хактар» деп аталатын өтуге қиын батпақты алқаптар түзіледі. Олардың ішіндегі ең белгілісі — Джерлақ хактары. Маныч өзендерінің бастау бөліктерінің су молайған кезде өзара қосылуы [[Азов теңізі|Азов]] және Каспий теңіздері арасында кеме жүретін канал салу мүмкіндігі туралы мәселені көтеруге себеп болды. Алайда осы өңірді екі экспедиция зерттегеннен кейін Байланыс жолдары бас басқармасы 1859 жылы канал салудың табысты жүзеге асуына жеткілікті кепілдік жоқ екенін және оның экономикалық тиімділігіне сай келмейтін орасан зор шығындарды талап ететінін мәлімдеді.

== Тарихы ==
Астрахан губерниясы Орта Азия далаларының шекарасында орналасып, ежелден халықтардың қоныс аудару бағыты болды. Ол [[Азия|Азиядан]] [[Еуропа|Еуропаға]] өтетін өзіндік қақпа саналды.

Халықтардың негізгі қоныс аудару қозғалыстары осы өңір арқылы жүріп отырды. Бір халық екіншісін ығыстырып, өз кезегінде Шығыстан келген жаңа қоныс аудару толқындарына орын беріп отырды. Ежелгі деректер Астрахан далаларында [[Скифтер|скифтердің]] болғанын көрсетеді. Біздің заманымыздың II ғасырында бұл өңірде [[Аландар|аландар]] пайда болып, III ғасырда олардың орнын [[Хазарлар|хазарлар]] басты. Хазарлардың атымен [[Каспий теңізі]] Хазар теңізі деп аталды. Хазарлардың [[Еділ|Еділдің]] төменгі ағысында [[Итиль]] атты астанасы болды. IV–XI ғасырлар аралығында бұл өңір арқылы [[Угорлар|угорлар]], [[Ғұндар|ғұндар]], [[Аварлар (көшпелі халық)|аварлар]], [[Мажарлар|мадиярлар]], [[Бұлғарлар|бұлғарлар]], [[Хвалистер|хвалистер]] және басқа да халықтар өтті. Соңғыларының атымен Каспий теңізі Хвалын теңізі деп аталды.

XII ғасырда Астрахан далаларында [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] көшіп-қонып жүрді, ал XIII ғасырда олардың орнын [[Моңғол шапқыншылығы және этностық өзгерістер|моңғолдар]] басты. Олар [[Еділ]] бойының едәуір бөлігін иеленіп, Астрахан өлкесінің төменгі ағысында [[Сарай-Бату]], [[Сарай-Берке]], [[Үкек]] және [[Астрахан|Қажытархан]] қалаларының негізін қалады.

Астрахан хандығының тарихы 1480 жылы, [[Алтын Орда]] ханы Ахмет хан қаза тапқаннан кейін басталады. Осы кезден бастап бұл аумақ Ноғай мырзаларының иелігіне өтті, ал 1490 жылы мұнда Абдул-Керімнің хан болғаны аталады. Алайда 1554 жылы кінәз Пронский-Шемякиннің қолбасшылығымен орыс әскерлері [[Астрахан|Астраханды]] басып алып, қаладан қуылған Дербыш ханды қайтадан таққа отырғызды. Дербыш хан Ресейге бодан болуға ант беріп, алым-салық төлеуге уәде етті. Кейін оның сатқындығы қаланың орыс әскерлері тарапынан түпкілікті басып алынуына және 1557 жылы Астрахан хандығының Мәскеу мемлекетіне қосылуына себеп болды.

Ұзақ уақыт бойы өлкенің қоныстанған аумағы негізінен Астрахан қаласымен және одан төмен қарай Еділ атырауында орналасқан, балық аулауға арналған «учугтар» (балық ұстауға арналған арнайы бөгет-құрылымдар) деп аталатын кәсіпшілік орындарымен шектелді. [[I Пётр|І Петрдің]] бұл өлкеге ерекше назар аударуынан кейін отарлау үдерісі дами бастады. Алайда бастапқы кезеңде әртүрлі татар ордаларының жиі жасаған шапқыншылықтары, қалмақтардың тонаушылық шабуылдары және [[Еділ казактары|казактардың еркін әрекеттері]] салдарынан бұл үдеріс өте баяу жүрді.

1632 жылы [[Қалмақтар|қалмақтар]] бұл өңірге көшіп келді. Осылайша көшпелі ордалардың шығыстан батысқа қарай қоныс аудару үдерісі аяқталды. Өйткені, 1801 жылы [[Қырғыз-қайсақ|қырғыз-қайсақтардың]] Астрахан даласына қоныс аударуы үкіметтің рұқсатымен жүзеге асырылды. 1627 жылы [[Черный Яр]] [[Острог|острогының]] негізі қаланды, 1667 жылы [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Ярдың]] негізі қаланды. Ал 1700 жылдан бастап Еділдің оң жағалауында алғашқы елді мекендер, соның ішінде Солёное Займище, пайда бола бастады.

Астрахан губерниясы І Петрдің 1717 жылғы 22 қарашадағы жарлығымен құрылды. Оған дейін, 1708 жылдан бастап, оның аумағы [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамында болды. Астрахан губерниясының құрамына іргелес аумақтарымен бірге мына қалалар кірді: [[Астрахан]], Гурьев Яицкий (қазіргі [[Атырау]], Қазақстан), Дмитриевск (қазіргі [[Камышин]]), [[Петровск (Сарытау облысы)|Петровск]], [[Самара]], [[Саратов|Сарытау]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]), [[Сызрань]], [[Терек (бекініс)|Терск қаласы]], Царицын (қазіргі [[Волгоград]]), Жайық қалашығы (қазіргі [[Орал]]), [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]], [[Черный Яр]] және [[Қызлар]].

1728 жылы [[Саратов|Сарытау]], [[Самара]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]) және [[Сызрань]] қалалары уездерімен бірге [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамына берілді.

1739 жылы Сарытау Астрахан губерниясының құрамына қайта қосылды.

1744 жылы [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрылуына байланысты Жайық қалашығы мен [[Жайық казак әскері|Жайық казак әскерінің]] аумағы оның құрамына берілді.

1742 жылы [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантаудың]] негізі қаланып, 1746 жылдан бастап Еділдің оң жағалауын казак станицалары қоныстана бастады.

1752 жылы Гурьев қаласы Астрахан губерниясынан [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрамына берілді.

1763 жылы жоғары мәртебелі жарлық бойынша Астрахан маңындағы Еділ бойына Визенталь елді мекенін негіздеген 65 лютеран отбасы қоныстандырылды. Елді мекеннің қашан және қандай жағдайда жойылғаны белгісіз. Өлкені тезірек қоныстандыру мақсатында үкімет жер телімдерін сыйға беріп, оларды жеңілдетілген шарттармен сатты. Мысалы, 1770 жылы әртүрлі адамдарға іргелес су айдындарымен бірге 5755 десятина жер сатылды.

1771 жылы үкімет жүргізген шараларға наразылықтың салдарынан қалмақтардың басым бөлігі Ресей аумағынан көшіп кетті, сөйтіп олардың аз бөлігі ғана Еділдің оң жағалауында қалды.

[[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] автономиясы жойылып, қалмақтардың басым бөлігі Жоңғарияға қайта көшкеннен кейін қалмақ даласы Астрахан әскери губернаторына бағынатын Ресейдің әкімшілік-аумақтық бірліктерінің біріне айналды.

1780 жылғы қарашада Сарытау жаңадан құрылған [[Сарытау наменгерлігі|Сарытау наменгерлігінің]] орталығы болды. Оның құрамына Петровск және Дмитриевск қалалары да кірді.

1782 жылы [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінен]] кейін Гурьев қаласы Астрахан губерниясының құрамына қайтарылды. Сол жылы [[Орал]] қаласы да Астрахан губерниясының құрамына қосылды, ал [[Волгоград|Царицын]] қаласы Ақтөбе жібек зауытымен және Черный Яр қаласы [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясының]] құрамына берілді.

1785 жылы 5 мамырда Астрахан және Кавказ облыстарынан тұратын [[Кавказ наменгерлігі]] құрылды. Оның әкімшілік орталығы шағын [[Екатериноград]] бекінісі болды. 1790 жылы 30 сәуірде Кавказ губерниялық басқармасы Астрахан қаласына көшірілді.

1796 жылғы 12 және 31 желтоқсандағы жарлықтармен наменгерлік Астрахан губерниясы болып қайта құрылды. Оның құрамына кейінгі Ставрополь, Терек және Қобан губернияларының аумақтары да кірді. Сол кезде губерниялық басқарма да құрылды.

1802 жылы 15 қарашада Астрахан губерниясы Астрахан және [[Кавказ губерниясы|Кавказ]] губернияларына бөлінді. Астрахан губерниясының басына азаматтық губернатор тағайындалды. Сонымен қатар Астрахан губерниясы Кавказ өлкесі мен Грузияның әскери басшысына да бағынды. 1803 жылғы 27 қазандағы патша жарлығында Астрахан губернаторына Кавказ губерниясының істеріне араласуға жол берілмейтіні арнайы ескертілді.

1803 жылы Орал казак әскерінің аумағы қайтадан Орынбор губерниясының құрамына қосылды.

1825 жылы 10 наурызда Астрахан губерниясындағы көшпелі халықтар мекендеген аумақтың басым бөлігі Кавказ облысының құрамына беріліп, Мұсылман көшпелі халықтарының Бас приставтығы құрылды.

1832 жылы 6 қаңтарда Астрахан губерниясы Кавказ губерниясынан толық бөлініп шықты. Осы ретте губернияның басына азаматтық губернатормен қатар әскери губернатор да тағайындалды.

1832 жылы Астрахан губерниясы Грузияның Бас басқарушысының қарауынан шығарылды.

1848–1850 жылдар аралығында Ставрополь жолы бойына ауылдар қоныстандырылды. 1850 жылы Сарытау губерниясынан Царев уезі Астрахан губерниясының құрамына берілді, ал 1860 жылы Кума өзені бойындағы шекара солтүстікке қарай біршама жылжытылды. Алайда оның саласы Гайдук (Гуйдук) өзені мен Үлкен Дербет ұлысының қалмақтары Ставрополь губерниясының қарауына берілді.

1862 жылы Астрахан қаласынан Дон казак әскерінің шекарасына дейін созылған, ұзындығы 357 шақырым болатын Қырым жолы бойындағы Қалмақ даласының орталық бөлігін әрқайсысы 15–20 ауладан тұратын хуторлармен қоныстандыруға рұқсат етілді. Осы мақсатта 15 орын белгіленді. Алайда аталған жерлерге қоныстануға ниет білдірушілер болмағандықтан, бұл жоспар жүзеге аспады.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1917 жылы Қырғыз даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына берілді. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы [[Қалмақ автономиялы облысы|Қалмақ АО]] құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері ғана қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына аудандар құрылды: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары.

1928 жылы 21 мамырда губерния таратылып, оның аумағы жаңадан құрылған [[Төменгі Еділ өлкесі|Төменгі Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Әкімшілік бөлінісі ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>bobi2ajdahkd3b9c0xtevwdfwvwzime</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658205</id>
      <parentid>3658198</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T05:48:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гидрографиясы */</comment>
      <origin>3658205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37801" sha1="a5yqqplih7ksyeuye4m6tv1oyy42zkp" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan gubernia.jpg
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
=== Географиялық орны ===
Астрахан губерниясы [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында, 45° және 51° солтүстік ендік, 43° және 51° шығыс бойлық аралығында орналасқан. Губернияның солтүстіктен оңтүстікке қарай ең үлкен ұзындығы — 587 км, ал батыстан шығысқа қарай ең үлкен ені — 533 км жетті.

=== Астрахан губерниясының қазіргі әкімшілік шекараларға қатысты орналасуы ===
Бұрынғы Астрахан губерниясының аумағында (1914 жылғы шекаралары бойынша) қазіргі [[Астрахан облысы]] мен [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасы]] толығымен, ал [[Волгоград облысы]], [[Ставрополь өлкесі]], [[Ростов облысы]] және [[Дағыстан|Дағыстан Республикасы]] ішінара орналасқан. Губерния аумағының бір бөлігі қазіргі [[Атырау облысы|Атырау облысының]] құрамына кіреді.

Бұрынғы [[Астрахан уезі|Астрахан уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі [[Астрахан облысы|Астрахан облысының]] аумағына, ал оңтүстік бөлігі [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасының]] аумағына кіреді. Уездің шағын батыс бөлігі [[Ростов облысы|Ростов облысының]], ал шағын оңтүстік бөлігі [[Ставрополь өлкесі]] мен [[Дағыстан|Дағыстан Республикасының]] аумағына жатады.

Бұрынғы [[Красный Яр уезі|Красный Яр уезінің]] басым бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағына кіреді, ал шағын солтүстік бөлігі Қазақстан аумағында орналасқан.

Бұрынғы [[Жантау уезі|Жантау уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, оңтүстік-батыс бөлігі Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды, ал ең батыс бөлігі — Ростов облысының аумағына кіреді.

Бұрынғы [[Черный Яр уезі|Черный Яр уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, солтүстік және солтүстік-батыс бөліктері — Волгоград облысының аумағына кіреді, ал уездің оңтүстік бөлігі — Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды.

Бұрынғы [[Царев уезі|Царев уезінің]] шағын оңтүстік бөлігі қазіргі Астрахан облысының құрамына кіреді, ал [[Царев]] қаласын (қазіргі ауыл) қоса алғандағы қалған бөлігі Волгоград облысының аумағында орналасқан.

Бұрынғы Қырғыз даласы қазіргі Қазақстан аумағында орналасқан.

=== Ауданы ===
1886 жылы губерниялық жер межелеу басқармасының мәліметтері бойынша, губернияның аумағы 182 913 шаршы верст (208 200 км²) болды. Су айдындарының беткі аумағын қоса есептегенде, бес уездің жалпы аумағы 41 147 шаршы верстті (46 830 км²), [[Қалмақ даласы|Қалмақ даласының]] аумағы 75 635 шаршы верстті (86 080 км²), ал [[Бөкей Ордасы|Ішкі қазақ ордасының]] аумағы 66 131 шаршы верстті (75 240 км²) құрады.

Басқа деректер бойынша, [[Иван Афанасьевич Стрельбицкий|И. А. Стрельбицкийдің]] 1874 жылғы мәліметтерінде Астрахан губерниясының аумағы 197 247,2 шаршы верст (224 500 км²) деп көрсетілген. Оның ішінде көлдердің су бетінің ауданы 647,5 шаршы верстті (736,9 км²), ал [[Еділ атырауы|Еділ атырауының]] аумағы 14 674,8 шаршы верстті (16 700 км²) құраған. Бұл аумақ [[Волгоград|Царицын]] қаласынан [[Каспий теңізі|Каспий теңізіне]] дейінгі, [[Еділ]] мен [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] өзендерінің аралығындағы кеңістікті, сондай-ақ теңіз жағалауындағы барлық аралдарды қамтыды.

Аумағы бойынша Астрахан губерниясы Ресей империясының Еуропалық бөлігіндегі губерниялар арасында төртінші орын алды.

=== Жер бедері ===
Губерния аумағы орман өсімдіктері жоқ, құмды-сазды және сортаң топырақты кең [[Дала|даладан]] тұрды. Жер бедері жалпы оңтүстік-шығысқа қарай еңістеп, бұрын теңіз табаны болған [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы ойпатының]] бір бөлігін құрады. Губернияның оңтүстік бөлігі 400 верст (427 км) бойында [[Каспий теңізі|Каспий теңізінің]] суларымен шайылып жатты.

=== Гидрографиясы ===
[[Еділ]] өзені Астрахан губерниясын екі бөлікке бөлді: оның оң жағалауындағы бөлік Еділ немесе Қалмақ даласы, ал сол жағалауындағы бөлік Еділ сырты немесе [[Торғай даласы|Қазақ даласы]] деп аталды.

Еділ өзені Астрахан губерниясының аумағына енген тұста өзінің ағысын бірнеше рет өзгертеді. Оңтүстікке қарай ағып келе жатқан өзен губерния аумағына толық енгеннен кейін, [[Еділдегі Сарепта|Сарепта]] колониясының маңында кенет шығысқа қарай бұрылып, алғашқы иірімді түзеді. Одан әрі [[Владимировка (Астрахан облысы)|Владимировка]] елді мекені тұсында екінші иірімді жасап, оңтүстік-шығысқа қарай бағыт алады да, Каспий теңізіне құйғанға дейін осы бағытты сақтайды.

[[Волгоград|Царицыннан]] шамамен жиырма верст жоғары жерде Еділдің сол жағалауынан едәуір ірі [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] тармағы бөлініп шығады. Ол Еділдің негізгі арнасына дерлік параллель бағытта шамамен 500 верст бойы ағып, Каспий теңізіне дейін жетеді.

Астрахан губерниясының аумағында Еділ өзені өзіне бірде-бір елеулі саланы қабылдамайды, керісінше, өзі көптеген тармақтарға бөлінеді. Олар өз кезегінде ұсақ тармақтарға бөлініп, жайылматармақ, жыртылым, баурай, өзен, ильмень және т.б. деп аталады да, бір-бірімен үздіксіз тоғысып, су жолдарының тұтас лабиринтін құрайды. [[Еділ атырауы]] негізінен Петропавловск ватағасының тұсынан, Лебяжья станицасынан сәл жоғары жерде Еділден оның ірі тармағы — Бозан өзенінің бөлініп шығуынан басталады. Еділдің төменгі ағысында 200-ге дейін тармақ бар деп есептеледі және олардың басым көпшілігі Еділдің сол жағынан бөлініп шығады. Су мөлшері жағынан ең ірілері — [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]], [[Бозан]], [[Болда (өзен)|Үлкен Болда]], [[Қамысөзек (өзен)|Қамысөзек]], Шаған, Иванчуг және т.б. Еділдің оң жағалауындағы тармақтар негізінен Астраханнан төмен жерде бөлініп шығады. Олардың қатарында [[Бақтемір (өзен)|Бақтемір]], Қарабұлақ және Шолпан бар. Еділ теңізге құяр жерінде 70-ке дейін сағаға бөлініп, қамыс қалың өсетін, өтуі қиын аласа атырау түзеді. Қамыс теңіз жағалауында «черней» деп аталатын қалың қамысты қопалардың қалыптасуына себеп болады. Еділдің көптеген тармақтарға бөлінуіне байланысты оның сағаларында су қатты тайызданып, Каспий теңізіне қарай кеме қатынасына негізгі кедергі келтіреді.

Еділдің негізгі кеме жүретін «Бақтемір» арнасында батыс және солтүстік-батыс желдері соққан кезде қайраңдардағы су тереңдігі 2,5 футқа дейін, кейде одан да төмен түседі. «Шашылымдар» деп аталатын қайраңдардың біріншісі — Астраханнан 53 верст қашықтықтағы Княжая, одан кейін Шадинская, Ракушинская және соңғысы — Зюзинская қайраңы. 1854 жылдан бастап Каспий теңізімен қатынас жасау үшін [[Фарватер|фарватер]] ретінде таңдалған Еділдің «Қамысөзек» тармағында 13 жыл бойы жұмыстар жүргізіліп, оған 2 млн рублден астам қаржы жұмсалды. Алайда бұл жұмыстардан күтілген нәтиже алынбады. 1869 жылғы 20 және 21 қазандағы дауыл мен су тасқыны Қамысөзек фарватерін жақсарту үшін салынған барлық құрылыстарды қиратып, соның салдарынан жұмыстар тоқтатылды. 1874 жылдан бастап «Бақтемір» фарватерін жер қазатын машиналар арқылы тереңдету жұмыстары басталып, олар 1890-жылдары жалғасты.

Еділ мен Ақтөбеден және олардың су тармақтары жүйесінен басқа, губерния аумағында мынадай өзендер мен жылғалар болды. Солтүстікте, [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясымен]] шекарада, жазда тартылып қалатын шағын [[Сарпа-Даван жылғасы|Сарпа]] өзені ағып жатты. Ол [[Ергени]] қыратының етегінде орналасқан [[Сарпа көлдері|Сарпа көлдерінің]] тұтас жүйесін қоректендірді. Вязовка өзені батыстан шығысқа қарай ағып, бар болғаны 25 верстке созылады. Оның суы ащы-тұзды, жазда тартылып қалып, Вязовка ауылы маңында Еділге құяды. Батыс шекарада, [[Дон әскерлерінің облысы|Дон казак әскері облысымен]] шекарада, Ергени қыратынан басталып, оның шығыс етегіндегі көлдер тізбегін қоректендіретін немесе батысқа қарай [[Дон|Донның]] салаларына ағатын 80-ге жуық өзен мен жылға болды. Олардың көпшілігі жазда тартылып қалатын, ал Елиста, Тенгути, Акишбай және т.б. сияқты аз ғана өзендердің ағысы тұрақты болды.

Оңтүстікте, [[Ставрополь губерниясы|Ставрополь губерниясымен]] шекарада, екі Маныч өзені болды: Батыс Маныч Дон казак әскері облысының аумағына қарай ағады, ал Шығыс Маныч Астрахан губерниясының аумағы арқылы өтеді. Екі Манычтың да бастау алатын жері [[Ергени|Ергени қыраты]] мен [[Ставрополь қыраты|Ставрополь қыратының]] түйіскен тұсында орналасып, Қара теңіз деңгейінен 11,5 сажын биіктікте жатты. [[Шығыс Маныч]] алдымен оңтүстік-шығысқа қарай ағып, кейін шығыстағы даланың аласа бөлігіне енген соң, Каспий теңізіне шамамен 100 верст жетпей, Састы көлдері деп аталатын көлдер жүйесінде жоғалады. Бұл жерде «хактар» деп аталатын өтуге қиын батпақты алқаптар түзіледі. Олардың ішіндегі ең белгілісі — Джерлақ хактары. Маныч өзендерінің бастау бөліктерінің су молайған кезде өзара қосылуы [[Азов теңізі|Азов]] және Каспий теңіздері арасында кеме жүретін канал салу мүмкіндігі туралы мәселені көтеруге себеп болды. Алайда осы өңірді екі экспедиция зерттегеннен кейін Байланыс жолдары бас басқармасы 1859 жылы канал салудың табысты жүзеге асуына жеткілікті кепілдік жоқ екенін және оның экономикалық тиімділігіне сай келмейтін орасан зор шығындарды талап ететінін мәлімдеді.

Кума өзенінің тармағы болып табылатын [[Гайдук (өзен)|Гайдук]] өзені тек көктемде ғана суға толады және Ставрополь губерниясының оңтүстік-батыс шекарасында орналасқан.

Астрахан губерниясының солтүстік-шығыс бөлігі тұщы су көздеріне одан да кедей болды. Ең солтүстігінде, Самара губерниясымен шекарада, Торгунь саласы бар шағын [[Еруслан (өзен)|Еруслан]] өзені ағады. Одан әрі солтүстік-шығыс шекараға жақын жерде [[Қараөзен (өзен)|Үлкен Өзен]] және [[Сарыөзен (өзен, Еділ-Жайық алабы)|Кіші Өзен]] өзендері орналасқан. Олар [[Қамыс-Самар көлдері|Қамыс-Самар көлдеріне]] құяды, ал төменгі ағыстары Астрахан губерниясының аумағына кіреді. Кей жерлерінде олардың суы тұздылау келеді. Бұдан басқа, далада Горькая және Бүлдіргенді өзендері бар. Хан ордасына жақын орналасқан бұл екі өзен де шағын әрі суы ащы, ішуге жарамсыз. Осы өзендер мен жылғалардың барлығы шағын және губернияның шеткі бөліктерінде орналасқан, ал даланың орталық бөлігі ағын сулардан мүлдем ада болды.

Мушкетов мырзаның зерттеулеріне сәйкес, Қалмақ даласында екі сулы қабат бар. Жоғарғы қабат Каспий шөгінділерінің арасында 2–6 сажын шамасындағы шағын тереңдікте орналасқан және оның суы тұздылау немесе тұзды болады. Төменгі қабат Каспий шөгінділерінің астында, үшіншілік құмтастар қабаттарымен бірге 20 және одан да көп сажын тереңдікте орналасып, тұщы су береді. Жергілікті халық жер асты суын алу үшін негізінен бірінші сулы қабатты пайдаланды. Ол үшін құмды жерлерде калмақ тілінде «худук» деп аталатын таяз құдықтар қазылды, ал сирек жағдайда орысша «копань» атауы қолданылды. Құдықтар бүкіл далаға топ-тобымен шашырай орналасып, бір-бірінен 10–30 верст қашықтықта жатты. Алайда даланың оңтүстік бөлігінде олар сирек кездесіп, арақашықтығы 50–70 верстке дейін жетті. Сонымен қатар ондағы су ішуге онша жарамды болмады. Бұдан басқа, далада «цандыктар» деп аталатын табиғи су қоймалары да пайдаланылды. Олар тығыз қоңыр саз қабатымен жабылған ойыстарда түзіліп, осы қабаттың үстіне еріген қар немесе жаңбыр суы жиналды. Мұндай суды тек қысқа уақыт ішінде ғана пайдалануға болатын.

== Тарихы ==
Астрахан губерниясы Орта Азия далаларының шекарасында орналасып, ежелден халықтардың қоныс аудару бағыты болды. Ол [[Азия|Азиядан]] [[Еуропа|Еуропаға]] өтетін өзіндік қақпа саналды.

Халықтардың негізгі қоныс аудару қозғалыстары осы өңір арқылы жүріп отырды. Бір халық екіншісін ығыстырып, өз кезегінде Шығыстан келген жаңа қоныс аудару толқындарына орын беріп отырды. Ежелгі деректер Астрахан далаларында [[Скифтер|скифтердің]] болғанын көрсетеді. Біздің заманымыздың II ғасырында бұл өңірде [[Аландар|аландар]] пайда болып, III ғасырда олардың орнын [[Хазарлар|хазарлар]] басты. Хазарлардың атымен [[Каспий теңізі]] Хазар теңізі деп аталды. Хазарлардың [[Еділ|Еділдің]] төменгі ағысында [[Итиль]] атты астанасы болды. IV–XI ғасырлар аралығында бұл өңір арқылы [[Угорлар|угорлар]], [[Ғұндар|ғұндар]], [[Аварлар (көшпелі халық)|аварлар]], [[Мажарлар|мадиярлар]], [[Бұлғарлар|бұлғарлар]], [[Хвалистер|хвалистер]] және басқа да халықтар өтті. Соңғыларының атымен Каспий теңізі Хвалын теңізі деп аталды.

XII ғасырда Астрахан далаларында [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] көшіп-қонып жүрді, ал XIII ғасырда олардың орнын [[Моңғол шапқыншылығы және этностық өзгерістер|моңғолдар]] басты. Олар [[Еділ]] бойының едәуір бөлігін иеленіп, Астрахан өлкесінің төменгі ағысында [[Сарай-Бату]], [[Сарай-Берке]], [[Үкек]] және [[Астрахан|Қажытархан]] қалаларының негізін қалады.

Астрахан хандығының тарихы 1480 жылы, [[Алтын Орда]] ханы Ахмет хан қаза тапқаннан кейін басталады. Осы кезден бастап бұл аумақ Ноғай мырзаларының иелігіне өтті, ал 1490 жылы мұнда Абдул-Керімнің хан болғаны аталады. Алайда 1554 жылы кінәз Пронский-Шемякиннің қолбасшылығымен орыс әскерлері [[Астрахан|Астраханды]] басып алып, қаладан қуылған Дербыш ханды қайтадан таққа отырғызды. Дербыш хан Ресейге бодан болуға ант беріп, алым-салық төлеуге уәде етті. Кейін оның сатқындығы қаланың орыс әскерлері тарапынан түпкілікті басып алынуына және 1557 жылы Астрахан хандығының Мәскеу мемлекетіне қосылуына себеп болды.

Ұзақ уақыт бойы өлкенің қоныстанған аумағы негізінен Астрахан қаласымен және одан төмен қарай Еділ атырауында орналасқан, балық аулауға арналған «учугтар» (балық ұстауға арналған арнайы бөгет-құрылымдар) деп аталатын кәсіпшілік орындарымен шектелді. [[I Пётр|І Петрдің]] бұл өлкеге ерекше назар аударуынан кейін отарлау үдерісі дами бастады. Алайда бастапқы кезеңде әртүрлі татар ордаларының жиі жасаған шапқыншылықтары, қалмақтардың тонаушылық шабуылдары және [[Еділ казактары|казактардың еркін әрекеттері]] салдарынан бұл үдеріс өте баяу жүрді.

1632 жылы [[Қалмақтар|қалмақтар]] бұл өңірге көшіп келді. Осылайша көшпелі ордалардың шығыстан батысқа қарай қоныс аудару үдерісі аяқталды. Өйткені, 1801 жылы [[Қырғыз-қайсақ|қырғыз-қайсақтардың]] Астрахан даласына қоныс аударуы үкіметтің рұқсатымен жүзеге асырылды. 1627 жылы [[Черный Яр]] [[Острог|острогының]] негізі қаланды, 1667 жылы [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Ярдың]] негізі қаланды. Ал 1700 жылдан бастап Еділдің оң жағалауында алғашқы елді мекендер, соның ішінде Солёное Займище, пайда бола бастады.

Астрахан губерниясы І Петрдің 1717 жылғы 22 қарашадағы жарлығымен құрылды. Оған дейін, 1708 жылдан бастап, оның аумағы [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамында болды. Астрахан губерниясының құрамына іргелес аумақтарымен бірге мына қалалар кірді: [[Астрахан]], Гурьев Яицкий (қазіргі [[Атырау]], Қазақстан), Дмитриевск (қазіргі [[Камышин]]), [[Петровск (Сарытау облысы)|Петровск]], [[Самара]], [[Саратов|Сарытау]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]), [[Сызрань]], [[Терек (бекініс)|Терск қаласы]], Царицын (қазіргі [[Волгоград]]), Жайық қалашығы (қазіргі [[Орал]]), [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]], [[Черный Яр]] және [[Қызлар]].

1728 жылы [[Саратов|Сарытау]], [[Самара]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]) және [[Сызрань]] қалалары уездерімен бірге [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамына берілді.

1739 жылы Сарытау Астрахан губерниясының құрамына қайта қосылды.

1744 жылы [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрылуына байланысты Жайық қалашығы мен [[Жайық казак әскері|Жайық казак әскерінің]] аумағы оның құрамына берілді.

1742 жылы [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантаудың]] негізі қаланып, 1746 жылдан бастап Еділдің оң жағалауын казак станицалары қоныстана бастады.

1752 жылы Гурьев қаласы Астрахан губерниясынан [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрамына берілді.

1763 жылы жоғары мәртебелі жарлық бойынша Астрахан маңындағы Еділ бойына Визенталь елді мекенін негіздеген 65 лютеран отбасы қоныстандырылды. Елді мекеннің қашан және қандай жағдайда жойылғаны белгісіз. Өлкені тезірек қоныстандыру мақсатында үкімет жер телімдерін сыйға беріп, оларды жеңілдетілген шарттармен сатты. Мысалы, 1770 жылы әртүрлі адамдарға іргелес су айдындарымен бірге 5755 десятина жер сатылды.

1771 жылы үкімет жүргізген шараларға наразылықтың салдарынан қалмақтардың басым бөлігі Ресей аумағынан көшіп кетті, сөйтіп олардың аз бөлігі ғана Еділдің оң жағалауында қалды.

[[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] автономиясы жойылып, қалмақтардың басым бөлігі Жоңғарияға қайта көшкеннен кейін қалмақ даласы Астрахан әскери губернаторына бағынатын Ресейдің әкімшілік-аумақтық бірліктерінің біріне айналды.

1780 жылғы қарашада Сарытау жаңадан құрылған [[Сарытау наменгерлігі|Сарытау наменгерлігінің]] орталығы болды. Оның құрамына Петровск және Дмитриевск қалалары да кірді.

1782 жылы [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінен]] кейін Гурьев қаласы Астрахан губерниясының құрамына қайтарылды. Сол жылы [[Орал]] қаласы да Астрахан губерниясының құрамына қосылды, ал [[Волгоград|Царицын]] қаласы Ақтөбе жібек зауытымен және Черный Яр қаласы [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясының]] құрамына берілді.

1785 жылы 5 мамырда Астрахан және Кавказ облыстарынан тұратын [[Кавказ наменгерлігі]] құрылды. Оның әкімшілік орталығы шағын [[Екатериноград]] бекінісі болды. 1790 жылы 30 сәуірде Кавказ губерниялық басқармасы Астрахан қаласына көшірілді.

1796 жылғы 12 және 31 желтоқсандағы жарлықтармен наменгерлік Астрахан губерниясы болып қайта құрылды. Оның құрамына кейінгі Ставрополь, Терек және Қобан губернияларының аумақтары да кірді. Сол кезде губерниялық басқарма да құрылды.

1802 жылы 15 қарашада Астрахан губерниясы Астрахан және [[Кавказ губерниясы|Кавказ]] губернияларына бөлінді. Астрахан губерниясының басына азаматтық губернатор тағайындалды. Сонымен қатар Астрахан губерниясы Кавказ өлкесі мен Грузияның әскери басшысына да бағынды. 1803 жылғы 27 қазандағы патша жарлығында Астрахан губернаторына Кавказ губерниясының істеріне араласуға жол берілмейтіні арнайы ескертілді.

1803 жылы Орал казак әскерінің аумағы қайтадан Орынбор губерниясының құрамына қосылды.

1825 жылы 10 наурызда Астрахан губерниясындағы көшпелі халықтар мекендеген аумақтың басым бөлігі Кавказ облысының құрамына беріліп, Мұсылман көшпелі халықтарының Бас приставтығы құрылды.

1832 жылы 6 қаңтарда Астрахан губерниясы Кавказ губерниясынан толық бөлініп шықты. Осы ретте губернияның басына азаматтық губернатормен қатар әскери губернатор да тағайындалды.

1832 жылы Астрахан губерниясы Грузияның Бас басқарушысының қарауынан шығарылды.

1848–1850 жылдар аралығында Ставрополь жолы бойына ауылдар қоныстандырылды. 1850 жылы Сарытау губерниясынан Царев уезі Астрахан губерниясының құрамына берілді, ал 1860 жылы Кума өзені бойындағы шекара солтүстікке қарай біршама жылжытылды. Алайда оның саласы Гайдук (Гуйдук) өзені мен Үлкен Дербет ұлысының қалмақтары Ставрополь губерниясының қарауына берілді.

1862 жылы Астрахан қаласынан Дон казак әскерінің шекарасына дейін созылған, ұзындығы 357 шақырым болатын Қырым жолы бойындағы Қалмақ даласының орталық бөлігін әрқайсысы 15–20 ауладан тұратын хуторлармен қоныстандыруға рұқсат етілді. Осы мақсатта 15 орын белгіленді. Алайда аталған жерлерге қоныстануға ниет білдірушілер болмағандықтан, бұл жоспар жүзеге аспады.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1917 жылы Қырғыз даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына берілді. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы [[Қалмақ автономиялы облысы|Қалмақ АО]] құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері ғана қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына аудандар құрылды: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары.

1928 жылы 21 мамырда губерния таратылып, оның аумағы жаңадан құрылған [[Төменгі Еділ өлкесі|Төменгі Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Әкімшілік бөлінісі ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>a5yqqplih7ksyeuye4m6tv1oyy42zkp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658223</id>
      <parentid>3658205</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T06:26:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гидрографиясы */</comment>
      <origin>3658223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49717" sha1="ienidrjrkknl1dy0onuhvbnsv4a9fwk" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan gubernia.jpg
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
=== Географиялық орны ===
Астрахан губерниясы [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында, 45° және 51° солтүстік ендік, 43° және 51° шығыс бойлық аралығында орналасқан. Губернияның солтүстіктен оңтүстікке қарай ең үлкен ұзындығы — 587 км, ал батыстан шығысқа қарай ең үлкен ені — 533 км жетті.

=== Астрахан губерниясының қазіргі әкімшілік шекараларға қатысты орналасуы ===
Бұрынғы Астрахан губерниясының аумағында (1914 жылғы шекаралары бойынша) қазіргі [[Астрахан облысы]] мен [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасы]] толығымен, ал [[Волгоград облысы]], [[Ставрополь өлкесі]], [[Ростов облысы]] және [[Дағыстан|Дағыстан Республикасы]] ішінара орналасқан. Губерния аумағының бір бөлігі қазіргі [[Атырау облысы|Атырау облысының]] құрамына кіреді.

Бұрынғы [[Астрахан уезі|Астрахан уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі [[Астрахан облысы|Астрахан облысының]] аумағына, ал оңтүстік бөлігі [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасының]] аумағына кіреді. Уездің шағын батыс бөлігі [[Ростов облысы|Ростов облысының]], ал шағын оңтүстік бөлігі [[Ставрополь өлкесі]] мен [[Дағыстан|Дағыстан Республикасының]] аумағына жатады.

Бұрынғы [[Красный Яр уезі|Красный Яр уезінің]] басым бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағына кіреді, ал шағын солтүстік бөлігі Қазақстан аумағында орналасқан.

Бұрынғы [[Жантау уезі|Жантау уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, оңтүстік-батыс бөлігі Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды, ал ең батыс бөлігі — Ростов облысының аумағына кіреді.

Бұрынғы [[Черный Яр уезі|Черный Яр уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, солтүстік және солтүстік-батыс бөліктері — Волгоград облысының аумағына кіреді, ал уездің оңтүстік бөлігі — Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды.

Бұрынғы [[Царев уезі|Царев уезінің]] шағын оңтүстік бөлігі қазіргі Астрахан облысының құрамына кіреді, ал [[Царев]] қаласын (қазіргі ауыл) қоса алғандағы қалған бөлігі Волгоград облысының аумағында орналасқан.

Бұрынғы Қырғыз даласы қазіргі Қазақстан аумағында орналасқан.

=== Ауданы ===
1886 жылы губерниялық жер межелеу басқармасының мәліметтері бойынша, губернияның аумағы 182 913 шаршы верст (208 200 км²) болды. Су айдындарының беткі аумағын қоса есептегенде, бес уездің жалпы аумағы 41 147 шаршы верстті (46 830 км²), [[Қалмақ даласы|Қалмақ даласының]] аумағы 75 635 шаршы верстті (86 080 км²), ал [[Бөкей Ордасы|Ішкі қазақ ордасының]] аумағы 66 131 шаршы верстті (75 240 км²) құрады.

Басқа деректер бойынша, [[Иван Афанасьевич Стрельбицкий|И. А. Стрельбицкийдің]] 1874 жылғы мәліметтерінде Астрахан губерниясының аумағы 197 247,2 шаршы верст (224 500 км²) деп көрсетілген. Оның ішінде көлдердің су бетінің ауданы 647,5 шаршы верстті (736,9 км²), ал [[Еділ атырауы|Еділ атырауының]] аумағы 14 674,8 шаршы верстті (16 700 км²) құраған. Бұл аумақ [[Волгоград|Царицын]] қаласынан [[Каспий теңізі|Каспий теңізіне]] дейінгі, [[Еділ]] мен [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] өзендерінің аралығындағы кеңістікті, сондай-ақ теңіз жағалауындағы барлық аралдарды қамтыды.

Аумағы бойынша Астрахан губерниясы Ресей империясының Еуропалық бөлігіндегі губерниялар арасында төртінші орын алды.

=== Жер бедері ===
Губерния аумағы орман өсімдіктері жоқ, құмды-сазды және сортаң топырақты кең [[Дала|даладан]] тұрды. Жер бедері жалпы оңтүстік-шығысқа қарай еңістеп, бұрын теңіз табаны болған [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы ойпатының]] бір бөлігін құрады. Губернияның оңтүстік бөлігі 400 верст (427 км) бойында [[Каспий теңізі|Каспий теңізінің]] суларымен шайылып жатты.

=== Гидрографиясы ===
[[Еділ]] өзені Астрахан губерниясын екі бөлікке бөлді: оның оң жағалауындағы бөлік Еділ немесе Қалмақ даласы, ал сол жағалауындағы бөлік Еділ сырты немесе [[Торғай даласы|Қазақ даласы]] деп аталды.

Еділ өзені Астрахан губерниясының аумағына енген тұста өзінің ағысын бірнеше рет өзгертеді. Оңтүстікке қарай ағып келе жатқан өзен губерния аумағына толық енгеннен кейін, [[Еділдегі Сарепта|Сарепта]] колониясының маңында кенет шығысқа қарай бұрылып, алғашқы иірімді түзеді. Одан әрі [[Владимировка (Астрахан облысы)|Владимировка]] елді мекені тұсында екінші иірімді жасап, оңтүстік-шығысқа қарай бағыт алады да, Каспий теңізіне құйғанға дейін осы бағытты сақтайды.

[[Волгоград|Царицыннан]] шамамен жиырма верст жоғары жерде Еділдің сол жағалауынан едәуір ірі [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] тармағы бөлініп шығады. Ол Еділдің негізгі арнасына дерлік параллель бағытта шамамен 500 верст бойы ағып, Каспий теңізіне дейін жетеді.

Астрахан губерниясының аумағында Еділ өзені өзіне бірде-бір елеулі саланы қабылдамайды, керісінше, өзі көптеген тармақтарға бөлінеді. Олар өз кезегінде ұсақ тармақтарға бөлініп, жайылматармақ, жыртылым, баурай, өзен, ильмень және т.б. деп аталады да, бір-бірімен үздіксіз тоғысып, су жолдарының тұтас лабиринтін құрайды. [[Еділ атырауы]] негізінен Петропавловск ватағасының тұсынан, Лебяжья станицасынан сәл жоғары жерде Еділден оның ірі тармағы — Бозан өзенінің бөлініп шығуынан басталады. Еділдің төменгі ағысында 200-ге дейін тармақ бар деп есептеледі және олардың басым көпшілігі Еділдің сол жағынан бөлініп шығады. Су мөлшері жағынан ең ірілері — [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]], [[Бозан]], [[Болда (өзен)|Үлкен Болда]], [[Қамысөзек (өзен)|Қамысөзек]], Шаған, Иванчуг және т.б. Еділдің оң жағалауындағы тармақтар негізінен Астраханнан төмен жерде бөлініп шығады. Олардың қатарында [[Бақтемір (өзен)|Бақтемір]], Қарабұлақ және Шолпан бар. Еділ теңізге құяр жерінде 70-ке дейін сағаға бөлініп, қамыс қалың өсетін, өтуі қиын аласа атырау түзеді. Қамыс теңіз жағалауында «черней» деп аталатын қалың қамысты қопалардың қалыптасуына себеп болады. Еділдің көптеген тармақтарға бөлінуіне байланысты оның сағаларында су қатты тайызданып, Каспий теңізіне қарай кеме қатынасына негізгі кедергі келтіреді.

Еділдің негізгі кеме жүретін «Бақтемір» арнасында батыс және солтүстік-батыс желдері соққан кезде қайраңдардағы су тереңдігі 2,5 футқа дейін, кейде одан да төмен түседі. «Шашылымдар» деп аталатын қайраңдардың біріншісі — Астраханнан 53 верст қашықтықтағы Княжая, одан кейін Шадинская, Ракушинская және соңғысы — Зюзинская қайраңы. 1854 жылдан бастап Каспий теңізімен қатынас жасау үшін [[Фарватер|фарватер]] ретінде таңдалған Еділдің «Қамысөзек» тармағында 13 жыл бойы жұмыстар жүргізіліп, оған 2 млн рублден астам қаржы жұмсалды. Алайда бұл жұмыстардан күтілген нәтиже алынбады. 1869 жылғы 20 және 21 қазандағы дауыл мен су тасқыны Қамысөзек фарватерін жақсарту үшін салынған барлық құрылыстарды қиратып, соның салдарынан жұмыстар тоқтатылды. 1874 жылдан бастап «Бақтемір» фарватерін жер қазатын машиналар арқылы тереңдету жұмыстары басталып, олар 1890-жылдары жалғасты.

Еділ мен Ақтөбеден және олардың су тармақтары жүйесінен басқа, губерния аумағында мынадай өзендер мен жылғалар болды. Солтүстікте, [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясымен]] шекарада, жазда тартылып қалатын шағын [[Сарпа-Даван жылғасы|Сарпа]] өзені ағып жатты. Ол [[Ергени]] қыратының етегінде орналасқан [[Сарпа көлдері|Сарпа көлдерінің]] тұтас жүйесін қоректендірді. Вязовка өзені батыстан шығысқа қарай ағып, бар болғаны 25 верстке созылады. Оның суы ащы-тұзды, жазда тартылып қалып, Вязовка ауылы маңында Еділге құяды. Батыс шекарада, [[Дон әскерлерінің облысы|Дон казак әскері облысымен]] шекарада, Ергени қыратынан басталып, оның шығыс етегіндегі көлдер тізбегін қоректендіретін немесе батысқа қарай [[Дон|Донның]] салаларына ағатын 80-ге жуық өзен мен жылға болды. Олардың көпшілігі жазда тартылып қалатын, ал Елиста, Тенгути, Акишбай және т.б. сияқты аз ғана өзендердің ағысы тұрақты болды.

Оңтүстікте, [[Ставрополь губерниясы|Ставрополь губерниясымен]] шекарада, екі Маныч өзені болды: Батыс Маныч Дон казак әскері облысының аумағына қарай ағады, ал Шығыс Маныч Астрахан губерниясының аумағы арқылы өтеді. Екі Манычтың да бастау алатын жері [[Ергени|Ергени қыраты]] мен [[Ставрополь қыраты|Ставрополь қыратының]] түйіскен тұсында орналасып, Қара теңіз деңгейінен 11,5 сажын биіктікте жатты. [[Шығыс Маныч]] алдымен оңтүстік-шығысқа қарай ағып, кейін шығыстағы даланың аласа бөлігіне енген соң, Каспий теңізіне шамамен 100 верст жетпей, Састы көлдері деп аталатын көлдер жүйесінде жоғалады. Бұл жерде «хактар» деп аталатын өтуге қиын батпақты алқаптар түзіледі. Олардың ішіндегі ең белгілісі — Джерлақ хактары. Маныч өзендерінің бастау бөліктерінің су молайған кезде өзара қосылуы [[Азов теңізі|Азов]] және Каспий теңіздері арасында кеме жүретін канал салу мүмкіндігі туралы мәселені көтеруге себеп болды. Алайда осы өңірді екі экспедиция зерттегеннен кейін Байланыс жолдары бас басқармасы 1859 жылы канал салудың табысты жүзеге асуына жеткілікті кепілдік жоқ екенін және оның экономикалық тиімділігіне сай келмейтін орасан зор шығындарды талап ететінін мәлімдеді.

Кума өзенінің тармағы болып табылатын [[Гайдук (өзен)|Гайдук]] өзені тек көктемде ғана суға толады және Ставрополь губерниясының оңтүстік-батыс шекарасында орналасқан.

Астрахан губерниясының солтүстік-шығыс бөлігі тұщы су көздеріне одан да кедей болды. Ең солтүстігінде, Самара губерниясымен шекарада, Торгунь саласы бар шағын [[Еруслан (өзен)|Еруслан]] өзені ағады. Одан әрі солтүстік-шығыс шекараға жақын жерде [[Қараөзен (өзен)|Үлкен Өзен]] және [[Сарыөзен (өзен, Еділ-Жайық алабы)|Кіші Өзен]] өзендері орналасқан. Олар [[Қамыс-Самар көлдері|Қамыс-Самар көлдеріне]] құяды, ал төменгі ағыстары Астрахан губерниясының аумағына кіреді. Кей жерлерінде олардың суы тұздылау келеді. Бұдан басқа, далада Горькая және Бүлдіргенді өзендері бар. Хан ордасына жақын орналасқан бұл екі өзен де шағын әрі суы ащы, ішуге жарамсыз. Осы өзендер мен жылғалардың барлығы шағын және губернияның шеткі бөліктерінде орналасқан, ал даланың орталық бөлігі ағын сулардан мүлдем ада болды.

Мушкетов мырзаның зерттеулеріне сәйкес, Қалмақ даласында екі сулы қабат бар. Жоғарғы қабат Каспий шөгінділерінің арасында 2–6 сажын шамасындағы шағын тереңдікте орналасқан және оның суы тұздылау немесе тұзды болады. Төменгі қабат Каспий шөгінділерінің астында, үшіншілік құмтастар қабаттарымен бірге 20 және одан да көп сажын тереңдікте орналасып, тұщы су береді. Жергілікті халық жер асты суын алу үшін негізінен бірінші сулы қабатты пайдаланды. Ол үшін құмды жерлерде калмақ тілінде «худук» деп аталатын таяз құдықтар қазылды, ал сирек жағдайда орысша «копань» атауы қолданылды. Құдықтар бүкіл далаға топ-тобымен шашырай орналасып, бір-бірінен 10–30 верст қашықтықта жатты. Алайда даланың оңтүстік бөлігінде олар сирек кездесіп, арақашықтығы 50–70 верстке дейін жетті. Сонымен қатар ондағы су ішуге онша жарамды болмады. Бұдан басқа, далада «цандыктар» деп аталатын табиғи су қоймалары да пайдаланылды. Олар тығыз қоңыр саз қабатымен жабылған ойыстарда түзіліп, осы қабаттың үстіне еріген қар немесе жаңбыр суы жиналды. Мұндай суды тек қысқа уақыт ішінде ғана пайдалануға болатын.

Астрахан губерниясының аумағындағы [[Дон]] мен [[Еділ]] арасындағы суайрық Ергени деп аталады (қалмақша — «''қия беткейлер''») және Сарепта колониясынан оңтүстікке қарай шамамен 300 верст бойы меридиан бағытымен созылып жатқан жазық қыратты білдіреді. Ол Шығыс Маныч жағалауындағы Чалон-Хамур (немесе Таш-Муран) деп аталатын тік жарқабақпен аяқталады. Ергенидің ең биік нүктесі Заветное ауылының маңында орналасып, Каспий теңізі деңгейінен 532 фут биіктікке көтеріледі. Батысқа қарай Ергени Дон даласына біртіндеп төмендейді, ал шығыс беткейлері Еділ даласына қарай тік құлайды. Сондықтан биіктігі онша үлкен болмаса да, Ергени дала жағынан тауға ұқсап көрінеді. Оның шығыс беткейлері [[Жыра|жыралармен]] (сайлармен) тілімденген. Олар батысқа қарай бір-біріне жақындай түседі. Көктемде осы сай-жыралармен бұлақтар мен шағын өзендер ағып, Ергенидің етегіндегі көптеген көлдерді қоректендіреді. Бұл көлдердің бір бөлігі тұщы сулы (Цацинское, Алцын-Хута, Шар-Толгота, Чилгир, [[Жаскөл (ауыл)|Жаскөл]] және т.б.), ал кейбіреулерінің суы көктемде ғана тұщы болып, кейін ащы-тұздыға айналады (Ханата, Нарын-Хара, Кобдырь). Кейбір көлдер жазда [[Сор топырақ|сорға]] айналады (мысалы, Табун-Усун), ал кейбіреулері тартылып, бетіне шүйгін шөп өсіп, мол шөп шабуға пайдаланылатын жерлерге айналады (Ушке-Нур, Сальвру және т.б.). Ергенидің топырағын сары саздың қалың қабаттары, яғни [[Лесс|лесс]] құрайды.

Ергениден солтүстік-шығысқа қарай, Еділдің оң жағалауында орналасқан дала анағұрлым биік. Мұнда көлдер жоқ, шөбі шүйгін шабындықтар көп, кей жерлері егіншілікке жарамды, топырағы құмды-сазды. Царицын маңында биіктігі 280 фут болатын оң жағалаудағы қыратты өңір оңтүстікке қарай біртіндеп төмендеп, Черный Яр уезінде 30–40 футқа дейін түседі. Жантаудан төменірек жерде өсімдік жамылғысынан мүлдем айырылған құмды төбелер пайда болады. Каспий теңізіне қарай біртіндеп төмендейтін дала көптеген тұзды көлдермен көмкеріледі. Ал Каспий теңізі жағалауындағы жердің төмен жатқаны соншалық, солтүстік және солтүстік-батыс жағалаудың бүкіл өңірі жағалауға терең сұғына енген сансыз шығанақтардың (ильмендердің) және теңізге қарай сұғына созылған мүйістердің әсерінен шашақ тәрізді көрінеді. Бұл мүйістердің қалыптасуына сол жердегі құмды төбелердің ықпалы зор.

Даланың оңтүстік бөлігінің өзіндік ерекшелігін [[Бэр төбелері|Бэров төбелері]] деп аталатын, биіктігі 4 сажыннан аспайтын, шығыстан батысқа қарай созылып жатқан және бір-біріне параллель орналасқан аласа төбелер құрайды. Олардың табандары түйісіп жатады, ұзындығы 1½–4 верст, ал ені 170 сажынға дейін жетеді. Осы төбелердің үстіне Астрахан және [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қалалары салынған. Теңіз маңында көптеген төбелер судың астынан көтеріліп көрінеді. Олардың арасын су басып, көптеген ильмендер мен тұтас бір түбек архипелагын түзеді. Астраханның оңтүстік-батысында орналасқан бұл жер «Мочаг» деп аталады. Теңіз жағалауы жолағында көптеген тұзды және ащы-тұзды көлдер бар, олардың кейбіреулері емдік қасиеті бар балшықтармен қоршалған. Мысалы, Астраханнан солтүстік-батысқа қарай 12 верст жерде Тынақ балшықтары орналасқан.

Еділ жағалауына жақындаған кезде өзеннің осы құмды-сазды өңірде арнасын орнықсыз топырақты ойып өтіп, ені 30 және одан да көп верст болатын аңғар түзетінін көреміз. Оның шығыс шекарасын Ақтөбенің сол жағалауы шектейді. Өзен тармақтары жан-жаққа тілімдеген бұл аңғар тасқын кезінде су басатын және шайынды топырақтан құралған аралдар архипелагын құрайды. Аралдардың жағалаулары негізінен талдан тұратын орманның тар жолағымен көмкерілген, ал су қайтқаннан кейін оларда шүйгін шалғынды өсімдіктер қаулап өседі. Осы аңғардың бүкіл аумағы «займище» деп аталады.

Ақтөбенің ар жағында шығысқа қарай орналасқан және әрі қарай шетсіз-шексіз [[Орта Азия]] далаларымен ұласатын өңір жалпы сипаты жағынан батыстағы өңірге ұқсас. Оның анағұрлым биік солтүстік бөлігі біршама белесті жер бедерімен ерекшеленіп, Ақтөбе жағалауынан шығысқа қарай біртіндеп еңістейді де, құмды әрі төмен орналасқан жазықпен ұласады. Құмды-сазды топырақты бұл жазықтың ойпаң жерлері шүйгін шабындықтарға бай әрі егіншілікке жарамды. Алайда кей жерлерде топырақтың борпылдақтығы соншалық, ол оңай сусымалы құмға айналады. Сусымалы құмдардың аумағы жылдан жылға ұлғайып, қоныстанған жерлерге зиян келтіреді: жайылымдар мен егістіктерді құм басып, құмды төбелер — [[Барқан|барқандар]] түзеді. Құмдардың жылжуы салдарынан кейбір жерлерді құм соншалық басып қалған, мысалы, Хан ордасын, Сеитовка және Хошеутовское ауылдарын және басқа да елді мекендерді тұрғындары, Хошеутовское ауылындағыдай, қоныс аударуға мәжбүр болған. Муханов және Джамбай көлдері сияқты тұзды көлдер де құм астында қалып, олардан тұз өндіру тоқтатылды. Осындай құбылыс батыс далада да байқалады. Шығыс даланың ең солтүстік бөліктерінде, Царев уезінде, [[Қара топырақ|қара топырақ]] кездеседі. Осы белдеуде құрамындағы тұздың орасан көп мөлшерімен әйгілі Елтон ([[Эльтон]]) және [[Баскүнжақ]] көлдері, сондай-ақ Чапчачи тауы орналасқан. Бұдан бөлек, жекелеген таулар түрінде биіктеп тұрған қыраттар да бар: [[Үлкен Боғды]] — 524 фут, Кіші Боғды — 96 фут, Арзагар — 72 фут және т.б.

Кей жерлерде балшықты және батпақты алқаптар кездеседі. Олардың ішіндегі ең белгілілері — Хан ордасының шамамен бес верст жерінде орналасқан, ені мен ұзындығы ондаған верстке жететін алып Улань-Хактар. Сонымен қатар ащы-тұзды және тұщы сулы көлдер де бар. Одан әрі шығысқа қарай, Ақтөбе жағалауынан шамамен 100 верст жерде дала «Рын-құмдар» деп аталатын құмды-белесті өңірге айналады. Бұл жердегі құмды төбелер алуан түрлі пішіндегі қыраттардан тұрады, олардың арасында ені кейде 14 және одан да көп верстке жететін шалғындар орналасқан. Шалғындар аржан және далаға тән басқа да астық тұқымдас өсімдіктерден тұратын қалың өсімдік жамылғысымен көмкерілген. Өсімдіктерден дерлік жұтаң бұл төбелер теңізге жақындаған сайын біртіндеп аласарып, кәдімгі сусымалы құмдарға ұласады, ал одан әрі сары түсті, құнарсыз, сортаң ойпаттарға айналады. Өңір ұсақ тұзды көлдер мен балшықтарға бай, олардың ішіндегі ең белгілісі — Қызыл-Хактар. Ал Бестау тауларының арасында Ассетөбе немесе Айсысар деп аталатын шипалы бұлақ бар. Оның суының дәмі ащы-тұзды, температурасы 3°С, күкіртті иісі бар.

Оңтүстік-батысқа қарай Бэров төбелері пайда болады. Губернияның шығыс шетін жазық дала құрайды: оның бір бөлігінің топырағы қара-сұр саздан, ал екінші бөлігінің топырағы құмды-сазды сортаңнан тұрады. Бұл өңірдің солтүстігінде батпақтармен қоршалған, қамыс өскен тұщы сулы Қамыс-Самар көлдері орналасқан.

=== Геологиясы ===

== Тарихы ==
Астрахан губерниясы Орта Азия далаларының шекарасында орналасып, ежелден халықтардың қоныс аудару бағыты болды. Ол [[Азия|Азиядан]] [[Еуропа|Еуропаға]] өтетін өзіндік қақпа саналды.

Халықтардың негізгі қоныс аудару қозғалыстары осы өңір арқылы жүріп отырды. Бір халық екіншісін ығыстырып, өз кезегінде Шығыстан келген жаңа қоныс аудару толқындарына орын беріп отырды. Ежелгі деректер Астрахан далаларында [[Скифтер|скифтердің]] болғанын көрсетеді. Біздің заманымыздың II ғасырында бұл өңірде [[Аландар|аландар]] пайда болып, III ғасырда олардың орнын [[Хазарлар|хазарлар]] басты. Хазарлардың атымен [[Каспий теңізі]] Хазар теңізі деп аталды. Хазарлардың [[Еділ|Еділдің]] төменгі ағысында [[Итиль]] атты астанасы болды. IV–XI ғасырлар аралығында бұл өңір арқылы [[Угорлар|угорлар]], [[Ғұндар|ғұндар]], [[Аварлар (көшпелі халық)|аварлар]], [[Мажарлар|мадиярлар]], [[Бұлғарлар|бұлғарлар]], [[Хвалистер|хвалистер]] және басқа да халықтар өтті. Соңғыларының атымен Каспий теңізі Хвалын теңізі деп аталды.

XII ғасырда Астрахан далаларында [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] көшіп-қонып жүрді, ал XIII ғасырда олардың орнын [[Моңғол шапқыншылығы және этностық өзгерістер|моңғолдар]] басты. Олар [[Еділ]] бойының едәуір бөлігін иеленіп, Астрахан өлкесінің төменгі ағысында [[Сарай-Бату]], [[Сарай-Берке]], [[Үкек]] және [[Астрахан|Қажытархан]] қалаларының негізін қалады.

Астрахан хандығының тарихы 1480 жылы, [[Алтын Орда]] ханы Ахмет хан қаза тапқаннан кейін басталады. Осы кезден бастап бұл аумақ Ноғай мырзаларының иелігіне өтті, ал 1490 жылы мұнда Абдул-Керімнің хан болғаны аталады. Алайда 1554 жылы кінәз Пронский-Шемякиннің қолбасшылығымен орыс әскерлері [[Астрахан|Астраханды]] басып алып, қаладан қуылған Дербыш ханды қайтадан таққа отырғызды. Дербыш хан Ресейге бодан болуға ант беріп, алым-салық төлеуге уәде етті. Кейін оның сатқындығы қаланың орыс әскерлері тарапынан түпкілікті басып алынуына және 1557 жылы Астрахан хандығының Мәскеу мемлекетіне қосылуына себеп болды.

Ұзақ уақыт бойы өлкенің қоныстанған аумағы негізінен Астрахан қаласымен және одан төмен қарай Еділ атырауында орналасқан, балық аулауға арналған «учугтар» (балық ұстауға арналған арнайы бөгет-құрылымдар) деп аталатын кәсіпшілік орындарымен шектелді. [[I Пётр|І Петрдің]] бұл өлкеге ерекше назар аударуынан кейін отарлау үдерісі дами бастады. Алайда бастапқы кезеңде әртүрлі татар ордаларының жиі жасаған шапқыншылықтары, қалмақтардың тонаушылық шабуылдары және [[Еділ казактары|казактардың еркін әрекеттері]] салдарынан бұл үдеріс өте баяу жүрді.

1632 жылы [[Қалмақтар|қалмақтар]] бұл өңірге көшіп келді. Осылайша көшпелі ордалардың шығыстан батысқа қарай қоныс аудару үдерісі аяқталды. Өйткені, 1801 жылы [[Қырғыз-қайсақ|қырғыз-қайсақтардың]] Астрахан даласына қоныс аударуы үкіметтің рұқсатымен жүзеге асырылды. 1627 жылы [[Черный Яр]] [[Острог|острогының]] негізі қаланды, 1667 жылы [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Ярдың]] негізі қаланды. Ал 1700 жылдан бастап Еділдің оң жағалауында алғашқы елді мекендер, соның ішінде Солёное Займище, пайда бола бастады.

Астрахан губерниясы І Петрдің 1717 жылғы 22 қарашадағы жарлығымен құрылды. Оған дейін, 1708 жылдан бастап, оның аумағы [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамында болды. Астрахан губерниясының құрамына іргелес аумақтарымен бірге мына қалалар кірді: [[Астрахан]], Гурьев Яицкий (қазіргі [[Атырау]], Қазақстан), Дмитриевск (қазіргі [[Камышин]]), [[Петровск (Сарытау облысы)|Петровск]], [[Самара]], [[Саратов|Сарытау]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]), [[Сызрань]], [[Терек (бекініс)|Терск қаласы]], Царицын (қазіргі [[Волгоград]]), Жайық қалашығы (қазіргі [[Орал]]), [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]], [[Черный Яр]] және [[Қызлар]].

1728 жылы [[Саратов|Сарытау]], [[Самара]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]) және [[Сызрань]] қалалары уездерімен бірге [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамына берілді.

1739 жылы Сарытау Астрахан губерниясының құрамына қайта қосылды.

1744 жылы [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрылуына байланысты Жайық қалашығы мен [[Жайық казак әскері|Жайық казак әскерінің]] аумағы оның құрамына берілді.

1742 жылы [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантаудың]] негізі қаланып, 1746 жылдан бастап Еділдің оң жағалауын казак станицалары қоныстана бастады.

1752 жылы Гурьев қаласы Астрахан губерниясынан [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрамына берілді.

1763 жылы жоғары мәртебелі жарлық бойынша Астрахан маңындағы Еділ бойына Визенталь елді мекенін негіздеген 65 лютеран отбасы қоныстандырылды. Елді мекеннің қашан және қандай жағдайда жойылғаны белгісіз. Өлкені тезірек қоныстандыру мақсатында үкімет жер телімдерін сыйға беріп, оларды жеңілдетілген шарттармен сатты. Мысалы, 1770 жылы әртүрлі адамдарға іргелес су айдындарымен бірге 5755 десятина жер сатылды.

1771 жылы үкімет жүргізген шараларға наразылықтың салдарынан қалмақтардың басым бөлігі Ресей аумағынан көшіп кетті, сөйтіп олардың аз бөлігі ғана Еділдің оң жағалауында қалды.

[[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] автономиясы жойылып, қалмақтардың басым бөлігі Жоңғарияға қайта көшкеннен кейін қалмақ даласы Астрахан әскери губернаторына бағынатын Ресейдің әкімшілік-аумақтық бірліктерінің біріне айналды.

1780 жылғы қарашада Сарытау жаңадан құрылған [[Сарытау наменгерлігі|Сарытау наменгерлігінің]] орталығы болды. Оның құрамына Петровск және Дмитриевск қалалары да кірді.

1782 жылы [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінен]] кейін Гурьев қаласы Астрахан губерниясының құрамына қайтарылды. Сол жылы [[Орал]] қаласы да Астрахан губерниясының құрамына қосылды, ал [[Волгоград|Царицын]] қаласы Ақтөбе жібек зауытымен және Черный Яр қаласы [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясының]] құрамына берілді.

1785 жылы 5 мамырда Астрахан және Кавказ облыстарынан тұратын [[Кавказ наменгерлігі]] құрылды. Оның әкімшілік орталығы шағын [[Екатериноград]] бекінісі болды. 1790 жылы 30 сәуірде Кавказ губерниялық басқармасы Астрахан қаласына көшірілді.

1796 жылғы 12 және 31 желтоқсандағы жарлықтармен наменгерлік Астрахан губерниясы болып қайта құрылды. Оның құрамына кейінгі Ставрополь, Терек және Қобан губернияларының аумақтары да кірді. Сол кезде губерниялық басқарма да құрылды.

1802 жылы 15 қарашада Астрахан губерниясы Астрахан және [[Кавказ губерниясы|Кавказ]] губернияларына бөлінді. Астрахан губерниясының басына азаматтық губернатор тағайындалды. Сонымен қатар Астрахан губерниясы Кавказ өлкесі мен Грузияның әскери басшысына да бағынды. 1803 жылғы 27 қазандағы патша жарлығында Астрахан губернаторына Кавказ губерниясының істеріне араласуға жол берілмейтіні арнайы ескертілді.

1803 жылы Орал казак әскерінің аумағы қайтадан Орынбор губерниясының құрамына қосылды.

1825 жылы 10 наурызда Астрахан губерниясындағы көшпелі халықтар мекендеген аумақтың басым бөлігі Кавказ облысының құрамына беріліп, Мұсылман көшпелі халықтарының Бас приставтығы құрылды.

1832 жылы 6 қаңтарда Астрахан губерниясы Кавказ губерниясынан толық бөлініп шықты. Осы ретте губернияның басына азаматтық губернатормен қатар әскери губернатор да тағайындалды.

1832 жылы Астрахан губерниясы Грузияның Бас басқарушысының қарауынан шығарылды.

1848–1850 жылдар аралығында Ставрополь жолы бойына ауылдар қоныстандырылды. 1850 жылы Сарытау губерниясынан Царев уезі Астрахан губерниясының құрамына берілді, ал 1860 жылы Кума өзені бойындағы шекара солтүстікке қарай біршама жылжытылды. Алайда оның саласы Гайдук (Гуйдук) өзені мен Үлкен Дербет ұлысының қалмақтары Ставрополь губерниясының қарауына берілді.

1862 жылы Астрахан қаласынан Дон казак әскерінің шекарасына дейін созылған, ұзындығы 357 шақырым болатын Қырым жолы бойындағы Қалмақ даласының орталық бөлігін әрқайсысы 15–20 ауладан тұратын хуторлармен қоныстандыруға рұқсат етілді. Осы мақсатта 15 орын белгіленді. Алайда аталған жерлерге қоныстануға ниет білдірушілер болмағандықтан, бұл жоспар жүзеге аспады.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1917 жылы Қырғыз даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына берілді. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы [[Қалмақ автономиялы облысы|Қалмақ АО]] құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері ғана қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына аудандар құрылды: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары.

1928 жылы 21 мамырда губерния таратылып, оның аумағы жаңадан құрылған [[Төменгі Еділ өлкесі|Төменгі Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Әкімшілік бөлінісі ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>ienidrjrkknl1dy0onuhvbnsv4a9fwk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658227</id>
      <parentid>3658223</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T06:35:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Геологиясы */</comment>
      <origin>3658227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54958" sha1="s95xg47mh78b3egu06xwbda9vv4mlr2" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan gubernia.jpg
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
=== Географиялық орны ===
Астрахан губерниясы [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында, 45° және 51° солтүстік ендік, 43° және 51° шығыс бойлық аралығында орналасқан. Губернияның солтүстіктен оңтүстікке қарай ең үлкен ұзындығы — 587 км, ал батыстан шығысқа қарай ең үлкен ені — 533 км жетті.

=== Астрахан губерниясының қазіргі әкімшілік шекараларға қатысты орналасуы ===
Бұрынғы Астрахан губерниясының аумағында (1914 жылғы шекаралары бойынша) қазіргі [[Астрахан облысы]] мен [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасы]] толығымен, ал [[Волгоград облысы]], [[Ставрополь өлкесі]], [[Ростов облысы]] және [[Дағыстан|Дағыстан Республикасы]] ішінара орналасқан. Губерния аумағының бір бөлігі қазіргі [[Атырау облысы|Атырау облысының]] құрамына кіреді.

Бұрынғы [[Астрахан уезі|Астрахан уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі [[Астрахан облысы|Астрахан облысының]] аумағына, ал оңтүстік бөлігі [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасының]] аумағына кіреді. Уездің шағын батыс бөлігі [[Ростов облысы|Ростов облысының]], ал шағын оңтүстік бөлігі [[Ставрополь өлкесі]] мен [[Дағыстан|Дағыстан Республикасының]] аумағына жатады.

Бұрынғы [[Красный Яр уезі|Красный Яр уезінің]] басым бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағына кіреді, ал шағын солтүстік бөлігі Қазақстан аумағында орналасқан.

Бұрынғы [[Жантау уезі|Жантау уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, оңтүстік-батыс бөлігі Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды, ал ең батыс бөлігі — Ростов облысының аумағына кіреді.

Бұрынғы [[Черный Яр уезі|Черный Яр уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, солтүстік және солтүстік-батыс бөліктері — Волгоград облысының аумағына кіреді, ал уездің оңтүстік бөлігі — Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды.

Бұрынғы [[Царев уезі|Царев уезінің]] шағын оңтүстік бөлігі қазіргі Астрахан облысының құрамына кіреді, ал [[Царев]] қаласын (қазіргі ауыл) қоса алғандағы қалған бөлігі Волгоград облысының аумағында орналасқан.

Бұрынғы Қырғыз даласы қазіргі Қазақстан аумағында орналасқан.

=== Ауданы ===
1886 жылы губерниялық жер межелеу басқармасының мәліметтері бойынша, губернияның аумағы 182 913 шаршы верст (208 200 км²) болды. Су айдындарының беткі аумағын қоса есептегенде, бес уездің жалпы аумағы 41 147 шаршы верстті (46 830 км²), [[Қалмақ даласы|Қалмақ даласының]] аумағы 75 635 шаршы верстті (86 080 км²), ал [[Бөкей Ордасы|Ішкі қазақ ордасының]] аумағы 66 131 шаршы верстті (75 240 км²) құрады.

Басқа деректер бойынша, [[Иван Афанасьевич Стрельбицкий|И. А. Стрельбицкийдің]] 1874 жылғы мәліметтерінде Астрахан губерниясының аумағы 197 247,2 шаршы верст (224 500 км²) деп көрсетілген. Оның ішінде көлдердің су бетінің ауданы 647,5 шаршы верстті (736,9 км²), ал [[Еділ атырауы|Еділ атырауының]] аумағы 14 674,8 шаршы верстті (16 700 км²) құраған. Бұл аумақ [[Волгоград|Царицын]] қаласынан [[Каспий теңізі|Каспий теңізіне]] дейінгі, [[Еділ]] мен [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] өзендерінің аралығындағы кеңістікті, сондай-ақ теңіз жағалауындағы барлық аралдарды қамтыды.

Аумағы бойынша Астрахан губерниясы Ресей империясының Еуропалық бөлігіндегі губерниялар арасында төртінші орын алды.

=== Жер бедері ===
Губерния аумағы орман өсімдіктері жоқ, құмды-сазды және сортаң топырақты кең [[Дала|даладан]] тұрды. Жер бедері жалпы оңтүстік-шығысқа қарай еңістеп, бұрын теңіз табаны болған [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы ойпатының]] бір бөлігін құрады. Губернияның оңтүстік бөлігі 400 верст (427 км) бойында [[Каспий теңізі|Каспий теңізінің]] суларымен шайылып жатты.

=== Гидрографиясы ===
[[Еділ]] өзені Астрахан губерниясын екі бөлікке бөлді: оның оң жағалауындағы бөлік Еділ немесе Қалмақ даласы, ал сол жағалауындағы бөлік Еділ сырты немесе [[Торғай даласы|Қазақ даласы]] деп аталды.

Еділ өзені Астрахан губерниясының аумағына енген тұста өзінің ағысын бірнеше рет өзгертеді. Оңтүстікке қарай ағып келе жатқан өзен губерния аумағына толық енгеннен кейін, [[Еділдегі Сарепта|Сарепта]] колониясының маңында кенет шығысқа қарай бұрылып, алғашқы иірімді түзеді. Одан әрі [[Владимировка (Астрахан облысы)|Владимировка]] елді мекені тұсында екінші иірімді жасап, оңтүстік-шығысқа қарай бағыт алады да, Каспий теңізіне құйғанға дейін осы бағытты сақтайды.

[[Волгоград|Царицыннан]] шамамен жиырма верст жоғары жерде Еділдің сол жағалауынан едәуір ірі [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] тармағы бөлініп шығады. Ол Еділдің негізгі арнасына дерлік параллель бағытта шамамен 500 верст бойы ағып, Каспий теңізіне дейін жетеді.

Астрахан губерниясының аумағында Еділ өзені өзіне бірде-бір елеулі саланы қабылдамайды, керісінше, өзі көптеген тармақтарға бөлінеді. Олар өз кезегінде ұсақ тармақтарға бөлініп, жайылматармақ, жыртылым, баурай, өзен, ильмень және т.б. деп аталады да, бір-бірімен үздіксіз тоғысып, су жолдарының тұтас лабиринтін құрайды. [[Еділ атырауы]] негізінен Петропавловск ватағасының тұсынан, Лебяжья станицасынан сәл жоғары жерде Еділден оның ірі тармағы — Бозан өзенінің бөлініп шығуынан басталады. Еділдің төменгі ағысында 200-ге дейін тармақ бар деп есептеледі және олардың басым көпшілігі Еділдің сол жағынан бөлініп шығады. Су мөлшері жағынан ең ірілері — [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]], [[Бозан]], [[Болда (өзен)|Үлкен Болда]], [[Қамысөзек (өзен)|Қамысөзек]], Шаған, Иванчуг және т.б. Еділдің оң жағалауындағы тармақтар негізінен Астраханнан төмен жерде бөлініп шығады. Олардың қатарында [[Бақтемір (өзен)|Бақтемір]], Қарабұлақ және Шолпан бар. Еділ теңізге құяр жерінде 70-ке дейін сағаға бөлініп, қамыс қалың өсетін, өтуі қиын аласа атырау түзеді. Қамыс теңіз жағалауында «черней» деп аталатын қалың қамысты қопалардың қалыптасуына себеп болады. Еділдің көптеген тармақтарға бөлінуіне байланысты оның сағаларында су қатты тайызданып, Каспий теңізіне қарай кеме қатынасына негізгі кедергі келтіреді.

Еділдің негізгі кеме жүретін «Бақтемір» арнасында батыс және солтүстік-батыс желдері соққан кезде қайраңдардағы су тереңдігі 2,5 футқа дейін, кейде одан да төмен түседі. «Шашылымдар» деп аталатын қайраңдардың біріншісі — Астраханнан 53 верст қашықтықтағы Княжая, одан кейін Шадинская, Ракушинская және соңғысы — Зюзинская қайраңы. 1854 жылдан бастап Каспий теңізімен қатынас жасау үшін [[Фарватер|фарватер]] ретінде таңдалған Еділдің «Қамысөзек» тармағында 13 жыл бойы жұмыстар жүргізіліп, оған 2 млн рублден астам қаржы жұмсалды. Алайда бұл жұмыстардан күтілген нәтиже алынбады. 1869 жылғы 20 және 21 қазандағы дауыл мен су тасқыны Қамысөзек фарватерін жақсарту үшін салынған барлық құрылыстарды қиратып, соның салдарынан жұмыстар тоқтатылды. 1874 жылдан бастап «Бақтемір» фарватерін жер қазатын машиналар арқылы тереңдету жұмыстары басталып, олар 1890-жылдары жалғасты.

Еділ мен Ақтөбеден және олардың су тармақтары жүйесінен басқа, губерния аумағында мынадай өзендер мен жылғалар болды. Солтүстікте, [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясымен]] шекарада, жазда тартылып қалатын шағын [[Сарпа-Даван жылғасы|Сарпа]] өзені ағып жатты. Ол [[Ергени]] қыратының етегінде орналасқан [[Сарпа көлдері|Сарпа көлдерінің]] тұтас жүйесін қоректендірді. Вязовка өзені батыстан шығысқа қарай ағып, бар болғаны 25 верстке созылады. Оның суы ащы-тұзды, жазда тартылып қалып, Вязовка ауылы маңында Еділге құяды. Батыс шекарада, [[Дон әскерлерінің облысы|Дон казак әскері облысымен]] шекарада, Ергени қыратынан басталып, оның шығыс етегіндегі көлдер тізбегін қоректендіретін немесе батысқа қарай [[Дон|Донның]] салаларына ағатын 80-ге жуық өзен мен жылға болды. Олардың көпшілігі жазда тартылып қалатын, ал Елиста, Тенгути, Акишбай және т.б. сияқты аз ғана өзендердің ағысы тұрақты болды.

Оңтүстікте, [[Ставрополь губерниясы|Ставрополь губерниясымен]] шекарада, екі Маныч өзені болды: Батыс Маныч Дон казак әскері облысының аумағына қарай ағады, ал Шығыс Маныч Астрахан губерниясының аумағы арқылы өтеді. Екі Манычтың да бастау алатын жері [[Ергени|Ергени қыраты]] мен [[Ставрополь қыраты|Ставрополь қыратының]] түйіскен тұсында орналасып, Қара теңіз деңгейінен 11,5 сажын биіктікте жатты. [[Шығыс Маныч]] алдымен оңтүстік-шығысқа қарай ағып, кейін шығыстағы даланың аласа бөлігіне енген соң, Каспий теңізіне шамамен 100 верст жетпей, Састы көлдері деп аталатын көлдер жүйесінде жоғалады. Бұл жерде «хактар» деп аталатын өтуге қиын батпақты алқаптар түзіледі. Олардың ішіндегі ең белгілісі — Джерлақ хактары. Маныч өзендерінің бастау бөліктерінің су молайған кезде өзара қосылуы [[Азов теңізі|Азов]] және Каспий теңіздері арасында кеме жүретін канал салу мүмкіндігі туралы мәселені көтеруге себеп болды. Алайда осы өңірді екі экспедиция зерттегеннен кейін Байланыс жолдары бас басқармасы 1859 жылы канал салудың табысты жүзеге асуына жеткілікті кепілдік жоқ екенін және оның экономикалық тиімділігіне сай келмейтін орасан зор шығындарды талап ететінін мәлімдеді.

Кума өзенінің тармағы болып табылатын [[Гайдук (өзен)|Гайдук]] өзені тек көктемде ғана суға толады және Ставрополь губерниясының оңтүстік-батыс шекарасында орналасқан.

Астрахан губерниясының солтүстік-шығыс бөлігі тұщы су көздеріне одан да кедей болды. Ең солтүстігінде, Самара губерниясымен шекарада, Торгунь саласы бар шағын [[Еруслан (өзен)|Еруслан]] өзені ағады. Одан әрі солтүстік-шығыс шекараға жақын жерде [[Қараөзен (өзен)|Үлкен Өзен]] және [[Сарыөзен (өзен, Еділ-Жайық алабы)|Кіші Өзен]] өзендері орналасқан. Олар [[Қамыс-Самар көлдері|Қамыс-Самар көлдеріне]] құяды, ал төменгі ағыстары Астрахан губерниясының аумағына кіреді. Кей жерлерінде олардың суы тұздылау келеді. Бұдан басқа, далада Горькая және Бүлдіргенді өзендері бар. Хан ордасына жақын орналасқан бұл екі өзен де шағын әрі суы ащы, ішуге жарамсыз. Осы өзендер мен жылғалардың барлығы шағын және губернияның шеткі бөліктерінде орналасқан, ал даланың орталық бөлігі ағын сулардан мүлдем ада болды.

Мушкетов мырзаның зерттеулеріне сәйкес, Қалмақ даласында екі сулы қабат бар. Жоғарғы қабат Каспий шөгінділерінің арасында 2–6 сажын шамасындағы шағын тереңдікте орналасқан және оның суы тұздылау немесе тұзды болады. Төменгі қабат Каспий шөгінділерінің астында, үшіншілік құмтастар қабаттарымен бірге 20 және одан да көп сажын тереңдікте орналасып, тұщы су береді. Жергілікті халық жер асты суын алу үшін негізінен бірінші сулы қабатты пайдаланды. Ол үшін құмды жерлерде калмақ тілінде «худук» деп аталатын таяз құдықтар қазылды, ал сирек жағдайда орысша «копань» атауы қолданылды. Құдықтар бүкіл далаға топ-тобымен шашырай орналасып, бір-бірінен 10–30 верст қашықтықта жатты. Алайда даланың оңтүстік бөлігінде олар сирек кездесіп, арақашықтығы 50–70 верстке дейін жетті. Сонымен қатар ондағы су ішуге онша жарамды болмады. Бұдан басқа, далада «цандыктар» деп аталатын табиғи су қоймалары да пайдаланылды. Олар тығыз қоңыр саз қабатымен жабылған ойыстарда түзіліп, осы қабаттың үстіне еріген қар немесе жаңбыр суы жиналды. Мұндай суды тек қысқа уақыт ішінде ғана пайдалануға болатын.

Астрахан губерниясының аумағындағы [[Дон]] мен [[Еділ]] арасындағы суайрық Ергени деп аталады (қалмақша — «''қия беткейлер''») және Сарепта колониясынан оңтүстікке қарай шамамен 300 верст бойы меридиан бағытымен созылып жатқан жазық қыратты білдіреді. Ол Шығыс Маныч жағалауындағы Чалон-Хамур (немесе Таш-Муран) деп аталатын тік жарқабақпен аяқталады. Ергенидің ең биік нүктесі Заветное ауылының маңында орналасып, Каспий теңізі деңгейінен 532 фут биіктікке көтеріледі. Батысқа қарай Ергени Дон даласына біртіндеп төмендейді, ал шығыс беткейлері Еділ даласына қарай тік құлайды. Сондықтан биіктігі онша үлкен болмаса да, Ергени дала жағынан тауға ұқсап көрінеді. Оның шығыс беткейлері [[Жыра|жыралармен]] (сайлармен) тілімденген. Олар батысқа қарай бір-біріне жақындай түседі. Көктемде осы сай-жыралармен бұлақтар мен шағын өзендер ағып, Ергенидің етегіндегі көптеген көлдерді қоректендіреді. Бұл көлдердің бір бөлігі тұщы сулы (Цацинское, Алцын-Хута, Шар-Толгота, Чилгир, [[Жаскөл (ауыл)|Жаскөл]] және т.б.), ал кейбіреулерінің суы көктемде ғана тұщы болып, кейін ащы-тұздыға айналады (Ханата, Нарын-Хара, Кобдырь). Кейбір көлдер жазда [[Сор топырақ|сорға]] айналады (мысалы, Табун-Усун), ал кейбіреулері тартылып, бетіне шүйгін шөп өсіп, мол шөп шабуға пайдаланылатын жерлерге айналады (Ушке-Нур, Сальвру және т.б.). Ергенидің топырағын сары саздың қалың қабаттары, яғни [[Лесс|лесс]] құрайды.

Ергениден солтүстік-шығысқа қарай, Еділдің оң жағалауында орналасқан дала анағұрлым биік. Мұнда көлдер жоқ, шөбі шүйгін шабындықтар көп, кей жерлері егіншілікке жарамды, топырағы құмды-сазды. Царицын маңында биіктігі 280 фут болатын оң жағалаудағы қыратты өңір оңтүстікке қарай біртіндеп төмендеп, Черный Яр уезінде 30–40 футқа дейін түседі. Жантаудан төменірек жерде өсімдік жамылғысынан мүлдем айырылған құмды төбелер пайда болады. Каспий теңізіне қарай біртіндеп төмендейтін дала көптеген тұзды көлдермен көмкеріледі. Ал Каспий теңізі жағалауындағы жердің төмен жатқаны соншалық, солтүстік және солтүстік-батыс жағалаудың бүкіл өңірі жағалауға терең сұғына енген сансыз шығанақтардың (ильмендердің) және теңізге қарай сұғына созылған мүйістердің әсерінен шашақ тәрізді көрінеді. Бұл мүйістердің қалыптасуына сол жердегі құмды төбелердің ықпалы зор.

Даланың оңтүстік бөлігінің өзіндік ерекшелігін [[Бэр төбелері|Бэров төбелері]] деп аталатын, биіктігі 4 сажыннан аспайтын, шығыстан батысқа қарай созылып жатқан және бір-біріне параллель орналасқан аласа төбелер құрайды. Олардың табандары түйісіп жатады, ұзындығы 1½–4 верст, ал ені 170 сажынға дейін жетеді. Осы төбелердің үстіне Астрахан және [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қалалары салынған. Теңіз маңында көптеген төбелер судың астынан көтеріліп көрінеді. Олардың арасын су басып, көптеген ильмендер мен тұтас бір түбек архипелагын түзеді. Астраханның оңтүстік-батысында орналасқан бұл жер «Мочаг» деп аталады. Теңіз жағалауы жолағында көптеген тұзды және ащы-тұзды көлдер бар, олардың кейбіреулері емдік қасиеті бар балшықтармен қоршалған. Мысалы, Астраханнан солтүстік-батысқа қарай 12 верст жерде Тынақ балшықтары орналасқан.

Еділ жағалауына жақындаған кезде өзеннің осы құмды-сазды өңірде арнасын орнықсыз топырақты ойып өтіп, ені 30 және одан да көп верст болатын аңғар түзетінін көреміз. Оның шығыс шекарасын Ақтөбенің сол жағалауы шектейді. Өзен тармақтары жан-жаққа тілімдеген бұл аңғар тасқын кезінде су басатын және шайынды топырақтан құралған аралдар архипелагын құрайды. Аралдардың жағалаулары негізінен талдан тұратын орманның тар жолағымен көмкерілген, ал су қайтқаннан кейін оларда шүйгін шалғынды өсімдіктер қаулап өседі. Осы аңғардың бүкіл аумағы «займище» деп аталады.

Ақтөбенің ар жағында шығысқа қарай орналасқан және әрі қарай шетсіз-шексіз [[Орта Азия]] далаларымен ұласатын өңір жалпы сипаты жағынан батыстағы өңірге ұқсас. Оның анағұрлым биік солтүстік бөлігі біршама белесті жер бедерімен ерекшеленіп, Ақтөбе жағалауынан шығысқа қарай біртіндеп еңістейді де, құмды әрі төмен орналасқан жазықпен ұласады. Құмды-сазды топырақты бұл жазықтың ойпаң жерлері шүйгін шабындықтарға бай әрі егіншілікке жарамды. Алайда кей жерлерде топырақтың борпылдақтығы соншалық, ол оңай сусымалы құмға айналады. Сусымалы құмдардың аумағы жылдан жылға ұлғайып, қоныстанған жерлерге зиян келтіреді: жайылымдар мен егістіктерді құм басып, құмды төбелер — [[Барқан|барқандар]] түзеді. Құмдардың жылжуы салдарынан кейбір жерлерді құм соншалық басып қалған, мысалы, Хан ордасын, Сеитовка және Хошеутовское ауылдарын және басқа да елді мекендерді тұрғындары, Хошеутовское ауылындағыдай, қоныс аударуға мәжбүр болған. Муханов және Джамбай көлдері сияқты тұзды көлдер де құм астында қалып, олардан тұз өндіру тоқтатылды. Осындай құбылыс батыс далада да байқалады. Шығыс даланың ең солтүстік бөліктерінде, Царев уезінде, [[Қара топырақ|қара топырақ]] кездеседі. Осы белдеуде құрамындағы тұздың орасан көп мөлшерімен әйгілі Елтон ([[Эльтон]]) және [[Баскүнжақ]] көлдері, сондай-ақ Чапчачи тауы орналасқан. Бұдан бөлек, жекелеген таулар түрінде биіктеп тұрған қыраттар да бар: [[Үлкен Боғды]] — 524 фут, Кіші Боғды — 96 фут, Арзагар — 72 фут және т.б.

Кей жерлерде балшықты және батпақты алқаптар кездеседі. Олардың ішіндегі ең белгілілері — Хан ордасының шамамен бес верст жерінде орналасқан, ені мен ұзындығы ондаған верстке жететін алып Улань-Хактар. Сонымен қатар ащы-тұзды және тұщы сулы көлдер де бар. Одан әрі шығысқа қарай, Ақтөбе жағалауынан шамамен 100 верст жерде дала «Рын-құмдар» деп аталатын құмды-белесті өңірге айналады. Бұл жердегі құмды төбелер алуан түрлі пішіндегі қыраттардан тұрады, олардың арасында ені кейде 14 және одан да көп верстке жететін шалғындар орналасқан. Шалғындар аржан және далаға тән басқа да астық тұқымдас өсімдіктерден тұратын қалың өсімдік жамылғысымен көмкерілген. Өсімдіктерден дерлік жұтаң бұл төбелер теңізге жақындаған сайын біртіндеп аласарып, кәдімгі сусымалы құмдарға ұласады, ал одан әрі сары түсті, құнарсыз, сортаң ойпаттарға айналады. Өңір ұсақ тұзды көлдер мен балшықтарға бай, олардың ішіндегі ең белгілісі — Қызыл-Хактар. Ал Бестау тауларының арасында Ассетөбе немесе Айсысар деп аталатын шипалы бұлақ бар. Оның суының дәмі ащы-тұзды, температурасы 3°С, күкіртті иісі бар.

Оңтүстік-батысқа қарай Бэров төбелері пайда болады. Губернияның шығыс шетін жазық дала құрайды: оның бір бөлігінің топырағы қара-сұр саздан, ал екінші бөлігінің топырағы құмды-сазды сортаңнан тұрады. Бұл өңірдің солтүстігінде батпақтармен қоршалған, қамыс өскен тұщы сулы Қамыс-Самар көлдері орналасқан.

=== Геологиясы ===
Геологиялық құрамы бойынша Астрахан губерниясының топырағы Арал-Каспий формациясына жатады. Оның қабаттары барлық жерде дерлік көлденең орналасқан және құрамында көптеген тұзды саздар бар. Құмтастар мен үшіншілік саздардың үстінде жатқан Каспий шөгінділерінің қалыңдығы орасан зор болып, 53 сажынға дейін жетеді. Олар құм мен әртүрлі түсті саздардың — қызыл-қоңыр, көк және жасыл түсті саздардың — кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Сонымен қатар олардың құрамында Каспий фаунасына жататын және басым көпшілігі қазіргі кезде де тіршілік ететін түрлерге тиесілі ұлулардың қабыршақтары кездеседі.

Черный Ярдан төмен қарай сазды қабаттар жұқара түседі, ал кей жерлерде мүлдем жоғалып, олардың орнын борпылдақ құм басады. Бұл құм Еділдің төменгі ағысы жағалауында дюналардың түзілуіне себеп болады. Олар әсіресе Лебяжинская және Дуновская станицаларының маңында айқын байқалып, «Толокняный таулары» деп аталады.

Ергени Каспий саздары шөккеннен кейін қалыптасқан дербес көтерілу осін құрайды және миоценге жататын, көк саздың үстінде жатқан үшіншілік кезеңнің диірмен тасы құмтастарынан тұрады. Тек шалғынды беткей жағындағы жекелеген қыраттарда көне формацияларға жататын тау жыныстары, атап айтқанда, пермь және триас кезеңдерінің жыныстары кездеседі. Олар Боғды тауында байқалады. [[Опока]] немесе борлы [[Мергель|мергель]] борлы топыраққа жатады. Солёная Балка құмтастары жоғары сапалы диірмен тасын құрайды. Кормовое ауылының маңында ақ кварцтың, лидиялық тастың және темірлі құмтастың сынықтары кездеседі. «Кресты» сайында қазба балықтардың қалдықтарына бай рухляк қабаттары бар. Чалон-Хамур әктасты қабаттардан құралған. Кейбір сайларда кездесетін гипс алебастр алу үшін күйдіріледі, ал алынған алебастр тек үйлерді әктеуге пайдаланылады. Сонымен қатар Ергениде таскөмірдің белгілері анықталған, ал оның солтүстік бөлігіндегі [[Темір рудалары|темір кендері]] кейбір сайларда қалың қабаттар түрінде жер бетіне шығып жатады. Сарепта маңында қыш жасауға арналған саз өндіріледі, Солодников селосының маңында шатырлық тақтатас, ал Астрахан маңында кірпіш сазы өндіріледі. «Элиста» урочищесі маңынан күйдірген кезде таза қызыл түске ие болатын фаянс жасауға жарамды саз табылған. Кейбір жерлерде [[Селитралар|селитра]] кездеседі. Үлкен Боғды тауының маңынан күкірттің шағын кен орны мен [[Мұнай|мұнай]] белгілері табылған. Еділдің сол жағалауындағы Боғды және басқа да қыраттар негізінен гипстен тұрады. Алайда жалпы алғанда, Астрахан губерниясында тау-кен өнеркәсібінің қандай да бір саласының дамуын күту қиын, тек бұрыннан бар тұз өндіру саласын қоспағанда. Жаңа түзілімдерге Еділдің шөгінділері, құмды [[Дюналар|дюналар]], Ергенінің әктасты [[Туф|туфтары]], сортаңдар және өздігінен тұз шөгетін көлдердің тұздары жатады. [[Мамонттар]] мен басқа да жануарлардың сүйектері тек [[Еділ|Еділдің]] шөгінділерінен кездеседі.

=== Флорасы ===

== Тарихы ==
Астрахан губерниясы Орта Азия далаларының шекарасында орналасып, ежелден халықтардың қоныс аудару бағыты болды. Ол [[Азия|Азиядан]] [[Еуропа|Еуропаға]] өтетін өзіндік қақпа саналды.

Халықтардың негізгі қоныс аудару қозғалыстары осы өңір арқылы жүріп отырды. Бір халық екіншісін ығыстырып, өз кезегінде Шығыстан келген жаңа қоныс аудару толқындарына орын беріп отырды. Ежелгі деректер Астрахан далаларында [[Скифтер|скифтердің]] болғанын көрсетеді. Біздің заманымыздың II ғасырында бұл өңірде [[Аландар|аландар]] пайда болып, III ғасырда олардың орнын [[Хазарлар|хазарлар]] басты. Хазарлардың атымен [[Каспий теңізі]] Хазар теңізі деп аталды. Хазарлардың [[Еділ|Еділдің]] төменгі ағысында [[Итиль]] атты астанасы болды. IV–XI ғасырлар аралығында бұл өңір арқылы [[Угорлар|угорлар]], [[Ғұндар|ғұндар]], [[Аварлар (көшпелі халық)|аварлар]], [[Мажарлар|мадиярлар]], [[Бұлғарлар|бұлғарлар]], [[Хвалистер|хвалистер]] және басқа да халықтар өтті. Соңғыларының атымен Каспий теңізі Хвалын теңізі деп аталды.

XII ғасырда Астрахан далаларында [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] көшіп-қонып жүрді, ал XIII ғасырда олардың орнын [[Моңғол шапқыншылығы және этностық өзгерістер|моңғолдар]] басты. Олар [[Еділ]] бойының едәуір бөлігін иеленіп, Астрахан өлкесінің төменгі ағысында [[Сарай-Бату]], [[Сарай-Берке]], [[Үкек]] және [[Астрахан|Қажытархан]] қалаларының негізін қалады.

Астрахан хандығының тарихы 1480 жылы, [[Алтын Орда]] ханы Ахмет хан қаза тапқаннан кейін басталады. Осы кезден бастап бұл аумақ Ноғай мырзаларының иелігіне өтті, ал 1490 жылы мұнда Абдул-Керімнің хан болғаны аталады. Алайда 1554 жылы кінәз Пронский-Шемякиннің қолбасшылығымен орыс әскерлері [[Астрахан|Астраханды]] басып алып, қаладан қуылған Дербыш ханды қайтадан таққа отырғызды. Дербыш хан Ресейге бодан болуға ант беріп, алым-салық төлеуге уәде етті. Кейін оның сатқындығы қаланың орыс әскерлері тарапынан түпкілікті басып алынуына және 1557 жылы Астрахан хандығының Мәскеу мемлекетіне қосылуына себеп болды.

Ұзақ уақыт бойы өлкенің қоныстанған аумағы негізінен Астрахан қаласымен және одан төмен қарай Еділ атырауында орналасқан, балық аулауға арналған «учугтар» (балық ұстауға арналған арнайы бөгет-құрылымдар) деп аталатын кәсіпшілік орындарымен шектелді. [[I Пётр|І Петрдің]] бұл өлкеге ерекше назар аударуынан кейін отарлау үдерісі дами бастады. Алайда бастапқы кезеңде әртүрлі татар ордаларының жиі жасаған шапқыншылықтары, қалмақтардың тонаушылық шабуылдары және [[Еділ казактары|казактардың еркін әрекеттері]] салдарынан бұл үдеріс өте баяу жүрді.

1632 жылы [[Қалмақтар|қалмақтар]] бұл өңірге көшіп келді. Осылайша көшпелі ордалардың шығыстан батысқа қарай қоныс аудару үдерісі аяқталды. Өйткені, 1801 жылы [[Қырғыз-қайсақ|қырғыз-қайсақтардың]] Астрахан даласына қоныс аударуы үкіметтің рұқсатымен жүзеге асырылды. 1627 жылы [[Черный Яр]] [[Острог|острогының]] негізі қаланды, 1667 жылы [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Ярдың]] негізі қаланды. Ал 1700 жылдан бастап Еділдің оң жағалауында алғашқы елді мекендер, соның ішінде Солёное Займище, пайда бола бастады.

Астрахан губерниясы І Петрдің 1717 жылғы 22 қарашадағы жарлығымен құрылды. Оған дейін, 1708 жылдан бастап, оның аумағы [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамында болды. Астрахан губерниясының құрамына іргелес аумақтарымен бірге мына қалалар кірді: [[Астрахан]], Гурьев Яицкий (қазіргі [[Атырау]], Қазақстан), Дмитриевск (қазіргі [[Камышин]]), [[Петровск (Сарытау облысы)|Петровск]], [[Самара]], [[Саратов|Сарытау]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]), [[Сызрань]], [[Терек (бекініс)|Терск қаласы]], Царицын (қазіргі [[Волгоград]]), Жайық қалашығы (қазіргі [[Орал]]), [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]], [[Черный Яр]] және [[Қызлар]].

1728 жылы [[Саратов|Сарытау]], [[Самара]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]) және [[Сызрань]] қалалары уездерімен бірге [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамына берілді.

1739 жылы Сарытау Астрахан губерниясының құрамына қайта қосылды.

1744 жылы [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрылуына байланысты Жайық қалашығы мен [[Жайық казак әскері|Жайық казак әскерінің]] аумағы оның құрамына берілді.

1742 жылы [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантаудың]] негізі қаланып, 1746 жылдан бастап Еділдің оң жағалауын казак станицалары қоныстана бастады.

1752 жылы Гурьев қаласы Астрахан губерниясынан [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрамына берілді.

1763 жылы жоғары мәртебелі жарлық бойынша Астрахан маңындағы Еділ бойына Визенталь елді мекенін негіздеген 65 лютеран отбасы қоныстандырылды. Елді мекеннің қашан және қандай жағдайда жойылғаны белгісіз. Өлкені тезірек қоныстандыру мақсатында үкімет жер телімдерін сыйға беріп, оларды жеңілдетілген шарттармен сатты. Мысалы, 1770 жылы әртүрлі адамдарға іргелес су айдындарымен бірге 5755 десятина жер сатылды.

1771 жылы үкімет жүргізген шараларға наразылықтың салдарынан қалмақтардың басым бөлігі Ресей аумағынан көшіп кетті, сөйтіп олардың аз бөлігі ғана Еділдің оң жағалауында қалды.

[[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] автономиясы жойылып, қалмақтардың басым бөлігі Жоңғарияға қайта көшкеннен кейін қалмақ даласы Астрахан әскери губернаторына бағынатын Ресейдің әкімшілік-аумақтық бірліктерінің біріне айналды.

1780 жылғы қарашада Сарытау жаңадан құрылған [[Сарытау наменгерлігі|Сарытау наменгерлігінің]] орталығы болды. Оның құрамына Петровск және Дмитриевск қалалары да кірді.

1782 жылы [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінен]] кейін Гурьев қаласы Астрахан губерниясының құрамына қайтарылды. Сол жылы [[Орал]] қаласы да Астрахан губерниясының құрамына қосылды, ал [[Волгоград|Царицын]] қаласы Ақтөбе жібек зауытымен және Черный Яр қаласы [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясының]] құрамына берілді.

1785 жылы 5 мамырда Астрахан және Кавказ облыстарынан тұратын [[Кавказ наменгерлігі]] құрылды. Оның әкімшілік орталығы шағын [[Екатериноград]] бекінісі болды. 1790 жылы 30 сәуірде Кавказ губерниялық басқармасы Астрахан қаласына көшірілді.

1796 жылғы 12 және 31 желтоқсандағы жарлықтармен наменгерлік Астрахан губерниясы болып қайта құрылды. Оның құрамына кейінгі Ставрополь, Терек және Қобан губернияларының аумақтары да кірді. Сол кезде губерниялық басқарма да құрылды.

1802 жылы 15 қарашада Астрахан губерниясы Астрахан және [[Кавказ губерниясы|Кавказ]] губернияларына бөлінді. Астрахан губерниясының басына азаматтық губернатор тағайындалды. Сонымен қатар Астрахан губерниясы Кавказ өлкесі мен Грузияның әскери басшысына да бағынды. 1803 жылғы 27 қазандағы патша жарлығында Астрахан губернаторына Кавказ губерниясының істеріне араласуға жол берілмейтіні арнайы ескертілді.

1803 жылы Орал казак әскерінің аумағы қайтадан Орынбор губерниясының құрамына қосылды.

1825 жылы 10 наурызда Астрахан губерниясындағы көшпелі халықтар мекендеген аумақтың басым бөлігі Кавказ облысының құрамына беріліп, Мұсылман көшпелі халықтарының Бас приставтығы құрылды.

1832 жылы 6 қаңтарда Астрахан губерниясы Кавказ губерниясынан толық бөлініп шықты. Осы ретте губернияның басына азаматтық губернатормен қатар әскери губернатор да тағайындалды.

1832 жылы Астрахан губерниясы Грузияның Бас басқарушысының қарауынан шығарылды.

1848–1850 жылдар аралығында Ставрополь жолы бойына ауылдар қоныстандырылды. 1850 жылы Сарытау губерниясынан Царев уезі Астрахан губерниясының құрамына берілді, ал 1860 жылы Кума өзені бойындағы шекара солтүстікке қарай біршама жылжытылды. Алайда оның саласы Гайдук (Гуйдук) өзені мен Үлкен Дербет ұлысының қалмақтары Ставрополь губерниясының қарауына берілді.

1862 жылы Астрахан қаласынан Дон казак әскерінің шекарасына дейін созылған, ұзындығы 357 шақырым болатын Қырым жолы бойындағы Қалмақ даласының орталық бөлігін әрқайсысы 15–20 ауладан тұратын хуторлармен қоныстандыруға рұқсат етілді. Осы мақсатта 15 орын белгіленді. Алайда аталған жерлерге қоныстануға ниет білдірушілер болмағандықтан, бұл жоспар жүзеге аспады.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1917 жылы Қырғыз даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына берілді. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы [[Қалмақ автономиялы облысы|Қалмақ АО]] құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері ғана қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына аудандар құрылды: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары.

1928 жылы 21 мамырда губерния таратылып, оның аумағы жаңадан құрылған [[Төменгі Еділ өлкесі|Төменгі Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Әкімшілік бөлінісі ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>s95xg47mh78b3egu06xwbda9vv4mlr2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658229</id>
      <parentid>3658227</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T06:42:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Флорасы */</comment>
      <origin>3658229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56513" sha1="20sl0r78obbem0z00cdte454wwcdbhh" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan gubernia.jpg
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
=== Географиялық орны ===
Астрахан губерниясы [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында, 45° және 51° солтүстік ендік, 43° және 51° шығыс бойлық аралығында орналасқан. Губернияның солтүстіктен оңтүстікке қарай ең үлкен ұзындығы — 587 км, ал батыстан шығысқа қарай ең үлкен ені — 533 км жетті.

=== Астрахан губерниясының қазіргі әкімшілік шекараларға қатысты орналасуы ===
Бұрынғы Астрахан губерниясының аумағында (1914 жылғы шекаралары бойынша) қазіргі [[Астрахан облысы]] мен [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасы]] толығымен, ал [[Волгоград облысы]], [[Ставрополь өлкесі]], [[Ростов облысы]] және [[Дағыстан|Дағыстан Республикасы]] ішінара орналасқан. Губерния аумағының бір бөлігі қазіргі [[Атырау облысы|Атырау облысының]] құрамына кіреді.

Бұрынғы [[Астрахан уезі|Астрахан уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі [[Астрахан облысы|Астрахан облысының]] аумағына, ал оңтүстік бөлігі [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасының]] аумағына кіреді. Уездің шағын батыс бөлігі [[Ростов облысы|Ростов облысының]], ал шағын оңтүстік бөлігі [[Ставрополь өлкесі]] мен [[Дағыстан|Дағыстан Республикасының]] аумағына жатады.

Бұрынғы [[Красный Яр уезі|Красный Яр уезінің]] басым бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағына кіреді, ал шағын солтүстік бөлігі Қазақстан аумағында орналасқан.

Бұрынғы [[Жантау уезі|Жантау уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, оңтүстік-батыс бөлігі Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды, ал ең батыс бөлігі — Ростов облысының аумағына кіреді.

Бұрынғы [[Черный Яр уезі|Черный Яр уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, солтүстік және солтүстік-батыс бөліктері — Волгоград облысының аумағына кіреді, ал уездің оңтүстік бөлігі — Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды.

Бұрынғы [[Царев уезі|Царев уезінің]] шағын оңтүстік бөлігі қазіргі Астрахан облысының құрамына кіреді, ал [[Царев]] қаласын (қазіргі ауыл) қоса алғандағы қалған бөлігі Волгоград облысының аумағында орналасқан.

Бұрынғы Қырғыз даласы қазіргі Қазақстан аумағында орналасқан.

=== Ауданы ===
1886 жылы губерниялық жер межелеу басқармасының мәліметтері бойынша, губернияның аумағы 182 913 шаршы верст (208 200 км²) болды. Су айдындарының беткі аумағын қоса есептегенде, бес уездің жалпы аумағы 41 147 шаршы верстті (46 830 км²), [[Қалмақ даласы|Қалмақ даласының]] аумағы 75 635 шаршы верстті (86 080 км²), ал [[Бөкей Ордасы|Ішкі қазақ ордасының]] аумағы 66 131 шаршы верстті (75 240 км²) құрады.

Басқа деректер бойынша, [[Иван Афанасьевич Стрельбицкий|И. А. Стрельбицкийдің]] 1874 жылғы мәліметтерінде Астрахан губерниясының аумағы 197 247,2 шаршы верст (224 500 км²) деп көрсетілген. Оның ішінде көлдердің су бетінің ауданы 647,5 шаршы верстті (736,9 км²), ал [[Еділ атырауы|Еділ атырауының]] аумағы 14 674,8 шаршы верстті (16 700 км²) құраған. Бұл аумақ [[Волгоград|Царицын]] қаласынан [[Каспий теңізі|Каспий теңізіне]] дейінгі, [[Еділ]] мен [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] өзендерінің аралығындағы кеңістікті, сондай-ақ теңіз жағалауындағы барлық аралдарды қамтыды.

Аумағы бойынша Астрахан губерниясы Ресей империясының Еуропалық бөлігіндегі губерниялар арасында төртінші орын алды.

=== Жер бедері ===
Губерния аумағы орман өсімдіктері жоқ, құмды-сазды және сортаң топырақты кең [[Дала|даладан]] тұрды. Жер бедері жалпы оңтүстік-шығысқа қарай еңістеп, бұрын теңіз табаны болған [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы ойпатының]] бір бөлігін құрады. Губернияның оңтүстік бөлігі 400 верст (427 км) бойында [[Каспий теңізі|Каспий теңізінің]] суларымен шайылып жатты.

=== Гидрографиясы ===
[[Еділ]] өзені Астрахан губерниясын екі бөлікке бөлді: оның оң жағалауындағы бөлік Еділ немесе Қалмақ даласы, ал сол жағалауындағы бөлік Еділ сырты немесе [[Торғай даласы|Қазақ даласы]] деп аталды.

Еділ өзені Астрахан губерниясының аумағына енген тұста өзінің ағысын бірнеше рет өзгертеді. Оңтүстікке қарай ағып келе жатқан өзен губерния аумағына толық енгеннен кейін, [[Еділдегі Сарепта|Сарепта]] колониясының маңында кенет шығысқа қарай бұрылып, алғашқы иірімді түзеді. Одан әрі [[Владимировка (Астрахан облысы)|Владимировка]] елді мекені тұсында екінші иірімді жасап, оңтүстік-шығысқа қарай бағыт алады да, Каспий теңізіне құйғанға дейін осы бағытты сақтайды.

[[Волгоград|Царицыннан]] шамамен жиырма верст жоғары жерде Еділдің сол жағалауынан едәуір ірі [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] тармағы бөлініп шығады. Ол Еділдің негізгі арнасына дерлік параллель бағытта шамамен 500 верст бойы ағып, Каспий теңізіне дейін жетеді.

Астрахан губерниясының аумағында Еділ өзені өзіне бірде-бір елеулі саланы қабылдамайды, керісінше, өзі көптеген тармақтарға бөлінеді. Олар өз кезегінде ұсақ тармақтарға бөлініп, жайылматармақ, жыртылым, баурай, өзен, ильмень және т.б. деп аталады да, бір-бірімен үздіксіз тоғысып, су жолдарының тұтас лабиринтін құрайды. [[Еділ атырауы]] негізінен Петропавловск ватағасының тұсынан, Лебяжья станицасынан сәл жоғары жерде Еділден оның ірі тармағы — Бозан өзенінің бөлініп шығуынан басталады. Еділдің төменгі ағысында 200-ге дейін тармақ бар деп есептеледі және олардың басым көпшілігі Еділдің сол жағынан бөлініп шығады. Су мөлшері жағынан ең ірілері — [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]], [[Бозан]], [[Болда (өзен)|Үлкен Болда]], [[Қамысөзек (өзен)|Қамысөзек]], Шаған, Иванчуг және т.б. Еділдің оң жағалауындағы тармақтар негізінен Астраханнан төмен жерде бөлініп шығады. Олардың қатарында [[Бақтемір (өзен)|Бақтемір]], Қарабұлақ және Шолпан бар. Еділ теңізге құяр жерінде 70-ке дейін сағаға бөлініп, қамыс қалың өсетін, өтуі қиын аласа атырау түзеді. Қамыс теңіз жағалауында «черней» деп аталатын қалың қамысты қопалардың қалыптасуына себеп болады. Еділдің көптеген тармақтарға бөлінуіне байланысты оның сағаларында су қатты тайызданып, Каспий теңізіне қарай кеме қатынасына негізгі кедергі келтіреді.

Еділдің негізгі кеме жүретін «Бақтемір» арнасында батыс және солтүстік-батыс желдері соққан кезде қайраңдардағы су тереңдігі 2,5 футқа дейін, кейде одан да төмен түседі. «Шашылымдар» деп аталатын қайраңдардың біріншісі — Астраханнан 53 верст қашықтықтағы Княжая, одан кейін Шадинская, Ракушинская және соңғысы — Зюзинская қайраңы. 1854 жылдан бастап Каспий теңізімен қатынас жасау үшін [[Фарватер|фарватер]] ретінде таңдалған Еділдің «Қамысөзек» тармағында 13 жыл бойы жұмыстар жүргізіліп, оған 2 млн рублден астам қаржы жұмсалды. Алайда бұл жұмыстардан күтілген нәтиже алынбады. 1869 жылғы 20 және 21 қазандағы дауыл мен су тасқыны Қамысөзек фарватерін жақсарту үшін салынған барлық құрылыстарды қиратып, соның салдарынан жұмыстар тоқтатылды. 1874 жылдан бастап «Бақтемір» фарватерін жер қазатын машиналар арқылы тереңдету жұмыстары басталып, олар 1890-жылдары жалғасты.

Еділ мен Ақтөбеден және олардың су тармақтары жүйесінен басқа, губерния аумағында мынадай өзендер мен жылғалар болды. Солтүстікте, [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясымен]] шекарада, жазда тартылып қалатын шағын [[Сарпа-Даван жылғасы|Сарпа]] өзені ағып жатты. Ол [[Ергени]] қыратының етегінде орналасқан [[Сарпа көлдері|Сарпа көлдерінің]] тұтас жүйесін қоректендірді. Вязовка өзені батыстан шығысқа қарай ағып, бар болғаны 25 верстке созылады. Оның суы ащы-тұзды, жазда тартылып қалып, Вязовка ауылы маңында Еділге құяды. Батыс шекарада, [[Дон әскерлерінің облысы|Дон казак әскері облысымен]] шекарада, Ергени қыратынан басталып, оның шығыс етегіндегі көлдер тізбегін қоректендіретін немесе батысқа қарай [[Дон|Донның]] салаларына ағатын 80-ге жуық өзен мен жылға болды. Олардың көпшілігі жазда тартылып қалатын, ал Елиста, Тенгути, Акишбай және т.б. сияқты аз ғана өзендердің ағысы тұрақты болды.

Оңтүстікте, [[Ставрополь губерниясы|Ставрополь губерниясымен]] шекарада, екі Маныч өзені болды: Батыс Маныч Дон казак әскері облысының аумағына қарай ағады, ал Шығыс Маныч Астрахан губерниясының аумағы арқылы өтеді. Екі Манычтың да бастау алатын жері [[Ергени|Ергени қыраты]] мен [[Ставрополь қыраты|Ставрополь қыратының]] түйіскен тұсында орналасып, Қара теңіз деңгейінен 11,5 сажын биіктікте жатты. [[Шығыс Маныч]] алдымен оңтүстік-шығысқа қарай ағып, кейін шығыстағы даланың аласа бөлігіне енген соң, Каспий теңізіне шамамен 100 верст жетпей, Састы көлдері деп аталатын көлдер жүйесінде жоғалады. Бұл жерде «хактар» деп аталатын өтуге қиын батпақты алқаптар түзіледі. Олардың ішіндегі ең белгілісі — Джерлақ хактары. Маныч өзендерінің бастау бөліктерінің су молайған кезде өзара қосылуы [[Азов теңізі|Азов]] және Каспий теңіздері арасында кеме жүретін канал салу мүмкіндігі туралы мәселені көтеруге себеп болды. Алайда осы өңірді екі экспедиция зерттегеннен кейін Байланыс жолдары бас басқармасы 1859 жылы канал салудың табысты жүзеге асуына жеткілікті кепілдік жоқ екенін және оның экономикалық тиімділігіне сай келмейтін орасан зор шығындарды талап ететінін мәлімдеді.

Кума өзенінің тармағы болып табылатын [[Гайдук (өзен)|Гайдук]] өзені тек көктемде ғана суға толады және Ставрополь губерниясының оңтүстік-батыс шекарасында орналасқан.

Астрахан губерниясының солтүстік-шығыс бөлігі тұщы су көздеріне одан да кедей болды. Ең солтүстігінде, Самара губерниясымен шекарада, Торгунь саласы бар шағын [[Еруслан (өзен)|Еруслан]] өзені ағады. Одан әрі солтүстік-шығыс шекараға жақын жерде [[Қараөзен (өзен)|Үлкен Өзен]] және [[Сарыөзен (өзен, Еділ-Жайық алабы)|Кіші Өзен]] өзендері орналасқан. Олар [[Қамыс-Самар көлдері|Қамыс-Самар көлдеріне]] құяды, ал төменгі ағыстары Астрахан губерниясының аумағына кіреді. Кей жерлерінде олардың суы тұздылау келеді. Бұдан басқа, далада Горькая және Бүлдіргенді өзендері бар. Хан ордасына жақын орналасқан бұл екі өзен де шағын әрі суы ащы, ішуге жарамсыз. Осы өзендер мен жылғалардың барлығы шағын және губернияның шеткі бөліктерінде орналасқан, ал даланың орталық бөлігі ағын сулардан мүлдем ада болды.

Мушкетов мырзаның зерттеулеріне сәйкес, Қалмақ даласында екі сулы қабат бар. Жоғарғы қабат Каспий шөгінділерінің арасында 2–6 сажын шамасындағы шағын тереңдікте орналасқан және оның суы тұздылау немесе тұзды болады. Төменгі қабат Каспий шөгінділерінің астында, үшіншілік құмтастар қабаттарымен бірге 20 және одан да көп сажын тереңдікте орналасып, тұщы су береді. Жергілікті халық жер асты суын алу үшін негізінен бірінші сулы қабатты пайдаланды. Ол үшін құмды жерлерде калмақ тілінде «худук» деп аталатын таяз құдықтар қазылды, ал сирек жағдайда орысша «копань» атауы қолданылды. Құдықтар бүкіл далаға топ-тобымен шашырай орналасып, бір-бірінен 10–30 верст қашықтықта жатты. Алайда даланың оңтүстік бөлігінде олар сирек кездесіп, арақашықтығы 50–70 верстке дейін жетті. Сонымен қатар ондағы су ішуге онша жарамды болмады. Бұдан басқа, далада «цандыктар» деп аталатын табиғи су қоймалары да пайдаланылды. Олар тығыз қоңыр саз қабатымен жабылған ойыстарда түзіліп, осы қабаттың үстіне еріген қар немесе жаңбыр суы жиналды. Мұндай суды тек қысқа уақыт ішінде ғана пайдалануға болатын.

Астрахан губерниясының аумағындағы [[Дон]] мен [[Еділ]] арасындағы суайрық Ергени деп аталады (қалмақша — «''қия беткейлер''») және Сарепта колониясынан оңтүстікке қарай шамамен 300 верст бойы меридиан бағытымен созылып жатқан жазық қыратты білдіреді. Ол Шығыс Маныч жағалауындағы Чалон-Хамур (немесе Таш-Муран) деп аталатын тік жарқабақпен аяқталады. Ергенидің ең биік нүктесі Заветное ауылының маңында орналасып, Каспий теңізі деңгейінен 532 фут биіктікке көтеріледі. Батысқа қарай Ергени Дон даласына біртіндеп төмендейді, ал шығыс беткейлері Еділ даласына қарай тік құлайды. Сондықтан биіктігі онша үлкен болмаса да, Ергени дала жағынан тауға ұқсап көрінеді. Оның шығыс беткейлері [[Жыра|жыралармен]] (сайлармен) тілімденген. Олар батысқа қарай бір-біріне жақындай түседі. Көктемде осы сай-жыралармен бұлақтар мен шағын өзендер ағып, Ергенидің етегіндегі көптеген көлдерді қоректендіреді. Бұл көлдердің бір бөлігі тұщы сулы (Цацинское, Алцын-Хута, Шар-Толгота, Чилгир, [[Жаскөл (ауыл)|Жаскөл]] және т.б.), ал кейбіреулерінің суы көктемде ғана тұщы болып, кейін ащы-тұздыға айналады (Ханата, Нарын-Хара, Кобдырь). Кейбір көлдер жазда [[Сор топырақ|сорға]] айналады (мысалы, Табун-Усун), ал кейбіреулері тартылып, бетіне шүйгін шөп өсіп, мол шөп шабуға пайдаланылатын жерлерге айналады (Ушке-Нур, Сальвру және т.б.). Ергенидің топырағын сары саздың қалың қабаттары, яғни [[Лесс|лесс]] құрайды.

Ергениден солтүстік-шығысқа қарай, Еділдің оң жағалауында орналасқан дала анағұрлым биік. Мұнда көлдер жоқ, шөбі шүйгін шабындықтар көп, кей жерлері егіншілікке жарамды, топырағы құмды-сазды. Царицын маңында биіктігі 280 фут болатын оң жағалаудағы қыратты өңір оңтүстікке қарай біртіндеп төмендеп, Черный Яр уезінде 30–40 футқа дейін түседі. Жантаудан төменірек жерде өсімдік жамылғысынан мүлдем айырылған құмды төбелер пайда болады. Каспий теңізіне қарай біртіндеп төмендейтін дала көптеген тұзды көлдермен көмкеріледі. Ал Каспий теңізі жағалауындағы жердің төмен жатқаны соншалық, солтүстік және солтүстік-батыс жағалаудың бүкіл өңірі жағалауға терең сұғына енген сансыз шығанақтардың (ильмендердің) және теңізге қарай сұғына созылған мүйістердің әсерінен шашақ тәрізді көрінеді. Бұл мүйістердің қалыптасуына сол жердегі құмды төбелердің ықпалы зор.

Даланың оңтүстік бөлігінің өзіндік ерекшелігін [[Бэр төбелері|Бэров төбелері]] деп аталатын, биіктігі 4 сажыннан аспайтын, шығыстан батысқа қарай созылып жатқан және бір-біріне параллель орналасқан аласа төбелер құрайды. Олардың табандары түйісіп жатады, ұзындығы 1½–4 верст, ал ені 170 сажынға дейін жетеді. Осы төбелердің үстіне Астрахан және [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қалалары салынған. Теңіз маңында көптеген төбелер судың астынан көтеріліп көрінеді. Олардың арасын су басып, көптеген ильмендер мен тұтас бір түбек архипелагын түзеді. Астраханның оңтүстік-батысында орналасқан бұл жер «Мочаг» деп аталады. Теңіз жағалауы жолағында көптеген тұзды және ащы-тұзды көлдер бар, олардың кейбіреулері емдік қасиеті бар балшықтармен қоршалған. Мысалы, Астраханнан солтүстік-батысқа қарай 12 верст жерде Тынақ балшықтары орналасқан.

Еділ жағалауына жақындаған кезде өзеннің осы құмды-сазды өңірде арнасын орнықсыз топырақты ойып өтіп, ені 30 және одан да көп верст болатын аңғар түзетінін көреміз. Оның шығыс шекарасын Ақтөбенің сол жағалауы шектейді. Өзен тармақтары жан-жаққа тілімдеген бұл аңғар тасқын кезінде су басатын және шайынды топырақтан құралған аралдар архипелагын құрайды. Аралдардың жағалаулары негізінен талдан тұратын орманның тар жолағымен көмкерілген, ал су қайтқаннан кейін оларда шүйгін шалғынды өсімдіктер қаулап өседі. Осы аңғардың бүкіл аумағы «займище» деп аталады.

Ақтөбенің ар жағында шығысқа қарай орналасқан және әрі қарай шетсіз-шексіз [[Орта Азия]] далаларымен ұласатын өңір жалпы сипаты жағынан батыстағы өңірге ұқсас. Оның анағұрлым биік солтүстік бөлігі біршама белесті жер бедерімен ерекшеленіп, Ақтөбе жағалауынан шығысқа қарай біртіндеп еңістейді де, құмды әрі төмен орналасқан жазықпен ұласады. Құмды-сазды топырақты бұл жазықтың ойпаң жерлері шүйгін шабындықтарға бай әрі егіншілікке жарамды. Алайда кей жерлерде топырақтың борпылдақтығы соншалық, ол оңай сусымалы құмға айналады. Сусымалы құмдардың аумағы жылдан жылға ұлғайып, қоныстанған жерлерге зиян келтіреді: жайылымдар мен егістіктерді құм басып, құмды төбелер — [[Барқан|барқандар]] түзеді. Құмдардың жылжуы салдарынан кейбір жерлерді құм соншалық басып қалған, мысалы, Хан ордасын, Сеитовка және Хошеутовское ауылдарын және басқа да елді мекендерді тұрғындары, Хошеутовское ауылындағыдай, қоныс аударуға мәжбүр болған. Муханов және Джамбай көлдері сияқты тұзды көлдер де құм астында қалып, олардан тұз өндіру тоқтатылды. Осындай құбылыс батыс далада да байқалады. Шығыс даланың ең солтүстік бөліктерінде, Царев уезінде, [[Қара топырақ|қара топырақ]] кездеседі. Осы белдеуде құрамындағы тұздың орасан көп мөлшерімен әйгілі Елтон ([[Эльтон]]) және [[Баскүнжақ]] көлдері, сондай-ақ Чапчачи тауы орналасқан. Бұдан бөлек, жекелеген таулар түрінде биіктеп тұрған қыраттар да бар: [[Үлкен Боғды]] — 524 фут, Кіші Боғды — 96 фут, Арзагар — 72 фут және т.б.

Кей жерлерде балшықты және батпақты алқаптар кездеседі. Олардың ішіндегі ең белгілілері — Хан ордасының шамамен бес верст жерінде орналасқан, ені мен ұзындығы ондаған верстке жететін алып Улань-Хактар. Сонымен қатар ащы-тұзды және тұщы сулы көлдер де бар. Одан әрі шығысқа қарай, Ақтөбе жағалауынан шамамен 100 верст жерде дала «Рын-құмдар» деп аталатын құмды-белесті өңірге айналады. Бұл жердегі құмды төбелер алуан түрлі пішіндегі қыраттардан тұрады, олардың арасында ені кейде 14 және одан да көп верстке жететін шалғындар орналасқан. Шалғындар аржан және далаға тән басқа да астық тұқымдас өсімдіктерден тұратын қалың өсімдік жамылғысымен көмкерілген. Өсімдіктерден дерлік жұтаң бұл төбелер теңізге жақындаған сайын біртіндеп аласарып, кәдімгі сусымалы құмдарға ұласады, ал одан әрі сары түсті, құнарсыз, сортаң ойпаттарға айналады. Өңір ұсақ тұзды көлдер мен балшықтарға бай, олардың ішіндегі ең белгілісі — Қызыл-Хактар. Ал Бестау тауларының арасында Ассетөбе немесе Айсысар деп аталатын шипалы бұлақ бар. Оның суының дәмі ащы-тұзды, температурасы 3°С, күкіртті иісі бар.

Оңтүстік-батысқа қарай Бэров төбелері пайда болады. Губернияның шығыс шетін жазық дала құрайды: оның бір бөлігінің топырағы қара-сұр саздан, ал екінші бөлігінің топырағы құмды-сазды сортаңнан тұрады. Бұл өңірдің солтүстігінде батпақтармен қоршалған, қамыс өскен тұщы сулы Қамыс-Самар көлдері орналасқан.

=== Геологиясы ===
Геологиялық құрамы бойынша Астрахан губерниясының топырағы Арал-Каспий формациясына жатады. Оның қабаттары барлық жерде дерлік көлденең орналасқан және құрамында көптеген тұзды саздар бар. Құмтастар мен үшіншілік саздардың үстінде жатқан Каспий шөгінділерінің қалыңдығы орасан зор болып, 53 сажынға дейін жетеді. Олар құм мен әртүрлі түсті саздардың — қызыл-қоңыр, көк және жасыл түсті саздардың — кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Сонымен қатар олардың құрамында Каспий фаунасына жататын және басым көпшілігі қазіргі кезде де тіршілік ететін түрлерге тиесілі ұлулардың қабыршақтары кездеседі.

Черный Ярдан төмен қарай сазды қабаттар жұқара түседі, ал кей жерлерде мүлдем жоғалып, олардың орнын борпылдақ құм басады. Бұл құм Еділдің төменгі ағысы жағалауында дюналардың түзілуіне себеп болады. Олар әсіресе Лебяжинская және Дуновская станицаларының маңында айқын байқалып, «Толокняный таулары» деп аталады.

Ергени Каспий саздары шөккеннен кейін қалыптасқан дербес көтерілу осін құрайды және миоценге жататын, көк саздың үстінде жатқан үшіншілік кезеңнің диірмен тасы құмтастарынан тұрады. Тек шалғынды беткей жағындағы жекелеген қыраттарда көне формацияларға жататын тау жыныстары, атап айтқанда, пермь және триас кезеңдерінің жыныстары кездеседі. Олар Боғды тауында байқалады. [[Опока]] немесе борлы [[Мергель|мергель]] борлы топыраққа жатады. Солёная Балка құмтастары жоғары сапалы диірмен тасын құрайды. Кормовое ауылының маңында ақ кварцтың, лидиялық тастың және темірлі құмтастың сынықтары кездеседі. «Кресты» сайында қазба балықтардың қалдықтарына бай рухляк қабаттары бар. Чалон-Хамур әктасты қабаттардан құралған. Кейбір сайларда кездесетін гипс алебастр алу үшін күйдіріледі, ал алынған алебастр тек үйлерді әктеуге пайдаланылады. Сонымен қатар Ергениде таскөмірдің белгілері анықталған, ал оның солтүстік бөлігіндегі [[Темір рудалары|темір кендері]] кейбір сайларда қалың қабаттар түрінде жер бетіне шығып жатады. Сарепта маңында қыш жасауға арналған саз өндіріледі, Солодников селосының маңында шатырлық тақтатас, ал Астрахан маңында кірпіш сазы өндіріледі. «Элиста» урочищесі маңынан күйдірген кезде таза қызыл түске ие болатын фаянс жасауға жарамды саз табылған. Кейбір жерлерде [[Селитралар|селитра]] кездеседі. Үлкен Боғды тауының маңынан күкірттің шағын кен орны мен [[Мұнай|мұнай]] белгілері табылған. Еділдің сол жағалауындағы Боғды және басқа да қыраттар негізінен гипстен тұрады. Алайда жалпы алғанда, Астрахан губерниясында тау-кен өнеркәсібінің қандай да бір саласының дамуын күту қиын, тек бұрыннан бар тұз өндіру саласын қоспағанда. Жаңа түзілімдерге Еділдің шөгінділері, құмды [[Дюналар|дюналар]], Ергенінің әктасты [[Туф|туфтары]], сортаңдар және өздігінен тұз шөгетін көлдердің тұздары жатады. [[Мамонттар]] мен басқа да жануарлардың сүйектері тек [[Еділ|Еділдің]] шөгінділерінен кездеседі.

=== Флорасы ===
Астрахан өлкесіндегі сирек өсімдік жамылғысы еш жерде тұтас әрі үздіксіз [[Шым|шым]] түзбейді, керісінше, аралдар секілді шашыраңқы орналасады. Биіктеу жерлерде жапырақтары сұрғылт-жасыл түсті жусанның көптеген түрлері өседі. Ал топырақ сортаңдау болса, жапырақтары қою жасыл түсті сораңдардың түрлері немесе қураған тікенекті өсімдіктер пайда болады. Неғұрлым төмен жерлерде [[Қау|қау]] ағарып көрінеді, ал ойпаттарда жасыл мия мен әртүрлі астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Топырақ сортаң болған жағдайда, жапырақтары қалың әрі шырынды, түсі қою қызғылт-сары түсті Salicorneae тұқымдасына жататын [[Шеркез|сораңдар]] өседі. Неғұрлым қалың өсімдік жамылғысы тек шалғындарда, Еділдегі аралдарда және Ергени сайларында кездеседі. Еділдің төменгі ағысындағы тұрып қалған суларды ''[[Ақ тұңғиық|Nymphaea alba]]'' және ''[[Үндістан лотосы|Nelumbium nuciferum]]'' көріктендіреді.

== Тарихы ==
Астрахан губерниясы Орта Азия далаларының шекарасында орналасып, ежелден халықтардың қоныс аудару бағыты болды. Ол [[Азия|Азиядан]] [[Еуропа|Еуропаға]] өтетін өзіндік қақпа саналды.

Халықтардың негізгі қоныс аудару қозғалыстары осы өңір арқылы жүріп отырды. Бір халық екіншісін ығыстырып, өз кезегінде Шығыстан келген жаңа қоныс аудару толқындарына орын беріп отырды. Ежелгі деректер Астрахан далаларында [[Скифтер|скифтердің]] болғанын көрсетеді. Біздің заманымыздың II ғасырында бұл өңірде [[Аландар|аландар]] пайда болып, III ғасырда олардың орнын [[Хазарлар|хазарлар]] басты. Хазарлардың атымен [[Каспий теңізі]] Хазар теңізі деп аталды. Хазарлардың [[Еділ|Еділдің]] төменгі ағысында [[Итиль]] атты астанасы болды. IV–XI ғасырлар аралығында бұл өңір арқылы [[Угорлар|угорлар]], [[Ғұндар|ғұндар]], [[Аварлар (көшпелі халық)|аварлар]], [[Мажарлар|мадиярлар]], [[Бұлғарлар|бұлғарлар]], [[Хвалистер|хвалистер]] және басқа да халықтар өтті. Соңғыларының атымен Каспий теңізі Хвалын теңізі деп аталды.

XII ғасырда Астрахан далаларында [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] көшіп-қонып жүрді, ал XIII ғасырда олардың орнын [[Моңғол шапқыншылығы және этностық өзгерістер|моңғолдар]] басты. Олар [[Еділ]] бойының едәуір бөлігін иеленіп, Астрахан өлкесінің төменгі ағысында [[Сарай-Бату]], [[Сарай-Берке]], [[Үкек]] және [[Астрахан|Қажытархан]] қалаларының негізін қалады.

Астрахан хандығының тарихы 1480 жылы, [[Алтын Орда]] ханы Ахмет хан қаза тапқаннан кейін басталады. Осы кезден бастап бұл аумақ Ноғай мырзаларының иелігіне өтті, ал 1490 жылы мұнда Абдул-Керімнің хан болғаны аталады. Алайда 1554 жылы кінәз Пронский-Шемякиннің қолбасшылығымен орыс әскерлері [[Астрахан|Астраханды]] басып алып, қаладан қуылған Дербыш ханды қайтадан таққа отырғызды. Дербыш хан Ресейге бодан болуға ант беріп, алым-салық төлеуге уәде етті. Кейін оның сатқындығы қаланың орыс әскерлері тарапынан түпкілікті басып алынуына және 1557 жылы Астрахан хандығының Мәскеу мемлекетіне қосылуына себеп болды.

Ұзақ уақыт бойы өлкенің қоныстанған аумағы негізінен Астрахан қаласымен және одан төмен қарай Еділ атырауында орналасқан, балық аулауға арналған «учугтар» (балық ұстауға арналған арнайы бөгет-құрылымдар) деп аталатын кәсіпшілік орындарымен шектелді. [[I Пётр|І Петрдің]] бұл өлкеге ерекше назар аударуынан кейін отарлау үдерісі дами бастады. Алайда бастапқы кезеңде әртүрлі татар ордаларының жиі жасаған шапқыншылықтары, қалмақтардың тонаушылық шабуылдары және [[Еділ казактары|казактардың еркін әрекеттері]] салдарынан бұл үдеріс өте баяу жүрді.

1632 жылы [[Қалмақтар|қалмақтар]] бұл өңірге көшіп келді. Осылайша көшпелі ордалардың шығыстан батысқа қарай қоныс аудару үдерісі аяқталды. Өйткені, 1801 жылы [[Қырғыз-қайсақ|қырғыз-қайсақтардың]] Астрахан даласына қоныс аударуы үкіметтің рұқсатымен жүзеге асырылды. 1627 жылы [[Черный Яр]] [[Острог|острогының]] негізі қаланды, 1667 жылы [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Ярдың]] негізі қаланды. Ал 1700 жылдан бастап Еділдің оң жағалауында алғашқы елді мекендер, соның ішінде Солёное Займище, пайда бола бастады.

Астрахан губерниясы І Петрдің 1717 жылғы 22 қарашадағы жарлығымен құрылды. Оған дейін, 1708 жылдан бастап, оның аумағы [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамында болды. Астрахан губерниясының құрамына іргелес аумақтарымен бірге мына қалалар кірді: [[Астрахан]], Гурьев Яицкий (қазіргі [[Атырау]], Қазақстан), Дмитриевск (қазіргі [[Камышин]]), [[Петровск (Сарытау облысы)|Петровск]], [[Самара]], [[Саратов|Сарытау]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]), [[Сызрань]], [[Терек (бекініс)|Терск қаласы]], Царицын (қазіргі [[Волгоград]]), Жайық қалашығы (қазіргі [[Орал]]), [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]], [[Черный Яр]] және [[Қызлар]].

1728 жылы [[Саратов|Сарытау]], [[Самара]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]) және [[Сызрань]] қалалары уездерімен бірге [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамына берілді.

1739 жылы Сарытау Астрахан губерниясының құрамына қайта қосылды.

1744 жылы [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрылуына байланысты Жайық қалашығы мен [[Жайық казак әскері|Жайық казак әскерінің]] аумағы оның құрамына берілді.

1742 жылы [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантаудың]] негізі қаланып, 1746 жылдан бастап Еділдің оң жағалауын казак станицалары қоныстана бастады.

1752 жылы Гурьев қаласы Астрахан губерниясынан [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрамына берілді.

1763 жылы жоғары мәртебелі жарлық бойынша Астрахан маңындағы Еділ бойына Визенталь елді мекенін негіздеген 65 лютеран отбасы қоныстандырылды. Елді мекеннің қашан және қандай жағдайда жойылғаны белгісіз. Өлкені тезірек қоныстандыру мақсатында үкімет жер телімдерін сыйға беріп, оларды жеңілдетілген шарттармен сатты. Мысалы, 1770 жылы әртүрлі адамдарға іргелес су айдындарымен бірге 5755 десятина жер сатылды.

1771 жылы үкімет жүргізген шараларға наразылықтың салдарынан қалмақтардың басым бөлігі Ресей аумағынан көшіп кетті, сөйтіп олардың аз бөлігі ғана Еділдің оң жағалауында қалды.

[[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] автономиясы жойылып, қалмақтардың басым бөлігі Жоңғарияға қайта көшкеннен кейін қалмақ даласы Астрахан әскери губернаторына бағынатын Ресейдің әкімшілік-аумақтық бірліктерінің біріне айналды.

1780 жылғы қарашада Сарытау жаңадан құрылған [[Сарытау наменгерлігі|Сарытау наменгерлігінің]] орталығы болды. Оның құрамына Петровск және Дмитриевск қалалары да кірді.

1782 жылы [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінен]] кейін Гурьев қаласы Астрахан губерниясының құрамына қайтарылды. Сол жылы [[Орал]] қаласы да Астрахан губерниясының құрамына қосылды, ал [[Волгоград|Царицын]] қаласы Ақтөбе жібек зауытымен және Черный Яр қаласы [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясының]] құрамына берілді.

1785 жылы 5 мамырда Астрахан және Кавказ облыстарынан тұратын [[Кавказ наменгерлігі]] құрылды. Оның әкімшілік орталығы шағын [[Екатериноград]] бекінісі болды. 1790 жылы 30 сәуірде Кавказ губерниялық басқармасы Астрахан қаласына көшірілді.

1796 жылғы 12 және 31 желтоқсандағы жарлықтармен наменгерлік Астрахан губерниясы болып қайта құрылды. Оның құрамына кейінгі Ставрополь, Терек және Қобан губернияларының аумақтары да кірді. Сол кезде губерниялық басқарма да құрылды.

1802 жылы 15 қарашада Астрахан губерниясы Астрахан және [[Кавказ губерниясы|Кавказ]] губернияларына бөлінді. Астрахан губерниясының басына азаматтық губернатор тағайындалды. Сонымен қатар Астрахан губерниясы Кавказ өлкесі мен Грузияның әскери басшысына да бағынды. 1803 жылғы 27 қазандағы патша жарлығында Астрахан губернаторына Кавказ губерниясының істеріне араласуға жол берілмейтіні арнайы ескертілді.

1803 жылы Орал казак әскерінің аумағы қайтадан Орынбор губерниясының құрамына қосылды.

1825 жылы 10 наурызда Астрахан губерниясындағы көшпелі халықтар мекендеген аумақтың басым бөлігі Кавказ облысының құрамына беріліп, Мұсылман көшпелі халықтарының Бас приставтығы құрылды.

1832 жылы 6 қаңтарда Астрахан губерниясы Кавказ губерниясынан толық бөлініп шықты. Осы ретте губернияның басына азаматтық губернатормен қатар әскери губернатор да тағайындалды.

1832 жылы Астрахан губерниясы Грузияның Бас басқарушысының қарауынан шығарылды.

1848–1850 жылдар аралығында Ставрополь жолы бойына ауылдар қоныстандырылды. 1850 жылы Сарытау губерниясынан Царев уезі Астрахан губерниясының құрамына берілді, ал 1860 жылы Кума өзені бойындағы шекара солтүстікке қарай біршама жылжытылды. Алайда оның саласы Гайдук (Гуйдук) өзені мен Үлкен Дербет ұлысының қалмақтары Ставрополь губерниясының қарауына берілді.

1862 жылы Астрахан қаласынан Дон казак әскерінің шекарасына дейін созылған, ұзындығы 357 шақырым болатын Қырым жолы бойындағы Қалмақ даласының орталық бөлігін әрқайсысы 15–20 ауладан тұратын хуторлармен қоныстандыруға рұқсат етілді. Осы мақсатта 15 орын белгіленді. Алайда аталған жерлерге қоныстануға ниет білдірушілер болмағандықтан, бұл жоспар жүзеге аспады.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1917 жылы Қырғыз даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына берілді. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы [[Қалмақ автономиялы облысы|Қалмақ АО]] құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері ғана қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына аудандар құрылды: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары.

1928 жылы 21 мамырда губерния таратылып, оның аумағы жаңадан құрылған [[Төменгі Еділ өлкесі|Төменгі Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Әкімшілік бөлінісі ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>20sl0r78obbem0z00cdte454wwcdbhh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658231</id>
      <parentid>3658229</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T06:54:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әкімшілік бөлінісі */</comment>
      <origin>3658231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58727" sha1="s79960g256dobnou4a78a7anjhw43ej" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan gubernia.jpg
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
=== Географиялық орны ===
Астрахан губерниясы [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында, 45° және 51° солтүстік ендік, 43° және 51° шығыс бойлық аралығында орналасқан. Губернияның солтүстіктен оңтүстікке қарай ең үлкен ұзындығы — 587 км, ал батыстан шығысқа қарай ең үлкен ені — 533 км жетті.

=== Астрахан губерниясының қазіргі әкімшілік шекараларға қатысты орналасуы ===
Бұрынғы Астрахан губерниясының аумағында (1914 жылғы шекаралары бойынша) қазіргі [[Астрахан облысы]] мен [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасы]] толығымен, ал [[Волгоград облысы]], [[Ставрополь өлкесі]], [[Ростов облысы]] және [[Дағыстан|Дағыстан Республикасы]] ішінара орналасқан. Губерния аумағының бір бөлігі қазіргі [[Атырау облысы|Атырау облысының]] құрамына кіреді.

Бұрынғы [[Астрахан уезі|Астрахан уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі [[Астрахан облысы|Астрахан облысының]] аумағына, ал оңтүстік бөлігі [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасының]] аумағына кіреді. Уездің шағын батыс бөлігі [[Ростов облысы|Ростов облысының]], ал шағын оңтүстік бөлігі [[Ставрополь өлкесі]] мен [[Дағыстан|Дағыстан Республикасының]] аумағына жатады.

Бұрынғы [[Красный Яр уезі|Красный Яр уезінің]] басым бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағына кіреді, ал шағын солтүстік бөлігі Қазақстан аумағында орналасқан.

Бұрынғы [[Жантау уезі|Жантау уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, оңтүстік-батыс бөлігі Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды, ал ең батыс бөлігі — Ростов облысының аумағына кіреді.

Бұрынғы [[Черный Яр уезі|Черный Яр уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, солтүстік және солтүстік-батыс бөліктері — Волгоград облысының аумағына кіреді, ал уездің оңтүстік бөлігі — Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды.

Бұрынғы [[Царев уезі|Царев уезінің]] шағын оңтүстік бөлігі қазіргі Астрахан облысының құрамына кіреді, ал [[Царев]] қаласын (қазіргі ауыл) қоса алғандағы қалған бөлігі Волгоград облысының аумағында орналасқан.

Бұрынғы Қырғыз даласы қазіргі Қазақстан аумағында орналасқан.

=== Ауданы ===
1886 жылы губерниялық жер межелеу басқармасының мәліметтері бойынша, губернияның аумағы 182 913 шаршы верст (208 200 км²) болды. Су айдындарының беткі аумағын қоса есептегенде, бес уездің жалпы аумағы 41 147 шаршы верстті (46 830 км²), [[Қалмақ даласы|Қалмақ даласының]] аумағы 75 635 шаршы верстті (86 080 км²), ал [[Бөкей Ордасы|Ішкі қазақ ордасының]] аумағы 66 131 шаршы верстті (75 240 км²) құрады.

Басқа деректер бойынша, [[Иван Афанасьевич Стрельбицкий|И. А. Стрельбицкийдің]] 1874 жылғы мәліметтерінде Астрахан губерниясының аумағы 197 247,2 шаршы верст (224 500 км²) деп көрсетілген. Оның ішінде көлдердің су бетінің ауданы 647,5 шаршы верстті (736,9 км²), ал [[Еділ атырауы|Еділ атырауының]] аумағы 14 674,8 шаршы верстті (16 700 км²) құраған. Бұл аумақ [[Волгоград|Царицын]] қаласынан [[Каспий теңізі|Каспий теңізіне]] дейінгі, [[Еділ]] мен [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] өзендерінің аралығындағы кеңістікті, сондай-ақ теңіз жағалауындағы барлық аралдарды қамтыды.

Аумағы бойынша Астрахан губерниясы Ресей империясының Еуропалық бөлігіндегі губерниялар арасында төртінші орын алды.

=== Жер бедері ===
Губерния аумағы орман өсімдіктері жоқ, құмды-сазды және сортаң топырақты кең [[Дала|даладан]] тұрды. Жер бедері жалпы оңтүстік-шығысқа қарай еңістеп, бұрын теңіз табаны болған [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы ойпатының]] бір бөлігін құрады. Губернияның оңтүстік бөлігі 400 верст (427 км) бойында [[Каспий теңізі|Каспий теңізінің]] суларымен шайылып жатты.

=== Гидрографиясы ===
[[Еділ]] өзені Астрахан губерниясын екі бөлікке бөлді: оның оң жағалауындағы бөлік Еділ немесе Қалмақ даласы, ал сол жағалауындағы бөлік Еділ сырты немесе [[Торғай даласы|Қазақ даласы]] деп аталды.

Еділ өзені Астрахан губерниясының аумағына енген тұста өзінің ағысын бірнеше рет өзгертеді. Оңтүстікке қарай ағып келе жатқан өзен губерния аумағына толық енгеннен кейін, [[Еділдегі Сарепта|Сарепта]] колониясының маңында кенет шығысқа қарай бұрылып, алғашқы иірімді түзеді. Одан әрі [[Владимировка (Астрахан облысы)|Владимировка]] елді мекені тұсында екінші иірімді жасап, оңтүстік-шығысқа қарай бағыт алады да, Каспий теңізіне құйғанға дейін осы бағытты сақтайды.

[[Волгоград|Царицыннан]] шамамен жиырма верст жоғары жерде Еділдің сол жағалауынан едәуір ірі [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] тармағы бөлініп шығады. Ол Еділдің негізгі арнасына дерлік параллель бағытта шамамен 500 верст бойы ағып, Каспий теңізіне дейін жетеді.

Астрахан губерниясының аумағында Еділ өзені өзіне бірде-бір елеулі саланы қабылдамайды, керісінше, өзі көптеген тармақтарға бөлінеді. Олар өз кезегінде ұсақ тармақтарға бөлініп, жайылматармақ, жыртылым, баурай, өзен, ильмень және т.б. деп аталады да, бір-бірімен үздіксіз тоғысып, су жолдарының тұтас лабиринтін құрайды. [[Еділ атырауы]] негізінен Петропавловск ватағасының тұсынан, Лебяжья станицасынан сәл жоғары жерде Еділден оның ірі тармағы — Бозан өзенінің бөлініп шығуынан басталады. Еділдің төменгі ағысында 200-ге дейін тармақ бар деп есептеледі және олардың басым көпшілігі Еділдің сол жағынан бөлініп шығады. Су мөлшері жағынан ең ірілері — [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]], [[Бозан]], [[Болда (өзен)|Үлкен Болда]], [[Қамысөзек (өзен)|Қамысөзек]], Шаған, Иванчуг және т.б. Еділдің оң жағалауындағы тармақтар негізінен Астраханнан төмен жерде бөлініп шығады. Олардың қатарында [[Бақтемір (өзен)|Бақтемір]], Қарабұлақ және Шолпан бар. Еділ теңізге құяр жерінде 70-ке дейін сағаға бөлініп, қамыс қалың өсетін, өтуі қиын аласа атырау түзеді. Қамыс теңіз жағалауында «черней» деп аталатын қалың қамысты қопалардың қалыптасуына себеп болады. Еділдің көптеген тармақтарға бөлінуіне байланысты оның сағаларында су қатты тайызданып, Каспий теңізіне қарай кеме қатынасына негізгі кедергі келтіреді.

Еділдің негізгі кеме жүретін «Бақтемір» арнасында батыс және солтүстік-батыс желдері соққан кезде қайраңдардағы су тереңдігі 2,5 футқа дейін, кейде одан да төмен түседі. «Шашылымдар» деп аталатын қайраңдардың біріншісі — Астраханнан 53 верст қашықтықтағы Княжая, одан кейін Шадинская, Ракушинская және соңғысы — Зюзинская қайраңы. 1854 жылдан бастап Каспий теңізімен қатынас жасау үшін [[Фарватер|фарватер]] ретінде таңдалған Еділдің «Қамысөзек» тармағында 13 жыл бойы жұмыстар жүргізіліп, оған 2 млн рублден астам қаржы жұмсалды. Алайда бұл жұмыстардан күтілген нәтиже алынбады. 1869 жылғы 20 және 21 қазандағы дауыл мен су тасқыны Қамысөзек фарватерін жақсарту үшін салынған барлық құрылыстарды қиратып, соның салдарынан жұмыстар тоқтатылды. 1874 жылдан бастап «Бақтемір» фарватерін жер қазатын машиналар арқылы тереңдету жұмыстары басталып, олар 1890-жылдары жалғасты.

Еділ мен Ақтөбеден және олардың су тармақтары жүйесінен басқа, губерния аумағында мынадай өзендер мен жылғалар болды. Солтүстікте, [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясымен]] шекарада, жазда тартылып қалатын шағын [[Сарпа-Даван жылғасы|Сарпа]] өзені ағып жатты. Ол [[Ергени]] қыратының етегінде орналасқан [[Сарпа көлдері|Сарпа көлдерінің]] тұтас жүйесін қоректендірді. Вязовка өзені батыстан шығысқа қарай ағып, бар болғаны 25 верстке созылады. Оның суы ащы-тұзды, жазда тартылып қалып, Вязовка ауылы маңында Еділге құяды. Батыс шекарада, [[Дон әскерлерінің облысы|Дон казак әскері облысымен]] шекарада, Ергени қыратынан басталып, оның шығыс етегіндегі көлдер тізбегін қоректендіретін немесе батысқа қарай [[Дон|Донның]] салаларына ағатын 80-ге жуық өзен мен жылға болды. Олардың көпшілігі жазда тартылып қалатын, ал Елиста, Тенгути, Акишбай және т.б. сияқты аз ғана өзендердің ағысы тұрақты болды.

Оңтүстікте, [[Ставрополь губерниясы|Ставрополь губерниясымен]] шекарада, екі Маныч өзені болды: Батыс Маныч Дон казак әскері облысының аумағына қарай ағады, ал Шығыс Маныч Астрахан губерниясының аумағы арқылы өтеді. Екі Манычтың да бастау алатын жері [[Ергени|Ергени қыраты]] мен [[Ставрополь қыраты|Ставрополь қыратының]] түйіскен тұсында орналасып, Қара теңіз деңгейінен 11,5 сажын биіктікте жатты. [[Шығыс Маныч]] алдымен оңтүстік-шығысқа қарай ағып, кейін шығыстағы даланың аласа бөлігіне енген соң, Каспий теңізіне шамамен 100 верст жетпей, Састы көлдері деп аталатын көлдер жүйесінде жоғалады. Бұл жерде «хактар» деп аталатын өтуге қиын батпақты алқаптар түзіледі. Олардың ішіндегі ең белгілісі — Джерлақ хактары. Маныч өзендерінің бастау бөліктерінің су молайған кезде өзара қосылуы [[Азов теңізі|Азов]] және Каспий теңіздері арасында кеме жүретін канал салу мүмкіндігі туралы мәселені көтеруге себеп болды. Алайда осы өңірді екі экспедиция зерттегеннен кейін Байланыс жолдары бас басқармасы 1859 жылы канал салудың табысты жүзеге асуына жеткілікті кепілдік жоқ екенін және оның экономикалық тиімділігіне сай келмейтін орасан зор шығындарды талап ететінін мәлімдеді.

Кума өзенінің тармағы болып табылатын [[Гайдук (өзен)|Гайдук]] өзені тек көктемде ғана суға толады және Ставрополь губерниясының оңтүстік-батыс шекарасында орналасқан.

Астрахан губерниясының солтүстік-шығыс бөлігі тұщы су көздеріне одан да кедей болды. Ең солтүстігінде, Самара губерниясымен шекарада, Торгунь саласы бар шағын [[Еруслан (өзен)|Еруслан]] өзені ағады. Одан әрі солтүстік-шығыс шекараға жақын жерде [[Қараөзен (өзен)|Үлкен Өзен]] және [[Сарыөзен (өзен, Еділ-Жайық алабы)|Кіші Өзен]] өзендері орналасқан. Олар [[Қамыс-Самар көлдері|Қамыс-Самар көлдеріне]] құяды, ал төменгі ағыстары Астрахан губерниясының аумағына кіреді. Кей жерлерінде олардың суы тұздылау келеді. Бұдан басқа, далада Горькая және Бүлдіргенді өзендері бар. Хан ордасына жақын орналасқан бұл екі өзен де шағын әрі суы ащы, ішуге жарамсыз. Осы өзендер мен жылғалардың барлығы шағын және губернияның шеткі бөліктерінде орналасқан, ал даланың орталық бөлігі ағын сулардан мүлдем ада болды.

Мушкетов мырзаның зерттеулеріне сәйкес, Қалмақ даласында екі сулы қабат бар. Жоғарғы қабат Каспий шөгінділерінің арасында 2–6 сажын шамасындағы шағын тереңдікте орналасқан және оның суы тұздылау немесе тұзды болады. Төменгі қабат Каспий шөгінділерінің астында, үшіншілік құмтастар қабаттарымен бірге 20 және одан да көп сажын тереңдікте орналасып, тұщы су береді. Жергілікті халық жер асты суын алу үшін негізінен бірінші сулы қабатты пайдаланды. Ол үшін құмды жерлерде калмақ тілінде «худук» деп аталатын таяз құдықтар қазылды, ал сирек жағдайда орысша «копань» атауы қолданылды. Құдықтар бүкіл далаға топ-тобымен шашырай орналасып, бір-бірінен 10–30 верст қашықтықта жатты. Алайда даланың оңтүстік бөлігінде олар сирек кездесіп, арақашықтығы 50–70 верстке дейін жетті. Сонымен қатар ондағы су ішуге онша жарамды болмады. Бұдан басқа, далада «цандыктар» деп аталатын табиғи су қоймалары да пайдаланылды. Олар тығыз қоңыр саз қабатымен жабылған ойыстарда түзіліп, осы қабаттың үстіне еріген қар немесе жаңбыр суы жиналды. Мұндай суды тек қысқа уақыт ішінде ғана пайдалануға болатын.

Астрахан губерниясының аумағындағы [[Дон]] мен [[Еділ]] арасындағы суайрық Ергени деп аталады (қалмақша — «''қия беткейлер''») және Сарепта колониясынан оңтүстікке қарай шамамен 300 верст бойы меридиан бағытымен созылып жатқан жазық қыратты білдіреді. Ол Шығыс Маныч жағалауындағы Чалон-Хамур (немесе Таш-Муран) деп аталатын тік жарқабақпен аяқталады. Ергенидің ең биік нүктесі Заветное ауылының маңында орналасып, Каспий теңізі деңгейінен 532 фут биіктікке көтеріледі. Батысқа қарай Ергени Дон даласына біртіндеп төмендейді, ал шығыс беткейлері Еділ даласына қарай тік құлайды. Сондықтан биіктігі онша үлкен болмаса да, Ергени дала жағынан тауға ұқсап көрінеді. Оның шығыс беткейлері [[Жыра|жыралармен]] (сайлармен) тілімденген. Олар батысқа қарай бір-біріне жақындай түседі. Көктемде осы сай-жыралармен бұлақтар мен шағын өзендер ағып, Ергенидің етегіндегі көптеген көлдерді қоректендіреді. Бұл көлдердің бір бөлігі тұщы сулы (Цацинское, Алцын-Хута, Шар-Толгота, Чилгир, [[Жаскөл (ауыл)|Жаскөл]] және т.б.), ал кейбіреулерінің суы көктемде ғана тұщы болып, кейін ащы-тұздыға айналады (Ханата, Нарын-Хара, Кобдырь). Кейбір көлдер жазда [[Сор топырақ|сорға]] айналады (мысалы, Табун-Усун), ал кейбіреулері тартылып, бетіне шүйгін шөп өсіп, мол шөп шабуға пайдаланылатын жерлерге айналады (Ушке-Нур, Сальвру және т.б.). Ергенидің топырағын сары саздың қалың қабаттары, яғни [[Лесс|лесс]] құрайды.

Ергениден солтүстік-шығысқа қарай, Еділдің оң жағалауында орналасқан дала анағұрлым биік. Мұнда көлдер жоқ, шөбі шүйгін шабындықтар көп, кей жерлері егіншілікке жарамды, топырағы құмды-сазды. Царицын маңында биіктігі 280 фут болатын оң жағалаудағы қыратты өңір оңтүстікке қарай біртіндеп төмендеп, Черный Яр уезінде 30–40 футқа дейін түседі. Жантаудан төменірек жерде өсімдік жамылғысынан мүлдем айырылған құмды төбелер пайда болады. Каспий теңізіне қарай біртіндеп төмендейтін дала көптеген тұзды көлдермен көмкеріледі. Ал Каспий теңізі жағалауындағы жердің төмен жатқаны соншалық, солтүстік және солтүстік-батыс жағалаудың бүкіл өңірі жағалауға терең сұғына енген сансыз шығанақтардың (ильмендердің) және теңізге қарай сұғына созылған мүйістердің әсерінен шашақ тәрізді көрінеді. Бұл мүйістердің қалыптасуына сол жердегі құмды төбелердің ықпалы зор.

Даланың оңтүстік бөлігінің өзіндік ерекшелігін [[Бэр төбелері|Бэров төбелері]] деп аталатын, биіктігі 4 сажыннан аспайтын, шығыстан батысқа қарай созылып жатқан және бір-біріне параллель орналасқан аласа төбелер құрайды. Олардың табандары түйісіп жатады, ұзындығы 1½–4 верст, ал ені 170 сажынға дейін жетеді. Осы төбелердің үстіне Астрахан және [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қалалары салынған. Теңіз маңында көптеген төбелер судың астынан көтеріліп көрінеді. Олардың арасын су басып, көптеген ильмендер мен тұтас бір түбек архипелагын түзеді. Астраханның оңтүстік-батысында орналасқан бұл жер «Мочаг» деп аталады. Теңіз жағалауы жолағында көптеген тұзды және ащы-тұзды көлдер бар, олардың кейбіреулері емдік қасиеті бар балшықтармен қоршалған. Мысалы, Астраханнан солтүстік-батысқа қарай 12 верст жерде Тынақ балшықтары орналасқан.

Еділ жағалауына жақындаған кезде өзеннің осы құмды-сазды өңірде арнасын орнықсыз топырақты ойып өтіп, ені 30 және одан да көп верст болатын аңғар түзетінін көреміз. Оның шығыс шекарасын Ақтөбенің сол жағалауы шектейді. Өзен тармақтары жан-жаққа тілімдеген бұл аңғар тасқын кезінде су басатын және шайынды топырақтан құралған аралдар архипелагын құрайды. Аралдардың жағалаулары негізінен талдан тұратын орманның тар жолағымен көмкерілген, ал су қайтқаннан кейін оларда шүйгін шалғынды өсімдіктер қаулап өседі. Осы аңғардың бүкіл аумағы «займище» деп аталады.

Ақтөбенің ар жағында шығысқа қарай орналасқан және әрі қарай шетсіз-шексіз [[Орта Азия]] далаларымен ұласатын өңір жалпы сипаты жағынан батыстағы өңірге ұқсас. Оның анағұрлым биік солтүстік бөлігі біршама белесті жер бедерімен ерекшеленіп, Ақтөбе жағалауынан шығысқа қарай біртіндеп еңістейді де, құмды әрі төмен орналасқан жазықпен ұласады. Құмды-сазды топырақты бұл жазықтың ойпаң жерлері шүйгін шабындықтарға бай әрі егіншілікке жарамды. Алайда кей жерлерде топырақтың борпылдақтығы соншалық, ол оңай сусымалы құмға айналады. Сусымалы құмдардың аумағы жылдан жылға ұлғайып, қоныстанған жерлерге зиян келтіреді: жайылымдар мен егістіктерді құм басып, құмды төбелер — [[Барқан|барқандар]] түзеді. Құмдардың жылжуы салдарынан кейбір жерлерді құм соншалық басып қалған, мысалы, Хан ордасын, Сеитовка және Хошеутовское ауылдарын және басқа да елді мекендерді тұрғындары, Хошеутовское ауылындағыдай, қоныс аударуға мәжбүр болған. Муханов және Джамбай көлдері сияқты тұзды көлдер де құм астында қалып, олардан тұз өндіру тоқтатылды. Осындай құбылыс батыс далада да байқалады. Шығыс даланың ең солтүстік бөліктерінде, Царев уезінде, [[Қара топырақ|қара топырақ]] кездеседі. Осы белдеуде құрамындағы тұздың орасан көп мөлшерімен әйгілі Елтон ([[Эльтон]]) және [[Баскүнжақ]] көлдері, сондай-ақ Чапчачи тауы орналасқан. Бұдан бөлек, жекелеген таулар түрінде биіктеп тұрған қыраттар да бар: [[Үлкен Боғды]] — 524 фут, Кіші Боғды — 96 фут, Арзагар — 72 фут және т.б.

Кей жерлерде балшықты және батпақты алқаптар кездеседі. Олардың ішіндегі ең белгілілері — Хан ордасының шамамен бес верст жерінде орналасқан, ені мен ұзындығы ондаған верстке жететін алып Улань-Хактар. Сонымен қатар ащы-тұзды және тұщы сулы көлдер де бар. Одан әрі шығысқа қарай, Ақтөбе жағалауынан шамамен 100 верст жерде дала «Рын-құмдар» деп аталатын құмды-белесті өңірге айналады. Бұл жердегі құмды төбелер алуан түрлі пішіндегі қыраттардан тұрады, олардың арасында ені кейде 14 және одан да көп верстке жететін шалғындар орналасқан. Шалғындар аржан және далаға тән басқа да астық тұқымдас өсімдіктерден тұратын қалың өсімдік жамылғысымен көмкерілген. Өсімдіктерден дерлік жұтаң бұл төбелер теңізге жақындаған сайын біртіндеп аласарып, кәдімгі сусымалы құмдарға ұласады, ал одан әрі сары түсті, құнарсыз, сортаң ойпаттарға айналады. Өңір ұсақ тұзды көлдер мен балшықтарға бай, олардың ішіндегі ең белгілісі — Қызыл-Хактар. Ал Бестау тауларының арасында Ассетөбе немесе Айсысар деп аталатын шипалы бұлақ бар. Оның суының дәмі ащы-тұзды, температурасы 3°С, күкіртті иісі бар.

Оңтүстік-батысқа қарай Бэров төбелері пайда болады. Губернияның шығыс шетін жазық дала құрайды: оның бір бөлігінің топырағы қара-сұр саздан, ал екінші бөлігінің топырағы құмды-сазды сортаңнан тұрады. Бұл өңірдің солтүстігінде батпақтармен қоршалған, қамыс өскен тұщы сулы Қамыс-Самар көлдері орналасқан.

=== Геологиясы ===
Геологиялық құрамы бойынша Астрахан губерниясының топырағы Арал-Каспий формациясына жатады. Оның қабаттары барлық жерде дерлік көлденең орналасқан және құрамында көптеген тұзды саздар бар. Құмтастар мен үшіншілік саздардың үстінде жатқан Каспий шөгінділерінің қалыңдығы орасан зор болып, 53 сажынға дейін жетеді. Олар құм мен әртүрлі түсті саздардың — қызыл-қоңыр, көк және жасыл түсті саздардың — кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Сонымен қатар олардың құрамында Каспий фаунасына жататын және басым көпшілігі қазіргі кезде де тіршілік ететін түрлерге тиесілі ұлулардың қабыршақтары кездеседі.

Черный Ярдан төмен қарай сазды қабаттар жұқара түседі, ал кей жерлерде мүлдем жоғалып, олардың орнын борпылдақ құм басады. Бұл құм Еділдің төменгі ағысы жағалауында дюналардың түзілуіне себеп болады. Олар әсіресе Лебяжинская және Дуновская станицаларының маңында айқын байқалып, «Толокняный таулары» деп аталады.

Ергени Каспий саздары шөккеннен кейін қалыптасқан дербес көтерілу осін құрайды және миоценге жататын, көк саздың үстінде жатқан үшіншілік кезеңнің диірмен тасы құмтастарынан тұрады. Тек шалғынды беткей жағындағы жекелеген қыраттарда көне формацияларға жататын тау жыныстары, атап айтқанда, пермь және триас кезеңдерінің жыныстары кездеседі. Олар Боғды тауында байқалады. [[Опока]] немесе борлы [[Мергель|мергель]] борлы топыраққа жатады. Солёная Балка құмтастары жоғары сапалы диірмен тасын құрайды. Кормовое ауылының маңында ақ кварцтың, лидиялық тастың және темірлі құмтастың сынықтары кездеседі. «Кресты» сайында қазба балықтардың қалдықтарына бай рухляк қабаттары бар. Чалон-Хамур әктасты қабаттардан құралған. Кейбір сайларда кездесетін гипс алебастр алу үшін күйдіріледі, ал алынған алебастр тек үйлерді әктеуге пайдаланылады. Сонымен қатар Ергениде таскөмірдің белгілері анықталған, ал оның солтүстік бөлігіндегі [[Темір рудалары|темір кендері]] кейбір сайларда қалың қабаттар түрінде жер бетіне шығып жатады. Сарепта маңында қыш жасауға арналған саз өндіріледі, Солодников селосының маңында шатырлық тақтатас, ал Астрахан маңында кірпіш сазы өндіріледі. «Элиста» урочищесі маңынан күйдірген кезде таза қызыл түске ие болатын фаянс жасауға жарамды саз табылған. Кейбір жерлерде [[Селитралар|селитра]] кездеседі. Үлкен Боғды тауының маңынан күкірттің шағын кен орны мен [[Мұнай|мұнай]] белгілері табылған. Еділдің сол жағалауындағы Боғды және басқа да қыраттар негізінен гипстен тұрады. Алайда жалпы алғанда, Астрахан губерниясында тау-кен өнеркәсібінің қандай да бір саласының дамуын күту қиын, тек бұрыннан бар тұз өндіру саласын қоспағанда. Жаңа түзілімдерге Еділдің шөгінділері, құмды [[Дюналар|дюналар]], Ергенінің әктасты [[Туф|туфтары]], сортаңдар және өздігінен тұз шөгетін көлдердің тұздары жатады. [[Мамонттар]] мен басқа да жануарлардың сүйектері тек [[Еділ|Еділдің]] шөгінділерінен кездеседі.

=== Флорасы ===
Астрахан өлкесіндегі сирек өсімдік жамылғысы еш жерде тұтас әрі үздіксіз [[Шым|шым]] түзбейді, керісінше, аралдар секілді шашыраңқы орналасады. Биіктеу жерлерде жапырақтары сұрғылт-жасыл түсті жусанның көптеген түрлері өседі. Ал топырақ сортаңдау болса, жапырақтары қою жасыл түсті сораңдардың түрлері немесе қураған тікенекті өсімдіктер пайда болады. Неғұрлым төмен жерлерде [[Қау|қау]] ағарып көрінеді, ал ойпаттарда жасыл мия мен әртүрлі астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Топырақ сортаң болған жағдайда, жапырақтары қалың әрі шырынды, түсі қою қызғылт-сары түсті Salicorneae тұқымдасына жататын [[Шеркез|сораңдар]] өседі. Неғұрлым қалың өсімдік жамылғысы тек шалғындарда, Еділдегі аралдарда және Ергени сайларында кездеседі. Еділдің төменгі ағысындағы тұрып қалған суларды ''[[Ақ тұңғиық|Nymphaea alba]]'' және ''[[Үндістан лотосы|Nelumbium nuciferum]]'' көріктендіреді.

== Тарихы ==
Астрахан губерниясы Орта Азия далаларының шекарасында орналасып, ежелден халықтардың қоныс аудару бағыты болды. Ол [[Азия|Азиядан]] [[Еуропа|Еуропаға]] өтетін өзіндік қақпа саналды.

Халықтардың негізгі қоныс аудару қозғалыстары осы өңір арқылы жүріп отырды. Бір халық екіншісін ығыстырып, өз кезегінде Шығыстан келген жаңа қоныс аудару толқындарына орын беріп отырды. Ежелгі деректер Астрахан далаларында [[Скифтер|скифтердің]] болғанын көрсетеді. Біздің заманымыздың II ғасырында бұл өңірде [[Аландар|аландар]] пайда болып, III ғасырда олардың орнын [[Хазарлар|хазарлар]] басты. Хазарлардың атымен [[Каспий теңізі]] Хазар теңізі деп аталды. Хазарлардың [[Еділ|Еділдің]] төменгі ағысында [[Итиль]] атты астанасы болды. IV–XI ғасырлар аралығында бұл өңір арқылы [[Угорлар|угорлар]], [[Ғұндар|ғұндар]], [[Аварлар (көшпелі халық)|аварлар]], [[Мажарлар|мадиярлар]], [[Бұлғарлар|бұлғарлар]], [[Хвалистер|хвалистер]] және басқа да халықтар өтті. Соңғыларының атымен Каспий теңізі Хвалын теңізі деп аталды.

XII ғасырда Астрахан далаларында [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] көшіп-қонып жүрді, ал XIII ғасырда олардың орнын [[Моңғол шапқыншылығы және этностық өзгерістер|моңғолдар]] басты. Олар [[Еділ]] бойының едәуір бөлігін иеленіп, Астрахан өлкесінің төменгі ағысында [[Сарай-Бату]], [[Сарай-Берке]], [[Үкек]] және [[Астрахан|Қажытархан]] қалаларының негізін қалады.

Астрахан хандығының тарихы 1480 жылы, [[Алтын Орда]] ханы Ахмет хан қаза тапқаннан кейін басталады. Осы кезден бастап бұл аумақ Ноғай мырзаларының иелігіне өтті, ал 1490 жылы мұнда Абдул-Керімнің хан болғаны аталады. Алайда 1554 жылы кінәз Пронский-Шемякиннің қолбасшылығымен орыс әскерлері [[Астрахан|Астраханды]] басып алып, қаладан қуылған Дербыш ханды қайтадан таққа отырғызды. Дербыш хан Ресейге бодан болуға ант беріп, алым-салық төлеуге уәде етті. Кейін оның сатқындығы қаланың орыс әскерлері тарапынан түпкілікті басып алынуына және 1557 жылы Астрахан хандығының Мәскеу мемлекетіне қосылуына себеп болды.

Ұзақ уақыт бойы өлкенің қоныстанған аумағы негізінен Астрахан қаласымен және одан төмен қарай Еділ атырауында орналасқан, балық аулауға арналған «учугтар» (балық ұстауға арналған арнайы бөгет-құрылымдар) деп аталатын кәсіпшілік орындарымен шектелді. [[I Пётр|І Петрдің]] бұл өлкеге ерекше назар аударуынан кейін отарлау үдерісі дами бастады. Алайда бастапқы кезеңде әртүрлі татар ордаларының жиі жасаған шапқыншылықтары, қалмақтардың тонаушылық шабуылдары және [[Еділ казактары|казактардың еркін әрекеттері]] салдарынан бұл үдеріс өте баяу жүрді.

1632 жылы [[Қалмақтар|қалмақтар]] бұл өңірге көшіп келді. Осылайша көшпелі ордалардың шығыстан батысқа қарай қоныс аудару үдерісі аяқталды. Өйткені, 1801 жылы [[Қырғыз-қайсақ|қырғыз-қайсақтардың]] Астрахан даласына қоныс аударуы үкіметтің рұқсатымен жүзеге асырылды. 1627 жылы [[Черный Яр]] [[Острог|острогының]] негізі қаланды, 1667 жылы [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Ярдың]] негізі қаланды. Ал 1700 жылдан бастап Еділдің оң жағалауында алғашқы елді мекендер, соның ішінде Солёное Займище, пайда бола бастады.

Астрахан губерниясы І Петрдің 1717 жылғы 22 қарашадағы жарлығымен құрылды. Оған дейін, 1708 жылдан бастап, оның аумағы [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамында болды. Астрахан губерниясының құрамына іргелес аумақтарымен бірге мына қалалар кірді: [[Астрахан]], Гурьев Яицкий (қазіргі [[Атырау]], Қазақстан), Дмитриевск (қазіргі [[Камышин]]), [[Петровск (Сарытау облысы)|Петровск]], [[Самара]], [[Саратов|Сарытау]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]), [[Сызрань]], [[Терек (бекініс)|Терск қаласы]], Царицын (қазіргі [[Волгоград]]), Жайық қалашығы (қазіргі [[Орал]]), [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]], [[Черный Яр]] және [[Қызлар]].

1728 жылы [[Саратов|Сарытау]], [[Самара]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]) және [[Сызрань]] қалалары уездерімен бірге [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамына берілді.

1739 жылы Сарытау Астрахан губерниясының құрамына қайта қосылды.

1744 жылы [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрылуына байланысты Жайық қалашығы мен [[Жайық казак әскері|Жайық казак әскерінің]] аумағы оның құрамына берілді.

1742 жылы [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантаудың]] негізі қаланып, 1746 жылдан бастап Еділдің оң жағалауын казак станицалары қоныстана бастады.

1752 жылы Гурьев қаласы Астрахан губерниясынан [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрамына берілді.

1763 жылы жоғары мәртебелі жарлық бойынша Астрахан маңындағы Еділ бойына Визенталь елді мекенін негіздеген 65 лютеран отбасы қоныстандырылды. Елді мекеннің қашан және қандай жағдайда жойылғаны белгісіз. Өлкені тезірек қоныстандыру мақсатында үкімет жер телімдерін сыйға беріп, оларды жеңілдетілген шарттармен сатты. Мысалы, 1770 жылы әртүрлі адамдарға іргелес су айдындарымен бірге 5755 десятина жер сатылды.

1771 жылы үкімет жүргізген шараларға наразылықтың салдарынан қалмақтардың басым бөлігі Ресей аумағынан көшіп кетті, сөйтіп олардың аз бөлігі ғана Еділдің оң жағалауында қалды.

[[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] автономиясы жойылып, қалмақтардың басым бөлігі Жоңғарияға қайта көшкеннен кейін қалмақ даласы Астрахан әскери губернаторына бағынатын Ресейдің әкімшілік-аумақтық бірліктерінің біріне айналды.

1780 жылғы қарашада Сарытау жаңадан құрылған [[Сарытау наменгерлігі|Сарытау наменгерлігінің]] орталығы болды. Оның құрамына Петровск және Дмитриевск қалалары да кірді.

1782 жылы [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінен]] кейін Гурьев қаласы Астрахан губерниясының құрамына қайтарылды. Сол жылы [[Орал]] қаласы да Астрахан губерниясының құрамына қосылды, ал [[Волгоград|Царицын]] қаласы Ақтөбе жібек зауытымен және Черный Яр қаласы [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясының]] құрамына берілді.

1785 жылы 5 мамырда Астрахан және Кавказ облыстарынан тұратын [[Кавказ наменгерлігі]] құрылды. Оның әкімшілік орталығы шағын [[Екатериноград]] бекінісі болды. 1790 жылы 30 сәуірде Кавказ губерниялық басқармасы Астрахан қаласына көшірілді.

1796 жылғы 12 және 31 желтоқсандағы жарлықтармен наменгерлік Астрахан губерниясы болып қайта құрылды. Оның құрамына кейінгі Ставрополь, Терек және Қобан губернияларының аумақтары да кірді. Сол кезде губерниялық басқарма да құрылды.

1802 жылы 15 қарашада Астрахан губерниясы Астрахан және [[Кавказ губерниясы|Кавказ]] губернияларына бөлінді. Астрахан губерниясының басына азаматтық губернатор тағайындалды. Сонымен қатар Астрахан губерниясы Кавказ өлкесі мен Грузияның әскери басшысына да бағынды. 1803 жылғы 27 қазандағы патша жарлығында Астрахан губернаторына Кавказ губерниясының істеріне араласуға жол берілмейтіні арнайы ескертілді.

1803 жылы Орал казак әскерінің аумағы қайтадан Орынбор губерниясының құрамына қосылды.

1825 жылы 10 наурызда Астрахан губерниясындағы көшпелі халықтар мекендеген аумақтың басым бөлігі Кавказ облысының құрамына беріліп, Мұсылман көшпелі халықтарының Бас приставтығы құрылды.

1832 жылы 6 қаңтарда Астрахан губерниясы Кавказ губерниясынан толық бөлініп шықты. Осы ретте губернияның басына азаматтық губернатормен қатар әскери губернатор да тағайындалды.

1832 жылы Астрахан губерниясы Грузияның Бас басқарушысының қарауынан шығарылды.

1848–1850 жылдар аралығында Ставрополь жолы бойына ауылдар қоныстандырылды. 1850 жылы Сарытау губерниясынан Царев уезі Астрахан губерниясының құрамына берілді, ал 1860 жылы Кума өзені бойындағы шекара солтүстікке қарай біршама жылжытылды. Алайда оның саласы Гайдук (Гуйдук) өзені мен Үлкен Дербет ұлысының қалмақтары Ставрополь губерниясының қарауына берілді.

1862 жылы Астрахан қаласынан Дон казак әскерінің шекарасына дейін созылған, ұзындығы 357 шақырым болатын Қырым жолы бойындағы Қалмақ даласының орталық бөлігін әрқайсысы 15–20 ауладан тұратын хуторлармен қоныстандыруға рұқсат етілді. Осы мақсатта 15 орын белгіленді. Алайда аталған жерлерге қоныстануға ниет білдірушілер болмағандықтан, бұл жоспар жүзеге аспады.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1917 жылы Қырғыз даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына берілді. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы [[Қалмақ автономиялы облысы|Қалмақ АО]] құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері ғана қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына аудандар құрылды: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары.

1928 жылы 21 мамырда губерния таратылып, оның аумағы жаңадан құрылған [[Төменгі Еділ өлкесі|Төменгі Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Әкімшілік бөлінісі ==
XX ғасырдың басында әкімшілік жағынан Астрахан губерниясы 5 уезге — Астрахан, Красный Яр, Жантау, Черный Яр және Царев уездеріне, 7 ұлыстық басқармасы мен қалмақ базары бар Қалмақ даласына, телімдік басқармаларға (5 бөлік және 2 округ) бөлінген Қазақ даласына (Ішкі қазақ ордасына), сондай-ақ 2 бөлімнен тұратын [[Астрахан казак әскері|Астрахан казак әскеріне]] бөлінді.

1888 жылы барлық бес уезде 157 ауылдық қоғам, 47 болыс, 13 стан және 89 урядник учаскесі болды. Губернияда барлығы 189 алпауыт қожалық пен ауыл болды, бұған Астрахан казактарының 13 станицасы, ватағалар мен хуторлар кірмеді. Бес уездегі ауылдарда барлығы 231 тас және 56 472 ағаш үй болды. 1887 жылы губернияда 167 шіркеу мен 4 әдірият (монастырь) болды.

1917 жылы Қазақ даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына өтті. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы Қалмақ АО құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары құрылды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>s79960g256dobnou4a78a7anjhw43ej</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658232</id>
      <parentid>3658231</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T06:55:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3658232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58737" sha1="120ksv08em6o3spifunne5p6i1cg2t1" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan Governorate (1913).png
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
=== Географиялық орны ===
Астрахан губерниясы [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында, 45° және 51° солтүстік ендік, 43° және 51° шығыс бойлық аралығында орналасқан. Губернияның солтүстіктен оңтүстікке қарай ең үлкен ұзындығы — 587 км, ал батыстан шығысқа қарай ең үлкен ені — 533 км жетті.

=== Астрахан губерниясының қазіргі әкімшілік шекараларға қатысты орналасуы ===
Бұрынғы Астрахан губерниясының аумағында (1914 жылғы шекаралары бойынша) қазіргі [[Астрахан облысы]] мен [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасы]] толығымен, ал [[Волгоград облысы]], [[Ставрополь өлкесі]], [[Ростов облысы]] және [[Дағыстан|Дағыстан Республикасы]] ішінара орналасқан. Губерния аумағының бір бөлігі қазіргі [[Атырау облысы|Атырау облысының]] құрамына кіреді.

Бұрынғы [[Астрахан уезі|Астрахан уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі [[Астрахан облысы|Астрахан облысының]] аумағына, ал оңтүстік бөлігі [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасының]] аумағына кіреді. Уездің шағын батыс бөлігі [[Ростов облысы|Ростов облысының]], ал шағын оңтүстік бөлігі [[Ставрополь өлкесі]] мен [[Дағыстан|Дағыстан Республикасының]] аумағына жатады.

Бұрынғы [[Красный Яр уезі|Красный Яр уезінің]] басым бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағына кіреді, ал шағын солтүстік бөлігі Қазақстан аумағында орналасқан.

Бұрынғы [[Жантау уезі|Жантау уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, оңтүстік-батыс бөлігі Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды, ал ең батыс бөлігі — Ростов облысының аумағына кіреді.

Бұрынғы [[Черный Яр уезі|Черный Яр уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, солтүстік және солтүстік-батыс бөліктері — Волгоград облысының аумағына кіреді, ал уездің оңтүстік бөлігі — Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды.

Бұрынғы [[Царев уезі|Царев уезінің]] шағын оңтүстік бөлігі қазіргі Астрахан облысының құрамына кіреді, ал [[Царев]] қаласын (қазіргі ауыл) қоса алғандағы қалған бөлігі Волгоград облысының аумағында орналасқан.

Бұрынғы Қырғыз даласы қазіргі Қазақстан аумағында орналасқан.

=== Ауданы ===
1886 жылы губерниялық жер межелеу басқармасының мәліметтері бойынша, губернияның аумағы 182 913 шаршы верст (208 200 км²) болды. Су айдындарының беткі аумағын қоса есептегенде, бес уездің жалпы аумағы 41 147 шаршы верстті (46 830 км²), [[Қалмақ даласы|Қалмақ даласының]] аумағы 75 635 шаршы верстті (86 080 км²), ал [[Бөкей Ордасы|Ішкі қазақ ордасының]] аумағы 66 131 шаршы верстті (75 240 км²) құрады.

Басқа деректер бойынша, [[Иван Афанасьевич Стрельбицкий|И. А. Стрельбицкийдің]] 1874 жылғы мәліметтерінде Астрахан губерниясының аумағы 197 247,2 шаршы верст (224 500 км²) деп көрсетілген. Оның ішінде көлдердің су бетінің ауданы 647,5 шаршы верстті (736,9 км²), ал [[Еділ атырауы|Еділ атырауының]] аумағы 14 674,8 шаршы верстті (16 700 км²) құраған. Бұл аумақ [[Волгоград|Царицын]] қаласынан [[Каспий теңізі|Каспий теңізіне]] дейінгі, [[Еділ]] мен [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] өзендерінің аралығындағы кеңістікті, сондай-ақ теңіз жағалауындағы барлық аралдарды қамтыды.

Аумағы бойынша Астрахан губерниясы Ресей империясының Еуропалық бөлігіндегі губерниялар арасында төртінші орын алды.

=== Жер бедері ===
Губерния аумағы орман өсімдіктері жоқ, құмды-сазды және сортаң топырақты кең [[Дала|даладан]] тұрды. Жер бедері жалпы оңтүстік-шығысқа қарай еңістеп, бұрын теңіз табаны болған [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы ойпатының]] бір бөлігін құрады. Губернияның оңтүстік бөлігі 400 верст (427 км) бойында [[Каспий теңізі|Каспий теңізінің]] суларымен шайылып жатты.

=== Гидрографиясы ===
[[Еділ]] өзені Астрахан губерниясын екі бөлікке бөлді: оның оң жағалауындағы бөлік Еділ немесе Қалмақ даласы, ал сол жағалауындағы бөлік Еділ сырты немесе [[Торғай даласы|Қазақ даласы]] деп аталды.

Еділ өзені Астрахан губерниясының аумағына енген тұста өзінің ағысын бірнеше рет өзгертеді. Оңтүстікке қарай ағып келе жатқан өзен губерния аумағына толық енгеннен кейін, [[Еділдегі Сарепта|Сарепта]] колониясының маңында кенет шығысқа қарай бұрылып, алғашқы иірімді түзеді. Одан әрі [[Владимировка (Астрахан облысы)|Владимировка]] елді мекені тұсында екінші иірімді жасап, оңтүстік-шығысқа қарай бағыт алады да, Каспий теңізіне құйғанға дейін осы бағытты сақтайды.

[[Волгоград|Царицыннан]] шамамен жиырма верст жоғары жерде Еділдің сол жағалауынан едәуір ірі [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] тармағы бөлініп шығады. Ол Еділдің негізгі арнасына дерлік параллель бағытта шамамен 500 верст бойы ағып, Каспий теңізіне дейін жетеді.

Астрахан губерниясының аумағында Еділ өзені өзіне бірде-бір елеулі саланы қабылдамайды, керісінше, өзі көптеген тармақтарға бөлінеді. Олар өз кезегінде ұсақ тармақтарға бөлініп, жайылматармақ, жыртылым, баурай, өзен, ильмень және т.б. деп аталады да, бір-бірімен үздіксіз тоғысып, су жолдарының тұтас лабиринтін құрайды. [[Еділ атырауы]] негізінен Петропавловск ватағасының тұсынан, Лебяжья станицасынан сәл жоғары жерде Еділден оның ірі тармағы — Бозан өзенінің бөлініп шығуынан басталады. Еділдің төменгі ағысында 200-ге дейін тармақ бар деп есептеледі және олардың басым көпшілігі Еділдің сол жағынан бөлініп шығады. Су мөлшері жағынан ең ірілері — [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]], [[Бозан]], [[Болда (өзен)|Үлкен Болда]], [[Қамысөзек (өзен)|Қамысөзек]], Шаған, Иванчуг және т.б. Еділдің оң жағалауындағы тармақтар негізінен Астраханнан төмен жерде бөлініп шығады. Олардың қатарында [[Бақтемір (өзен)|Бақтемір]], Қарабұлақ және Шолпан бар. Еділ теңізге құяр жерінде 70-ке дейін сағаға бөлініп, қамыс қалың өсетін, өтуі қиын аласа атырау түзеді. Қамыс теңіз жағалауында «черней» деп аталатын қалың қамысты қопалардың қалыптасуына себеп болады. Еділдің көптеген тармақтарға бөлінуіне байланысты оның сағаларында су қатты тайызданып, Каспий теңізіне қарай кеме қатынасына негізгі кедергі келтіреді.

Еділдің негізгі кеме жүретін «Бақтемір» арнасында батыс және солтүстік-батыс желдері соққан кезде қайраңдардағы су тереңдігі 2,5 футқа дейін, кейде одан да төмен түседі. «Шашылымдар» деп аталатын қайраңдардың біріншісі — Астраханнан 53 верст қашықтықтағы Княжая, одан кейін Шадинская, Ракушинская және соңғысы — Зюзинская қайраңы. 1854 жылдан бастап Каспий теңізімен қатынас жасау үшін [[Фарватер|фарватер]] ретінде таңдалған Еділдің «Қамысөзек» тармағында 13 жыл бойы жұмыстар жүргізіліп, оған 2 млн рублден астам қаржы жұмсалды. Алайда бұл жұмыстардан күтілген нәтиже алынбады. 1869 жылғы 20 және 21 қазандағы дауыл мен су тасқыны Қамысөзек фарватерін жақсарту үшін салынған барлық құрылыстарды қиратып, соның салдарынан жұмыстар тоқтатылды. 1874 жылдан бастап «Бақтемір» фарватерін жер қазатын машиналар арқылы тереңдету жұмыстары басталып, олар 1890-жылдары жалғасты.

Еділ мен Ақтөбеден және олардың су тармақтары жүйесінен басқа, губерния аумағында мынадай өзендер мен жылғалар болды. Солтүстікте, [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясымен]] шекарада, жазда тартылып қалатын шағын [[Сарпа-Даван жылғасы|Сарпа]] өзені ағып жатты. Ол [[Ергени]] қыратының етегінде орналасқан [[Сарпа көлдері|Сарпа көлдерінің]] тұтас жүйесін қоректендірді. Вязовка өзені батыстан шығысқа қарай ағып, бар болғаны 25 верстке созылады. Оның суы ащы-тұзды, жазда тартылып қалып, Вязовка ауылы маңында Еділге құяды. Батыс шекарада, [[Дон әскерлерінің облысы|Дон казак әскері облысымен]] шекарада, Ергени қыратынан басталып, оның шығыс етегіндегі көлдер тізбегін қоректендіретін немесе батысқа қарай [[Дон|Донның]] салаларына ағатын 80-ге жуық өзен мен жылға болды. Олардың көпшілігі жазда тартылып қалатын, ал Елиста, Тенгути, Акишбай және т.б. сияқты аз ғана өзендердің ағысы тұрақты болды.

Оңтүстікте, [[Ставрополь губерниясы|Ставрополь губерниясымен]] шекарада, екі Маныч өзені болды: Батыс Маныч Дон казак әскері облысының аумағына қарай ағады, ал Шығыс Маныч Астрахан губерниясының аумағы арқылы өтеді. Екі Манычтың да бастау алатын жері [[Ергени|Ергени қыраты]] мен [[Ставрополь қыраты|Ставрополь қыратының]] түйіскен тұсында орналасып, Қара теңіз деңгейінен 11,5 сажын биіктікте жатты. [[Шығыс Маныч]] алдымен оңтүстік-шығысқа қарай ағып, кейін шығыстағы даланың аласа бөлігіне енген соң, Каспий теңізіне шамамен 100 верст жетпей, Састы көлдері деп аталатын көлдер жүйесінде жоғалады. Бұл жерде «хактар» деп аталатын өтуге қиын батпақты алқаптар түзіледі. Олардың ішіндегі ең белгілісі — Джерлақ хактары. Маныч өзендерінің бастау бөліктерінің су молайған кезде өзара қосылуы [[Азов теңізі|Азов]] және Каспий теңіздері арасында кеме жүретін канал салу мүмкіндігі туралы мәселені көтеруге себеп болды. Алайда осы өңірді екі экспедиция зерттегеннен кейін Байланыс жолдары бас басқармасы 1859 жылы канал салудың табысты жүзеге асуына жеткілікті кепілдік жоқ екенін және оның экономикалық тиімділігіне сай келмейтін орасан зор шығындарды талап ететінін мәлімдеді.

Кума өзенінің тармағы болып табылатын [[Гайдук (өзен)|Гайдук]] өзені тек көктемде ғана суға толады және Ставрополь губерниясының оңтүстік-батыс шекарасында орналасқан.

Астрахан губерниясының солтүстік-шығыс бөлігі тұщы су көздеріне одан да кедей болды. Ең солтүстігінде, Самара губерниясымен шекарада, Торгунь саласы бар шағын [[Еруслан (өзен)|Еруслан]] өзені ағады. Одан әрі солтүстік-шығыс шекараға жақын жерде [[Қараөзен (өзен)|Үлкен Өзен]] және [[Сарыөзен (өзен, Еділ-Жайық алабы)|Кіші Өзен]] өзендері орналасқан. Олар [[Қамыс-Самар көлдері|Қамыс-Самар көлдеріне]] құяды, ал төменгі ағыстары Астрахан губерниясының аумағына кіреді. Кей жерлерінде олардың суы тұздылау келеді. Бұдан басқа, далада Горькая және Бүлдіргенді өзендері бар. Хан ордасына жақын орналасқан бұл екі өзен де шағын әрі суы ащы, ішуге жарамсыз. Осы өзендер мен жылғалардың барлығы шағын және губернияның шеткі бөліктерінде орналасқан, ал даланың орталық бөлігі ағын сулардан мүлдем ада болды.

Мушкетов мырзаның зерттеулеріне сәйкес, Қалмақ даласында екі сулы қабат бар. Жоғарғы қабат Каспий шөгінділерінің арасында 2–6 сажын шамасындағы шағын тереңдікте орналасқан және оның суы тұздылау немесе тұзды болады. Төменгі қабат Каспий шөгінділерінің астында, үшіншілік құмтастар қабаттарымен бірге 20 және одан да көп сажын тереңдікте орналасып, тұщы су береді. Жергілікті халық жер асты суын алу үшін негізінен бірінші сулы қабатты пайдаланды. Ол үшін құмды жерлерде калмақ тілінде «худук» деп аталатын таяз құдықтар қазылды, ал сирек жағдайда орысша «копань» атауы қолданылды. Құдықтар бүкіл далаға топ-тобымен шашырай орналасып, бір-бірінен 10–30 верст қашықтықта жатты. Алайда даланың оңтүстік бөлігінде олар сирек кездесіп, арақашықтығы 50–70 верстке дейін жетті. Сонымен қатар ондағы су ішуге онша жарамды болмады. Бұдан басқа, далада «цандыктар» деп аталатын табиғи су қоймалары да пайдаланылды. Олар тығыз қоңыр саз қабатымен жабылған ойыстарда түзіліп, осы қабаттың үстіне еріген қар немесе жаңбыр суы жиналды. Мұндай суды тек қысқа уақыт ішінде ғана пайдалануға болатын.

Астрахан губерниясының аумағындағы [[Дон]] мен [[Еділ]] арасындағы суайрық Ергени деп аталады (қалмақша — «''қия беткейлер''») және Сарепта колониясынан оңтүстікке қарай шамамен 300 верст бойы меридиан бағытымен созылып жатқан жазық қыратты білдіреді. Ол Шығыс Маныч жағалауындағы Чалон-Хамур (немесе Таш-Муран) деп аталатын тік жарқабақпен аяқталады. Ергенидің ең биік нүктесі Заветное ауылының маңында орналасып, Каспий теңізі деңгейінен 532 фут биіктікке көтеріледі. Батысқа қарай Ергени Дон даласына біртіндеп төмендейді, ал шығыс беткейлері Еділ даласына қарай тік құлайды. Сондықтан биіктігі онша үлкен болмаса да, Ергени дала жағынан тауға ұқсап көрінеді. Оның шығыс беткейлері [[Жыра|жыралармен]] (сайлармен) тілімденген. Олар батысқа қарай бір-біріне жақындай түседі. Көктемде осы сай-жыралармен бұлақтар мен шағын өзендер ағып, Ергенидің етегіндегі көптеген көлдерді қоректендіреді. Бұл көлдердің бір бөлігі тұщы сулы (Цацинское, Алцын-Хута, Шар-Толгота, Чилгир, [[Жаскөл (ауыл)|Жаскөл]] және т.б.), ал кейбіреулерінің суы көктемде ғана тұщы болып, кейін ащы-тұздыға айналады (Ханата, Нарын-Хара, Кобдырь). Кейбір көлдер жазда [[Сор топырақ|сорға]] айналады (мысалы, Табун-Усун), ал кейбіреулері тартылып, бетіне шүйгін шөп өсіп, мол шөп шабуға пайдаланылатын жерлерге айналады (Ушке-Нур, Сальвру және т.б.). Ергенидің топырағын сары саздың қалың қабаттары, яғни [[Лесс|лесс]] құрайды.

Ергениден солтүстік-шығысқа қарай, Еділдің оң жағалауында орналасқан дала анағұрлым биік. Мұнда көлдер жоқ, шөбі шүйгін шабындықтар көп, кей жерлері егіншілікке жарамды, топырағы құмды-сазды. Царицын маңында биіктігі 280 фут болатын оң жағалаудағы қыратты өңір оңтүстікке қарай біртіндеп төмендеп, Черный Яр уезінде 30–40 футқа дейін түседі. Жантаудан төменірек жерде өсімдік жамылғысынан мүлдем айырылған құмды төбелер пайда болады. Каспий теңізіне қарай біртіндеп төмендейтін дала көптеген тұзды көлдермен көмкеріледі. Ал Каспий теңізі жағалауындағы жердің төмен жатқаны соншалық, солтүстік және солтүстік-батыс жағалаудың бүкіл өңірі жағалауға терең сұғына енген сансыз шығанақтардың (ильмендердің) және теңізге қарай сұғына созылған мүйістердің әсерінен шашақ тәрізді көрінеді. Бұл мүйістердің қалыптасуына сол жердегі құмды төбелердің ықпалы зор.

Даланың оңтүстік бөлігінің өзіндік ерекшелігін [[Бэр төбелері|Бэров төбелері]] деп аталатын, биіктігі 4 сажыннан аспайтын, шығыстан батысқа қарай созылып жатқан және бір-біріне параллель орналасқан аласа төбелер құрайды. Олардың табандары түйісіп жатады, ұзындығы 1½–4 верст, ал ені 170 сажынға дейін жетеді. Осы төбелердің үстіне Астрахан және [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қалалары салынған. Теңіз маңында көптеген төбелер судың астынан көтеріліп көрінеді. Олардың арасын су басып, көптеген ильмендер мен тұтас бір түбек архипелагын түзеді. Астраханның оңтүстік-батысында орналасқан бұл жер «Мочаг» деп аталады. Теңіз жағалауы жолағында көптеген тұзды және ащы-тұзды көлдер бар, олардың кейбіреулері емдік қасиеті бар балшықтармен қоршалған. Мысалы, Астраханнан солтүстік-батысқа қарай 12 верст жерде Тынақ балшықтары орналасқан.

Еділ жағалауына жақындаған кезде өзеннің осы құмды-сазды өңірде арнасын орнықсыз топырақты ойып өтіп, ені 30 және одан да көп верст болатын аңғар түзетінін көреміз. Оның шығыс шекарасын Ақтөбенің сол жағалауы шектейді. Өзен тармақтары жан-жаққа тілімдеген бұл аңғар тасқын кезінде су басатын және шайынды топырақтан құралған аралдар архипелагын құрайды. Аралдардың жағалаулары негізінен талдан тұратын орманның тар жолағымен көмкерілген, ал су қайтқаннан кейін оларда шүйгін шалғынды өсімдіктер қаулап өседі. Осы аңғардың бүкіл аумағы «займище» деп аталады.

Ақтөбенің ар жағында шығысқа қарай орналасқан және әрі қарай шетсіз-шексіз [[Орта Азия]] далаларымен ұласатын өңір жалпы сипаты жағынан батыстағы өңірге ұқсас. Оның анағұрлым биік солтүстік бөлігі біршама белесті жер бедерімен ерекшеленіп, Ақтөбе жағалауынан шығысқа қарай біртіндеп еңістейді де, құмды әрі төмен орналасқан жазықпен ұласады. Құмды-сазды топырақты бұл жазықтың ойпаң жерлері шүйгін шабындықтарға бай әрі егіншілікке жарамды. Алайда кей жерлерде топырақтың борпылдақтығы соншалық, ол оңай сусымалы құмға айналады. Сусымалы құмдардың аумағы жылдан жылға ұлғайып, қоныстанған жерлерге зиян келтіреді: жайылымдар мен егістіктерді құм басып, құмды төбелер — [[Барқан|барқандар]] түзеді. Құмдардың жылжуы салдарынан кейбір жерлерді құм соншалық басып қалған, мысалы, Хан ордасын, Сеитовка және Хошеутовское ауылдарын және басқа да елді мекендерді тұрғындары, Хошеутовское ауылындағыдай, қоныс аударуға мәжбүр болған. Муханов және Джамбай көлдері сияқты тұзды көлдер де құм астында қалып, олардан тұз өндіру тоқтатылды. Осындай құбылыс батыс далада да байқалады. Шығыс даланың ең солтүстік бөліктерінде, Царев уезінде, [[Қара топырақ|қара топырақ]] кездеседі. Осы белдеуде құрамындағы тұздың орасан көп мөлшерімен әйгілі Елтон ([[Эльтон]]) және [[Баскүнжақ]] көлдері, сондай-ақ Чапчачи тауы орналасқан. Бұдан бөлек, жекелеген таулар түрінде биіктеп тұрған қыраттар да бар: [[Үлкен Боғды]] — 524 фут, Кіші Боғды — 96 фут, Арзагар — 72 фут және т.б.

Кей жерлерде балшықты және батпақты алқаптар кездеседі. Олардың ішіндегі ең белгілілері — Хан ордасының шамамен бес верст жерінде орналасқан, ені мен ұзындығы ондаған верстке жететін алып Улань-Хактар. Сонымен қатар ащы-тұзды және тұщы сулы көлдер де бар. Одан әрі шығысқа қарай, Ақтөбе жағалауынан шамамен 100 верст жерде дала «Рын-құмдар» деп аталатын құмды-белесті өңірге айналады. Бұл жердегі құмды төбелер алуан түрлі пішіндегі қыраттардан тұрады, олардың арасында ені кейде 14 және одан да көп верстке жететін шалғындар орналасқан. Шалғындар аржан және далаға тән басқа да астық тұқымдас өсімдіктерден тұратын қалың өсімдік жамылғысымен көмкерілген. Өсімдіктерден дерлік жұтаң бұл төбелер теңізге жақындаған сайын біртіндеп аласарып, кәдімгі сусымалы құмдарға ұласады, ал одан әрі сары түсті, құнарсыз, сортаң ойпаттарға айналады. Өңір ұсақ тұзды көлдер мен балшықтарға бай, олардың ішіндегі ең белгілісі — Қызыл-Хактар. Ал Бестау тауларының арасында Ассетөбе немесе Айсысар деп аталатын шипалы бұлақ бар. Оның суының дәмі ащы-тұзды, температурасы 3°С, күкіртті иісі бар.

Оңтүстік-батысқа қарай Бэров төбелері пайда болады. Губернияның шығыс шетін жазық дала құрайды: оның бір бөлігінің топырағы қара-сұр саздан, ал екінші бөлігінің топырағы құмды-сазды сортаңнан тұрады. Бұл өңірдің солтүстігінде батпақтармен қоршалған, қамыс өскен тұщы сулы Қамыс-Самар көлдері орналасқан.

=== Геологиясы ===
Геологиялық құрамы бойынша Астрахан губерниясының топырағы Арал-Каспий формациясына жатады. Оның қабаттары барлық жерде дерлік көлденең орналасқан және құрамында көптеген тұзды саздар бар. Құмтастар мен үшіншілік саздардың үстінде жатқан Каспий шөгінділерінің қалыңдығы орасан зор болып, 53 сажынға дейін жетеді. Олар құм мен әртүрлі түсті саздардың — қызыл-қоңыр, көк және жасыл түсті саздардың — кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Сонымен қатар олардың құрамында Каспий фаунасына жататын және басым көпшілігі қазіргі кезде де тіршілік ететін түрлерге тиесілі ұлулардың қабыршақтары кездеседі.

Черный Ярдан төмен қарай сазды қабаттар жұқара түседі, ал кей жерлерде мүлдем жоғалып, олардың орнын борпылдақ құм басады. Бұл құм Еділдің төменгі ағысы жағалауында дюналардың түзілуіне себеп болады. Олар әсіресе Лебяжинская және Дуновская станицаларының маңында айқын байқалып, «Толокняный таулары» деп аталады.

Ергени Каспий саздары шөккеннен кейін қалыптасқан дербес көтерілу осін құрайды және миоценге жататын, көк саздың үстінде жатқан үшіншілік кезеңнің диірмен тасы құмтастарынан тұрады. Тек шалғынды беткей жағындағы жекелеген қыраттарда көне формацияларға жататын тау жыныстары, атап айтқанда, пермь және триас кезеңдерінің жыныстары кездеседі. Олар Боғды тауында байқалады. [[Опока]] немесе борлы [[Мергель|мергель]] борлы топыраққа жатады. Солёная Балка құмтастары жоғары сапалы диірмен тасын құрайды. Кормовое ауылының маңында ақ кварцтың, лидиялық тастың және темірлі құмтастың сынықтары кездеседі. «Кресты» сайында қазба балықтардың қалдықтарына бай рухляк қабаттары бар. Чалон-Хамур әктасты қабаттардан құралған. Кейбір сайларда кездесетін гипс алебастр алу үшін күйдіріледі, ал алынған алебастр тек үйлерді әктеуге пайдаланылады. Сонымен қатар Ергениде таскөмірдің белгілері анықталған, ал оның солтүстік бөлігіндегі [[Темір рудалары|темір кендері]] кейбір сайларда қалың қабаттар түрінде жер бетіне шығып жатады. Сарепта маңында қыш жасауға арналған саз өндіріледі, Солодников селосының маңында шатырлық тақтатас, ал Астрахан маңында кірпіш сазы өндіріледі. «Элиста» урочищесі маңынан күйдірген кезде таза қызыл түске ие болатын фаянс жасауға жарамды саз табылған. Кейбір жерлерде [[Селитралар|селитра]] кездеседі. Үлкен Боғды тауының маңынан күкірттің шағын кен орны мен [[Мұнай|мұнай]] белгілері табылған. Еділдің сол жағалауындағы Боғды және басқа да қыраттар негізінен гипстен тұрады. Алайда жалпы алғанда, Астрахан губерниясында тау-кен өнеркәсібінің қандай да бір саласының дамуын күту қиын, тек бұрыннан бар тұз өндіру саласын қоспағанда. Жаңа түзілімдерге Еділдің шөгінділері, құмды [[Дюналар|дюналар]], Ергенінің әктасты [[Туф|туфтары]], сортаңдар және өздігінен тұз шөгетін көлдердің тұздары жатады. [[Мамонттар]] мен басқа да жануарлардың сүйектері тек [[Еділ|Еділдің]] шөгінділерінен кездеседі.

=== Флорасы ===
Астрахан өлкесіндегі сирек өсімдік жамылғысы еш жерде тұтас әрі үздіксіз [[Шым|шым]] түзбейді, керісінше, аралдар секілді шашыраңқы орналасады. Биіктеу жерлерде жапырақтары сұрғылт-жасыл түсті жусанның көптеген түрлері өседі. Ал топырақ сортаңдау болса, жапырақтары қою жасыл түсті сораңдардың түрлері немесе қураған тікенекті өсімдіктер пайда болады. Неғұрлым төмен жерлерде [[Қау|қау]] ағарып көрінеді, ал ойпаттарда жасыл мия мен әртүрлі астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Топырақ сортаң болған жағдайда, жапырақтары қалың әрі шырынды, түсі қою қызғылт-сары түсті Salicorneae тұқымдасына жататын [[Шеркез|сораңдар]] өседі. Неғұрлым қалың өсімдік жамылғысы тек шалғындарда, Еділдегі аралдарда және Ергени сайларында кездеседі. Еділдің төменгі ағысындағы тұрып қалған суларды ''[[Ақ тұңғиық|Nymphaea alba]]'' және ''[[Үндістан лотосы|Nelumbium nuciferum]]'' көріктендіреді.

== Тарихы ==
Астрахан губерниясы Орта Азия далаларының шекарасында орналасып, ежелден халықтардың қоныс аудару бағыты болды. Ол [[Азия|Азиядан]] [[Еуропа|Еуропаға]] өтетін өзіндік қақпа саналды.

Халықтардың негізгі қоныс аудару қозғалыстары осы өңір арқылы жүріп отырды. Бір халық екіншісін ығыстырып, өз кезегінде Шығыстан келген жаңа қоныс аудару толқындарына орын беріп отырды. Ежелгі деректер Астрахан далаларында [[Скифтер|скифтердің]] болғанын көрсетеді. Біздің заманымыздың II ғасырында бұл өңірде [[Аландар|аландар]] пайда болып, III ғасырда олардың орнын [[Хазарлар|хазарлар]] басты. Хазарлардың атымен [[Каспий теңізі]] Хазар теңізі деп аталды. Хазарлардың [[Еділ|Еділдің]] төменгі ағысында [[Итиль]] атты астанасы болды. IV–XI ғасырлар аралығында бұл өңір арқылы [[Угорлар|угорлар]], [[Ғұндар|ғұндар]], [[Аварлар (көшпелі халық)|аварлар]], [[Мажарлар|мадиярлар]], [[Бұлғарлар|бұлғарлар]], [[Хвалистер|хвалистер]] және басқа да халықтар өтті. Соңғыларының атымен Каспий теңізі Хвалын теңізі деп аталды.

XII ғасырда Астрахан далаларында [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] көшіп-қонып жүрді, ал XIII ғасырда олардың орнын [[Моңғол шапқыншылығы және этностық өзгерістер|моңғолдар]] басты. Олар [[Еділ]] бойының едәуір бөлігін иеленіп, Астрахан өлкесінің төменгі ағысында [[Сарай-Бату]], [[Сарай-Берке]], [[Үкек]] және [[Астрахан|Қажытархан]] қалаларының негізін қалады.

Астрахан хандығының тарихы 1480 жылы, [[Алтын Орда]] ханы Ахмет хан қаза тапқаннан кейін басталады. Осы кезден бастап бұл аумақ Ноғай мырзаларының иелігіне өтті, ал 1490 жылы мұнда Абдул-Керімнің хан болғаны аталады. Алайда 1554 жылы кінәз Пронский-Шемякиннің қолбасшылығымен орыс әскерлері [[Астрахан|Астраханды]] басып алып, қаладан қуылған Дербыш ханды қайтадан таққа отырғызды. Дербыш хан Ресейге бодан болуға ант беріп, алым-салық төлеуге уәде етті. Кейін оның сатқындығы қаланың орыс әскерлері тарапынан түпкілікті басып алынуына және 1557 жылы Астрахан хандығының Мәскеу мемлекетіне қосылуына себеп болды.

Ұзақ уақыт бойы өлкенің қоныстанған аумағы негізінен Астрахан қаласымен және одан төмен қарай Еділ атырауында орналасқан, балық аулауға арналған «учугтар» (балық ұстауға арналған арнайы бөгет-құрылымдар) деп аталатын кәсіпшілік орындарымен шектелді. [[I Пётр|І Петрдің]] бұл өлкеге ерекше назар аударуынан кейін отарлау үдерісі дами бастады. Алайда бастапқы кезеңде әртүрлі татар ордаларының жиі жасаған шапқыншылықтары, қалмақтардың тонаушылық шабуылдары және [[Еділ казактары|казактардың еркін әрекеттері]] салдарынан бұл үдеріс өте баяу жүрді.

1632 жылы [[Қалмақтар|қалмақтар]] бұл өңірге көшіп келді. Осылайша көшпелі ордалардың шығыстан батысқа қарай қоныс аудару үдерісі аяқталды. Өйткені, 1801 жылы [[Қырғыз-қайсақ|қырғыз-қайсақтардың]] Астрахан даласына қоныс аударуы үкіметтің рұқсатымен жүзеге асырылды. 1627 жылы [[Черный Яр]] [[Острог|острогының]] негізі қаланды, 1667 жылы [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Ярдың]] негізі қаланды. Ал 1700 жылдан бастап Еділдің оң жағалауында алғашқы елді мекендер, соның ішінде Солёное Займище, пайда бола бастады.

Астрахан губерниясы І Петрдің 1717 жылғы 22 қарашадағы жарлығымен құрылды. Оған дейін, 1708 жылдан бастап, оның аумағы [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамында болды. Астрахан губерниясының құрамына іргелес аумақтарымен бірге мына қалалар кірді: [[Астрахан]], Гурьев Яицкий (қазіргі [[Атырау]], Қазақстан), Дмитриевск (қазіргі [[Камышин]]), [[Петровск (Сарытау облысы)|Петровск]], [[Самара]], [[Саратов|Сарытау]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]), [[Сызрань]], [[Терек (бекініс)|Терск қаласы]], Царицын (қазіргі [[Волгоград]]), Жайық қалашығы (қазіргі [[Орал]]), [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]], [[Черный Яр]] және [[Қызлар]].

1728 жылы [[Саратов|Сарытау]], [[Самара]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]) және [[Сызрань]] қалалары уездерімен бірге [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамына берілді.

1739 жылы Сарытау Астрахан губерниясының құрамына қайта қосылды.

1744 жылы [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрылуына байланысты Жайық қалашығы мен [[Жайық казак әскері|Жайық казак әскерінің]] аумағы оның құрамына берілді.

1742 жылы [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантаудың]] негізі қаланып, 1746 жылдан бастап Еділдің оң жағалауын казак станицалары қоныстана бастады.

1752 жылы Гурьев қаласы Астрахан губерниясынан [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрамына берілді.

1763 жылы жоғары мәртебелі жарлық бойынша Астрахан маңындағы Еділ бойына Визенталь елді мекенін негіздеген 65 лютеран отбасы қоныстандырылды. Елді мекеннің қашан және қандай жағдайда жойылғаны белгісіз. Өлкені тезірек қоныстандыру мақсатында үкімет жер телімдерін сыйға беріп, оларды жеңілдетілген шарттармен сатты. Мысалы, 1770 жылы әртүрлі адамдарға іргелес су айдындарымен бірге 5755 десятина жер сатылды.

1771 жылы үкімет жүргізген шараларға наразылықтың салдарынан қалмақтардың басым бөлігі Ресей аумағынан көшіп кетті, сөйтіп олардың аз бөлігі ғана Еділдің оң жағалауында қалды.

[[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] автономиясы жойылып, қалмақтардың басым бөлігі Жоңғарияға қайта көшкеннен кейін қалмақ даласы Астрахан әскери губернаторына бағынатын Ресейдің әкімшілік-аумақтық бірліктерінің біріне айналды.

1780 жылғы қарашада Сарытау жаңадан құрылған [[Сарытау наменгерлігі|Сарытау наменгерлігінің]] орталығы болды. Оның құрамына Петровск және Дмитриевск қалалары да кірді.

1782 жылы [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінен]] кейін Гурьев қаласы Астрахан губерниясының құрамына қайтарылды. Сол жылы [[Орал]] қаласы да Астрахан губерниясының құрамына қосылды, ал [[Волгоград|Царицын]] қаласы Ақтөбе жібек зауытымен және Черный Яр қаласы [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясының]] құрамына берілді.

1785 жылы 5 мамырда Астрахан және Кавказ облыстарынан тұратын [[Кавказ наменгерлігі]] құрылды. Оның әкімшілік орталығы шағын [[Екатериноград]] бекінісі болды. 1790 жылы 30 сәуірде Кавказ губерниялық басқармасы Астрахан қаласына көшірілді.

1796 жылғы 12 және 31 желтоқсандағы жарлықтармен наменгерлік Астрахан губерниясы болып қайта құрылды. Оның құрамына кейінгі Ставрополь, Терек және Қобан губернияларының аумақтары да кірді. Сол кезде губерниялық басқарма да құрылды.

1802 жылы 15 қарашада Астрахан губерниясы Астрахан және [[Кавказ губерниясы|Кавказ]] губернияларына бөлінді. Астрахан губерниясының басына азаматтық губернатор тағайындалды. Сонымен қатар Астрахан губерниясы Кавказ өлкесі мен Грузияның әскери басшысына да бағынды. 1803 жылғы 27 қазандағы патша жарлығында Астрахан губернаторына Кавказ губерниясының істеріне араласуға жол берілмейтіні арнайы ескертілді.

1803 жылы Орал казак әскерінің аумағы қайтадан Орынбор губерниясының құрамына қосылды.

1825 жылы 10 наурызда Астрахан губерниясындағы көшпелі халықтар мекендеген аумақтың басым бөлігі Кавказ облысының құрамына беріліп, Мұсылман көшпелі халықтарының Бас приставтығы құрылды.

1832 жылы 6 қаңтарда Астрахан губерниясы Кавказ губерниясынан толық бөлініп шықты. Осы ретте губернияның басына азаматтық губернатормен қатар әскери губернатор да тағайындалды.

1832 жылы Астрахан губерниясы Грузияның Бас басқарушысының қарауынан шығарылды.

1848–1850 жылдар аралығында Ставрополь жолы бойына ауылдар қоныстандырылды. 1850 жылы Сарытау губерниясынан Царев уезі Астрахан губерниясының құрамына берілді, ал 1860 жылы Кума өзені бойындағы шекара солтүстікке қарай біршама жылжытылды. Алайда оның саласы Гайдук (Гуйдук) өзені мен Үлкен Дербет ұлысының қалмақтары Ставрополь губерниясының қарауына берілді.

1862 жылы Астрахан қаласынан Дон казак әскерінің шекарасына дейін созылған, ұзындығы 357 шақырым болатын Қырым жолы бойындағы Қалмақ даласының орталық бөлігін әрқайсысы 15–20 ауладан тұратын хуторлармен қоныстандыруға рұқсат етілді. Осы мақсатта 15 орын белгіленді. Алайда аталған жерлерге қоныстануға ниет білдірушілер болмағандықтан, бұл жоспар жүзеге аспады.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1917 жылы Қырғыз даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына берілді. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы [[Қалмақ автономиялы облысы|Қалмақ АО]] құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері ғана қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына аудандар құрылды: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары.

1928 жылы 21 мамырда губерния таратылып, оның аумағы жаңадан құрылған [[Төменгі Еділ өлкесі|Төменгі Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Әкімшілік бөлінісі ==
XX ғасырдың басында әкімшілік жағынан Астрахан губерниясы 5 уезге — Астрахан, Красный Яр, Жантау, Черный Яр және Царев уездеріне, 7 ұлыстық басқармасы мен қалмақ базары бар Қалмақ даласына, телімдік басқармаларға (5 бөлік және 2 округ) бөлінген Қазақ даласына (Ішкі қазақ ордасына), сондай-ақ 2 бөлімнен тұратын [[Астрахан казак әскері|Астрахан казак әскеріне]] бөлінді.

1888 жылы барлық бес уезде 157 ауылдық қоғам, 47 болыс, 13 стан және 89 урядник учаскесі болды. Губернияда барлығы 189 алпауыт қожалық пен ауыл болды, бұған Астрахан казактарының 13 станицасы, ватағалар мен хуторлар кірмеді. Бес уездегі ауылдарда барлығы 231 тас және 56 472 ағаш үй болды. 1887 жылы губернияда 167 шіркеу мен 4 әдірият (монастырь) болды.

1917 жылы Қазақ даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына өтті. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы Қалмақ АО құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары құрылды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>120ksv08em6o3spifunne5p6i1cg2t1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658233</id>
      <parentid>3658232</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T06:55:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әкімшілік бөлінісі */</comment>
      <origin>3658233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58852" sha1="e2zvydl80xjnu6nu8piq3w8d1jmonef" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan Governorate (1913).png
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
=== Географиялық орны ===
Астрахан губерниясы [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында, 45° және 51° солтүстік ендік, 43° және 51° шығыс бойлық аралығында орналасқан. Губернияның солтүстіктен оңтүстікке қарай ең үлкен ұзындығы — 587 км, ал батыстан шығысқа қарай ең үлкен ені — 533 км жетті.

=== Астрахан губерниясының қазіргі әкімшілік шекараларға қатысты орналасуы ===
Бұрынғы Астрахан губерниясының аумағында (1914 жылғы шекаралары бойынша) қазіргі [[Астрахан облысы]] мен [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасы]] толығымен, ал [[Волгоград облысы]], [[Ставрополь өлкесі]], [[Ростов облысы]] және [[Дағыстан|Дағыстан Республикасы]] ішінара орналасқан. Губерния аумағының бір бөлігі қазіргі [[Атырау облысы|Атырау облысының]] құрамына кіреді.

Бұрынғы [[Астрахан уезі|Астрахан уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі [[Астрахан облысы|Астрахан облысының]] аумағына, ал оңтүстік бөлігі [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасының]] аумағына кіреді. Уездің шағын батыс бөлігі [[Ростов облысы|Ростов облысының]], ал шағын оңтүстік бөлігі [[Ставрополь өлкесі]] мен [[Дағыстан|Дағыстан Республикасының]] аумағына жатады.

Бұрынғы [[Красный Яр уезі|Красный Яр уезінің]] басым бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағына кіреді, ал шағын солтүстік бөлігі Қазақстан аумағында орналасқан.

Бұрынғы [[Жантау уезі|Жантау уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, оңтүстік-батыс бөлігі Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды, ал ең батыс бөлігі — Ростов облысының аумағына кіреді.

Бұрынғы [[Черный Яр уезі|Черный Яр уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, солтүстік және солтүстік-батыс бөліктері — Волгоград облысының аумағына кіреді, ал уездің оңтүстік бөлігі — Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды.

Бұрынғы [[Царев уезі|Царев уезінің]] шағын оңтүстік бөлігі қазіргі Астрахан облысының құрамына кіреді, ал [[Царев]] қаласын (қазіргі ауыл) қоса алғандағы қалған бөлігі Волгоград облысының аумағында орналасқан.

Бұрынғы Қырғыз даласы қазіргі Қазақстан аумағында орналасқан.

=== Ауданы ===
1886 жылы губерниялық жер межелеу басқармасының мәліметтері бойынша, губернияның аумағы 182 913 шаршы верст (208 200 км²) болды. Су айдындарының беткі аумағын қоса есептегенде, бес уездің жалпы аумағы 41 147 шаршы верстті (46 830 км²), [[Қалмақ даласы|Қалмақ даласының]] аумағы 75 635 шаршы верстті (86 080 км²), ал [[Бөкей Ордасы|Ішкі қазақ ордасының]] аумағы 66 131 шаршы верстті (75 240 км²) құрады.

Басқа деректер бойынша, [[Иван Афанасьевич Стрельбицкий|И. А. Стрельбицкийдің]] 1874 жылғы мәліметтерінде Астрахан губерниясының аумағы 197 247,2 шаршы верст (224 500 км²) деп көрсетілген. Оның ішінде көлдердің су бетінің ауданы 647,5 шаршы верстті (736,9 км²), ал [[Еділ атырауы|Еділ атырауының]] аумағы 14 674,8 шаршы верстті (16 700 км²) құраған. Бұл аумақ [[Волгоград|Царицын]] қаласынан [[Каспий теңізі|Каспий теңізіне]] дейінгі, [[Еділ]] мен [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] өзендерінің аралығындағы кеңістікті, сондай-ақ теңіз жағалауындағы барлық аралдарды қамтыды.

Аумағы бойынша Астрахан губерниясы Ресей империясының Еуропалық бөлігіндегі губерниялар арасында төртінші орын алды.

=== Жер бедері ===
Губерния аумағы орман өсімдіктері жоқ, құмды-сазды және сортаң топырақты кең [[Дала|даладан]] тұрды. Жер бедері жалпы оңтүстік-шығысқа қарай еңістеп, бұрын теңіз табаны болған [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы ойпатының]] бір бөлігін құрады. Губернияның оңтүстік бөлігі 400 верст (427 км) бойында [[Каспий теңізі|Каспий теңізінің]] суларымен шайылып жатты.

=== Гидрографиясы ===
[[Еділ]] өзені Астрахан губерниясын екі бөлікке бөлді: оның оң жағалауындағы бөлік Еділ немесе Қалмақ даласы, ал сол жағалауындағы бөлік Еділ сырты немесе [[Торғай даласы|Қазақ даласы]] деп аталды.

Еділ өзені Астрахан губерниясының аумағына енген тұста өзінің ағысын бірнеше рет өзгертеді. Оңтүстікке қарай ағып келе жатқан өзен губерния аумағына толық енгеннен кейін, [[Еділдегі Сарепта|Сарепта]] колониясының маңында кенет шығысқа қарай бұрылып, алғашқы иірімді түзеді. Одан әрі [[Владимировка (Астрахан облысы)|Владимировка]] елді мекені тұсында екінші иірімді жасап, оңтүстік-шығысқа қарай бағыт алады да, Каспий теңізіне құйғанға дейін осы бағытты сақтайды.

[[Волгоград|Царицыннан]] шамамен жиырма верст жоғары жерде Еділдің сол жағалауынан едәуір ірі [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] тармағы бөлініп шығады. Ол Еділдің негізгі арнасына дерлік параллель бағытта шамамен 500 верст бойы ағып, Каспий теңізіне дейін жетеді.

Астрахан губерниясының аумағында Еділ өзені өзіне бірде-бір елеулі саланы қабылдамайды, керісінше, өзі көптеген тармақтарға бөлінеді. Олар өз кезегінде ұсақ тармақтарға бөлініп, жайылматармақ, жыртылым, баурай, өзен, ильмень және т.б. деп аталады да, бір-бірімен үздіксіз тоғысып, су жолдарының тұтас лабиринтін құрайды. [[Еділ атырауы]] негізінен Петропавловск ватағасының тұсынан, Лебяжья станицасынан сәл жоғары жерде Еділден оның ірі тармағы — Бозан өзенінің бөлініп шығуынан басталады. Еділдің төменгі ағысында 200-ге дейін тармақ бар деп есептеледі және олардың басым көпшілігі Еділдің сол жағынан бөлініп шығады. Су мөлшері жағынан ең ірілері — [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]], [[Бозан]], [[Болда (өзен)|Үлкен Болда]], [[Қамысөзек (өзен)|Қамысөзек]], Шаған, Иванчуг және т.б. Еділдің оң жағалауындағы тармақтар негізінен Астраханнан төмен жерде бөлініп шығады. Олардың қатарында [[Бақтемір (өзен)|Бақтемір]], Қарабұлақ және Шолпан бар. Еділ теңізге құяр жерінде 70-ке дейін сағаға бөлініп, қамыс қалың өсетін, өтуі қиын аласа атырау түзеді. Қамыс теңіз жағалауында «черней» деп аталатын қалың қамысты қопалардың қалыптасуына себеп болады. Еділдің көптеген тармақтарға бөлінуіне байланысты оның сағаларында су қатты тайызданып, Каспий теңізіне қарай кеме қатынасына негізгі кедергі келтіреді.

Еділдің негізгі кеме жүретін «Бақтемір» арнасында батыс және солтүстік-батыс желдері соққан кезде қайраңдардағы су тереңдігі 2,5 футқа дейін, кейде одан да төмен түседі. «Шашылымдар» деп аталатын қайраңдардың біріншісі — Астраханнан 53 верст қашықтықтағы Княжая, одан кейін Шадинская, Ракушинская және соңғысы — Зюзинская қайраңы. 1854 жылдан бастап Каспий теңізімен қатынас жасау үшін [[Фарватер|фарватер]] ретінде таңдалған Еділдің «Қамысөзек» тармағында 13 жыл бойы жұмыстар жүргізіліп, оған 2 млн рублден астам қаржы жұмсалды. Алайда бұл жұмыстардан күтілген нәтиже алынбады. 1869 жылғы 20 және 21 қазандағы дауыл мен су тасқыны Қамысөзек фарватерін жақсарту үшін салынған барлық құрылыстарды қиратып, соның салдарынан жұмыстар тоқтатылды. 1874 жылдан бастап «Бақтемір» фарватерін жер қазатын машиналар арқылы тереңдету жұмыстары басталып, олар 1890-жылдары жалғасты.

Еділ мен Ақтөбеден және олардың су тармақтары жүйесінен басқа, губерния аумағында мынадай өзендер мен жылғалар болды. Солтүстікте, [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясымен]] шекарада, жазда тартылып қалатын шағын [[Сарпа-Даван жылғасы|Сарпа]] өзені ағып жатты. Ол [[Ергени]] қыратының етегінде орналасқан [[Сарпа көлдері|Сарпа көлдерінің]] тұтас жүйесін қоректендірді. Вязовка өзені батыстан шығысқа қарай ағып, бар болғаны 25 верстке созылады. Оның суы ащы-тұзды, жазда тартылып қалып, Вязовка ауылы маңында Еділге құяды. Батыс шекарада, [[Дон әскерлерінің облысы|Дон казак әскері облысымен]] шекарада, Ергени қыратынан басталып, оның шығыс етегіндегі көлдер тізбегін қоректендіретін немесе батысқа қарай [[Дон|Донның]] салаларына ағатын 80-ге жуық өзен мен жылға болды. Олардың көпшілігі жазда тартылып қалатын, ал Елиста, Тенгути, Акишбай және т.б. сияқты аз ғана өзендердің ағысы тұрақты болды.

Оңтүстікте, [[Ставрополь губерниясы|Ставрополь губерниясымен]] шекарада, екі Маныч өзені болды: Батыс Маныч Дон казак әскері облысының аумағына қарай ағады, ал Шығыс Маныч Астрахан губерниясының аумағы арқылы өтеді. Екі Манычтың да бастау алатын жері [[Ергени|Ергени қыраты]] мен [[Ставрополь қыраты|Ставрополь қыратының]] түйіскен тұсында орналасып, Қара теңіз деңгейінен 11,5 сажын биіктікте жатты. [[Шығыс Маныч]] алдымен оңтүстік-шығысқа қарай ағып, кейін шығыстағы даланың аласа бөлігіне енген соң, Каспий теңізіне шамамен 100 верст жетпей, Састы көлдері деп аталатын көлдер жүйесінде жоғалады. Бұл жерде «хактар» деп аталатын өтуге қиын батпақты алқаптар түзіледі. Олардың ішіндегі ең белгілісі — Джерлақ хактары. Маныч өзендерінің бастау бөліктерінің су молайған кезде өзара қосылуы [[Азов теңізі|Азов]] және Каспий теңіздері арасында кеме жүретін канал салу мүмкіндігі туралы мәселені көтеруге себеп болды. Алайда осы өңірді екі экспедиция зерттегеннен кейін Байланыс жолдары бас басқармасы 1859 жылы канал салудың табысты жүзеге асуына жеткілікті кепілдік жоқ екенін және оның экономикалық тиімділігіне сай келмейтін орасан зор шығындарды талап ететінін мәлімдеді.

Кума өзенінің тармағы болып табылатын [[Гайдук (өзен)|Гайдук]] өзені тек көктемде ғана суға толады және Ставрополь губерниясының оңтүстік-батыс шекарасында орналасқан.

Астрахан губерниясының солтүстік-шығыс бөлігі тұщы су көздеріне одан да кедей болды. Ең солтүстігінде, Самара губерниясымен шекарада, Торгунь саласы бар шағын [[Еруслан (өзен)|Еруслан]] өзені ағады. Одан әрі солтүстік-шығыс шекараға жақын жерде [[Қараөзен (өзен)|Үлкен Өзен]] және [[Сарыөзен (өзен, Еділ-Жайық алабы)|Кіші Өзен]] өзендері орналасқан. Олар [[Қамыс-Самар көлдері|Қамыс-Самар көлдеріне]] құяды, ал төменгі ағыстары Астрахан губерниясының аумағына кіреді. Кей жерлерінде олардың суы тұздылау келеді. Бұдан басқа, далада Горькая және Бүлдіргенді өзендері бар. Хан ордасына жақын орналасқан бұл екі өзен де шағын әрі суы ащы, ішуге жарамсыз. Осы өзендер мен жылғалардың барлығы шағын және губернияның шеткі бөліктерінде орналасқан, ал даланың орталық бөлігі ағын сулардан мүлдем ада болды.

Мушкетов мырзаның зерттеулеріне сәйкес, Қалмақ даласында екі сулы қабат бар. Жоғарғы қабат Каспий шөгінділерінің арасында 2–6 сажын шамасындағы шағын тереңдікте орналасқан және оның суы тұздылау немесе тұзды болады. Төменгі қабат Каспий шөгінділерінің астында, үшіншілік құмтастар қабаттарымен бірге 20 және одан да көп сажын тереңдікте орналасып, тұщы су береді. Жергілікті халық жер асты суын алу үшін негізінен бірінші сулы қабатты пайдаланды. Ол үшін құмды жерлерде калмақ тілінде «худук» деп аталатын таяз құдықтар қазылды, ал сирек жағдайда орысша «копань» атауы қолданылды. Құдықтар бүкіл далаға топ-тобымен шашырай орналасып, бір-бірінен 10–30 верст қашықтықта жатты. Алайда даланың оңтүстік бөлігінде олар сирек кездесіп, арақашықтығы 50–70 верстке дейін жетті. Сонымен қатар ондағы су ішуге онша жарамды болмады. Бұдан басқа, далада «цандыктар» деп аталатын табиғи су қоймалары да пайдаланылды. Олар тығыз қоңыр саз қабатымен жабылған ойыстарда түзіліп, осы қабаттың үстіне еріген қар немесе жаңбыр суы жиналды. Мұндай суды тек қысқа уақыт ішінде ғана пайдалануға болатын.

Астрахан губерниясының аумағындағы [[Дон]] мен [[Еділ]] арасындағы суайрық Ергени деп аталады (қалмақша — «''қия беткейлер''») және Сарепта колониясынан оңтүстікке қарай шамамен 300 верст бойы меридиан бағытымен созылып жатқан жазық қыратты білдіреді. Ол Шығыс Маныч жағалауындағы Чалон-Хамур (немесе Таш-Муран) деп аталатын тік жарқабақпен аяқталады. Ергенидің ең биік нүктесі Заветное ауылының маңында орналасып, Каспий теңізі деңгейінен 532 фут биіктікке көтеріледі. Батысқа қарай Ергени Дон даласына біртіндеп төмендейді, ал шығыс беткейлері Еділ даласына қарай тік құлайды. Сондықтан биіктігі онша үлкен болмаса да, Ергени дала жағынан тауға ұқсап көрінеді. Оның шығыс беткейлері [[Жыра|жыралармен]] (сайлармен) тілімденген. Олар батысқа қарай бір-біріне жақындай түседі. Көктемде осы сай-жыралармен бұлақтар мен шағын өзендер ағып, Ергенидің етегіндегі көптеген көлдерді қоректендіреді. Бұл көлдердің бір бөлігі тұщы сулы (Цацинское, Алцын-Хута, Шар-Толгота, Чилгир, [[Жаскөл (ауыл)|Жаскөл]] және т.б.), ал кейбіреулерінің суы көктемде ғана тұщы болып, кейін ащы-тұздыға айналады (Ханата, Нарын-Хара, Кобдырь). Кейбір көлдер жазда [[Сор топырақ|сорға]] айналады (мысалы, Табун-Усун), ал кейбіреулері тартылып, бетіне шүйгін шөп өсіп, мол шөп шабуға пайдаланылатын жерлерге айналады (Ушке-Нур, Сальвру және т.б.). Ергенидің топырағын сары саздың қалың қабаттары, яғни [[Лесс|лесс]] құрайды.

Ергениден солтүстік-шығысқа қарай, Еділдің оң жағалауында орналасқан дала анағұрлым биік. Мұнда көлдер жоқ, шөбі шүйгін шабындықтар көп, кей жерлері егіншілікке жарамды, топырағы құмды-сазды. Царицын маңында биіктігі 280 фут болатын оң жағалаудағы қыратты өңір оңтүстікке қарай біртіндеп төмендеп, Черный Яр уезінде 30–40 футқа дейін түседі. Жантаудан төменірек жерде өсімдік жамылғысынан мүлдем айырылған құмды төбелер пайда болады. Каспий теңізіне қарай біртіндеп төмендейтін дала көптеген тұзды көлдермен көмкеріледі. Ал Каспий теңізі жағалауындағы жердің төмен жатқаны соншалық, солтүстік және солтүстік-батыс жағалаудың бүкіл өңірі жағалауға терең сұғына енген сансыз шығанақтардың (ильмендердің) және теңізге қарай сұғына созылған мүйістердің әсерінен шашақ тәрізді көрінеді. Бұл мүйістердің қалыптасуына сол жердегі құмды төбелердің ықпалы зор.

Даланың оңтүстік бөлігінің өзіндік ерекшелігін [[Бэр төбелері|Бэров төбелері]] деп аталатын, биіктігі 4 сажыннан аспайтын, шығыстан батысқа қарай созылып жатқан және бір-біріне параллель орналасқан аласа төбелер құрайды. Олардың табандары түйісіп жатады, ұзындығы 1½–4 верст, ал ені 170 сажынға дейін жетеді. Осы төбелердің үстіне Астрахан және [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қалалары салынған. Теңіз маңында көптеген төбелер судың астынан көтеріліп көрінеді. Олардың арасын су басып, көптеген ильмендер мен тұтас бір түбек архипелагын түзеді. Астраханның оңтүстік-батысында орналасқан бұл жер «Мочаг» деп аталады. Теңіз жағалауы жолағында көптеген тұзды және ащы-тұзды көлдер бар, олардың кейбіреулері емдік қасиеті бар балшықтармен қоршалған. Мысалы, Астраханнан солтүстік-батысқа қарай 12 верст жерде Тынақ балшықтары орналасқан.

Еділ жағалауына жақындаған кезде өзеннің осы құмды-сазды өңірде арнасын орнықсыз топырақты ойып өтіп, ені 30 және одан да көп верст болатын аңғар түзетінін көреміз. Оның шығыс шекарасын Ақтөбенің сол жағалауы шектейді. Өзен тармақтары жан-жаққа тілімдеген бұл аңғар тасқын кезінде су басатын және шайынды топырақтан құралған аралдар архипелагын құрайды. Аралдардың жағалаулары негізінен талдан тұратын орманның тар жолағымен көмкерілген, ал су қайтқаннан кейін оларда шүйгін шалғынды өсімдіктер қаулап өседі. Осы аңғардың бүкіл аумағы «займище» деп аталады.

Ақтөбенің ар жағында шығысқа қарай орналасқан және әрі қарай шетсіз-шексіз [[Орта Азия]] далаларымен ұласатын өңір жалпы сипаты жағынан батыстағы өңірге ұқсас. Оның анағұрлым биік солтүстік бөлігі біршама белесті жер бедерімен ерекшеленіп, Ақтөбе жағалауынан шығысқа қарай біртіндеп еңістейді де, құмды әрі төмен орналасқан жазықпен ұласады. Құмды-сазды топырақты бұл жазықтың ойпаң жерлері шүйгін шабындықтарға бай әрі егіншілікке жарамды. Алайда кей жерлерде топырақтың борпылдақтығы соншалық, ол оңай сусымалы құмға айналады. Сусымалы құмдардың аумағы жылдан жылға ұлғайып, қоныстанған жерлерге зиян келтіреді: жайылымдар мен егістіктерді құм басып, құмды төбелер — [[Барқан|барқандар]] түзеді. Құмдардың жылжуы салдарынан кейбір жерлерді құм соншалық басып қалған, мысалы, Хан ордасын, Сеитовка және Хошеутовское ауылдарын және басқа да елді мекендерді тұрғындары, Хошеутовское ауылындағыдай, қоныс аударуға мәжбүр болған. Муханов және Джамбай көлдері сияқты тұзды көлдер де құм астында қалып, олардан тұз өндіру тоқтатылды. Осындай құбылыс батыс далада да байқалады. Шығыс даланың ең солтүстік бөліктерінде, Царев уезінде, [[Қара топырақ|қара топырақ]] кездеседі. Осы белдеуде құрамындағы тұздың орасан көп мөлшерімен әйгілі Елтон ([[Эльтон]]) және [[Баскүнжақ]] көлдері, сондай-ақ Чапчачи тауы орналасқан. Бұдан бөлек, жекелеген таулар түрінде биіктеп тұрған қыраттар да бар: [[Үлкен Боғды]] — 524 фут, Кіші Боғды — 96 фут, Арзагар — 72 фут және т.б.

Кей жерлерде балшықты және батпақты алқаптар кездеседі. Олардың ішіндегі ең белгілілері — Хан ордасының шамамен бес верст жерінде орналасқан, ені мен ұзындығы ондаған верстке жететін алып Улань-Хактар. Сонымен қатар ащы-тұзды және тұщы сулы көлдер де бар. Одан әрі шығысқа қарай, Ақтөбе жағалауынан шамамен 100 верст жерде дала «Рын-құмдар» деп аталатын құмды-белесті өңірге айналады. Бұл жердегі құмды төбелер алуан түрлі пішіндегі қыраттардан тұрады, олардың арасында ені кейде 14 және одан да көп верстке жететін шалғындар орналасқан. Шалғындар аржан және далаға тән басқа да астық тұқымдас өсімдіктерден тұратын қалың өсімдік жамылғысымен көмкерілген. Өсімдіктерден дерлік жұтаң бұл төбелер теңізге жақындаған сайын біртіндеп аласарып, кәдімгі сусымалы құмдарға ұласады, ал одан әрі сары түсті, құнарсыз, сортаң ойпаттарға айналады. Өңір ұсақ тұзды көлдер мен балшықтарға бай, олардың ішіндегі ең белгілісі — Қызыл-Хактар. Ал Бестау тауларының арасында Ассетөбе немесе Айсысар деп аталатын шипалы бұлақ бар. Оның суының дәмі ащы-тұзды, температурасы 3°С, күкіртті иісі бар.

Оңтүстік-батысқа қарай Бэров төбелері пайда болады. Губернияның шығыс шетін жазық дала құрайды: оның бір бөлігінің топырағы қара-сұр саздан, ал екінші бөлігінің топырағы құмды-сазды сортаңнан тұрады. Бұл өңірдің солтүстігінде батпақтармен қоршалған, қамыс өскен тұщы сулы Қамыс-Самар көлдері орналасқан.

=== Геологиясы ===
Геологиялық құрамы бойынша Астрахан губерниясының топырағы Арал-Каспий формациясына жатады. Оның қабаттары барлық жерде дерлік көлденең орналасқан және құрамында көптеген тұзды саздар бар. Құмтастар мен үшіншілік саздардың үстінде жатқан Каспий шөгінділерінің қалыңдығы орасан зор болып, 53 сажынға дейін жетеді. Олар құм мен әртүрлі түсті саздардың — қызыл-қоңыр, көк және жасыл түсті саздардың — кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Сонымен қатар олардың құрамында Каспий фаунасына жататын және басым көпшілігі қазіргі кезде де тіршілік ететін түрлерге тиесілі ұлулардың қабыршақтары кездеседі.

Черный Ярдан төмен қарай сазды қабаттар жұқара түседі, ал кей жерлерде мүлдем жоғалып, олардың орнын борпылдақ құм басады. Бұл құм Еділдің төменгі ағысы жағалауында дюналардың түзілуіне себеп болады. Олар әсіресе Лебяжинская және Дуновская станицаларының маңында айқын байқалып, «Толокняный таулары» деп аталады.

Ергени Каспий саздары шөккеннен кейін қалыптасқан дербес көтерілу осін құрайды және миоценге жататын, көк саздың үстінде жатқан үшіншілік кезеңнің диірмен тасы құмтастарынан тұрады. Тек шалғынды беткей жағындағы жекелеген қыраттарда көне формацияларға жататын тау жыныстары, атап айтқанда, пермь және триас кезеңдерінің жыныстары кездеседі. Олар Боғды тауында байқалады. [[Опока]] немесе борлы [[Мергель|мергель]] борлы топыраққа жатады. Солёная Балка құмтастары жоғары сапалы диірмен тасын құрайды. Кормовое ауылының маңында ақ кварцтың, лидиялық тастың және темірлі құмтастың сынықтары кездеседі. «Кресты» сайында қазба балықтардың қалдықтарына бай рухляк қабаттары бар. Чалон-Хамур әктасты қабаттардан құралған. Кейбір сайларда кездесетін гипс алебастр алу үшін күйдіріледі, ал алынған алебастр тек үйлерді әктеуге пайдаланылады. Сонымен қатар Ергениде таскөмірдің белгілері анықталған, ал оның солтүстік бөлігіндегі [[Темір рудалары|темір кендері]] кейбір сайларда қалың қабаттар түрінде жер бетіне шығып жатады. Сарепта маңында қыш жасауға арналған саз өндіріледі, Солодников селосының маңында шатырлық тақтатас, ал Астрахан маңында кірпіш сазы өндіріледі. «Элиста» урочищесі маңынан күйдірген кезде таза қызыл түске ие болатын фаянс жасауға жарамды саз табылған. Кейбір жерлерде [[Селитралар|селитра]] кездеседі. Үлкен Боғды тауының маңынан күкірттің шағын кен орны мен [[Мұнай|мұнай]] белгілері табылған. Еділдің сол жағалауындағы Боғды және басқа да қыраттар негізінен гипстен тұрады. Алайда жалпы алғанда, Астрахан губерниясында тау-кен өнеркәсібінің қандай да бір саласының дамуын күту қиын, тек бұрыннан бар тұз өндіру саласын қоспағанда. Жаңа түзілімдерге Еділдің шөгінділері, құмды [[Дюналар|дюналар]], Ергенінің әктасты [[Туф|туфтары]], сортаңдар және өздігінен тұз шөгетін көлдердің тұздары жатады. [[Мамонттар]] мен басқа да жануарлардың сүйектері тек [[Еділ|Еділдің]] шөгінділерінен кездеседі.

=== Флорасы ===
Астрахан өлкесіндегі сирек өсімдік жамылғысы еш жерде тұтас әрі үздіксіз [[Шым|шым]] түзбейді, керісінше, аралдар секілді шашыраңқы орналасады. Биіктеу жерлерде жапырақтары сұрғылт-жасыл түсті жусанның көптеген түрлері өседі. Ал топырақ сортаңдау болса, жапырақтары қою жасыл түсті сораңдардың түрлері немесе қураған тікенекті өсімдіктер пайда болады. Неғұрлым төмен жерлерде [[Қау|қау]] ағарып көрінеді, ал ойпаттарда жасыл мия мен әртүрлі астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Топырақ сортаң болған жағдайда, жапырақтары қалың әрі шырынды, түсі қою қызғылт-сары түсті Salicorneae тұқымдасына жататын [[Шеркез|сораңдар]] өседі. Неғұрлым қалың өсімдік жамылғысы тек шалғындарда, Еділдегі аралдарда және Ергени сайларында кездеседі. Еділдің төменгі ағысындағы тұрып қалған суларды ''[[Ақ тұңғиық|Nymphaea alba]]'' және ''[[Үндістан лотосы|Nelumbium nuciferum]]'' көріктендіреді.

== Тарихы ==
Астрахан губерниясы Орта Азия далаларының шекарасында орналасып, ежелден халықтардың қоныс аудару бағыты болды. Ол [[Азия|Азиядан]] [[Еуропа|Еуропаға]] өтетін өзіндік қақпа саналды.

Халықтардың негізгі қоныс аудару қозғалыстары осы өңір арқылы жүріп отырды. Бір халық екіншісін ығыстырып, өз кезегінде Шығыстан келген жаңа қоныс аудару толқындарына орын беріп отырды. Ежелгі деректер Астрахан далаларында [[Скифтер|скифтердің]] болғанын көрсетеді. Біздің заманымыздың II ғасырында бұл өңірде [[Аландар|аландар]] пайда болып, III ғасырда олардың орнын [[Хазарлар|хазарлар]] басты. Хазарлардың атымен [[Каспий теңізі]] Хазар теңізі деп аталды. Хазарлардың [[Еділ|Еділдің]] төменгі ағысында [[Итиль]] атты астанасы болды. IV–XI ғасырлар аралығында бұл өңір арқылы [[Угорлар|угорлар]], [[Ғұндар|ғұндар]], [[Аварлар (көшпелі халық)|аварлар]], [[Мажарлар|мадиярлар]], [[Бұлғарлар|бұлғарлар]], [[Хвалистер|хвалистер]] және басқа да халықтар өтті. Соңғыларының атымен Каспий теңізі Хвалын теңізі деп аталды.

XII ғасырда Астрахан далаларында [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] көшіп-қонып жүрді, ал XIII ғасырда олардың орнын [[Моңғол шапқыншылығы және этностық өзгерістер|моңғолдар]] басты. Олар [[Еділ]] бойының едәуір бөлігін иеленіп, Астрахан өлкесінің төменгі ағысында [[Сарай-Бату]], [[Сарай-Берке]], [[Үкек]] және [[Астрахан|Қажытархан]] қалаларының негізін қалады.

Астрахан хандығының тарихы 1480 жылы, [[Алтын Орда]] ханы Ахмет хан қаза тапқаннан кейін басталады. Осы кезден бастап бұл аумақ Ноғай мырзаларының иелігіне өтті, ал 1490 жылы мұнда Абдул-Керімнің хан болғаны аталады. Алайда 1554 жылы кінәз Пронский-Шемякиннің қолбасшылығымен орыс әскерлері [[Астрахан|Астраханды]] басып алып, қаладан қуылған Дербыш ханды қайтадан таққа отырғызды. Дербыш хан Ресейге бодан болуға ант беріп, алым-салық төлеуге уәде етті. Кейін оның сатқындығы қаланың орыс әскерлері тарапынан түпкілікті басып алынуына және 1557 жылы Астрахан хандығының Мәскеу мемлекетіне қосылуына себеп болды.

Ұзақ уақыт бойы өлкенің қоныстанған аумағы негізінен Астрахан қаласымен және одан төмен қарай Еділ атырауында орналасқан, балық аулауға арналған «учугтар» (балық ұстауға арналған арнайы бөгет-құрылымдар) деп аталатын кәсіпшілік орындарымен шектелді. [[I Пётр|І Петрдің]] бұл өлкеге ерекше назар аударуынан кейін отарлау үдерісі дами бастады. Алайда бастапқы кезеңде әртүрлі татар ордаларының жиі жасаған шапқыншылықтары, қалмақтардың тонаушылық шабуылдары және [[Еділ казактары|казактардың еркін әрекеттері]] салдарынан бұл үдеріс өте баяу жүрді.

1632 жылы [[Қалмақтар|қалмақтар]] бұл өңірге көшіп келді. Осылайша көшпелі ордалардың шығыстан батысқа қарай қоныс аудару үдерісі аяқталды. Өйткені, 1801 жылы [[Қырғыз-қайсақ|қырғыз-қайсақтардың]] Астрахан даласына қоныс аударуы үкіметтің рұқсатымен жүзеге асырылды. 1627 жылы [[Черный Яр]] [[Острог|острогының]] негізі қаланды, 1667 жылы [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Ярдың]] негізі қаланды. Ал 1700 жылдан бастап Еділдің оң жағалауында алғашқы елді мекендер, соның ішінде Солёное Займище, пайда бола бастады.

Астрахан губерниясы І Петрдің 1717 жылғы 22 қарашадағы жарлығымен құрылды. Оған дейін, 1708 жылдан бастап, оның аумағы [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамында болды. Астрахан губерниясының құрамына іргелес аумақтарымен бірге мына қалалар кірді: [[Астрахан]], Гурьев Яицкий (қазіргі [[Атырау]], Қазақстан), Дмитриевск (қазіргі [[Камышин]]), [[Петровск (Сарытау облысы)|Петровск]], [[Самара]], [[Саратов|Сарытау]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]), [[Сызрань]], [[Терек (бекініс)|Терск қаласы]], Царицын (қазіргі [[Волгоград]]), Жайық қалашығы (қазіргі [[Орал]]), [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]], [[Черный Яр]] және [[Қызлар]].

1728 жылы [[Саратов|Сарытау]], [[Самара]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]) және [[Сызрань]] қалалары уездерімен бірге [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамына берілді.

1739 жылы Сарытау Астрахан губерниясының құрамына қайта қосылды.

1744 жылы [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрылуына байланысты Жайық қалашығы мен [[Жайық казак әскері|Жайық казак әскерінің]] аумағы оның құрамына берілді.

1742 жылы [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантаудың]] негізі қаланып, 1746 жылдан бастап Еділдің оң жағалауын казак станицалары қоныстана бастады.

1752 жылы Гурьев қаласы Астрахан губерниясынан [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрамына берілді.

1763 жылы жоғары мәртебелі жарлық бойынша Астрахан маңындағы Еділ бойына Визенталь елді мекенін негіздеген 65 лютеран отбасы қоныстандырылды. Елді мекеннің қашан және қандай жағдайда жойылғаны белгісіз. Өлкені тезірек қоныстандыру мақсатында үкімет жер телімдерін сыйға беріп, оларды жеңілдетілген шарттармен сатты. Мысалы, 1770 жылы әртүрлі адамдарға іргелес су айдындарымен бірге 5755 десятина жер сатылды.

1771 жылы үкімет жүргізген шараларға наразылықтың салдарынан қалмақтардың басым бөлігі Ресей аумағынан көшіп кетті, сөйтіп олардың аз бөлігі ғана Еділдің оң жағалауында қалды.

[[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] автономиясы жойылып, қалмақтардың басым бөлігі Жоңғарияға қайта көшкеннен кейін қалмақ даласы Астрахан әскери губернаторына бағынатын Ресейдің әкімшілік-аумақтық бірліктерінің біріне айналды.

1780 жылғы қарашада Сарытау жаңадан құрылған [[Сарытау наменгерлігі|Сарытау наменгерлігінің]] орталығы болды. Оның құрамына Петровск және Дмитриевск қалалары да кірді.

1782 жылы [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінен]] кейін Гурьев қаласы Астрахан губерниясының құрамына қайтарылды. Сол жылы [[Орал]] қаласы да Астрахан губерниясының құрамына қосылды, ал [[Волгоград|Царицын]] қаласы Ақтөбе жібек зауытымен және Черный Яр қаласы [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясының]] құрамына берілді.

1785 жылы 5 мамырда Астрахан және Кавказ облыстарынан тұратын [[Кавказ наменгерлігі]] құрылды. Оның әкімшілік орталығы шағын [[Екатериноград]] бекінісі болды. 1790 жылы 30 сәуірде Кавказ губерниялық басқармасы Астрахан қаласына көшірілді.

1796 жылғы 12 және 31 желтоқсандағы жарлықтармен наменгерлік Астрахан губерниясы болып қайта құрылды. Оның құрамына кейінгі Ставрополь, Терек және Қобан губернияларының аумақтары да кірді. Сол кезде губерниялық басқарма да құрылды.

1802 жылы 15 қарашада Астрахан губерниясы Астрахан және [[Кавказ губерниясы|Кавказ]] губернияларына бөлінді. Астрахан губерниясының басына азаматтық губернатор тағайындалды. Сонымен қатар Астрахан губерниясы Кавказ өлкесі мен Грузияның әскери басшысына да бағынды. 1803 жылғы 27 қазандағы патша жарлығында Астрахан губернаторына Кавказ губерниясының істеріне араласуға жол берілмейтіні арнайы ескертілді.

1803 жылы Орал казак әскерінің аумағы қайтадан Орынбор губерниясының құрамына қосылды.

1825 жылы 10 наурызда Астрахан губерниясындағы көшпелі халықтар мекендеген аумақтың басым бөлігі Кавказ облысының құрамына беріліп, Мұсылман көшпелі халықтарының Бас приставтығы құрылды.

1832 жылы 6 қаңтарда Астрахан губерниясы Кавказ губерниясынан толық бөлініп шықты. Осы ретте губернияның басына азаматтық губернатормен қатар әскери губернатор да тағайындалды.

1832 жылы Астрахан губерниясы Грузияның Бас басқарушысының қарауынан шығарылды.

1848–1850 жылдар аралығында Ставрополь жолы бойына ауылдар қоныстандырылды. 1850 жылы Сарытау губерниясынан Царев уезі Астрахан губерниясының құрамына берілді, ал 1860 жылы Кума өзені бойындағы шекара солтүстікке қарай біршама жылжытылды. Алайда оның саласы Гайдук (Гуйдук) өзені мен Үлкен Дербет ұлысының қалмақтары Ставрополь губерниясының қарауына берілді.

1862 жылы Астрахан қаласынан Дон казак әскерінің шекарасына дейін созылған, ұзындығы 357 шақырым болатын Қырым жолы бойындағы Қалмақ даласының орталық бөлігін әрқайсысы 15–20 ауладан тұратын хуторлармен қоныстандыруға рұқсат етілді. Осы мақсатта 15 орын белгіленді. Алайда аталған жерлерге қоныстануға ниет білдірушілер болмағандықтан, бұл жоспар жүзеге аспады.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1917 жылы Қырғыз даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына берілді. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы [[Қалмақ автономиялы облысы|Қалмақ АО]] құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері ғана қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына аудандар құрылды: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары.

1928 жылы 21 мамырда губерния таратылып, оның аумағы жаңадан құрылған [[Төменгі Еділ өлкесі|Төменгі Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Әкімшілік бөлінісі ==
[[Сурет:Astrakhan gubernia.jpg|thumb|right|200px|Астрахан губерниясының картасы]]
XX ғасырдың басында әкімшілік жағынан Астрахан губерниясы 5 уезге — Астрахан, Красный Яр, Жантау, Черный Яр және Царев уездеріне, 7 ұлыстық басқармасы мен қалмақ базары бар Қалмақ даласына, телімдік басқармаларға (5 бөлік және 2 округ) бөлінген Қазақ даласына (Ішкі қазақ ордасына), сондай-ақ 2 бөлімнен тұратын [[Астрахан казак әскері|Астрахан казак әскеріне]] бөлінді.

1888 жылы барлық бес уезде 157 ауылдық қоғам, 47 болыс, 13 стан және 89 урядник учаскесі болды. Губернияда барлығы 189 алпауыт қожалық пен ауыл болды, бұған Астрахан казактарының 13 станицасы, ватағалар мен хуторлар кірмеді. Бес уездегі ауылдарда барлығы 231 тас және 56 472 ағаш үй болды. 1887 жылы губернияда 167 шіркеу мен 4 әдірият (монастырь) болды.

1917 жылы Қазақ даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына өтті. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы Қалмақ АО құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары құрылды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>e2zvydl80xjnu6nu8piq3w8d1jmonef</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658234</id>
      <parentid>3658233</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T06:56:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3658234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58993" sha1="mts8zxtxkq3nech1qmj1mciwyg4yrf6" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan Governorate (1913).png
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
=== Географиялық орны ===
Астрахан губерниясы [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында, 45° және 51° солтүстік ендік, 43° және 51° шығыс бойлық аралығында орналасқан. Губернияның солтүстіктен оңтүстікке қарай ең үлкен ұзындығы — 587 км, ал батыстан шығысқа қарай ең үлкен ені — 533 км жетті.

=== Астрахан губерниясының қазіргі әкімшілік шекараларға қатысты орналасуы ===
Бұрынғы Астрахан губерниясының аумағында (1914 жылғы шекаралары бойынша) қазіргі [[Астрахан облысы]] мен [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасы]] толығымен, ал [[Волгоград облысы]], [[Ставрополь өлкесі]], [[Ростов облысы]] және [[Дағыстан|Дағыстан Республикасы]] ішінара орналасқан. Губерния аумағының бір бөлігі қазіргі [[Атырау облысы|Атырау облысының]] құрамына кіреді.

Бұрынғы [[Астрахан уезі|Астрахан уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі [[Астрахан облысы|Астрахан облысының]] аумағына, ал оңтүстік бөлігі [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасының]] аумағына кіреді. Уездің шағын батыс бөлігі [[Ростов облысы|Ростов облысының]], ал шағын оңтүстік бөлігі [[Ставрополь өлкесі]] мен [[Дағыстан|Дағыстан Республикасының]] аумағына жатады.

Бұрынғы [[Красный Яр уезі|Красный Яр уезінің]] басым бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағына кіреді, ал шағын солтүстік бөлігі Қазақстан аумағында орналасқан.

Бұрынғы [[Жантау уезі|Жантау уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, оңтүстік-батыс бөлігі Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды, ал ең батыс бөлігі — Ростов облысының аумағына кіреді.

Бұрынғы [[Черный Яр уезі|Черный Яр уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, солтүстік және солтүстік-батыс бөліктері — Волгоград облысының аумағына кіреді, ал уездің оңтүстік бөлігі — Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды.

Бұрынғы [[Царев уезі|Царев уезінің]] шағын оңтүстік бөлігі қазіргі Астрахан облысының құрамына кіреді, ал [[Царев]] қаласын (қазіргі ауыл) қоса алғандағы қалған бөлігі Волгоград облысының аумағында орналасқан.

Бұрынғы Қырғыз даласы қазіргі Қазақстан аумағында орналасқан.

=== Ауданы ===
1886 жылы губерниялық жер межелеу басқармасының мәліметтері бойынша, губернияның аумағы 182 913 шаршы верст (208 200 км²) болды. Су айдындарының беткі аумағын қоса есептегенде, бес уездің жалпы аумағы 41 147 шаршы верстті (46 830 км²), [[Қалмақ даласы|Қалмақ даласының]] аумағы 75 635 шаршы верстті (86 080 км²), ал [[Бөкей Ордасы|Ішкі қазақ ордасының]] аумағы 66 131 шаршы верстті (75 240 км²) құрады.

Басқа деректер бойынша, [[Иван Афанасьевич Стрельбицкий|И. А. Стрельбицкийдің]] 1874 жылғы мәліметтерінде Астрахан губерниясының аумағы 197 247,2 шаршы верст (224 500 км²) деп көрсетілген. Оның ішінде көлдердің су бетінің ауданы 647,5 шаршы верстті (736,9 км²), ал [[Еділ атырауы|Еділ атырауының]] аумағы 14 674,8 шаршы верстті (16 700 км²) құраған. Бұл аумақ [[Волгоград|Царицын]] қаласынан [[Каспий теңізі|Каспий теңізіне]] дейінгі, [[Еділ]] мен [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] өзендерінің аралығындағы кеңістікті, сондай-ақ теңіз жағалауындағы барлық аралдарды қамтыды.

Аумағы бойынша Астрахан губерниясы Ресей империясының Еуропалық бөлігіндегі губерниялар арасында төртінші орын алды.

=== Жер бедері ===
Губерния аумағы орман өсімдіктері жоқ, құмды-сазды және сортаң топырақты кең [[Дала|даладан]] тұрды. Жер бедері жалпы оңтүстік-шығысқа қарай еңістеп, бұрын теңіз табаны болған [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы ойпатының]] бір бөлігін құрады. Губернияның оңтүстік бөлігі 400 верст (427 км) бойында [[Каспий теңізі|Каспий теңізінің]] суларымен шайылып жатты.

=== Гидрографиясы ===
[[Еділ]] өзені Астрахан губерниясын екі бөлікке бөлді: оның оң жағалауындағы бөлік Еділ немесе Қалмақ даласы, ал сол жағалауындағы бөлік Еділ сырты немесе [[Торғай даласы|Қазақ даласы]] деп аталды.

Еділ өзені Астрахан губерниясының аумағына енген тұста өзінің ағысын бірнеше рет өзгертеді. Оңтүстікке қарай ағып келе жатқан өзен губерния аумағына толық енгеннен кейін, [[Еділдегі Сарепта|Сарепта]] колониясының маңында кенет шығысқа қарай бұрылып, алғашқы иірімді түзеді. Одан әрі [[Владимировка (Астрахан облысы)|Владимировка]] елді мекені тұсында екінші иірімді жасап, оңтүстік-шығысқа қарай бағыт алады да, Каспий теңізіне құйғанға дейін осы бағытты сақтайды.

[[Волгоград|Царицыннан]] шамамен жиырма верст жоғары жерде Еділдің сол жағалауынан едәуір ірі [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] тармағы бөлініп шығады. Ол Еділдің негізгі арнасына дерлік параллель бағытта шамамен 500 верст бойы ағып, Каспий теңізіне дейін жетеді.

Астрахан губерниясының аумағында Еділ өзені өзіне бірде-бір елеулі саланы қабылдамайды, керісінше, өзі көптеген тармақтарға бөлінеді. Олар өз кезегінде ұсақ тармақтарға бөлініп, жайылматармақ, жыртылым, баурай, өзен, ильмень және т.б. деп аталады да, бір-бірімен үздіксіз тоғысып, су жолдарының тұтас лабиринтін құрайды. [[Еділ атырауы]] негізінен Петропавловск ватағасының тұсынан, Лебяжья станицасынан сәл жоғары жерде Еділден оның ірі тармағы — Бозан өзенінің бөлініп шығуынан басталады. Еділдің төменгі ағысында 200-ге дейін тармақ бар деп есептеледі және олардың басым көпшілігі Еділдің сол жағынан бөлініп шығады. Су мөлшері жағынан ең ірілері — [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]], [[Бозан]], [[Болда (өзен)|Үлкен Болда]], [[Қамысөзек (өзен)|Қамысөзек]], Шаған, Иванчуг және т.б. Еділдің оң жағалауындағы тармақтар негізінен Астраханнан төмен жерде бөлініп шығады. Олардың қатарында [[Бақтемір (өзен)|Бақтемір]], Қарабұлақ және Шолпан бар. Еділ теңізге құяр жерінде 70-ке дейін сағаға бөлініп, қамыс қалың өсетін, өтуі қиын аласа атырау түзеді. Қамыс теңіз жағалауында «черней» деп аталатын қалың қамысты қопалардың қалыптасуына себеп болады. Еділдің көптеген тармақтарға бөлінуіне байланысты оның сағаларында су қатты тайызданып, Каспий теңізіне қарай кеме қатынасына негізгі кедергі келтіреді.

Еділдің негізгі кеме жүретін «Бақтемір» арнасында батыс және солтүстік-батыс желдері соққан кезде қайраңдардағы су тереңдігі 2,5 футқа дейін, кейде одан да төмен түседі. «Шашылымдар» деп аталатын қайраңдардың біріншісі — Астраханнан 53 верст қашықтықтағы Княжая, одан кейін Шадинская, Ракушинская және соңғысы — Зюзинская қайраңы. 1854 жылдан бастап Каспий теңізімен қатынас жасау үшін [[Фарватер|фарватер]] ретінде таңдалған Еділдің «Қамысөзек» тармағында 13 жыл бойы жұмыстар жүргізіліп, оған 2 млн рублден астам қаржы жұмсалды. Алайда бұл жұмыстардан күтілген нәтиже алынбады. 1869 жылғы 20 және 21 қазандағы дауыл мен су тасқыны Қамысөзек фарватерін жақсарту үшін салынған барлық құрылыстарды қиратып, соның салдарынан жұмыстар тоқтатылды. 1874 жылдан бастап «Бақтемір» фарватерін жер қазатын машиналар арқылы тереңдету жұмыстары басталып, олар 1890-жылдары жалғасты.

Еділ мен Ақтөбеден және олардың су тармақтары жүйесінен басқа, губерния аумағында мынадай өзендер мен жылғалар болды. Солтүстікте, [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясымен]] шекарада, жазда тартылып қалатын шағын [[Сарпа-Даван жылғасы|Сарпа]] өзені ағып жатты. Ол [[Ергени]] қыратының етегінде орналасқан [[Сарпа көлдері|Сарпа көлдерінің]] тұтас жүйесін қоректендірді. Вязовка өзені батыстан шығысқа қарай ағып, бар болғаны 25 верстке созылады. Оның суы ащы-тұзды, жазда тартылып қалып, Вязовка ауылы маңында Еділге құяды. Батыс шекарада, [[Дон әскерлерінің облысы|Дон казак әскері облысымен]] шекарада, Ергени қыратынан басталып, оның шығыс етегіндегі көлдер тізбегін қоректендіретін немесе батысқа қарай [[Дон|Донның]] салаларына ағатын 80-ге жуық өзен мен жылға болды. Олардың көпшілігі жазда тартылып қалатын, ал Елиста, Тенгути, Акишбай және т.б. сияқты аз ғана өзендердің ағысы тұрақты болды.

Оңтүстікте, [[Ставрополь губерниясы|Ставрополь губерниясымен]] шекарада, екі Маныч өзені болды: Батыс Маныч Дон казак әскері облысының аумағына қарай ағады, ал Шығыс Маныч Астрахан губерниясының аумағы арқылы өтеді. Екі Манычтың да бастау алатын жері [[Ергени|Ергени қыраты]] мен [[Ставрополь қыраты|Ставрополь қыратының]] түйіскен тұсында орналасып, Қара теңіз деңгейінен 11,5 сажын биіктікте жатты. [[Шығыс Маныч]] алдымен оңтүстік-шығысқа қарай ағып, кейін шығыстағы даланың аласа бөлігіне енген соң, Каспий теңізіне шамамен 100 верст жетпей, Састы көлдері деп аталатын көлдер жүйесінде жоғалады. Бұл жерде «хактар» деп аталатын өтуге қиын батпақты алқаптар түзіледі. Олардың ішіндегі ең белгілісі — Джерлақ хактары. Маныч өзендерінің бастау бөліктерінің су молайған кезде өзара қосылуы [[Азов теңізі|Азов]] және Каспий теңіздері арасында кеме жүретін канал салу мүмкіндігі туралы мәселені көтеруге себеп болды. Алайда осы өңірді екі экспедиция зерттегеннен кейін Байланыс жолдары бас басқармасы 1859 жылы канал салудың табысты жүзеге асуына жеткілікті кепілдік жоқ екенін және оның экономикалық тиімділігіне сай келмейтін орасан зор шығындарды талап ететінін мәлімдеді.

Кума өзенінің тармағы болып табылатын [[Гайдук (өзен)|Гайдук]] өзені тек көктемде ғана суға толады және Ставрополь губерниясының оңтүстік-батыс шекарасында орналасқан.

Астрахан губерниясының солтүстік-шығыс бөлігі тұщы су көздеріне одан да кедей болды. Ең солтүстігінде, Самара губерниясымен шекарада, Торгунь саласы бар шағын [[Еруслан (өзен)|Еруслан]] өзені ағады. Одан әрі солтүстік-шығыс шекараға жақын жерде [[Қараөзен (өзен)|Үлкен Өзен]] және [[Сарыөзен (өзен, Еділ-Жайық алабы)|Кіші Өзен]] өзендері орналасқан. Олар [[Қамыс-Самар көлдері|Қамыс-Самар көлдеріне]] құяды, ал төменгі ағыстары Астрахан губерниясының аумағына кіреді. Кей жерлерінде олардың суы тұздылау келеді. Бұдан басқа, далада Горькая және Бүлдіргенді өзендері бар. Хан ордасына жақын орналасқан бұл екі өзен де шағын әрі суы ащы, ішуге жарамсыз. Осы өзендер мен жылғалардың барлығы шағын және губернияның шеткі бөліктерінде орналасқан, ал даланың орталық бөлігі ағын сулардан мүлдем ада болды.

Мушкетов мырзаның зерттеулеріне сәйкес, Қалмақ даласында екі сулы қабат бар. Жоғарғы қабат Каспий шөгінділерінің арасында 2–6 сажын шамасындағы шағын тереңдікте орналасқан және оның суы тұздылау немесе тұзды болады. Төменгі қабат Каспий шөгінділерінің астында, үшіншілік құмтастар қабаттарымен бірге 20 және одан да көп сажын тереңдікте орналасып, тұщы су береді. Жергілікті халық жер асты суын алу үшін негізінен бірінші сулы қабатты пайдаланды. Ол үшін құмды жерлерде калмақ тілінде «худук» деп аталатын таяз құдықтар қазылды, ал сирек жағдайда орысша «копань» атауы қолданылды. Құдықтар бүкіл далаға топ-тобымен шашырай орналасып, бір-бірінен 10–30 верст қашықтықта жатты. Алайда даланың оңтүстік бөлігінде олар сирек кездесіп, арақашықтығы 50–70 верстке дейін жетті. Сонымен қатар ондағы су ішуге онша жарамды болмады. Бұдан басқа, далада «цандыктар» деп аталатын табиғи су қоймалары да пайдаланылды. Олар тығыз қоңыр саз қабатымен жабылған ойыстарда түзіліп, осы қабаттың үстіне еріген қар немесе жаңбыр суы жиналды. Мұндай суды тек қысқа уақыт ішінде ғана пайдалануға болатын.

Астрахан губерниясының аумағындағы [[Дон]] мен [[Еділ]] арасындағы суайрық Ергени деп аталады (қалмақша — «''қия беткейлер''») және Сарепта колониясынан оңтүстікке қарай шамамен 300 верст бойы меридиан бағытымен созылып жатқан жазық қыратты білдіреді. Ол Шығыс Маныч жағалауындағы Чалон-Хамур (немесе Таш-Муран) деп аталатын тік жарқабақпен аяқталады. Ергенидің ең биік нүктесі Заветное ауылының маңында орналасып, Каспий теңізі деңгейінен 532 фут биіктікке көтеріледі. Батысқа қарай Ергени Дон даласына біртіндеп төмендейді, ал шығыс беткейлері Еділ даласына қарай тік құлайды. Сондықтан биіктігі онша үлкен болмаса да, Ергени дала жағынан тауға ұқсап көрінеді. Оның шығыс беткейлері [[Жыра|жыралармен]] (сайлармен) тілімденген. Олар батысқа қарай бір-біріне жақындай түседі. Көктемде осы сай-жыралармен бұлақтар мен шағын өзендер ағып, Ергенидің етегіндегі көптеген көлдерді қоректендіреді. Бұл көлдердің бір бөлігі тұщы сулы (Цацинское, Алцын-Хута, Шар-Толгота, Чилгир, [[Жаскөл (ауыл)|Жаскөл]] және т.б.), ал кейбіреулерінің суы көктемде ғана тұщы болып, кейін ащы-тұздыға айналады (Ханата, Нарын-Хара, Кобдырь). Кейбір көлдер жазда [[Сор топырақ|сорға]] айналады (мысалы, Табун-Усун), ал кейбіреулері тартылып, бетіне шүйгін шөп өсіп, мол шөп шабуға пайдаланылатын жерлерге айналады (Ушке-Нур, Сальвру және т.б.). Ергенидің топырағын сары саздың қалың қабаттары, яғни [[Лесс|лесс]] құрайды.

Ергениден солтүстік-шығысқа қарай, Еділдің оң жағалауында орналасқан дала анағұрлым биік. Мұнда көлдер жоқ, шөбі шүйгін шабындықтар көп, кей жерлері егіншілікке жарамды, топырағы құмды-сазды. Царицын маңында биіктігі 280 фут болатын оң жағалаудағы қыратты өңір оңтүстікке қарай біртіндеп төмендеп, Черный Яр уезінде 30–40 футқа дейін түседі. Жантаудан төменірек жерде өсімдік жамылғысынан мүлдем айырылған құмды төбелер пайда болады. Каспий теңізіне қарай біртіндеп төмендейтін дала көптеген тұзды көлдермен көмкеріледі. Ал Каспий теңізі жағалауындағы жердің төмен жатқаны соншалық, солтүстік және солтүстік-батыс жағалаудың бүкіл өңірі жағалауға терең сұғына енген сансыз шығанақтардың (ильмендердің) және теңізге қарай сұғына созылған мүйістердің әсерінен шашақ тәрізді көрінеді. Бұл мүйістердің қалыптасуына сол жердегі құмды төбелердің ықпалы зор.

Даланың оңтүстік бөлігінің өзіндік ерекшелігін [[Бэр төбелері|Бэров төбелері]] деп аталатын, биіктігі 4 сажыннан аспайтын, шығыстан батысқа қарай созылып жатқан және бір-біріне параллель орналасқан аласа төбелер құрайды. Олардың табандары түйісіп жатады, ұзындығы 1½–4 верст, ал ені 170 сажынға дейін жетеді. Осы төбелердің үстіне Астрахан және [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қалалары салынған. Теңіз маңында көптеген төбелер судың астынан көтеріліп көрінеді. Олардың арасын су басып, көптеген ильмендер мен тұтас бір түбек архипелагын түзеді. Астраханның оңтүстік-батысында орналасқан бұл жер «Мочаг» деп аталады. Теңіз жағалауы жолағында көптеген тұзды және ащы-тұзды көлдер бар, олардың кейбіреулері емдік қасиеті бар балшықтармен қоршалған. Мысалы, Астраханнан солтүстік-батысқа қарай 12 верст жерде Тынақ балшықтары орналасқан.

Еділ жағалауына жақындаған кезде өзеннің осы құмды-сазды өңірде арнасын орнықсыз топырақты ойып өтіп, ені 30 және одан да көп верст болатын аңғар түзетінін көреміз. Оның шығыс шекарасын Ақтөбенің сол жағалауы шектейді. Өзен тармақтары жан-жаққа тілімдеген бұл аңғар тасқын кезінде су басатын және шайынды топырақтан құралған аралдар архипелагын құрайды. Аралдардың жағалаулары негізінен талдан тұратын орманның тар жолағымен көмкерілген, ал су қайтқаннан кейін оларда шүйгін шалғынды өсімдіктер қаулап өседі. Осы аңғардың бүкіл аумағы «займище» деп аталады.

Ақтөбенің ар жағында шығысқа қарай орналасқан және әрі қарай шетсіз-шексіз [[Орта Азия]] далаларымен ұласатын өңір жалпы сипаты жағынан батыстағы өңірге ұқсас. Оның анағұрлым биік солтүстік бөлігі біршама белесті жер бедерімен ерекшеленіп, Ақтөбе жағалауынан шығысқа қарай біртіндеп еңістейді де, құмды әрі төмен орналасқан жазықпен ұласады. Құмды-сазды топырақты бұл жазықтың ойпаң жерлері шүйгін шабындықтарға бай әрі егіншілікке жарамды. Алайда кей жерлерде топырақтың борпылдақтығы соншалық, ол оңай сусымалы құмға айналады. Сусымалы құмдардың аумағы жылдан жылға ұлғайып, қоныстанған жерлерге зиян келтіреді: жайылымдар мен егістіктерді құм басып, құмды төбелер — [[Барқан|барқандар]] түзеді. Құмдардың жылжуы салдарынан кейбір жерлерді құм соншалық басып қалған, мысалы, Хан ордасын, Сеитовка және Хошеутовское ауылдарын және басқа да елді мекендерді тұрғындары, Хошеутовское ауылындағыдай, қоныс аударуға мәжбүр болған. Муханов және Джамбай көлдері сияқты тұзды көлдер де құм астында қалып, олардан тұз өндіру тоқтатылды. Осындай құбылыс батыс далада да байқалады. Шығыс даланың ең солтүстік бөліктерінде, Царев уезінде, [[Қара топырақ|қара топырақ]] кездеседі. Осы белдеуде құрамындағы тұздың орасан көп мөлшерімен әйгілі Елтон ([[Эльтон]]) және [[Баскүнжақ]] көлдері, сондай-ақ Чапчачи тауы орналасқан. Бұдан бөлек, жекелеген таулар түрінде биіктеп тұрған қыраттар да бар: [[Үлкен Боғды]] — 524 фут, Кіші Боғды — 96 фут, Арзагар — 72 фут және т.б.

Кей жерлерде балшықты және батпақты алқаптар кездеседі. Олардың ішіндегі ең белгілілері — Хан ордасының шамамен бес верст жерінде орналасқан, ені мен ұзындығы ондаған верстке жететін алып Улань-Хактар. Сонымен қатар ащы-тұзды және тұщы сулы көлдер де бар. Одан әрі шығысқа қарай, Ақтөбе жағалауынан шамамен 100 верст жерде дала «Рын-құмдар» деп аталатын құмды-белесті өңірге айналады. Бұл жердегі құмды төбелер алуан түрлі пішіндегі қыраттардан тұрады, олардың арасында ені кейде 14 және одан да көп верстке жететін шалғындар орналасқан. Шалғындар аржан және далаға тән басқа да астық тұқымдас өсімдіктерден тұратын қалың өсімдік жамылғысымен көмкерілген. Өсімдіктерден дерлік жұтаң бұл төбелер теңізге жақындаған сайын біртіндеп аласарып, кәдімгі сусымалы құмдарға ұласады, ал одан әрі сары түсті, құнарсыз, сортаң ойпаттарға айналады. Өңір ұсақ тұзды көлдер мен балшықтарға бай, олардың ішіндегі ең белгілісі — Қызыл-Хактар. Ал Бестау тауларының арасында Ассетөбе немесе Айсысар деп аталатын шипалы бұлақ бар. Оның суының дәмі ащы-тұзды, температурасы 3°С, күкіртті иісі бар.

Оңтүстік-батысқа қарай Бэров төбелері пайда болады. Губернияның шығыс шетін жазық дала құрайды: оның бір бөлігінің топырағы қара-сұр саздан, ал екінші бөлігінің топырағы құмды-сазды сортаңнан тұрады. Бұл өңірдің солтүстігінде батпақтармен қоршалған, қамыс өскен тұщы сулы Қамыс-Самар көлдері орналасқан.

=== Геологиясы ===
Геологиялық құрамы бойынша Астрахан губерниясының топырағы Арал-Каспий формациясына жатады. Оның қабаттары барлық жерде дерлік көлденең орналасқан және құрамында көптеген тұзды саздар бар. Құмтастар мен үшіншілік саздардың үстінде жатқан Каспий шөгінділерінің қалыңдығы орасан зор болып, 53 сажынға дейін жетеді. Олар құм мен әртүрлі түсті саздардың — қызыл-қоңыр, көк және жасыл түсті саздардың — кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Сонымен қатар олардың құрамында Каспий фаунасына жататын және басым көпшілігі қазіргі кезде де тіршілік ететін түрлерге тиесілі ұлулардың қабыршақтары кездеседі.

Черный Ярдан төмен қарай сазды қабаттар жұқара түседі, ал кей жерлерде мүлдем жоғалып, олардың орнын борпылдақ құм басады. Бұл құм Еділдің төменгі ағысы жағалауында дюналардың түзілуіне себеп болады. Олар әсіресе Лебяжинская және Дуновская станицаларының маңында айқын байқалып, «Толокняный таулары» деп аталады.

Ергени Каспий саздары шөккеннен кейін қалыптасқан дербес көтерілу осін құрайды және миоценге жататын, көк саздың үстінде жатқан үшіншілік кезеңнің диірмен тасы құмтастарынан тұрады. Тек шалғынды беткей жағындағы жекелеген қыраттарда көне формацияларға жататын тау жыныстары, атап айтқанда, пермь және триас кезеңдерінің жыныстары кездеседі. Олар Боғды тауында байқалады. [[Опока]] немесе борлы [[Мергель|мергель]] борлы топыраққа жатады. Солёная Балка құмтастары жоғары сапалы диірмен тасын құрайды. Кормовое ауылының маңында ақ кварцтың, лидиялық тастың және темірлі құмтастың сынықтары кездеседі. «Кресты» сайында қазба балықтардың қалдықтарына бай рухляк қабаттары бар. Чалон-Хамур әктасты қабаттардан құралған. Кейбір сайларда кездесетін гипс алебастр алу үшін күйдіріледі, ал алынған алебастр тек үйлерді әктеуге пайдаланылады. Сонымен қатар Ергениде таскөмірдің белгілері анықталған, ал оның солтүстік бөлігіндегі [[Темір рудалары|темір кендері]] кейбір сайларда қалың қабаттар түрінде жер бетіне шығып жатады. Сарепта маңында қыш жасауға арналған саз өндіріледі, Солодников селосының маңында шатырлық тақтатас, ал Астрахан маңында кірпіш сазы өндіріледі. «Элиста» урочищесі маңынан күйдірген кезде таза қызыл түске ие болатын фаянс жасауға жарамды саз табылған. Кейбір жерлерде [[Селитралар|селитра]] кездеседі. Үлкен Боғды тауының маңынан күкірттің шағын кен орны мен [[Мұнай|мұнай]] белгілері табылған. Еділдің сол жағалауындағы Боғды және басқа да қыраттар негізінен гипстен тұрады. Алайда жалпы алғанда, Астрахан губерниясында тау-кен өнеркәсібінің қандай да бір саласының дамуын күту қиын, тек бұрыннан бар тұз өндіру саласын қоспағанда. Жаңа түзілімдерге Еділдің шөгінділері, құмды [[Дюналар|дюналар]], Ергенінің әктасты [[Туф|туфтары]], сортаңдар және өздігінен тұз шөгетін көлдердің тұздары жатады. [[Мамонттар]] мен басқа да жануарлардың сүйектері тек [[Еділ|Еділдің]] шөгінділерінен кездеседі.

=== Флорасы ===
Астрахан өлкесіндегі сирек өсімдік жамылғысы еш жерде тұтас әрі үздіксіз [[Шым|шым]] түзбейді, керісінше, аралдар секілді шашыраңқы орналасады. Биіктеу жерлерде жапырақтары сұрғылт-жасыл түсті жусанның көптеген түрлері өседі. Ал топырақ сортаңдау болса, жапырақтары қою жасыл түсті сораңдардың түрлері немесе қураған тікенекті өсімдіктер пайда болады. Неғұрлым төмен жерлерде [[Қау|қау]] ағарып көрінеді, ал ойпаттарда жасыл мия мен әртүрлі астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Топырақ сортаң болған жағдайда, жапырақтары қалың әрі шырынды, түсі қою қызғылт-сары түсті Salicorneae тұқымдасына жататын [[Шеркез|сораңдар]] өседі. Неғұрлым қалың өсімдік жамылғысы тек шалғындарда, Еділдегі аралдарда және Ергени сайларында кездеседі. Еділдің төменгі ағысындағы тұрып қалған суларды ''[[Ақ тұңғиық|Nymphaea alba]]'' және ''[[Үндістан лотосы|Nelumbium nuciferum]]'' көріктендіреді.

== Тарихы ==
Астрахан губерниясы Орта Азия далаларының шекарасында орналасып, ежелден халықтардың қоныс аудару бағыты болды. Ол [[Азия|Азиядан]] [[Еуропа|Еуропаға]] өтетін өзіндік қақпа саналды.

Халықтардың негізгі қоныс аудару қозғалыстары осы өңір арқылы жүріп отырды. Бір халық екіншісін ығыстырып, өз кезегінде Шығыстан келген жаңа қоныс аудару толқындарына орын беріп отырды. Ежелгі деректер Астрахан далаларында [[Скифтер|скифтердің]] болғанын көрсетеді. Біздің заманымыздың II ғасырында бұл өңірде [[Аландар|аландар]] пайда болып, III ғасырда олардың орнын [[Хазарлар|хазарлар]] басты. Хазарлардың атымен [[Каспий теңізі]] Хазар теңізі деп аталды. Хазарлардың [[Еділ|Еділдің]] төменгі ағысында [[Итиль]] атты астанасы болды. IV–XI ғасырлар аралығында бұл өңір арқылы [[Угорлар|угорлар]], [[Ғұндар|ғұндар]], [[Аварлар (көшпелі халық)|аварлар]], [[Мажарлар|мадиярлар]], [[Бұлғарлар|бұлғарлар]], [[Хвалистер|хвалистер]] және басқа да халықтар өтті. Соңғыларының атымен Каспий теңізі Хвалын теңізі деп аталды.

XII ғасырда Астрахан далаларында [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] көшіп-қонып жүрді, ал XIII ғасырда олардың орнын [[Моңғол шапқыншылығы және этностық өзгерістер|моңғолдар]] басты. Олар [[Еділ]] бойының едәуір бөлігін иеленіп, Астрахан өлкесінің төменгі ағысында [[Сарай-Бату]], [[Сарай-Берке]], [[Үкек]] және [[Астрахан|Қажытархан]] қалаларының негізін қалады.

Астрахан хандығының тарихы 1480 жылы, [[Алтын Орда]] ханы Ахмет хан қаза тапқаннан кейін басталады. Осы кезден бастап бұл аумақ Ноғай мырзаларының иелігіне өтті, ал 1490 жылы мұнда Абдул-Керімнің хан болғаны аталады. Алайда 1554 жылы кінәз Пронский-Шемякиннің қолбасшылығымен орыс әскерлері [[Астрахан|Астраханды]] басып алып, қаладан қуылған Дербыш ханды қайтадан таққа отырғызды. Дербыш хан Ресейге бодан болуға ант беріп, алым-салық төлеуге уәде етті. Кейін оның сатқындығы қаланың орыс әскерлері тарапынан түпкілікті басып алынуына және 1557 жылы Астрахан хандығының Мәскеу мемлекетіне қосылуына себеп болды.

Ұзақ уақыт бойы өлкенің қоныстанған аумағы негізінен Астрахан қаласымен және одан төмен қарай Еділ атырауында орналасқан, балық аулауға арналған «учугтар» (балық ұстауға арналған арнайы бөгет-құрылымдар) деп аталатын кәсіпшілік орындарымен шектелді. [[I Пётр|І Петрдің]] бұл өлкеге ерекше назар аударуынан кейін отарлау үдерісі дами бастады. Алайда бастапқы кезеңде әртүрлі татар ордаларының жиі жасаған шапқыншылықтары, қалмақтардың тонаушылық шабуылдары және [[Еділ казактары|казактардың еркін әрекеттері]] салдарынан бұл үдеріс өте баяу жүрді.

1632 жылы [[Қалмақтар|қалмақтар]] бұл өңірге көшіп келді. Осылайша көшпелі ордалардың шығыстан батысқа қарай қоныс аудару үдерісі аяқталды. Өйткені, 1801 жылы [[Қырғыз-қайсақ|қырғыз-қайсақтардың]] Астрахан даласына қоныс аударуы үкіметтің рұқсатымен жүзеге асырылды. 1627 жылы [[Черный Яр]] [[Острог|острогының]] негізі қаланды, 1667 жылы [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Ярдың]] негізі қаланды. Ал 1700 жылдан бастап Еділдің оң жағалауында алғашқы елді мекендер, соның ішінде Солёное Займище, пайда бола бастады.

Астрахан губерниясы І Петрдің 1717 жылғы 22 қарашадағы жарлығымен құрылды. Оған дейін, 1708 жылдан бастап, оның аумағы [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамында болды. Астрахан губерниясының құрамына іргелес аумақтарымен бірге мына қалалар кірді: [[Астрахан]], Гурьев Яицкий (қазіргі [[Атырау]], Қазақстан), Дмитриевск (қазіргі [[Камышин]]), [[Петровск (Сарытау облысы)|Петровск]], [[Самара]], [[Саратов|Сарытау]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]), [[Сызрань]], [[Терек (бекініс)|Терск қаласы]], Царицын (қазіргі [[Волгоград]]), Жайық қалашығы (қазіргі [[Орал]]), [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]], [[Черный Яр]] және [[Қызлар]].

1728 жылы [[Саратов|Сарытау]], [[Самара]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]) және [[Сызрань]] қалалары уездерімен бірге [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамына берілді.

1739 жылы Сарытау Астрахан губерниясының құрамына қайта қосылды.

1744 жылы [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрылуына байланысты Жайық қалашығы мен [[Жайық казак әскері|Жайық казак әскерінің]] аумағы оның құрамына берілді.

1742 жылы [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантаудың]] негізі қаланып, 1746 жылдан бастап Еділдің оң жағалауын казак станицалары қоныстана бастады.

1752 жылы Гурьев қаласы Астрахан губерниясынан [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрамына берілді.

1763 жылы жоғары мәртебелі жарлық бойынша Астрахан маңындағы Еділ бойына Визенталь елді мекенін негіздеген 65 лютеран отбасы қоныстандырылды. Елді мекеннің қашан және қандай жағдайда жойылғаны белгісіз. Өлкені тезірек қоныстандыру мақсатында үкімет жер телімдерін сыйға беріп, оларды жеңілдетілген шарттармен сатты. Мысалы, 1770 жылы әртүрлі адамдарға іргелес су айдындарымен бірге 5755 десятина жер сатылды.

1771 жылы үкімет жүргізген шараларға наразылықтың салдарынан қалмақтардың басым бөлігі Ресей аумағынан көшіп кетті, сөйтіп олардың аз бөлігі ғана Еділдің оң жағалауында қалды.

[[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] автономиясы жойылып, қалмақтардың басым бөлігі Жоңғарияға қайта көшкеннен кейін қалмақ даласы Астрахан әскери губернаторына бағынатын Ресейдің әкімшілік-аумақтық бірліктерінің біріне айналды.

1780 жылғы қарашада Сарытау жаңадан құрылған [[Сарытау наменгерлігі|Сарытау наменгерлігінің]] орталығы болды. Оның құрамына Петровск және Дмитриевск қалалары да кірді.

1782 жылы [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінен]] кейін Гурьев қаласы Астрахан губерниясының құрамына қайтарылды. Сол жылы [[Орал]] қаласы да Астрахан губерниясының құрамына қосылды, ал [[Волгоград|Царицын]] қаласы Ақтөбе жібек зауытымен және Черный Яр қаласы [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясының]] құрамына берілді.

1785 жылы 5 мамырда Астрахан және Кавказ облыстарынан тұратын [[Кавказ наменгерлігі]] құрылды. Оның әкімшілік орталығы шағын [[Екатериноград]] бекінісі болды. 1790 жылы 30 сәуірде Кавказ губерниялық басқармасы Астрахан қаласына көшірілді.

1796 жылғы 12 және 31 желтоқсандағы жарлықтармен наменгерлік Астрахан губерниясы болып қайта құрылды. Оның құрамына кейінгі Ставрополь, Терек және Қобан губернияларының аумақтары да кірді. Сол кезде губерниялық басқарма да құрылды.

1802 жылы 15 қарашада Астрахан губерниясы Астрахан және [[Кавказ губерниясы|Кавказ]] губернияларына бөлінді. Астрахан губерниясының басына азаматтық губернатор тағайындалды. Сонымен қатар Астрахан губерниясы Кавказ өлкесі мен Грузияның әскери басшысына да бағынды. 1803 жылғы 27 қазандағы патша жарлығында Астрахан губернаторына Кавказ губерниясының істеріне араласуға жол берілмейтіні арнайы ескертілді.

1803 жылы Орал казак әскерінің аумағы қайтадан Орынбор губерниясының құрамына қосылды.

[[Сурет:Карта Астраханской Губернии.jpg|thumb|right|200px|Астрахан губерниясы. 1821 жыл]]
1825 жылы 10 наурызда Астрахан губерниясындағы көшпелі халықтар мекендеген аумақтың басым бөлігі Кавказ облысының құрамына беріліп, Мұсылман көшпелі халықтарының Бас приставтығы құрылды.

1832 жылы 6 қаңтарда Астрахан губерниясы Кавказ губерниясынан толық бөлініп шықты. Осы ретте губернияның басына азаматтық губернатормен қатар әскери губернатор да тағайындалды.

1832 жылы Астрахан губерниясы Грузияның Бас басқарушысының қарауынан шығарылды.

1848–1850 жылдар аралығында Ставрополь жолы бойына ауылдар қоныстандырылды. 1850 жылы Сарытау губерниясынан Царев уезі Астрахан губерниясының құрамына берілді, ал 1860 жылы Кума өзені бойындағы шекара солтүстікке қарай біршама жылжытылды. Алайда оның саласы Гайдук (Гуйдук) өзені мен Үлкен Дербет ұлысының қалмақтары Ставрополь губерниясының қарауына берілді.

1862 жылы Астрахан қаласынан Дон казак әскерінің шекарасына дейін созылған, ұзындығы 357 шақырым болатын Қырым жолы бойындағы Қалмақ даласының орталық бөлігін әрқайсысы 15–20 ауладан тұратын хуторлармен қоныстандыруға рұқсат етілді. Осы мақсатта 15 орын белгіленді. Алайда аталған жерлерге қоныстануға ниет білдірушілер болмағандықтан, бұл жоспар жүзеге аспады.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1917 жылы Қырғыз даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына берілді. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы [[Қалмақ автономиялы облысы|Қалмақ АО]] құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері ғана қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына аудандар құрылды: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары.

1928 жылы 21 мамырда губерния таратылып, оның аумағы жаңадан құрылған [[Төменгі Еділ өлкесі|Төменгі Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Әкімшілік бөлінісі ==
[[Сурет:Astrakhan gubernia.jpg|thumb|right|200px|Астрахан губерниясының картасы]]
XX ғасырдың басында әкімшілік жағынан Астрахан губерниясы 5 уезге — Астрахан, Красный Яр, Жантау, Черный Яр және Царев уездеріне, 7 ұлыстық басқармасы мен қалмақ базары бар Қалмақ даласына, телімдік басқармаларға (5 бөлік және 2 округ) бөлінген Қазақ даласына (Ішкі қазақ ордасына), сондай-ақ 2 бөлімнен тұратын [[Астрахан казак әскері|Астрахан казак әскеріне]] бөлінді.

1888 жылы барлық бес уезде 157 ауылдық қоғам, 47 болыс, 13 стан және 89 урядник учаскесі болды. Губернияда барлығы 189 алпауыт қожалық пен ауыл болды, бұған Астрахан казактарының 13 станицасы, ватағалар мен хуторлар кірмеді. Бес уездегі ауылдарда барлығы 231 тас және 56 472 ағаш үй болды. 1887 жылы губернияда 167 шіркеу мен 4 әдірият (монастырь) болды.

1917 жылы Қазақ даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына өтті. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы Қалмақ АО құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары құрылды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>mts8zxtxkq3nech1qmj1mciwyg4yrf6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658235</id>
      <parentid>3658234</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T06:57:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3658235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58993" sha1="s2z0znqr9n2zm53jkqgmlaes6h2mufq" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan Governorate (1913).png
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
=== Географиялық орны ===
Астрахан губерниясы [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында, 45° және 51° солтүстік ендік, 43° және 51° шығыс бойлық аралығында орналасқан. Губернияның солтүстіктен оңтүстікке қарай ең үлкен ұзындығы — 587 км, ал батыстан шығысқа қарай ең үлкен ені — 533 км жетті.

=== Астрахан губерниясының қазіргі әкімшілік шекараларға қатысты орналасуы ===
Бұрынғы Астрахан губерниясының аумағында (1914 жылғы шекаралары бойынша) қазіргі [[Астрахан облысы]] мен [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасы]] толығымен, ал [[Волгоград облысы]], [[Ставрополь өлкесі]], [[Ростов облысы]] және [[Дағыстан|Дағыстан Республикасы]] ішінара орналасқан. Губерния аумағының бір бөлігі қазіргі [[Атырау облысы|Атырау облысының]] құрамына кіреді.

Бұрынғы [[Астрахан уезі|Астрахан уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі [[Астрахан облысы|Астрахан облысының]] аумағына, ал оңтүстік бөлігі [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасының]] аумағына кіреді. Уездің шағын батыс бөлігі [[Ростов облысы|Ростов облысының]], ал шағын оңтүстік бөлігі [[Ставрополь өлкесі]] мен [[Дағыстан|Дағыстан Республикасының]] аумағына жатады.

Бұрынғы [[Красный Яр уезі|Красный Яр уезінің]] басым бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағына кіреді, ал шағын солтүстік бөлігі Қазақстан аумағында орналасқан.

Бұрынғы [[Жантау уезі|Жантау уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, оңтүстік-батыс бөлігі Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды, ал ең батыс бөлігі — Ростов облысының аумағына кіреді.

Бұрынғы [[Черный Яр уезі|Черный Яр уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, солтүстік және солтүстік-батыс бөліктері — Волгоград облысының аумағына кіреді, ал уездің оңтүстік бөлігі — Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды.

Бұрынғы [[Царев уезі|Царев уезінің]] шағын оңтүстік бөлігі қазіргі Астрахан облысының құрамына кіреді, ал [[Царев]] қаласын (қазіргі ауыл) қоса алғандағы қалған бөлігі Волгоград облысының аумағында орналасқан.

Бұрынғы Қырғыз даласы қазіргі Қазақстан аумағында орналасқан.

=== Ауданы ===
1886 жылы губерниялық жер межелеу басқармасының мәліметтері бойынша, губернияның аумағы 182 913 шаршы верст (208 200 км²) болды. Су айдындарының беткі аумағын қоса есептегенде, бес уездің жалпы аумағы 41 147 шаршы верстті (46 830 км²), [[Қалмақ даласы|Қалмақ даласының]] аумағы 75 635 шаршы верстті (86 080 км²), ал [[Бөкей Ордасы|Ішкі қазақ ордасының]] аумағы 66 131 шаршы верстті (75 240 км²) құрады.

Басқа деректер бойынша, [[Иван Афанасьевич Стрельбицкий|И. А. Стрельбицкийдің]] 1874 жылғы мәліметтерінде Астрахан губерниясының аумағы 197 247,2 шаршы верст (224 500 км²) деп көрсетілген. Оның ішінде көлдердің су бетінің ауданы 647,5 шаршы верстті (736,9 км²), ал [[Еділ атырауы|Еділ атырауының]] аумағы 14 674,8 шаршы верстті (16 700 км²) құраған. Бұл аумақ [[Волгоград|Царицын]] қаласынан [[Каспий теңізі|Каспий теңізіне]] дейінгі, [[Еділ]] мен [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] өзендерінің аралығындағы кеңістікті, сондай-ақ теңіз жағалауындағы барлық аралдарды қамтыды.

Аумағы бойынша Астрахан губерниясы Ресей империясының Еуропалық бөлігіндегі губерниялар арасында төртінші орын алды.

=== Жер бедері ===
Губерния аумағы орман өсімдіктері жоқ, құмды-сазды және сортаң топырақты кең [[Дала|даладан]] тұрды. Жер бедері жалпы оңтүстік-шығысқа қарай еңістеп, бұрын теңіз табаны болған [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы ойпатының]] бір бөлігін құрады. Губернияның оңтүстік бөлігі 400 верст (427 км) бойында [[Каспий теңізі|Каспий теңізінің]] суларымен шайылып жатты.

=== Гидрографиясы ===
[[Еділ]] өзені Астрахан губерниясын екі бөлікке бөлді: оның оң жағалауындағы бөлік Еділ немесе Қалмақ даласы, ал сол жағалауындағы бөлік Еділ сырты немесе [[Торғай даласы|Қазақ даласы]] деп аталды.

Еділ өзені Астрахан губерниясының аумағына енген тұста өзінің ағысын бірнеше рет өзгертеді. Оңтүстікке қарай ағып келе жатқан өзен губерния аумағына толық енгеннен кейін, [[Еділдегі Сарепта|Сарепта]] колониясының маңында кенет шығысқа қарай бұрылып, алғашқы иірімді түзеді. Одан әрі [[Владимировка (Астрахан облысы)|Владимировка]] елді мекені тұсында екінші иірімді жасап, оңтүстік-шығысқа қарай бағыт алады да, Каспий теңізіне құйғанға дейін осы бағытты сақтайды.

[[Волгоград|Царицыннан]] шамамен жиырма верст жоғары жерде Еділдің сол жағалауынан едәуір ірі [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] тармағы бөлініп шығады. Ол Еділдің негізгі арнасына дерлік параллель бағытта шамамен 500 верст бойы ағып, Каспий теңізіне дейін жетеді.

Астрахан губерниясының аумағында Еділ өзені өзіне бірде-бір елеулі саланы қабылдамайды, керісінше, өзі көптеген тармақтарға бөлінеді. Олар өз кезегінде ұсақ тармақтарға бөлініп, жайылматармақ, жыртылым, баурай, өзен, ильмень және т.б. деп аталады да, бір-бірімен үздіксіз тоғысып, су жолдарының тұтас лабиринтін құрайды. [[Еділ атырауы]] негізінен Петропавловск ватағасының тұсынан, Лебяжья станицасынан сәл жоғары жерде Еділден оның ірі тармағы — Бозан өзенінің бөлініп шығуынан басталады. Еділдің төменгі ағысында 200-ге дейін тармақ бар деп есептеледі және олардың басым көпшілігі Еділдің сол жағынан бөлініп шығады. Су мөлшері жағынан ең ірілері — [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]], [[Бозан]], [[Болда (өзен)|Үлкен Болда]], [[Қамысөзек (өзен)|Қамысөзек]], Шаған, Иванчуг және т.б. Еділдің оң жағалауындағы тармақтар негізінен Астраханнан төмен жерде бөлініп шығады. Олардың қатарында [[Бақтемір (өзен)|Бақтемір]], Қарабұлақ және Шолпан бар. Еділ теңізге құяр жерінде 70-ке дейін сағаға бөлініп, қамыс қалың өсетін, өтуі қиын аласа атырау түзеді. Қамыс теңіз жағалауында «черней» деп аталатын қалың қамысты қопалардың қалыптасуына себеп болады. Еділдің көптеген тармақтарға бөлінуіне байланысты оның сағаларында су қатты тайызданып, Каспий теңізіне қарай кеме қатынасына негізгі кедергі келтіреді.

Еділдің негізгі кеме жүретін «Бақтемір» арнасында батыс және солтүстік-батыс желдері соққан кезде қайраңдардағы су тереңдігі 2,5 футқа дейін, кейде одан да төмен түседі. «Шашылымдар» деп аталатын қайраңдардың біріншісі — Астраханнан 53 верст қашықтықтағы Княжая, одан кейін Шадинская, Ракушинская және соңғысы — Зюзинская қайраңы. 1854 жылдан бастап Каспий теңізімен қатынас жасау үшін [[Фарватер|фарватер]] ретінде таңдалған Еділдің «Қамысөзек» тармағында 13 жыл бойы жұмыстар жүргізіліп, оған 2 млн рублден астам қаржы жұмсалды. Алайда бұл жұмыстардан күтілген нәтиже алынбады. 1869 жылғы 20 және 21 қазандағы дауыл мен су тасқыны Қамысөзек фарватерін жақсарту үшін салынған барлық құрылыстарды қиратып, соның салдарынан жұмыстар тоқтатылды. 1874 жылдан бастап «Бақтемір» фарватерін жер қазатын машиналар арқылы тереңдету жұмыстары басталып, олар 1890-жылдары жалғасты.

Еділ мен Ақтөбеден және олардың су тармақтары жүйесінен басқа, губерния аумағында мынадай өзендер мен жылғалар болды. Солтүстікте, [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясымен]] шекарада, жазда тартылып қалатын шағын [[Сарпа-Даван жылғасы|Сарпа]] өзені ағып жатты. Ол [[Ергени]] қыратының етегінде орналасқан [[Сарпа көлдері|Сарпа көлдерінің]] тұтас жүйесін қоректендірді. Вязовка өзені батыстан шығысқа қарай ағып, бар болғаны 25 верстке созылады. Оның суы ащы-тұзды, жазда тартылып қалып, Вязовка ауылы маңында Еділге құяды. Батыс шекарада, [[Дон әскерлерінің облысы|Дон казак әскері облысымен]] шекарада, Ергени қыратынан басталып, оның шығыс етегіндегі көлдер тізбегін қоректендіретін немесе батысқа қарай [[Дон|Донның]] салаларына ағатын 80-ге жуық өзен мен жылға болды. Олардың көпшілігі жазда тартылып қалатын, ал Елиста, Тенгути, Акишбай және т.б. сияқты аз ғана өзендердің ағысы тұрақты болды.

Оңтүстікте, [[Ставрополь губерниясы|Ставрополь губерниясымен]] шекарада, екі Маныч өзені болды: Батыс Маныч Дон казак әскері облысының аумағына қарай ағады, ал Шығыс Маныч Астрахан губерниясының аумағы арқылы өтеді. Екі Манычтың да бастау алатын жері [[Ергени|Ергени қыраты]] мен [[Ставрополь қыраты|Ставрополь қыратының]] түйіскен тұсында орналасып, Қара теңіз деңгейінен 11,5 сажын биіктікте жатты. [[Шығыс Маныч]] алдымен оңтүстік-шығысқа қарай ағып, кейін шығыстағы даланың аласа бөлігіне енген соң, Каспий теңізіне шамамен 100 верст жетпей, Састы көлдері деп аталатын көлдер жүйесінде жоғалады. Бұл жерде «хактар» деп аталатын өтуге қиын батпақты алқаптар түзіледі. Олардың ішіндегі ең белгілісі — Джерлақ хактары. Маныч өзендерінің бастау бөліктерінің су молайған кезде өзара қосылуы [[Азов теңізі|Азов]] және Каспий теңіздері арасында кеме жүретін канал салу мүмкіндігі туралы мәселені көтеруге себеп болды. Алайда осы өңірді екі экспедиция зерттегеннен кейін Байланыс жолдары бас басқармасы 1859 жылы канал салудың табысты жүзеге асуына жеткілікті кепілдік жоқ екенін және оның экономикалық тиімділігіне сай келмейтін орасан зор шығындарды талап ететінін мәлімдеді.

Кума өзенінің тармағы болып табылатын [[Гайдук (өзен)|Гайдук]] өзені тек көктемде ғана суға толады және Ставрополь губерниясының оңтүстік-батыс шекарасында орналасқан.

Астрахан губерниясының солтүстік-шығыс бөлігі тұщы су көздеріне одан да кедей болды. Ең солтүстігінде, Самара губерниясымен шекарада, Торгунь саласы бар шағын [[Еруслан (өзен)|Еруслан]] өзені ағады. Одан әрі солтүстік-шығыс шекараға жақын жерде [[Қараөзен (өзен)|Үлкен Өзен]] және [[Сарыөзен (өзен, Еділ-Жайық алабы)|Кіші Өзен]] өзендері орналасқан. Олар [[Қамыс-Самар көлдері|Қамыс-Самар көлдеріне]] құяды, ал төменгі ағыстары Астрахан губерниясының аумағына кіреді. Кей жерлерінде олардың суы тұздылау келеді. Бұдан басқа, далада Горькая және Бүлдіргенді өзендері бар. Хан ордасына жақын орналасқан бұл екі өзен де шағын әрі суы ащы, ішуге жарамсыз. Осы өзендер мен жылғалардың барлығы шағын және губернияның шеткі бөліктерінде орналасқан, ал даланың орталық бөлігі ағын сулардан мүлдем ада болды.

Мушкетов мырзаның зерттеулеріне сәйкес, Қалмақ даласында екі сулы қабат бар. Жоғарғы қабат Каспий шөгінділерінің арасында 2–6 сажын шамасындағы шағын тереңдікте орналасқан және оның суы тұздылау немесе тұзды болады. Төменгі қабат Каспий шөгінділерінің астында, үшіншілік құмтастар қабаттарымен бірге 20 және одан да көп сажын тереңдікте орналасып, тұщы су береді. Жергілікті халық жер асты суын алу үшін негізінен бірінші сулы қабатты пайдаланды. Ол үшін құмды жерлерде калмақ тілінде «худук» деп аталатын таяз құдықтар қазылды, ал сирек жағдайда орысша «копань» атауы қолданылды. Құдықтар бүкіл далаға топ-тобымен шашырай орналасып, бір-бірінен 10–30 верст қашықтықта жатты. Алайда даланың оңтүстік бөлігінде олар сирек кездесіп, арақашықтығы 50–70 верстке дейін жетті. Сонымен қатар ондағы су ішуге онша жарамды болмады. Бұдан басқа, далада «цандыктар» деп аталатын табиғи су қоймалары да пайдаланылды. Олар тығыз қоңыр саз қабатымен жабылған ойыстарда түзіліп, осы қабаттың үстіне еріген қар немесе жаңбыр суы жиналды. Мұндай суды тек қысқа уақыт ішінде ғана пайдалануға болатын.

Астрахан губерниясының аумағындағы [[Дон]] мен [[Еділ]] арасындағы суайрық Ергени деп аталады (қалмақша — «''қия беткейлер''») және Сарепта колониясынан оңтүстікке қарай шамамен 300 верст бойы меридиан бағытымен созылып жатқан жазық қыратты білдіреді. Ол Шығыс Маныч жағалауындағы Чалон-Хамур (немесе Таш-Муран) деп аталатын тік жарқабақпен аяқталады. Ергенидің ең биік нүктесі Заветное ауылының маңында орналасып, Каспий теңізі деңгейінен 532 фут биіктікке көтеріледі. Батысқа қарай Ергени Дон даласына біртіндеп төмендейді, ал шығыс беткейлері Еділ даласына қарай тік құлайды. Сондықтан биіктігі онша үлкен болмаса да, Ергени дала жағынан тауға ұқсап көрінеді. Оның шығыс беткейлері [[Жыра|жыралармен]] (сайлармен) тілімденген. Олар батысқа қарай бір-біріне жақындай түседі. Көктемде осы сай-жыралармен бұлақтар мен шағын өзендер ағып, Ергенидің етегіндегі көптеген көлдерді қоректендіреді. Бұл көлдердің бір бөлігі тұщы сулы (Цацинское, Алцын-Хута, Шар-Толгота, Чилгир, [[Жаскөл (ауыл)|Жаскөл]] және т.б.), ал кейбіреулерінің суы көктемде ғана тұщы болып, кейін ащы-тұздыға айналады (Ханата, Нарын-Хара, Кобдырь). Кейбір көлдер жазда [[Сор топырақ|сорға]] айналады (мысалы, Табун-Усун), ал кейбіреулері тартылып, бетіне шүйгін шөп өсіп, мол шөп шабуға пайдаланылатын жерлерге айналады (Ушке-Нур, Сальвру және т.б.). Ергенидің топырағын сары саздың қалың қабаттары, яғни [[Лесс|лесс]] құрайды.

Ергениден солтүстік-шығысқа қарай, Еділдің оң жағалауында орналасқан дала анағұрлым биік. Мұнда көлдер жоқ, шөбі шүйгін шабындықтар көп, кей жерлері егіншілікке жарамды, топырағы құмды-сазды. Царицын маңында биіктігі 280 фут болатын оң жағалаудағы қыратты өңір оңтүстікке қарай біртіндеп төмендеп, Черный Яр уезінде 30–40 футқа дейін түседі. Жантаудан төменірек жерде өсімдік жамылғысынан мүлдем айырылған құмды төбелер пайда болады. Каспий теңізіне қарай біртіндеп төмендейтін дала көптеген тұзды көлдермен көмкеріледі. Ал Каспий теңізі жағалауындағы жердің төмен жатқаны соншалық, солтүстік және солтүстік-батыс жағалаудың бүкіл өңірі жағалауға терең сұғына енген сансыз шығанақтардың (ильмендердің) және теңізге қарай сұғына созылған мүйістердің әсерінен шашақ тәрізді көрінеді. Бұл мүйістердің қалыптасуына сол жердегі құмды төбелердің ықпалы зор.

Даланың оңтүстік бөлігінің өзіндік ерекшелігін [[Бэр төбелері|Бэров төбелері]] деп аталатын, биіктігі 4 сажыннан аспайтын, шығыстан батысқа қарай созылып жатқан және бір-біріне параллель орналасқан аласа төбелер құрайды. Олардың табандары түйісіп жатады, ұзындығы 1½–4 верст, ал ені 170 сажынға дейін жетеді. Осы төбелердің үстіне Астрахан және [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қалалары салынған. Теңіз маңында көптеген төбелер судың астынан көтеріліп көрінеді. Олардың арасын су басып, көптеген ильмендер мен тұтас бір түбек архипелагын түзеді. Астраханның оңтүстік-батысында орналасқан бұл жер «Мочаг» деп аталады. Теңіз жағалауы жолағында көптеген тұзды және ащы-тұзды көлдер бар, олардың кейбіреулері емдік қасиеті бар балшықтармен қоршалған. Мысалы, Астраханнан солтүстік-батысқа қарай 12 верст жерде Тынақ балшықтары орналасқан.

Еділ жағалауына жақындаған кезде өзеннің осы құмды-сазды өңірде арнасын орнықсыз топырақты ойып өтіп, ені 30 және одан да көп верст болатын аңғар түзетінін көреміз. Оның шығыс шекарасын Ақтөбенің сол жағалауы шектейді. Өзен тармақтары жан-жаққа тілімдеген бұл аңғар тасқын кезінде су басатын және шайынды топырақтан құралған аралдар архипелагын құрайды. Аралдардың жағалаулары негізінен талдан тұратын орманның тар жолағымен көмкерілген, ал су қайтқаннан кейін оларда шүйгін шалғынды өсімдіктер қаулап өседі. Осы аңғардың бүкіл аумағы «займище» деп аталады.

Ақтөбенің ар жағында шығысқа қарай орналасқан және әрі қарай шетсіз-шексіз [[Орта Азия]] далаларымен ұласатын өңір жалпы сипаты жағынан батыстағы өңірге ұқсас. Оның анағұрлым биік солтүстік бөлігі біршама белесті жер бедерімен ерекшеленіп, Ақтөбе жағалауынан шығысқа қарай біртіндеп еңістейді де, құмды әрі төмен орналасқан жазықпен ұласады. Құмды-сазды топырақты бұл жазықтың ойпаң жерлері шүйгін шабындықтарға бай әрі егіншілікке жарамды. Алайда кей жерлерде топырақтың борпылдақтығы соншалық, ол оңай сусымалы құмға айналады. Сусымалы құмдардың аумағы жылдан жылға ұлғайып, қоныстанған жерлерге зиян келтіреді: жайылымдар мен егістіктерді құм басып, құмды төбелер — [[Барқан|барқандар]] түзеді. Құмдардың жылжуы салдарынан кейбір жерлерді құм соншалық басып қалған, мысалы, Хан ордасын, Сеитовка және Хошеутовское ауылдарын және басқа да елді мекендерді тұрғындары, Хошеутовское ауылындағыдай, қоныс аударуға мәжбүр болған. Муханов және Джамбай көлдері сияқты тұзды көлдер де құм астында қалып, олардан тұз өндіру тоқтатылды. Осындай құбылыс батыс далада да байқалады. Шығыс даланың ең солтүстік бөліктерінде, Царев уезінде, [[Қара топырақ|қара топырақ]] кездеседі. Осы белдеуде құрамындағы тұздың орасан көп мөлшерімен әйгілі Елтон ([[Эльтон]]) және [[Баскүнжақ]] көлдері, сондай-ақ Чапчачи тауы орналасқан. Бұдан бөлек, жекелеген таулар түрінде биіктеп тұрған қыраттар да бар: [[Үлкен Боғды]] — 524 фут, Кіші Боғды — 96 фут, Арзагар — 72 фут және т.б.

Кей жерлерде балшықты және батпақты алқаптар кездеседі. Олардың ішіндегі ең белгілілері — Хан ордасының шамамен бес верст жерінде орналасқан, ені мен ұзындығы ондаған верстке жететін алып Улань-Хактар. Сонымен қатар ащы-тұзды және тұщы сулы көлдер де бар. Одан әрі шығысқа қарай, Ақтөбе жағалауынан шамамен 100 верст жерде дала «Рын-құмдар» деп аталатын құмды-белесті өңірге айналады. Бұл жердегі құмды төбелер алуан түрлі пішіндегі қыраттардан тұрады, олардың арасында ені кейде 14 және одан да көп верстке жететін шалғындар орналасқан. Шалғындар аржан және далаға тән басқа да астық тұқымдас өсімдіктерден тұратын қалың өсімдік жамылғысымен көмкерілген. Өсімдіктерден дерлік жұтаң бұл төбелер теңізге жақындаған сайын біртіндеп аласарып, кәдімгі сусымалы құмдарға ұласады, ал одан әрі сары түсті, құнарсыз, сортаң ойпаттарға айналады. Өңір ұсақ тұзды көлдер мен балшықтарға бай, олардың ішіндегі ең белгілісі — Қызыл-Хактар. Ал Бестау тауларының арасында Ассетөбе немесе Айсысар деп аталатын шипалы бұлақ бар. Оның суының дәмі ащы-тұзды, температурасы 3°С, күкіртті иісі бар.

Оңтүстік-батысқа қарай Бэров төбелері пайда болады. Губернияның шығыс шетін жазық дала құрайды: оның бір бөлігінің топырағы қара-сұр саздан, ал екінші бөлігінің топырағы құмды-сазды сортаңнан тұрады. Бұл өңірдің солтүстігінде батпақтармен қоршалған, қамыс өскен тұщы сулы Қамыс-Самар көлдері орналасқан.

=== Геологиясы ===
Геологиялық құрамы бойынша Астрахан губерниясының топырағы Арал-Каспий формациясына жатады. Оның қабаттары барлық жерде дерлік көлденең орналасқан және құрамында көптеген тұзды саздар бар. Құмтастар мен үшіншілік саздардың үстінде жатқан Каспий шөгінділерінің қалыңдығы орасан зор болып, 53 сажынға дейін жетеді. Олар құм мен әртүрлі түсті саздардың — қызыл-қоңыр, көк және жасыл түсті саздардың — кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Сонымен қатар олардың құрамында Каспий фаунасына жататын және басым көпшілігі қазіргі кезде де тіршілік ететін түрлерге тиесілі ұлулардың қабыршақтары кездеседі.

Черный Ярдан төмен қарай сазды қабаттар жұқара түседі, ал кей жерлерде мүлдем жоғалып, олардың орнын борпылдақ құм басады. Бұл құм Еділдің төменгі ағысы жағалауында дюналардың түзілуіне себеп болады. Олар әсіресе Лебяжинская және Дуновская станицаларының маңында айқын байқалып, «Толокняный таулары» деп аталады.

Ергени Каспий саздары шөккеннен кейін қалыптасқан дербес көтерілу осін құрайды және миоценге жататын, көк саздың үстінде жатқан үшіншілік кезеңнің диірмен тасы құмтастарынан тұрады. Тек шалғынды беткей жағындағы жекелеген қыраттарда көне формацияларға жататын тау жыныстары, атап айтқанда, пермь және триас кезеңдерінің жыныстары кездеседі. Олар Боғды тауында байқалады. [[Опока]] немесе борлы [[Мергель|мергель]] борлы топыраққа жатады. Солёная Балка құмтастары жоғары сапалы диірмен тасын құрайды. Кормовое ауылының маңында ақ кварцтың, лидиялық тастың және темірлі құмтастың сынықтары кездеседі. «Кресты» сайында қазба балықтардың қалдықтарына бай рухляк қабаттары бар. Чалон-Хамур әктасты қабаттардан құралған. Кейбір сайларда кездесетін гипс алебастр алу үшін күйдіріледі, ал алынған алебастр тек үйлерді әктеуге пайдаланылады. Сонымен қатар Ергениде таскөмірдің белгілері анықталған, ал оның солтүстік бөлігіндегі [[Темір рудалары|темір кендері]] кейбір сайларда қалың қабаттар түрінде жер бетіне шығып жатады. Сарепта маңында қыш жасауға арналған саз өндіріледі, Солодников селосының маңында шатырлық тақтатас, ал Астрахан маңында кірпіш сазы өндіріледі. «Элиста» урочищесі маңынан күйдірген кезде таза қызыл түске ие болатын фаянс жасауға жарамды саз табылған. Кейбір жерлерде [[Селитралар|селитра]] кездеседі. Үлкен Боғды тауының маңынан күкірттің шағын кен орны мен [[Мұнай|мұнай]] белгілері табылған. Еділдің сол жағалауындағы Боғды және басқа да қыраттар негізінен гипстен тұрады. Алайда жалпы алғанда, Астрахан губерниясында тау-кен өнеркәсібінің қандай да бір саласының дамуын күту қиын, тек бұрыннан бар тұз өндіру саласын қоспағанда. Жаңа түзілімдерге Еділдің шөгінділері, құмды [[Дюналар|дюналар]], Ергенінің әктасты [[Туф|туфтары]], сортаңдар және өздігінен тұз шөгетін көлдердің тұздары жатады. [[Мамонттар]] мен басқа да жануарлардың сүйектері тек [[Еділ|Еділдің]] шөгінділерінен кездеседі.

=== Флорасы ===
Астрахан өлкесіндегі сирек өсімдік жамылғысы еш жерде тұтас әрі үздіксіз [[Шым|шым]] түзбейді, керісінше, аралдар секілді шашыраңқы орналасады. Биіктеу жерлерде жапырақтары сұрғылт-жасыл түсті жусанның көптеген түрлері өседі. Ал топырақ сортаңдау болса, жапырақтары қою жасыл түсті сораңдардың түрлері немесе қураған тікенекті өсімдіктер пайда болады. Неғұрлым төмен жерлерде [[Қау|қау]] ағарып көрінеді, ал ойпаттарда жасыл мия мен әртүрлі астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Топырақ сортаң болған жағдайда, жапырақтары қалың әрі шырынды, түсі қою қызғылт-сары түсті Salicorneae тұқымдасына жататын [[Шеркез|сораңдар]] өседі. Неғұрлым қалың өсімдік жамылғысы тек шалғындарда, Еділдегі аралдарда және Ергени сайларында кездеседі. Еділдің төменгі ағысындағы тұрып қалған суларды ''[[Ақ тұңғиық|Nymphaea alba]]'' және ''[[Үндістан лотосы|Nelumbium nuciferum]]'' көріктендіреді.

== Тарихы ==
Астрахан губерниясы Орта Азия далаларының шекарасында орналасып, ежелден халықтардың қоныс аудару бағыты болды. Ол [[Азия|Азиядан]] [[Еуропа|Еуропаға]] өтетін өзіндік қақпа саналды.

Халықтардың негізгі қоныс аудару қозғалыстары осы өңір арқылы жүріп отырды. Бір халық екіншісін ығыстырып, өз кезегінде Шығыстан келген жаңа қоныс аудару толқындарына орын беріп отырды. Ежелгі деректер Астрахан далаларында [[Скифтер|скифтердің]] болғанын көрсетеді. Біздің заманымыздың II ғасырында бұл өңірде [[Аландар|аландар]] пайда болып, III ғасырда олардың орнын [[Хазарлар|хазарлар]] басты. Хазарлардың атымен [[Каспий теңізі]] Хазар теңізі деп аталды. Хазарлардың [[Еділ|Еділдің]] төменгі ағысында [[Итиль]] атты астанасы болды. IV–XI ғасырлар аралығында бұл өңір арқылы [[Угорлар|угорлар]], [[Ғұндар|ғұндар]], [[Аварлар (көшпелі халық)|аварлар]], [[Мажарлар|мадиярлар]], [[Бұлғарлар|бұлғарлар]], [[Хвалистер|хвалистер]] және басқа да халықтар өтті. Соңғыларының атымен Каспий теңізі Хвалын теңізі деп аталды.

XII ғасырда Астрахан далаларында [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] көшіп-қонып жүрді, ал XIII ғасырда олардың орнын [[Моңғол шапқыншылығы және этностық өзгерістер|моңғолдар]] басты. Олар [[Еділ]] бойының едәуір бөлігін иеленіп, Астрахан өлкесінің төменгі ағысында [[Сарай-Бату]], [[Сарай-Берке]], [[Үкек]] және [[Астрахан|Қажытархан]] қалаларының негізін қалады.

Астрахан хандығының тарихы 1480 жылы, [[Алтын Орда]] ханы Ахмет хан қаза тапқаннан кейін басталады. Осы кезден бастап бұл аумақ Ноғай мырзаларының иелігіне өтті, ал 1490 жылы мұнда Абдул-Керімнің хан болғаны аталады. Алайда 1554 жылы кінәз Пронский-Шемякиннің қолбасшылығымен орыс әскерлері [[Астрахан|Астраханды]] басып алып, қаладан қуылған Дербыш ханды қайтадан таққа отырғызды. Дербыш хан Ресейге бодан болуға ант беріп, алым-салық төлеуге уәде етті. Кейін оның сатқындығы қаланың орыс әскерлері тарапынан түпкілікті басып алынуына және 1557 жылы Астрахан хандығының Мәскеу мемлекетіне қосылуына себеп болды.

Ұзақ уақыт бойы өлкенің қоныстанған аумағы негізінен Астрахан қаласымен және одан төмен қарай Еділ атырауында орналасқан, балық аулауға арналған «учугтар» (балық ұстауға арналған арнайы бөгет-құрылымдар) деп аталатын кәсіпшілік орындарымен шектелді. [[I Пётр|І Петрдің]] бұл өлкеге ерекше назар аударуынан кейін отарлау үдерісі дами бастады. Алайда бастапқы кезеңде әртүрлі татар ордаларының жиі жасаған шапқыншылықтары, қалмақтардың тонаушылық шабуылдары және [[Еділ казактары|казактардың еркін әрекеттері]] салдарынан бұл үдеріс өте баяу жүрді.

1632 жылы [[Қалмақтар|қалмақтар]] бұл өңірге көшіп келді. Осылайша көшпелі ордалардың шығыстан батысқа қарай қоныс аудару үдерісі аяқталды. Өйткені, 1801 жылы [[Қырғыз-қайсақ|қырғыз-қайсақтардың]] Астрахан даласына қоныс аударуы үкіметтің рұқсатымен жүзеге асырылды. 1627 жылы [[Черный Яр]] [[Острог|острогының]] негізі қаланды, 1667 жылы [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Ярдың]] негізі қаланды. Ал 1700 жылдан бастап Еділдің оң жағалауында алғашқы елді мекендер, соның ішінде Солёное Займище, пайда бола бастады.

Астрахан губерниясы І Петрдің 1717 жылғы 22 қарашадағы жарлығымен құрылды. Оған дейін, 1708 жылдан бастап, оның аумағы [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамында болды. Астрахан губерниясының құрамына іргелес аумақтарымен бірге мына қалалар кірді: [[Астрахан]], Гурьев Яицкий (қазіргі [[Атырау]], Қазақстан), Дмитриевск (қазіргі [[Камышин]]), [[Петровск (Сарытау облысы)|Петровск]], [[Самара]], [[Саратов|Сарытау]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]), [[Сызрань]], [[Терек (бекініс)|Терск қаласы]], Царицын (қазіргі [[Волгоград]]), Жайық қалашығы (қазіргі [[Орал]]), [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]], [[Черный Яр]] және [[Қызлар]].

1728 жылы [[Саратов|Сарытау]], [[Самара]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]) және [[Сызрань]] қалалары уездерімен бірге [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамына берілді.

1739 жылы Сарытау Астрахан губерниясының құрамына қайта қосылды.

1744 жылы [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрылуына байланысты Жайық қалашығы мен [[Жайық казак әскері|Жайық казак әскерінің]] аумағы оның құрамына берілді.

1742 жылы [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантаудың]] негізі қаланып, 1746 жылдан бастап Еділдің оң жағалауын казак станицалары қоныстана бастады.

1752 жылы Гурьев қаласы Астрахан губерниясынан [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрамына берілді.

1763 жылы жоғары мәртебелі жарлық бойынша Астрахан маңындағы Еділ бойына Визенталь елді мекенін негіздеген 65 лютеран отбасы қоныстандырылды. Елді мекеннің қашан және қандай жағдайда жойылғаны белгісіз. Өлкені тезірек қоныстандыру мақсатында үкімет жер телімдерін сыйға беріп, оларды жеңілдетілген шарттармен сатты. Мысалы, 1770 жылы әртүрлі адамдарға іргелес су айдындарымен бірге 5755 десятина жер сатылды.

1771 жылы үкімет жүргізген шараларға наразылықтың салдарынан қалмақтардың басым бөлігі Ресей аумағынан көшіп кетті, сөйтіп олардың аз бөлігі ғана Еділдің оң жағалауында қалды.

[[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] автономиясы жойылып, қалмақтардың басым бөлігі Жоңғарияға қайта көшкеннен кейін қалмақ даласы Астрахан әскери губернаторына бағынатын Ресейдің әкімшілік-аумақтық бірліктерінің біріне айналды.

1780 жылғы қарашада Сарытау жаңадан құрылған [[Сарытау наменгерлігі|Сарытау наменгерлігінің]] орталығы болды. Оның құрамына Петровск және Дмитриевск қалалары да кірді.

1782 жылы [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінен]] кейін Гурьев қаласы Астрахан губерниясының құрамына қайтарылды. Сол жылы [[Орал]] қаласы да Астрахан губерниясының құрамына қосылды, ал [[Волгоград|Царицын]] қаласы Ақтөбе жібек зауытымен және Черный Яр қаласы [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясының]] құрамына берілді.

1785 жылы 5 мамырда Астрахан және Кавказ облыстарынан тұратын [[Кавказ наменгерлігі]] құрылды. Оның әкімшілік орталығы шағын [[Екатериноград]] бекінісі болды. 1790 жылы 30 сәуірде Кавказ губерниялық басқармасы Астрахан қаласына көшірілді.

1796 жылғы 12 және 31 желтоқсандағы жарлықтармен наменгерлік Астрахан губерниясы болып қайта құрылды. Оның құрамына кейінгі Ставрополь, Терек және Қобан губернияларының аумақтары да кірді. Сол кезде губерниялық басқарма да құрылды.

1802 жылы 15 қарашада Астрахан губерниясы Астрахан және [[Кавказ губерниясы|Кавказ]] губернияларына бөлінді. Астрахан губерниясының басына азаматтық губернатор тағайындалды. Сонымен қатар Астрахан губерниясы Кавказ өлкесі мен Грузияның әскери басшысына да бағынды. 1803 жылғы 27 қазандағы патша жарлығында Астрахан губернаторына Кавказ губерниясының істеріне араласуға жол берілмейтіні арнайы ескертілді.

1803 жылы Орал казак әскерінің аумағы қайтадан Орынбор губерниясының құрамына қосылды.

[[Сурет:Карта Астраханской Губернии.jpg|thumb|right|250px|Астрахан губерниясы. 1821 жыл]]
1825 жылы 10 наурызда Астрахан губерниясындағы көшпелі халықтар мекендеген аумақтың басым бөлігі Кавказ облысының құрамына беріліп, Мұсылман көшпелі халықтарының Бас приставтығы құрылды.

1832 жылы 6 қаңтарда Астрахан губерниясы Кавказ губерниясынан толық бөлініп шықты. Осы ретте губернияның басына азаматтық губернатормен қатар әскери губернатор да тағайындалды.

1832 жылы Астрахан губерниясы Грузияның Бас басқарушысының қарауынан шығарылды.

1848–1850 жылдар аралығында Ставрополь жолы бойына ауылдар қоныстандырылды. 1850 жылы Сарытау губерниясынан Царев уезі Астрахан губерниясының құрамына берілді, ал 1860 жылы Кума өзені бойындағы шекара солтүстікке қарай біршама жылжытылды. Алайда оның саласы Гайдук (Гуйдук) өзені мен Үлкен Дербет ұлысының қалмақтары Ставрополь губерниясының қарауына берілді.

1862 жылы Астрахан қаласынан Дон казак әскерінің шекарасына дейін созылған, ұзындығы 357 шақырым болатын Қырым жолы бойындағы Қалмақ даласының орталық бөлігін әрқайсысы 15–20 ауладан тұратын хуторлармен қоныстандыруға рұқсат етілді. Осы мақсатта 15 орын белгіленді. Алайда аталған жерлерге қоныстануға ниет білдірушілер болмағандықтан, бұл жоспар жүзеге аспады.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1917 жылы Қырғыз даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына берілді. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы [[Қалмақ автономиялы облысы|Қалмақ АО]] құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері ғана қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына аудандар құрылды: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары.

1928 жылы 21 мамырда губерния таратылып, оның аумағы жаңадан құрылған [[Төменгі Еділ өлкесі|Төменгі Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Әкімшілік бөлінісі ==
[[Сурет:Astrakhan gubernia.jpg|thumb|right|200px|Астрахан губерниясының картасы]]
XX ғасырдың басында әкімшілік жағынан Астрахан губерниясы 5 уезге — Астрахан, Красный Яр, Жантау, Черный Яр және Царев уездеріне, 7 ұлыстық басқармасы мен қалмақ базары бар Қалмақ даласына, телімдік басқармаларға (5 бөлік және 2 округ) бөлінген Қазақ даласына (Ішкі қазақ ордасына), сондай-ақ 2 бөлімнен тұратын [[Астрахан казак әскері|Астрахан казак әскеріне]] бөлінді.

1888 жылы барлық бес уезде 157 ауылдық қоғам, 47 болыс, 13 стан және 89 урядник учаскесі болды. Губернияда барлығы 189 алпауыт қожалық пен ауыл болды, бұған Астрахан казактарының 13 станицасы, ватағалар мен хуторлар кірмеді. Бес уездегі ауылдарда барлығы 231 тас және 56 472 ағаш үй болды. 1887 жылы губернияда 167 шіркеу мен 4 әдірият (монастырь) болды.

1917 жылы Қазақ даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына өтті. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы Қалмақ АО құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары құрылды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>s2z0znqr9n2zm53jkqgmlaes6h2mufq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658238</id>
      <parentid>3658235</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T07:04:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әкімшілік бөлінісі */</comment>
      <origin>3658238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61206" sha1="fxpk6j51vb7f7yqwjzx5bax8v011eb7" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan Governorate (1913).png
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
=== Географиялық орны ===
Астрахан губерниясы [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында, 45° және 51° солтүстік ендік, 43° және 51° шығыс бойлық аралығында орналасқан. Губернияның солтүстіктен оңтүстікке қарай ең үлкен ұзындығы — 587 км, ал батыстан шығысқа қарай ең үлкен ені — 533 км жетті.

=== Астрахан губерниясының қазіргі әкімшілік шекараларға қатысты орналасуы ===
Бұрынғы Астрахан губерниясының аумағында (1914 жылғы шекаралары бойынша) қазіргі [[Астрахан облысы]] мен [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасы]] толығымен, ал [[Волгоград облысы]], [[Ставрополь өлкесі]], [[Ростов облысы]] және [[Дағыстан|Дағыстан Республикасы]] ішінара орналасқан. Губерния аумағының бір бөлігі қазіргі [[Атырау облысы|Атырау облысының]] құрамына кіреді.

Бұрынғы [[Астрахан уезі|Астрахан уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі [[Астрахан облысы|Астрахан облысының]] аумағына, ал оңтүстік бөлігі [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасының]] аумағына кіреді. Уездің шағын батыс бөлігі [[Ростов облысы|Ростов облысының]], ал шағын оңтүстік бөлігі [[Ставрополь өлкесі]] мен [[Дағыстан|Дағыстан Республикасының]] аумағына жатады.

Бұрынғы [[Красный Яр уезі|Красный Яр уезінің]] басым бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағына кіреді, ал шағын солтүстік бөлігі Қазақстан аумағында орналасқан.

Бұрынғы [[Жантау уезі|Жантау уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, оңтүстік-батыс бөлігі Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды, ал ең батыс бөлігі — Ростов облысының аумағына кіреді.

Бұрынғы [[Черный Яр уезі|Черный Яр уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, солтүстік және солтүстік-батыс бөліктері — Волгоград облысының аумағына кіреді, ал уездің оңтүстік бөлігі — Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды.

Бұрынғы [[Царев уезі|Царев уезінің]] шағын оңтүстік бөлігі қазіргі Астрахан облысының құрамына кіреді, ал [[Царев]] қаласын (қазіргі ауыл) қоса алғандағы қалған бөлігі Волгоград облысының аумағында орналасқан.

Бұрынғы Қырғыз даласы қазіргі Қазақстан аумағында орналасқан.

=== Ауданы ===
1886 жылы губерниялық жер межелеу басқармасының мәліметтері бойынша, губернияның аумағы 182 913 шаршы верст (208 200 км²) болды. Су айдындарының беткі аумағын қоса есептегенде, бес уездің жалпы аумағы 41 147 шаршы верстті (46 830 км²), [[Қалмақ даласы|Қалмақ даласының]] аумағы 75 635 шаршы верстті (86 080 км²), ал [[Бөкей Ордасы|Ішкі қазақ ордасының]] аумағы 66 131 шаршы верстті (75 240 км²) құрады.

Басқа деректер бойынша, [[Иван Афанасьевич Стрельбицкий|И. А. Стрельбицкийдің]] 1874 жылғы мәліметтерінде Астрахан губерниясының аумағы 197 247,2 шаршы верст (224 500 км²) деп көрсетілген. Оның ішінде көлдердің су бетінің ауданы 647,5 шаршы верстті (736,9 км²), ал [[Еділ атырауы|Еділ атырауының]] аумағы 14 674,8 шаршы верстті (16 700 км²) құраған. Бұл аумақ [[Волгоград|Царицын]] қаласынан [[Каспий теңізі|Каспий теңізіне]] дейінгі, [[Еділ]] мен [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] өзендерінің аралығындағы кеңістікті, сондай-ақ теңіз жағалауындағы барлық аралдарды қамтыды.

Аумағы бойынша Астрахан губерниясы Ресей империясының Еуропалық бөлігіндегі губерниялар арасында төртінші орын алды.

=== Жер бедері ===
Губерния аумағы орман өсімдіктері жоқ, құмды-сазды және сортаң топырақты кең [[Дала|даладан]] тұрды. Жер бедері жалпы оңтүстік-шығысқа қарай еңістеп, бұрын теңіз табаны болған [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы ойпатының]] бір бөлігін құрады. Губернияның оңтүстік бөлігі 400 верст (427 км) бойында [[Каспий теңізі|Каспий теңізінің]] суларымен шайылып жатты.

=== Гидрографиясы ===
[[Еділ]] өзені Астрахан губерниясын екі бөлікке бөлді: оның оң жағалауындағы бөлік Еділ немесе Қалмақ даласы, ал сол жағалауындағы бөлік Еділ сырты немесе [[Торғай даласы|Қазақ даласы]] деп аталды.

Еділ өзені Астрахан губерниясының аумағына енген тұста өзінің ағысын бірнеше рет өзгертеді. Оңтүстікке қарай ағып келе жатқан өзен губерния аумағына толық енгеннен кейін, [[Еділдегі Сарепта|Сарепта]] колониясының маңында кенет шығысқа қарай бұрылып, алғашқы иірімді түзеді. Одан әрі [[Владимировка (Астрахан облысы)|Владимировка]] елді мекені тұсында екінші иірімді жасап, оңтүстік-шығысқа қарай бағыт алады да, Каспий теңізіне құйғанға дейін осы бағытты сақтайды.

[[Волгоград|Царицыннан]] шамамен жиырма верст жоғары жерде Еділдің сол жағалауынан едәуір ірі [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] тармағы бөлініп шығады. Ол Еділдің негізгі арнасына дерлік параллель бағытта шамамен 500 верст бойы ағып, Каспий теңізіне дейін жетеді.

Астрахан губерниясының аумағында Еділ өзені өзіне бірде-бір елеулі саланы қабылдамайды, керісінше, өзі көптеген тармақтарға бөлінеді. Олар өз кезегінде ұсақ тармақтарға бөлініп, жайылматармақ, жыртылым, баурай, өзен, ильмень және т.б. деп аталады да, бір-бірімен үздіксіз тоғысып, су жолдарының тұтас лабиринтін құрайды. [[Еділ атырауы]] негізінен Петропавловск ватағасының тұсынан, Лебяжья станицасынан сәл жоғары жерде Еділден оның ірі тармағы — Бозан өзенінің бөлініп шығуынан басталады. Еділдің төменгі ағысында 200-ге дейін тармақ бар деп есептеледі және олардың басым көпшілігі Еділдің сол жағынан бөлініп шығады. Су мөлшері жағынан ең ірілері — [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]], [[Бозан]], [[Болда (өзен)|Үлкен Болда]], [[Қамысөзек (өзен)|Қамысөзек]], Шаған, Иванчуг және т.б. Еділдің оң жағалауындағы тармақтар негізінен Астраханнан төмен жерде бөлініп шығады. Олардың қатарында [[Бақтемір (өзен)|Бақтемір]], Қарабұлақ және Шолпан бар. Еділ теңізге құяр жерінде 70-ке дейін сағаға бөлініп, қамыс қалың өсетін, өтуі қиын аласа атырау түзеді. Қамыс теңіз жағалауында «черней» деп аталатын қалың қамысты қопалардың қалыптасуына себеп болады. Еділдің көптеген тармақтарға бөлінуіне байланысты оның сағаларында су қатты тайызданып, Каспий теңізіне қарай кеме қатынасына негізгі кедергі келтіреді.

Еділдің негізгі кеме жүретін «Бақтемір» арнасында батыс және солтүстік-батыс желдері соққан кезде қайраңдардағы су тереңдігі 2,5 футқа дейін, кейде одан да төмен түседі. «Шашылымдар» деп аталатын қайраңдардың біріншісі — Астраханнан 53 верст қашықтықтағы Княжая, одан кейін Шадинская, Ракушинская және соңғысы — Зюзинская қайраңы. 1854 жылдан бастап Каспий теңізімен қатынас жасау үшін [[Фарватер|фарватер]] ретінде таңдалған Еділдің «Қамысөзек» тармағында 13 жыл бойы жұмыстар жүргізіліп, оған 2 млн рублден астам қаржы жұмсалды. Алайда бұл жұмыстардан күтілген нәтиже алынбады. 1869 жылғы 20 және 21 қазандағы дауыл мен су тасқыны Қамысөзек фарватерін жақсарту үшін салынған барлық құрылыстарды қиратып, соның салдарынан жұмыстар тоқтатылды. 1874 жылдан бастап «Бақтемір» фарватерін жер қазатын машиналар арқылы тереңдету жұмыстары басталып, олар 1890-жылдары жалғасты.

Еділ мен Ақтөбеден және олардың су тармақтары жүйесінен басқа, губерния аумағында мынадай өзендер мен жылғалар болды. Солтүстікте, [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясымен]] шекарада, жазда тартылып қалатын шағын [[Сарпа-Даван жылғасы|Сарпа]] өзені ағып жатты. Ол [[Ергени]] қыратының етегінде орналасқан [[Сарпа көлдері|Сарпа көлдерінің]] тұтас жүйесін қоректендірді. Вязовка өзені батыстан шығысқа қарай ағып, бар болғаны 25 верстке созылады. Оның суы ащы-тұзды, жазда тартылып қалып, Вязовка ауылы маңында Еділге құяды. Батыс шекарада, [[Дон әскерлерінің облысы|Дон казак әскері облысымен]] шекарада, Ергени қыратынан басталып, оның шығыс етегіндегі көлдер тізбегін қоректендіретін немесе батысқа қарай [[Дон|Донның]] салаларына ағатын 80-ге жуық өзен мен жылға болды. Олардың көпшілігі жазда тартылып қалатын, ал Елиста, Тенгути, Акишбай және т.б. сияқты аз ғана өзендердің ағысы тұрақты болды.

Оңтүстікте, [[Ставрополь губерниясы|Ставрополь губерниясымен]] шекарада, екі Маныч өзені болды: Батыс Маныч Дон казак әскері облысының аумағына қарай ағады, ал Шығыс Маныч Астрахан губерниясының аумағы арқылы өтеді. Екі Манычтың да бастау алатын жері [[Ергени|Ергени қыраты]] мен [[Ставрополь қыраты|Ставрополь қыратының]] түйіскен тұсында орналасып, Қара теңіз деңгейінен 11,5 сажын биіктікте жатты. [[Шығыс Маныч]] алдымен оңтүстік-шығысқа қарай ағып, кейін шығыстағы даланың аласа бөлігіне енген соң, Каспий теңізіне шамамен 100 верст жетпей, Састы көлдері деп аталатын көлдер жүйесінде жоғалады. Бұл жерде «хактар» деп аталатын өтуге қиын батпақты алқаптар түзіледі. Олардың ішіндегі ең белгілісі — Джерлақ хактары. Маныч өзендерінің бастау бөліктерінің су молайған кезде өзара қосылуы [[Азов теңізі|Азов]] және Каспий теңіздері арасында кеме жүретін канал салу мүмкіндігі туралы мәселені көтеруге себеп болды. Алайда осы өңірді екі экспедиция зерттегеннен кейін Байланыс жолдары бас басқармасы 1859 жылы канал салудың табысты жүзеге асуына жеткілікті кепілдік жоқ екенін және оның экономикалық тиімділігіне сай келмейтін орасан зор шығындарды талап ететінін мәлімдеді.

Кума өзенінің тармағы болып табылатын [[Гайдук (өзен)|Гайдук]] өзені тек көктемде ғана суға толады және Ставрополь губерниясының оңтүстік-батыс шекарасында орналасқан.

Астрахан губерниясының солтүстік-шығыс бөлігі тұщы су көздеріне одан да кедей болды. Ең солтүстігінде, Самара губерниясымен шекарада, Торгунь саласы бар шағын [[Еруслан (өзен)|Еруслан]] өзені ағады. Одан әрі солтүстік-шығыс шекараға жақын жерде [[Қараөзен (өзен)|Үлкен Өзен]] және [[Сарыөзен (өзен, Еділ-Жайық алабы)|Кіші Өзен]] өзендері орналасқан. Олар [[Қамыс-Самар көлдері|Қамыс-Самар көлдеріне]] құяды, ал төменгі ағыстары Астрахан губерниясының аумағына кіреді. Кей жерлерінде олардың суы тұздылау келеді. Бұдан басқа, далада Горькая және Бүлдіргенді өзендері бар. Хан ордасына жақын орналасқан бұл екі өзен де шағын әрі суы ащы, ішуге жарамсыз. Осы өзендер мен жылғалардың барлығы шағын және губернияның шеткі бөліктерінде орналасқан, ал даланың орталық бөлігі ағын сулардан мүлдем ада болды.

Мушкетов мырзаның зерттеулеріне сәйкес, Қалмақ даласында екі сулы қабат бар. Жоғарғы қабат Каспий шөгінділерінің арасында 2–6 сажын шамасындағы шағын тереңдікте орналасқан және оның суы тұздылау немесе тұзды болады. Төменгі қабат Каспий шөгінділерінің астында, үшіншілік құмтастар қабаттарымен бірге 20 және одан да көп сажын тереңдікте орналасып, тұщы су береді. Жергілікті халық жер асты суын алу үшін негізінен бірінші сулы қабатты пайдаланды. Ол үшін құмды жерлерде калмақ тілінде «худук» деп аталатын таяз құдықтар қазылды, ал сирек жағдайда орысша «копань» атауы қолданылды. Құдықтар бүкіл далаға топ-тобымен шашырай орналасып, бір-бірінен 10–30 верст қашықтықта жатты. Алайда даланың оңтүстік бөлігінде олар сирек кездесіп, арақашықтығы 50–70 верстке дейін жетті. Сонымен қатар ондағы су ішуге онша жарамды болмады. Бұдан басқа, далада «цандыктар» деп аталатын табиғи су қоймалары да пайдаланылды. Олар тығыз қоңыр саз қабатымен жабылған ойыстарда түзіліп, осы қабаттың үстіне еріген қар немесе жаңбыр суы жиналды. Мұндай суды тек қысқа уақыт ішінде ғана пайдалануға болатын.

Астрахан губерниясының аумағындағы [[Дон]] мен [[Еділ]] арасындағы суайрық Ергени деп аталады (қалмақша — «''қия беткейлер''») және Сарепта колониясынан оңтүстікке қарай шамамен 300 верст бойы меридиан бағытымен созылып жатқан жазық қыратты білдіреді. Ол Шығыс Маныч жағалауындағы Чалон-Хамур (немесе Таш-Муран) деп аталатын тік жарқабақпен аяқталады. Ергенидің ең биік нүктесі Заветное ауылының маңында орналасып, Каспий теңізі деңгейінен 532 фут биіктікке көтеріледі. Батысқа қарай Ергени Дон даласына біртіндеп төмендейді, ал шығыс беткейлері Еділ даласына қарай тік құлайды. Сондықтан биіктігі онша үлкен болмаса да, Ергени дала жағынан тауға ұқсап көрінеді. Оның шығыс беткейлері [[Жыра|жыралармен]] (сайлармен) тілімденген. Олар батысқа қарай бір-біріне жақындай түседі. Көктемде осы сай-жыралармен бұлақтар мен шағын өзендер ағып, Ергенидің етегіндегі көптеген көлдерді қоректендіреді. Бұл көлдердің бір бөлігі тұщы сулы (Цацинское, Алцын-Хута, Шар-Толгота, Чилгир, [[Жаскөл (ауыл)|Жаскөл]] және т.б.), ал кейбіреулерінің суы көктемде ғана тұщы болып, кейін ащы-тұздыға айналады (Ханата, Нарын-Хара, Кобдырь). Кейбір көлдер жазда [[Сор топырақ|сорға]] айналады (мысалы, Табун-Усун), ал кейбіреулері тартылып, бетіне шүйгін шөп өсіп, мол шөп шабуға пайдаланылатын жерлерге айналады (Ушке-Нур, Сальвру және т.б.). Ергенидің топырағын сары саздың қалың қабаттары, яғни [[Лесс|лесс]] құрайды.

Ергениден солтүстік-шығысқа қарай, Еділдің оң жағалауында орналасқан дала анағұрлым биік. Мұнда көлдер жоқ, шөбі шүйгін шабындықтар көп, кей жерлері егіншілікке жарамды, топырағы құмды-сазды. Царицын маңында биіктігі 280 фут болатын оң жағалаудағы қыратты өңір оңтүстікке қарай біртіндеп төмендеп, Черный Яр уезінде 30–40 футқа дейін түседі. Жантаудан төменірек жерде өсімдік жамылғысынан мүлдем айырылған құмды төбелер пайда болады. Каспий теңізіне қарай біртіндеп төмендейтін дала көптеген тұзды көлдермен көмкеріледі. Ал Каспий теңізі жағалауындағы жердің төмен жатқаны соншалық, солтүстік және солтүстік-батыс жағалаудың бүкіл өңірі жағалауға терең сұғына енген сансыз шығанақтардың (ильмендердің) және теңізге қарай сұғына созылған мүйістердің әсерінен шашақ тәрізді көрінеді. Бұл мүйістердің қалыптасуына сол жердегі құмды төбелердің ықпалы зор.

Даланың оңтүстік бөлігінің өзіндік ерекшелігін [[Бэр төбелері|Бэров төбелері]] деп аталатын, биіктігі 4 сажыннан аспайтын, шығыстан батысқа қарай созылып жатқан және бір-біріне параллель орналасқан аласа төбелер құрайды. Олардың табандары түйісіп жатады, ұзындығы 1½–4 верст, ал ені 170 сажынға дейін жетеді. Осы төбелердің үстіне Астрахан және [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қалалары салынған. Теңіз маңында көптеген төбелер судың астынан көтеріліп көрінеді. Олардың арасын су басып, көптеген ильмендер мен тұтас бір түбек архипелагын түзеді. Астраханның оңтүстік-батысында орналасқан бұл жер «Мочаг» деп аталады. Теңіз жағалауы жолағында көптеген тұзды және ащы-тұзды көлдер бар, олардың кейбіреулері емдік қасиеті бар балшықтармен қоршалған. Мысалы, Астраханнан солтүстік-батысқа қарай 12 верст жерде Тынақ балшықтары орналасқан.

Еділ жағалауына жақындаған кезде өзеннің осы құмды-сазды өңірде арнасын орнықсыз топырақты ойып өтіп, ені 30 және одан да көп верст болатын аңғар түзетінін көреміз. Оның шығыс шекарасын Ақтөбенің сол жағалауы шектейді. Өзен тармақтары жан-жаққа тілімдеген бұл аңғар тасқын кезінде су басатын және шайынды топырақтан құралған аралдар архипелагын құрайды. Аралдардың жағалаулары негізінен талдан тұратын орманның тар жолағымен көмкерілген, ал су қайтқаннан кейін оларда шүйгін шалғынды өсімдіктер қаулап өседі. Осы аңғардың бүкіл аумағы «займище» деп аталады.

Ақтөбенің ар жағында шығысқа қарай орналасқан және әрі қарай шетсіз-шексіз [[Орта Азия]] далаларымен ұласатын өңір жалпы сипаты жағынан батыстағы өңірге ұқсас. Оның анағұрлым биік солтүстік бөлігі біршама белесті жер бедерімен ерекшеленіп, Ақтөбе жағалауынан шығысқа қарай біртіндеп еңістейді де, құмды әрі төмен орналасқан жазықпен ұласады. Құмды-сазды топырақты бұл жазықтың ойпаң жерлері шүйгін шабындықтарға бай әрі егіншілікке жарамды. Алайда кей жерлерде топырақтың борпылдақтығы соншалық, ол оңай сусымалы құмға айналады. Сусымалы құмдардың аумағы жылдан жылға ұлғайып, қоныстанған жерлерге зиян келтіреді: жайылымдар мен егістіктерді құм басып, құмды төбелер — [[Барқан|барқандар]] түзеді. Құмдардың жылжуы салдарынан кейбір жерлерді құм соншалық басып қалған, мысалы, Хан ордасын, Сеитовка және Хошеутовское ауылдарын және басқа да елді мекендерді тұрғындары, Хошеутовское ауылындағыдай, қоныс аударуға мәжбүр болған. Муханов және Джамбай көлдері сияқты тұзды көлдер де құм астында қалып, олардан тұз өндіру тоқтатылды. Осындай құбылыс батыс далада да байқалады. Шығыс даланың ең солтүстік бөліктерінде, Царев уезінде, [[Қара топырақ|қара топырақ]] кездеседі. Осы белдеуде құрамындағы тұздың орасан көп мөлшерімен әйгілі Елтон ([[Эльтон]]) және [[Баскүнжақ]] көлдері, сондай-ақ Чапчачи тауы орналасқан. Бұдан бөлек, жекелеген таулар түрінде биіктеп тұрған қыраттар да бар: [[Үлкен Боғды]] — 524 фут, Кіші Боғды — 96 фут, Арзагар — 72 фут және т.б.

Кей жерлерде балшықты және батпақты алқаптар кездеседі. Олардың ішіндегі ең белгілілері — Хан ордасының шамамен бес верст жерінде орналасқан, ені мен ұзындығы ондаған верстке жететін алып Улань-Хактар. Сонымен қатар ащы-тұзды және тұщы сулы көлдер де бар. Одан әрі шығысқа қарай, Ақтөбе жағалауынан шамамен 100 верст жерде дала «Рын-құмдар» деп аталатын құмды-белесті өңірге айналады. Бұл жердегі құмды төбелер алуан түрлі пішіндегі қыраттардан тұрады, олардың арасында ені кейде 14 және одан да көп верстке жететін шалғындар орналасқан. Шалғындар аржан және далаға тән басқа да астық тұқымдас өсімдіктерден тұратын қалың өсімдік жамылғысымен көмкерілген. Өсімдіктерден дерлік жұтаң бұл төбелер теңізге жақындаған сайын біртіндеп аласарып, кәдімгі сусымалы құмдарға ұласады, ал одан әрі сары түсті, құнарсыз, сортаң ойпаттарға айналады. Өңір ұсақ тұзды көлдер мен балшықтарға бай, олардың ішіндегі ең белгілісі — Қызыл-Хактар. Ал Бестау тауларының арасында Ассетөбе немесе Айсысар деп аталатын шипалы бұлақ бар. Оның суының дәмі ащы-тұзды, температурасы 3°С, күкіртті иісі бар.

Оңтүстік-батысқа қарай Бэров төбелері пайда болады. Губернияның шығыс шетін жазық дала құрайды: оның бір бөлігінің топырағы қара-сұр саздан, ал екінші бөлігінің топырағы құмды-сазды сортаңнан тұрады. Бұл өңірдің солтүстігінде батпақтармен қоршалған, қамыс өскен тұщы сулы Қамыс-Самар көлдері орналасқан.

=== Геологиясы ===
Геологиялық құрамы бойынша Астрахан губерниясының топырағы Арал-Каспий формациясына жатады. Оның қабаттары барлық жерде дерлік көлденең орналасқан және құрамында көптеген тұзды саздар бар. Құмтастар мен үшіншілік саздардың үстінде жатқан Каспий шөгінділерінің қалыңдығы орасан зор болып, 53 сажынға дейін жетеді. Олар құм мен әртүрлі түсті саздардың — қызыл-қоңыр, көк және жасыл түсті саздардың — кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Сонымен қатар олардың құрамында Каспий фаунасына жататын және басым көпшілігі қазіргі кезде де тіршілік ететін түрлерге тиесілі ұлулардың қабыршақтары кездеседі.

Черный Ярдан төмен қарай сазды қабаттар жұқара түседі, ал кей жерлерде мүлдем жоғалып, олардың орнын борпылдақ құм басады. Бұл құм Еділдің төменгі ағысы жағалауында дюналардың түзілуіне себеп болады. Олар әсіресе Лебяжинская және Дуновская станицаларының маңында айқын байқалып, «Толокняный таулары» деп аталады.

Ергени Каспий саздары шөккеннен кейін қалыптасқан дербес көтерілу осін құрайды және миоценге жататын, көк саздың үстінде жатқан үшіншілік кезеңнің диірмен тасы құмтастарынан тұрады. Тек шалғынды беткей жағындағы жекелеген қыраттарда көне формацияларға жататын тау жыныстары, атап айтқанда, пермь және триас кезеңдерінің жыныстары кездеседі. Олар Боғды тауында байқалады. [[Опока]] немесе борлы [[Мергель|мергель]] борлы топыраққа жатады. Солёная Балка құмтастары жоғары сапалы диірмен тасын құрайды. Кормовое ауылының маңында ақ кварцтың, лидиялық тастың және темірлі құмтастың сынықтары кездеседі. «Кресты» сайында қазба балықтардың қалдықтарына бай рухляк қабаттары бар. Чалон-Хамур әктасты қабаттардан құралған. Кейбір сайларда кездесетін гипс алебастр алу үшін күйдіріледі, ал алынған алебастр тек үйлерді әктеуге пайдаланылады. Сонымен қатар Ергениде таскөмірдің белгілері анықталған, ал оның солтүстік бөлігіндегі [[Темір рудалары|темір кендері]] кейбір сайларда қалың қабаттар түрінде жер бетіне шығып жатады. Сарепта маңында қыш жасауға арналған саз өндіріледі, Солодников селосының маңында шатырлық тақтатас, ал Астрахан маңында кірпіш сазы өндіріледі. «Элиста» урочищесі маңынан күйдірген кезде таза қызыл түске ие болатын фаянс жасауға жарамды саз табылған. Кейбір жерлерде [[Селитралар|селитра]] кездеседі. Үлкен Боғды тауының маңынан күкірттің шағын кен орны мен [[Мұнай|мұнай]] белгілері табылған. Еділдің сол жағалауындағы Боғды және басқа да қыраттар негізінен гипстен тұрады. Алайда жалпы алғанда, Астрахан губерниясында тау-кен өнеркәсібінің қандай да бір саласының дамуын күту қиын, тек бұрыннан бар тұз өндіру саласын қоспағанда. Жаңа түзілімдерге Еділдің шөгінділері, құмды [[Дюналар|дюналар]], Ергенінің әктасты [[Туф|туфтары]], сортаңдар және өздігінен тұз шөгетін көлдердің тұздары жатады. [[Мамонттар]] мен басқа да жануарлардың сүйектері тек [[Еділ|Еділдің]] шөгінділерінен кездеседі.

=== Флорасы ===
Астрахан өлкесіндегі сирек өсімдік жамылғысы еш жерде тұтас әрі үздіксіз [[Шым|шым]] түзбейді, керісінше, аралдар секілді шашыраңқы орналасады. Биіктеу жерлерде жапырақтары сұрғылт-жасыл түсті жусанның көптеген түрлері өседі. Ал топырақ сортаңдау болса, жапырақтары қою жасыл түсті сораңдардың түрлері немесе қураған тікенекті өсімдіктер пайда болады. Неғұрлым төмен жерлерде [[Қау|қау]] ағарып көрінеді, ал ойпаттарда жасыл мия мен әртүрлі астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Топырақ сортаң болған жағдайда, жапырақтары қалың әрі шырынды, түсі қою қызғылт-сары түсті Salicorneae тұқымдасына жататын [[Шеркез|сораңдар]] өседі. Неғұрлым қалың өсімдік жамылғысы тек шалғындарда, Еділдегі аралдарда және Ергени сайларында кездеседі. Еділдің төменгі ағысындағы тұрып қалған суларды ''[[Ақ тұңғиық|Nymphaea alba]]'' және ''[[Үндістан лотосы|Nelumbium nuciferum]]'' көріктендіреді.

== Тарихы ==
Астрахан губерниясы Орта Азия далаларының шекарасында орналасып, ежелден халықтардың қоныс аудару бағыты болды. Ол [[Азия|Азиядан]] [[Еуропа|Еуропаға]] өтетін өзіндік қақпа саналды.

Халықтардың негізгі қоныс аудару қозғалыстары осы өңір арқылы жүріп отырды. Бір халық екіншісін ығыстырып, өз кезегінде Шығыстан келген жаңа қоныс аудару толқындарына орын беріп отырды. Ежелгі деректер Астрахан далаларында [[Скифтер|скифтердің]] болғанын көрсетеді. Біздің заманымыздың II ғасырында бұл өңірде [[Аландар|аландар]] пайда болып, III ғасырда олардың орнын [[Хазарлар|хазарлар]] басты. Хазарлардың атымен [[Каспий теңізі]] Хазар теңізі деп аталды. Хазарлардың [[Еділ|Еділдің]] төменгі ағысында [[Итиль]] атты астанасы болды. IV–XI ғасырлар аралығында бұл өңір арқылы [[Угорлар|угорлар]], [[Ғұндар|ғұндар]], [[Аварлар (көшпелі халық)|аварлар]], [[Мажарлар|мадиярлар]], [[Бұлғарлар|бұлғарлар]], [[Хвалистер|хвалистер]] және басқа да халықтар өтті. Соңғыларының атымен Каспий теңізі Хвалын теңізі деп аталды.

XII ғасырда Астрахан далаларында [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] көшіп-қонып жүрді, ал XIII ғасырда олардың орнын [[Моңғол шапқыншылығы және этностық өзгерістер|моңғолдар]] басты. Олар [[Еділ]] бойының едәуір бөлігін иеленіп, Астрахан өлкесінің төменгі ағысында [[Сарай-Бату]], [[Сарай-Берке]], [[Үкек]] және [[Астрахан|Қажытархан]] қалаларының негізін қалады.

Астрахан хандығының тарихы 1480 жылы, [[Алтын Орда]] ханы Ахмет хан қаза тапқаннан кейін басталады. Осы кезден бастап бұл аумақ Ноғай мырзаларының иелігіне өтті, ал 1490 жылы мұнда Абдул-Керімнің хан болғаны аталады. Алайда 1554 жылы кінәз Пронский-Шемякиннің қолбасшылығымен орыс әскерлері [[Астрахан|Астраханды]] басып алып, қаладан қуылған Дербыш ханды қайтадан таққа отырғызды. Дербыш хан Ресейге бодан болуға ант беріп, алым-салық төлеуге уәде етті. Кейін оның сатқындығы қаланың орыс әскерлері тарапынан түпкілікті басып алынуына және 1557 жылы Астрахан хандығының Мәскеу мемлекетіне қосылуына себеп болды.

Ұзақ уақыт бойы өлкенің қоныстанған аумағы негізінен Астрахан қаласымен және одан төмен қарай Еділ атырауында орналасқан, балық аулауға арналған «учугтар» (балық ұстауға арналған арнайы бөгет-құрылымдар) деп аталатын кәсіпшілік орындарымен шектелді. [[I Пётр|І Петрдің]] бұл өлкеге ерекше назар аударуынан кейін отарлау үдерісі дами бастады. Алайда бастапқы кезеңде әртүрлі татар ордаларының жиі жасаған шапқыншылықтары, қалмақтардың тонаушылық шабуылдары және [[Еділ казактары|казактардың еркін әрекеттері]] салдарынан бұл үдеріс өте баяу жүрді.

1632 жылы [[Қалмақтар|қалмақтар]] бұл өңірге көшіп келді. Осылайша көшпелі ордалардың шығыстан батысқа қарай қоныс аудару үдерісі аяқталды. Өйткені, 1801 жылы [[Қырғыз-қайсақ|қырғыз-қайсақтардың]] Астрахан даласына қоныс аударуы үкіметтің рұқсатымен жүзеге асырылды. 1627 жылы [[Черный Яр]] [[Острог|острогының]] негізі қаланды, 1667 жылы [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Ярдың]] негізі қаланды. Ал 1700 жылдан бастап Еділдің оң жағалауында алғашқы елді мекендер, соның ішінде Солёное Займище, пайда бола бастады.

Астрахан губерниясы І Петрдің 1717 жылғы 22 қарашадағы жарлығымен құрылды. Оған дейін, 1708 жылдан бастап, оның аумағы [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамында болды. Астрахан губерниясының құрамына іргелес аумақтарымен бірге мына қалалар кірді: [[Астрахан]], Гурьев Яицкий (қазіргі [[Атырау]], Қазақстан), Дмитриевск (қазіргі [[Камышин]]), [[Петровск (Сарытау облысы)|Петровск]], [[Самара]], [[Саратов|Сарытау]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]), [[Сызрань]], [[Терек (бекініс)|Терск қаласы]], Царицын (қазіргі [[Волгоград]]), Жайық қалашығы (қазіргі [[Орал]]), [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]], [[Черный Яр]] және [[Қызлар]].

1728 жылы [[Саратов|Сарытау]], [[Самара]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]) және [[Сызрань]] қалалары уездерімен бірге [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамына берілді.

1739 жылы Сарытау Астрахан губерниясының құрамына қайта қосылды.

1744 жылы [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрылуына байланысты Жайық қалашығы мен [[Жайық казак әскері|Жайық казак әскерінің]] аумағы оның құрамына берілді.

1742 жылы [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантаудың]] негізі қаланып, 1746 жылдан бастап Еділдің оң жағалауын казак станицалары қоныстана бастады.

1752 жылы Гурьев қаласы Астрахан губерниясынан [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрамына берілді.

1763 жылы жоғары мәртебелі жарлық бойынша Астрахан маңындағы Еділ бойына Визенталь елді мекенін негіздеген 65 лютеран отбасы қоныстандырылды. Елді мекеннің қашан және қандай жағдайда жойылғаны белгісіз. Өлкені тезірек қоныстандыру мақсатында үкімет жер телімдерін сыйға беріп, оларды жеңілдетілген шарттармен сатты. Мысалы, 1770 жылы әртүрлі адамдарға іргелес су айдындарымен бірге 5755 десятина жер сатылды.

1771 жылы үкімет жүргізген шараларға наразылықтың салдарынан қалмақтардың басым бөлігі Ресей аумағынан көшіп кетті, сөйтіп олардың аз бөлігі ғана Еділдің оң жағалауында қалды.

[[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] автономиясы жойылып, қалмақтардың басым бөлігі Жоңғарияға қайта көшкеннен кейін қалмақ даласы Астрахан әскери губернаторына бағынатын Ресейдің әкімшілік-аумақтық бірліктерінің біріне айналды.

1780 жылғы қарашада Сарытау жаңадан құрылған [[Сарытау наменгерлігі|Сарытау наменгерлігінің]] орталығы болды. Оның құрамына Петровск және Дмитриевск қалалары да кірді.

1782 жылы [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінен]] кейін Гурьев қаласы Астрахан губерниясының құрамына қайтарылды. Сол жылы [[Орал]] қаласы да Астрахан губерниясының құрамына қосылды, ал [[Волгоград|Царицын]] қаласы Ақтөбе жібек зауытымен және Черный Яр қаласы [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясының]] құрамына берілді.

1785 жылы 5 мамырда Астрахан және Кавказ облыстарынан тұратын [[Кавказ наменгерлігі]] құрылды. Оның әкімшілік орталығы шағын [[Екатериноград]] бекінісі болды. 1790 жылы 30 сәуірде Кавказ губерниялық басқармасы Астрахан қаласына көшірілді.

1796 жылғы 12 және 31 желтоқсандағы жарлықтармен наменгерлік Астрахан губерниясы болып қайта құрылды. Оның құрамына кейінгі Ставрополь, Терек және Қобан губернияларының аумақтары да кірді. Сол кезде губерниялық басқарма да құрылды.

1802 жылы 15 қарашада Астрахан губерниясы Астрахан және [[Кавказ губерниясы|Кавказ]] губернияларына бөлінді. Астрахан губерниясының басына азаматтық губернатор тағайындалды. Сонымен қатар Астрахан губерниясы Кавказ өлкесі мен Грузияның әскери басшысына да бағынды. 1803 жылғы 27 қазандағы патша жарлығында Астрахан губернаторына Кавказ губерниясының істеріне араласуға жол берілмейтіні арнайы ескертілді.

1803 жылы Орал казак әскерінің аумағы қайтадан Орынбор губерниясының құрамына қосылды.

[[Сурет:Карта Астраханской Губернии.jpg|thumb|right|250px|Астрахан губерниясы. 1821 жыл]]
1825 жылы 10 наурызда Астрахан губерниясындағы көшпелі халықтар мекендеген аумақтың басым бөлігі Кавказ облысының құрамына беріліп, Мұсылман көшпелі халықтарының Бас приставтығы құрылды.

1832 жылы 6 қаңтарда Астрахан губерниясы Кавказ губерниясынан толық бөлініп шықты. Осы ретте губернияның басына азаматтық губернатормен қатар әскери губернатор да тағайындалды.

1832 жылы Астрахан губерниясы Грузияның Бас басқарушысының қарауынан шығарылды.

1848–1850 жылдар аралығында Ставрополь жолы бойына ауылдар қоныстандырылды. 1850 жылы Сарытау губерниясынан Царев уезі Астрахан губерниясының құрамына берілді, ал 1860 жылы Кума өзені бойындағы шекара солтүстікке қарай біршама жылжытылды. Алайда оның саласы Гайдук (Гуйдук) өзені мен Үлкен Дербет ұлысының қалмақтары Ставрополь губерниясының қарауына берілді.

1862 жылы Астрахан қаласынан Дон казак әскерінің шекарасына дейін созылған, ұзындығы 357 шақырым болатын Қырым жолы бойындағы Қалмақ даласының орталық бөлігін әрқайсысы 15–20 ауладан тұратын хуторлармен қоныстандыруға рұқсат етілді. Осы мақсатта 15 орын белгіленді. Алайда аталған жерлерге қоныстануға ниет білдірушілер болмағандықтан, бұл жоспар жүзеге аспады.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1917 жылы Қырғыз даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына берілді. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы [[Қалмақ автономиялы облысы|Қалмақ АО]] құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері ғана қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына аудандар құрылды: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары.

1928 жылы 21 мамырда губерния таратылып, оның аумағы жаңадан құрылған [[Төменгі Еділ өлкесі|Төменгі Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Әкімшілік бөлінісі ==
[[Сурет:Astrakhan gubernia.jpg|thumb|right|200px|Астрахан губерниясының картасы]]
XX ғасырдың басында әкімшілік жағынан Астрахан губерниясы 5 уезге — Астрахан, Красный Яр, Жантау, Черный Яр және Царев уездеріне, 7 ұлыстық басқармасы мен қалмақ базары бар Қалмақ даласына, телімдік басқармаларға (5 бөлік және 2 округ) бөлінген Қазақ даласына (Ішкі қазақ ордасына), сондай-ақ 2 бөлімнен тұратын [[Астрахан казак әскері|Астрахан казак әскеріне]] бөлінді.

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
! Реттік №
! Уез
! Уездік қала
! Уездік қаланың елтаңбасы
! Ауданы,&lt;br&gt;[[Шақырым|шақырым]]²
! Тұрғыны(1897), адам
|-
| 1
| [[Астрахан уезі|Астрахан]]
| [[Астрахан]] қ. (112 880 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Astrakhan COA (Astrakhan Governorate) (1856).png|43x43px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |6499,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |219 760
|-
| 2
| [[Жантау уезі|Жантау]]
| [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантау]] қ. (2826 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Yenotaevsk COA (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |4852,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |76 080
|-
| 3
| [[Красный Яр уезі (Астрахан губерниясы)|Красный Яр]]
| [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қ. (5593 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Krasny Yar COA (Astrakhan Governorate) (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |9463,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |65 995
|-
| 4
| [[Царев уезі|Царев]]
| [[Царев]] қ. (6977 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Tsaryov COA (1853).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |18 964,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |198 022
|-
| 5
| [[Черный Яр уезі|Черный Яр]]
| [[Черный Яр]] қ. (4226 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Coat of Arms of Chyorny Yar (Astrakhan oblast) (1846).png|42x42px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |11 858,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |100 316
|-
| 6
| [[Қалмақ даласы]]
| -
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |67 246,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |128 573
|-
| 7
| [[Бөкей Ордасы|Ішкі Қазақ ордасы]]
| [[Хан Ордасы (ауыл)|Хан Ордасы]] ауылы (2564 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |70 781,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |214 796
|}

1888 жылы барлық бес уезде 157 ауылдық қоғам, 47 болыс, 13 стан және 89 урядник учаскесі болды. Губернияда барлығы 189 алпауыт қожалық пен ауыл болды, бұған Астрахан казактарының 13 станицасы, ватағалар мен хуторлар кірмеді. Бес уездегі ауылдарда барлығы 231 тас және 56 472 ағаш үй болды. 1887 жылы губернияда 167 шіркеу мен 4 әдірият (монастырь) болды.

1917 жылы Қазақ даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына өтті. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы Қалмақ АО құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары құрылды.

== Тұрғындары ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>fxpk6j51vb7f7yqwjzx5bax8v011eb7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658239</id>
      <parentid>3658238</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T07:05:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тұрғындары */</comment>
      <origin>3658239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61253" sha1="ahhtpah5zacc5kzz8s6wv34e8nej3mg" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan Governorate (1913).png
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
=== Географиялық орны ===
Астрахан губерниясы [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында, 45° және 51° солтүстік ендік, 43° және 51° шығыс бойлық аралығында орналасқан. Губернияның солтүстіктен оңтүстікке қарай ең үлкен ұзындығы — 587 км, ал батыстан шығысқа қарай ең үлкен ені — 533 км жетті.

=== Астрахан губерниясының қазіргі әкімшілік шекараларға қатысты орналасуы ===
Бұрынғы Астрахан губерниясының аумағында (1914 жылғы шекаралары бойынша) қазіргі [[Астрахан облысы]] мен [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасы]] толығымен, ал [[Волгоград облысы]], [[Ставрополь өлкесі]], [[Ростов облысы]] және [[Дағыстан|Дағыстан Республикасы]] ішінара орналасқан. Губерния аумағының бір бөлігі қазіргі [[Атырау облысы|Атырау облысының]] құрамына кіреді.

Бұрынғы [[Астрахан уезі|Астрахан уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі [[Астрахан облысы|Астрахан облысының]] аумағына, ал оңтүстік бөлігі [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасының]] аумағына кіреді. Уездің шағын батыс бөлігі [[Ростов облысы|Ростов облысының]], ал шағын оңтүстік бөлігі [[Ставрополь өлкесі]] мен [[Дағыстан|Дағыстан Республикасының]] аумағына жатады.

Бұрынғы [[Красный Яр уезі|Красный Яр уезінің]] басым бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағына кіреді, ал шағын солтүстік бөлігі Қазақстан аумағында орналасқан.

Бұрынғы [[Жантау уезі|Жантау уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, оңтүстік-батыс бөлігі Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды, ал ең батыс бөлігі — Ростов облысының аумағына кіреді.

Бұрынғы [[Черный Яр уезі|Черный Яр уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, солтүстік және солтүстік-батыс бөліктері — Волгоград облысының аумағына кіреді, ал уездің оңтүстік бөлігі — Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды.

Бұрынғы [[Царев уезі|Царев уезінің]] шағын оңтүстік бөлігі қазіргі Астрахан облысының құрамына кіреді, ал [[Царев]] қаласын (қазіргі ауыл) қоса алғандағы қалған бөлігі Волгоград облысының аумағында орналасқан.

Бұрынғы Қырғыз даласы қазіргі Қазақстан аумағында орналасқан.

=== Ауданы ===
1886 жылы губерниялық жер межелеу басқармасының мәліметтері бойынша, губернияның аумағы 182 913 шаршы верст (208 200 км²) болды. Су айдындарының беткі аумағын қоса есептегенде, бес уездің жалпы аумағы 41 147 шаршы верстті (46 830 км²), [[Қалмақ даласы|Қалмақ даласының]] аумағы 75 635 шаршы верстті (86 080 км²), ал [[Бөкей Ордасы|Ішкі қазақ ордасының]] аумағы 66 131 шаршы верстті (75 240 км²) құрады.

Басқа деректер бойынша, [[Иван Афанасьевич Стрельбицкий|И. А. Стрельбицкийдің]] 1874 жылғы мәліметтерінде Астрахан губерниясының аумағы 197 247,2 шаршы верст (224 500 км²) деп көрсетілген. Оның ішінде көлдердің су бетінің ауданы 647,5 шаршы верстті (736,9 км²), ал [[Еділ атырауы|Еділ атырауының]] аумағы 14 674,8 шаршы верстті (16 700 км²) құраған. Бұл аумақ [[Волгоград|Царицын]] қаласынан [[Каспий теңізі|Каспий теңізіне]] дейінгі, [[Еділ]] мен [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] өзендерінің аралығындағы кеңістікті, сондай-ақ теңіз жағалауындағы барлық аралдарды қамтыды.

Аумағы бойынша Астрахан губерниясы Ресей империясының Еуропалық бөлігіндегі губерниялар арасында төртінші орын алды.

=== Жер бедері ===
Губерния аумағы орман өсімдіктері жоқ, құмды-сазды және сортаң топырақты кең [[Дала|даладан]] тұрды. Жер бедері жалпы оңтүстік-шығысқа қарай еңістеп, бұрын теңіз табаны болған [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы ойпатының]] бір бөлігін құрады. Губернияның оңтүстік бөлігі 400 верст (427 км) бойында [[Каспий теңізі|Каспий теңізінің]] суларымен шайылып жатты.

=== Гидрографиясы ===
[[Еділ]] өзені Астрахан губерниясын екі бөлікке бөлді: оның оң жағалауындағы бөлік Еділ немесе Қалмақ даласы, ал сол жағалауындағы бөлік Еділ сырты немесе [[Торғай даласы|Қазақ даласы]] деп аталды.

Еділ өзені Астрахан губерниясының аумағына енген тұста өзінің ағысын бірнеше рет өзгертеді. Оңтүстікке қарай ағып келе жатқан өзен губерния аумағына толық енгеннен кейін, [[Еділдегі Сарепта|Сарепта]] колониясының маңында кенет шығысқа қарай бұрылып, алғашқы иірімді түзеді. Одан әрі [[Владимировка (Астрахан облысы)|Владимировка]] елді мекені тұсында екінші иірімді жасап, оңтүстік-шығысқа қарай бағыт алады да, Каспий теңізіне құйғанға дейін осы бағытты сақтайды.

[[Волгоград|Царицыннан]] шамамен жиырма верст жоғары жерде Еділдің сол жағалауынан едәуір ірі [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] тармағы бөлініп шығады. Ол Еділдің негізгі арнасына дерлік параллель бағытта шамамен 500 верст бойы ағып, Каспий теңізіне дейін жетеді.

Астрахан губерниясының аумағында Еділ өзені өзіне бірде-бір елеулі саланы қабылдамайды, керісінше, өзі көптеген тармақтарға бөлінеді. Олар өз кезегінде ұсақ тармақтарға бөлініп, жайылматармақ, жыртылым, баурай, өзен, ильмень және т.б. деп аталады да, бір-бірімен үздіксіз тоғысып, су жолдарының тұтас лабиринтін құрайды. [[Еділ атырауы]] негізінен Петропавловск ватағасының тұсынан, Лебяжья станицасынан сәл жоғары жерде Еділден оның ірі тармағы — Бозан өзенінің бөлініп шығуынан басталады. Еділдің төменгі ағысында 200-ге дейін тармақ бар деп есептеледі және олардың басым көпшілігі Еділдің сол жағынан бөлініп шығады. Су мөлшері жағынан ең ірілері — [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]], [[Бозан]], [[Болда (өзен)|Үлкен Болда]], [[Қамысөзек (өзен)|Қамысөзек]], Шаған, Иванчуг және т.б. Еділдің оң жағалауындағы тармақтар негізінен Астраханнан төмен жерде бөлініп шығады. Олардың қатарында [[Бақтемір (өзен)|Бақтемір]], Қарабұлақ және Шолпан бар. Еділ теңізге құяр жерінде 70-ке дейін сағаға бөлініп, қамыс қалың өсетін, өтуі қиын аласа атырау түзеді. Қамыс теңіз жағалауында «черней» деп аталатын қалың қамысты қопалардың қалыптасуына себеп болады. Еділдің көптеген тармақтарға бөлінуіне байланысты оның сағаларында су қатты тайызданып, Каспий теңізіне қарай кеме қатынасына негізгі кедергі келтіреді.

Еділдің негізгі кеме жүретін «Бақтемір» арнасында батыс және солтүстік-батыс желдері соққан кезде қайраңдардағы су тереңдігі 2,5 футқа дейін, кейде одан да төмен түседі. «Шашылымдар» деп аталатын қайраңдардың біріншісі — Астраханнан 53 верст қашықтықтағы Княжая, одан кейін Шадинская, Ракушинская және соңғысы — Зюзинская қайраңы. 1854 жылдан бастап Каспий теңізімен қатынас жасау үшін [[Фарватер|фарватер]] ретінде таңдалған Еділдің «Қамысөзек» тармағында 13 жыл бойы жұмыстар жүргізіліп, оған 2 млн рублден астам қаржы жұмсалды. Алайда бұл жұмыстардан күтілген нәтиже алынбады. 1869 жылғы 20 және 21 қазандағы дауыл мен су тасқыны Қамысөзек фарватерін жақсарту үшін салынған барлық құрылыстарды қиратып, соның салдарынан жұмыстар тоқтатылды. 1874 жылдан бастап «Бақтемір» фарватерін жер қазатын машиналар арқылы тереңдету жұмыстары басталып, олар 1890-жылдары жалғасты.

Еділ мен Ақтөбеден және олардың су тармақтары жүйесінен басқа, губерния аумағында мынадай өзендер мен жылғалар болды. Солтүстікте, [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясымен]] шекарада, жазда тартылып қалатын шағын [[Сарпа-Даван жылғасы|Сарпа]] өзені ағып жатты. Ол [[Ергени]] қыратының етегінде орналасқан [[Сарпа көлдері|Сарпа көлдерінің]] тұтас жүйесін қоректендірді. Вязовка өзені батыстан шығысқа қарай ағып, бар болғаны 25 верстке созылады. Оның суы ащы-тұзды, жазда тартылып қалып, Вязовка ауылы маңында Еділге құяды. Батыс шекарада, [[Дон әскерлерінің облысы|Дон казак әскері облысымен]] шекарада, Ергени қыратынан басталып, оның шығыс етегіндегі көлдер тізбегін қоректендіретін немесе батысқа қарай [[Дон|Донның]] салаларына ағатын 80-ге жуық өзен мен жылға болды. Олардың көпшілігі жазда тартылып қалатын, ал Елиста, Тенгути, Акишбай және т.б. сияқты аз ғана өзендердің ағысы тұрақты болды.

Оңтүстікте, [[Ставрополь губерниясы|Ставрополь губерниясымен]] шекарада, екі Маныч өзені болды: Батыс Маныч Дон казак әскері облысының аумағына қарай ағады, ал Шығыс Маныч Астрахан губерниясының аумағы арқылы өтеді. Екі Манычтың да бастау алатын жері [[Ергени|Ергени қыраты]] мен [[Ставрополь қыраты|Ставрополь қыратының]] түйіскен тұсында орналасып, Қара теңіз деңгейінен 11,5 сажын биіктікте жатты. [[Шығыс Маныч]] алдымен оңтүстік-шығысқа қарай ағып, кейін шығыстағы даланың аласа бөлігіне енген соң, Каспий теңізіне шамамен 100 верст жетпей, Састы көлдері деп аталатын көлдер жүйесінде жоғалады. Бұл жерде «хактар» деп аталатын өтуге қиын батпақты алқаптар түзіледі. Олардың ішіндегі ең белгілісі — Джерлақ хактары. Маныч өзендерінің бастау бөліктерінің су молайған кезде өзара қосылуы [[Азов теңізі|Азов]] және Каспий теңіздері арасында кеме жүретін канал салу мүмкіндігі туралы мәселені көтеруге себеп болды. Алайда осы өңірді екі экспедиция зерттегеннен кейін Байланыс жолдары бас басқармасы 1859 жылы канал салудың табысты жүзеге асуына жеткілікті кепілдік жоқ екенін және оның экономикалық тиімділігіне сай келмейтін орасан зор шығындарды талап ететінін мәлімдеді.

Кума өзенінің тармағы болып табылатын [[Гайдук (өзен)|Гайдук]] өзені тек көктемде ғана суға толады және Ставрополь губерниясының оңтүстік-батыс шекарасында орналасқан.

Астрахан губерниясының солтүстік-шығыс бөлігі тұщы су көздеріне одан да кедей болды. Ең солтүстігінде, Самара губерниясымен шекарада, Торгунь саласы бар шағын [[Еруслан (өзен)|Еруслан]] өзені ағады. Одан әрі солтүстік-шығыс шекараға жақын жерде [[Қараөзен (өзен)|Үлкен Өзен]] және [[Сарыөзен (өзен, Еділ-Жайық алабы)|Кіші Өзен]] өзендері орналасқан. Олар [[Қамыс-Самар көлдері|Қамыс-Самар көлдеріне]] құяды, ал төменгі ағыстары Астрахан губерниясының аумағына кіреді. Кей жерлерінде олардың суы тұздылау келеді. Бұдан басқа, далада Горькая және Бүлдіргенді өзендері бар. Хан ордасына жақын орналасқан бұл екі өзен де шағын әрі суы ащы, ішуге жарамсыз. Осы өзендер мен жылғалардың барлығы шағын және губернияның шеткі бөліктерінде орналасқан, ал даланың орталық бөлігі ағын сулардан мүлдем ада болды.

Мушкетов мырзаның зерттеулеріне сәйкес, Қалмақ даласында екі сулы қабат бар. Жоғарғы қабат Каспий шөгінділерінің арасында 2–6 сажын шамасындағы шағын тереңдікте орналасқан және оның суы тұздылау немесе тұзды болады. Төменгі қабат Каспий шөгінділерінің астында, үшіншілік құмтастар қабаттарымен бірге 20 және одан да көп сажын тереңдікте орналасып, тұщы су береді. Жергілікті халық жер асты суын алу үшін негізінен бірінші сулы қабатты пайдаланды. Ол үшін құмды жерлерде калмақ тілінде «худук» деп аталатын таяз құдықтар қазылды, ал сирек жағдайда орысша «копань» атауы қолданылды. Құдықтар бүкіл далаға топ-тобымен шашырай орналасып, бір-бірінен 10–30 верст қашықтықта жатты. Алайда даланың оңтүстік бөлігінде олар сирек кездесіп, арақашықтығы 50–70 верстке дейін жетті. Сонымен қатар ондағы су ішуге онша жарамды болмады. Бұдан басқа, далада «цандыктар» деп аталатын табиғи су қоймалары да пайдаланылды. Олар тығыз қоңыр саз қабатымен жабылған ойыстарда түзіліп, осы қабаттың үстіне еріген қар немесе жаңбыр суы жиналды. Мұндай суды тек қысқа уақыт ішінде ғана пайдалануға болатын.

Астрахан губерниясының аумағындағы [[Дон]] мен [[Еділ]] арасындағы суайрық Ергени деп аталады (қалмақша — «''қия беткейлер''») және Сарепта колониясынан оңтүстікке қарай шамамен 300 верст бойы меридиан бағытымен созылып жатқан жазық қыратты білдіреді. Ол Шығыс Маныч жағалауындағы Чалон-Хамур (немесе Таш-Муран) деп аталатын тік жарқабақпен аяқталады. Ергенидің ең биік нүктесі Заветное ауылының маңында орналасып, Каспий теңізі деңгейінен 532 фут биіктікке көтеріледі. Батысқа қарай Ергени Дон даласына біртіндеп төмендейді, ал шығыс беткейлері Еділ даласына қарай тік құлайды. Сондықтан биіктігі онша үлкен болмаса да, Ергени дала жағынан тауға ұқсап көрінеді. Оның шығыс беткейлері [[Жыра|жыралармен]] (сайлармен) тілімденген. Олар батысқа қарай бір-біріне жақындай түседі. Көктемде осы сай-жыралармен бұлақтар мен шағын өзендер ағып, Ергенидің етегіндегі көптеген көлдерді қоректендіреді. Бұл көлдердің бір бөлігі тұщы сулы (Цацинское, Алцын-Хута, Шар-Толгота, Чилгир, [[Жаскөл (ауыл)|Жаскөл]] және т.б.), ал кейбіреулерінің суы көктемде ғана тұщы болып, кейін ащы-тұздыға айналады (Ханата, Нарын-Хара, Кобдырь). Кейбір көлдер жазда [[Сор топырақ|сорға]] айналады (мысалы, Табун-Усун), ал кейбіреулері тартылып, бетіне шүйгін шөп өсіп, мол шөп шабуға пайдаланылатын жерлерге айналады (Ушке-Нур, Сальвру және т.б.). Ергенидің топырағын сары саздың қалың қабаттары, яғни [[Лесс|лесс]] құрайды.

Ергениден солтүстік-шығысқа қарай, Еділдің оң жағалауында орналасқан дала анағұрлым биік. Мұнда көлдер жоқ, шөбі шүйгін шабындықтар көп, кей жерлері егіншілікке жарамды, топырағы құмды-сазды. Царицын маңында биіктігі 280 фут болатын оң жағалаудағы қыратты өңір оңтүстікке қарай біртіндеп төмендеп, Черный Яр уезінде 30–40 футқа дейін түседі. Жантаудан төменірек жерде өсімдік жамылғысынан мүлдем айырылған құмды төбелер пайда болады. Каспий теңізіне қарай біртіндеп төмендейтін дала көптеген тұзды көлдермен көмкеріледі. Ал Каспий теңізі жағалауындағы жердің төмен жатқаны соншалық, солтүстік және солтүстік-батыс жағалаудың бүкіл өңірі жағалауға терең сұғына енген сансыз шығанақтардың (ильмендердің) және теңізге қарай сұғына созылған мүйістердің әсерінен шашақ тәрізді көрінеді. Бұл мүйістердің қалыптасуына сол жердегі құмды төбелердің ықпалы зор.

Даланың оңтүстік бөлігінің өзіндік ерекшелігін [[Бэр төбелері|Бэров төбелері]] деп аталатын, биіктігі 4 сажыннан аспайтын, шығыстан батысқа қарай созылып жатқан және бір-біріне параллель орналасқан аласа төбелер құрайды. Олардың табандары түйісіп жатады, ұзындығы 1½–4 верст, ал ені 170 сажынға дейін жетеді. Осы төбелердің үстіне Астрахан және [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қалалары салынған. Теңіз маңында көптеген төбелер судың астынан көтеріліп көрінеді. Олардың арасын су басып, көптеген ильмендер мен тұтас бір түбек архипелагын түзеді. Астраханның оңтүстік-батысында орналасқан бұл жер «Мочаг» деп аталады. Теңіз жағалауы жолағында көптеген тұзды және ащы-тұзды көлдер бар, олардың кейбіреулері емдік қасиеті бар балшықтармен қоршалған. Мысалы, Астраханнан солтүстік-батысқа қарай 12 верст жерде Тынақ балшықтары орналасқан.

Еділ жағалауына жақындаған кезде өзеннің осы құмды-сазды өңірде арнасын орнықсыз топырақты ойып өтіп, ені 30 және одан да көп верст болатын аңғар түзетінін көреміз. Оның шығыс шекарасын Ақтөбенің сол жағалауы шектейді. Өзен тармақтары жан-жаққа тілімдеген бұл аңғар тасқын кезінде су басатын және шайынды топырақтан құралған аралдар архипелагын құрайды. Аралдардың жағалаулары негізінен талдан тұратын орманның тар жолағымен көмкерілген, ал су қайтқаннан кейін оларда шүйгін шалғынды өсімдіктер қаулап өседі. Осы аңғардың бүкіл аумағы «займище» деп аталады.

Ақтөбенің ар жағында шығысқа қарай орналасқан және әрі қарай шетсіз-шексіз [[Орта Азия]] далаларымен ұласатын өңір жалпы сипаты жағынан батыстағы өңірге ұқсас. Оның анағұрлым биік солтүстік бөлігі біршама белесті жер бедерімен ерекшеленіп, Ақтөбе жағалауынан шығысқа қарай біртіндеп еңістейді де, құмды әрі төмен орналасқан жазықпен ұласады. Құмды-сазды топырақты бұл жазықтың ойпаң жерлері шүйгін шабындықтарға бай әрі егіншілікке жарамды. Алайда кей жерлерде топырақтың борпылдақтығы соншалық, ол оңай сусымалы құмға айналады. Сусымалы құмдардың аумағы жылдан жылға ұлғайып, қоныстанған жерлерге зиян келтіреді: жайылымдар мен егістіктерді құм басып, құмды төбелер — [[Барқан|барқандар]] түзеді. Құмдардың жылжуы салдарынан кейбір жерлерді құм соншалық басып қалған, мысалы, Хан ордасын, Сеитовка және Хошеутовское ауылдарын және басқа да елді мекендерді тұрғындары, Хошеутовское ауылындағыдай, қоныс аударуға мәжбүр болған. Муханов және Джамбай көлдері сияқты тұзды көлдер де құм астында қалып, олардан тұз өндіру тоқтатылды. Осындай құбылыс батыс далада да байқалады. Шығыс даланың ең солтүстік бөліктерінде, Царев уезінде, [[Қара топырақ|қара топырақ]] кездеседі. Осы белдеуде құрамындағы тұздың орасан көп мөлшерімен әйгілі Елтон ([[Эльтон]]) және [[Баскүнжақ]] көлдері, сондай-ақ Чапчачи тауы орналасқан. Бұдан бөлек, жекелеген таулар түрінде биіктеп тұрған қыраттар да бар: [[Үлкен Боғды]] — 524 фут, Кіші Боғды — 96 фут, Арзагар — 72 фут және т.б.

Кей жерлерде балшықты және батпақты алқаптар кездеседі. Олардың ішіндегі ең белгілілері — Хан ордасының шамамен бес верст жерінде орналасқан, ені мен ұзындығы ондаған верстке жететін алып Улань-Хактар. Сонымен қатар ащы-тұзды және тұщы сулы көлдер де бар. Одан әрі шығысқа қарай, Ақтөбе жағалауынан шамамен 100 верст жерде дала «Рын-құмдар» деп аталатын құмды-белесті өңірге айналады. Бұл жердегі құмды төбелер алуан түрлі пішіндегі қыраттардан тұрады, олардың арасында ені кейде 14 және одан да көп верстке жететін шалғындар орналасқан. Шалғындар аржан және далаға тән басқа да астық тұқымдас өсімдіктерден тұратын қалың өсімдік жамылғысымен көмкерілген. Өсімдіктерден дерлік жұтаң бұл төбелер теңізге жақындаған сайын біртіндеп аласарып, кәдімгі сусымалы құмдарға ұласады, ал одан әрі сары түсті, құнарсыз, сортаң ойпаттарға айналады. Өңір ұсақ тұзды көлдер мен балшықтарға бай, олардың ішіндегі ең белгілісі — Қызыл-Хактар. Ал Бестау тауларының арасында Ассетөбе немесе Айсысар деп аталатын шипалы бұлақ бар. Оның суының дәмі ащы-тұзды, температурасы 3°С, күкіртті иісі бар.

Оңтүстік-батысқа қарай Бэров төбелері пайда болады. Губернияның шығыс шетін жазық дала құрайды: оның бір бөлігінің топырағы қара-сұр саздан, ал екінші бөлігінің топырағы құмды-сазды сортаңнан тұрады. Бұл өңірдің солтүстігінде батпақтармен қоршалған, қамыс өскен тұщы сулы Қамыс-Самар көлдері орналасқан.

=== Геологиясы ===
Геологиялық құрамы бойынша Астрахан губерниясының топырағы Арал-Каспий формациясына жатады. Оның қабаттары барлық жерде дерлік көлденең орналасқан және құрамында көптеген тұзды саздар бар. Құмтастар мен үшіншілік саздардың үстінде жатқан Каспий шөгінділерінің қалыңдығы орасан зор болып, 53 сажынға дейін жетеді. Олар құм мен әртүрлі түсті саздардың — қызыл-қоңыр, көк және жасыл түсті саздардың — кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Сонымен қатар олардың құрамында Каспий фаунасына жататын және басым көпшілігі қазіргі кезде де тіршілік ететін түрлерге тиесілі ұлулардың қабыршақтары кездеседі.

Черный Ярдан төмен қарай сазды қабаттар жұқара түседі, ал кей жерлерде мүлдем жоғалып, олардың орнын борпылдақ құм басады. Бұл құм Еділдің төменгі ағысы жағалауында дюналардың түзілуіне себеп болады. Олар әсіресе Лебяжинская және Дуновская станицаларының маңында айқын байқалып, «Толокняный таулары» деп аталады.

Ергени Каспий саздары шөккеннен кейін қалыптасқан дербес көтерілу осін құрайды және миоценге жататын, көк саздың үстінде жатқан үшіншілік кезеңнің диірмен тасы құмтастарынан тұрады. Тек шалғынды беткей жағындағы жекелеген қыраттарда көне формацияларға жататын тау жыныстары, атап айтқанда, пермь және триас кезеңдерінің жыныстары кездеседі. Олар Боғды тауында байқалады. [[Опока]] немесе борлы [[Мергель|мергель]] борлы топыраққа жатады. Солёная Балка құмтастары жоғары сапалы диірмен тасын құрайды. Кормовое ауылының маңында ақ кварцтың, лидиялық тастың және темірлі құмтастың сынықтары кездеседі. «Кресты» сайында қазба балықтардың қалдықтарына бай рухляк қабаттары бар. Чалон-Хамур әктасты қабаттардан құралған. Кейбір сайларда кездесетін гипс алебастр алу үшін күйдіріледі, ал алынған алебастр тек үйлерді әктеуге пайдаланылады. Сонымен қатар Ергениде таскөмірдің белгілері анықталған, ал оның солтүстік бөлігіндегі [[Темір рудалары|темір кендері]] кейбір сайларда қалың қабаттар түрінде жер бетіне шығып жатады. Сарепта маңында қыш жасауға арналған саз өндіріледі, Солодников селосының маңында шатырлық тақтатас, ал Астрахан маңында кірпіш сазы өндіріледі. «Элиста» урочищесі маңынан күйдірген кезде таза қызыл түске ие болатын фаянс жасауға жарамды саз табылған. Кейбір жерлерде [[Селитралар|селитра]] кездеседі. Үлкен Боғды тауының маңынан күкірттің шағын кен орны мен [[Мұнай|мұнай]] белгілері табылған. Еділдің сол жағалауындағы Боғды және басқа да қыраттар негізінен гипстен тұрады. Алайда жалпы алғанда, Астрахан губерниясында тау-кен өнеркәсібінің қандай да бір саласының дамуын күту қиын, тек бұрыннан бар тұз өндіру саласын қоспағанда. Жаңа түзілімдерге Еділдің шөгінділері, құмды [[Дюналар|дюналар]], Ергенінің әктасты [[Туф|туфтары]], сортаңдар және өздігінен тұз шөгетін көлдердің тұздары жатады. [[Мамонттар]] мен басқа да жануарлардың сүйектері тек [[Еділ|Еділдің]] шөгінділерінен кездеседі.

=== Флорасы ===
Астрахан өлкесіндегі сирек өсімдік жамылғысы еш жерде тұтас әрі үздіксіз [[Шым|шым]] түзбейді, керісінше, аралдар секілді шашыраңқы орналасады. Биіктеу жерлерде жапырақтары сұрғылт-жасыл түсті жусанның көптеген түрлері өседі. Ал топырақ сортаңдау болса, жапырақтары қою жасыл түсті сораңдардың түрлері немесе қураған тікенекті өсімдіктер пайда болады. Неғұрлым төмен жерлерде [[Қау|қау]] ағарып көрінеді, ал ойпаттарда жасыл мия мен әртүрлі астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Топырақ сортаң болған жағдайда, жапырақтары қалың әрі шырынды, түсі қою қызғылт-сары түсті Salicorneae тұқымдасына жататын [[Шеркез|сораңдар]] өседі. Неғұрлым қалың өсімдік жамылғысы тек шалғындарда, Еділдегі аралдарда және Ергени сайларында кездеседі. Еділдің төменгі ағысындағы тұрып қалған суларды ''[[Ақ тұңғиық|Nymphaea alba]]'' және ''[[Үндістан лотосы|Nelumbium nuciferum]]'' көріктендіреді.

== Тарихы ==
Астрахан губерниясы Орта Азия далаларының шекарасында орналасып, ежелден халықтардың қоныс аудару бағыты болды. Ол [[Азия|Азиядан]] [[Еуропа|Еуропаға]] өтетін өзіндік қақпа саналды.

Халықтардың негізгі қоныс аудару қозғалыстары осы өңір арқылы жүріп отырды. Бір халық екіншісін ығыстырып, өз кезегінде Шығыстан келген жаңа қоныс аудару толқындарына орын беріп отырды. Ежелгі деректер Астрахан далаларында [[Скифтер|скифтердің]] болғанын көрсетеді. Біздің заманымыздың II ғасырында бұл өңірде [[Аландар|аландар]] пайда болып, III ғасырда олардың орнын [[Хазарлар|хазарлар]] басты. Хазарлардың атымен [[Каспий теңізі]] Хазар теңізі деп аталды. Хазарлардың [[Еділ|Еділдің]] төменгі ағысында [[Итиль]] атты астанасы болды. IV–XI ғасырлар аралығында бұл өңір арқылы [[Угорлар|угорлар]], [[Ғұндар|ғұндар]], [[Аварлар (көшпелі халық)|аварлар]], [[Мажарлар|мадиярлар]], [[Бұлғарлар|бұлғарлар]], [[Хвалистер|хвалистер]] және басқа да халықтар өтті. Соңғыларының атымен Каспий теңізі Хвалын теңізі деп аталды.

XII ғасырда Астрахан далаларында [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] көшіп-қонып жүрді, ал XIII ғасырда олардың орнын [[Моңғол шапқыншылығы және этностық өзгерістер|моңғолдар]] басты. Олар [[Еділ]] бойының едәуір бөлігін иеленіп, Астрахан өлкесінің төменгі ағысында [[Сарай-Бату]], [[Сарай-Берке]], [[Үкек]] және [[Астрахан|Қажытархан]] қалаларының негізін қалады.

Астрахан хандығының тарихы 1480 жылы, [[Алтын Орда]] ханы Ахмет хан қаза тапқаннан кейін басталады. Осы кезден бастап бұл аумақ Ноғай мырзаларының иелігіне өтті, ал 1490 жылы мұнда Абдул-Керімнің хан болғаны аталады. Алайда 1554 жылы кінәз Пронский-Шемякиннің қолбасшылығымен орыс әскерлері [[Астрахан|Астраханды]] басып алып, қаладан қуылған Дербыш ханды қайтадан таққа отырғызды. Дербыш хан Ресейге бодан болуға ант беріп, алым-салық төлеуге уәде етті. Кейін оның сатқындығы қаланың орыс әскерлері тарапынан түпкілікті басып алынуына және 1557 жылы Астрахан хандығының Мәскеу мемлекетіне қосылуына себеп болды.

Ұзақ уақыт бойы өлкенің қоныстанған аумағы негізінен Астрахан қаласымен және одан төмен қарай Еділ атырауында орналасқан, балық аулауға арналған «учугтар» (балық ұстауға арналған арнайы бөгет-құрылымдар) деп аталатын кәсіпшілік орындарымен шектелді. [[I Пётр|І Петрдің]] бұл өлкеге ерекше назар аударуынан кейін отарлау үдерісі дами бастады. Алайда бастапқы кезеңде әртүрлі татар ордаларының жиі жасаған шапқыншылықтары, қалмақтардың тонаушылық шабуылдары және [[Еділ казактары|казактардың еркін әрекеттері]] салдарынан бұл үдеріс өте баяу жүрді.

1632 жылы [[Қалмақтар|қалмақтар]] бұл өңірге көшіп келді. Осылайша көшпелі ордалардың шығыстан батысқа қарай қоныс аудару үдерісі аяқталды. Өйткені, 1801 жылы [[Қырғыз-қайсақ|қырғыз-қайсақтардың]] Астрахан даласына қоныс аударуы үкіметтің рұқсатымен жүзеге асырылды. 1627 жылы [[Черный Яр]] [[Острог|острогының]] негізі қаланды, 1667 жылы [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Ярдың]] негізі қаланды. Ал 1700 жылдан бастап Еділдің оң жағалауында алғашқы елді мекендер, соның ішінде Солёное Займище, пайда бола бастады.

Астрахан губерниясы І Петрдің 1717 жылғы 22 қарашадағы жарлығымен құрылды. Оған дейін, 1708 жылдан бастап, оның аумағы [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамында болды. Астрахан губерниясының құрамына іргелес аумақтарымен бірге мына қалалар кірді: [[Астрахан]], Гурьев Яицкий (қазіргі [[Атырау]], Қазақстан), Дмитриевск (қазіргі [[Камышин]]), [[Петровск (Сарытау облысы)|Петровск]], [[Самара]], [[Саратов|Сарытау]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]), [[Сызрань]], [[Терек (бекініс)|Терск қаласы]], Царицын (қазіргі [[Волгоград]]), Жайық қалашығы (қазіргі [[Орал]]), [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]], [[Черный Яр]] және [[Қызлар]].

1728 жылы [[Саратов|Сарытау]], [[Самара]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]) және [[Сызрань]] қалалары уездерімен бірге [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамына берілді.

1739 жылы Сарытау Астрахан губерниясының құрамына қайта қосылды.

1744 жылы [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрылуына байланысты Жайық қалашығы мен [[Жайық казак әскері|Жайық казак әскерінің]] аумағы оның құрамына берілді.

1742 жылы [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантаудың]] негізі қаланып, 1746 жылдан бастап Еділдің оң жағалауын казак станицалары қоныстана бастады.

1752 жылы Гурьев қаласы Астрахан губерниясынан [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрамына берілді.

1763 жылы жоғары мәртебелі жарлық бойынша Астрахан маңындағы Еділ бойына Визенталь елді мекенін негіздеген 65 лютеран отбасы қоныстандырылды. Елді мекеннің қашан және қандай жағдайда жойылғаны белгісіз. Өлкені тезірек қоныстандыру мақсатында үкімет жер телімдерін сыйға беріп, оларды жеңілдетілген шарттармен сатты. Мысалы, 1770 жылы әртүрлі адамдарға іргелес су айдындарымен бірге 5755 десятина жер сатылды.

1771 жылы үкімет жүргізген шараларға наразылықтың салдарынан қалмақтардың басым бөлігі Ресей аумағынан көшіп кетті, сөйтіп олардың аз бөлігі ғана Еділдің оң жағалауында қалды.

[[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] автономиясы жойылып, қалмақтардың басым бөлігі Жоңғарияға қайта көшкеннен кейін қалмақ даласы Астрахан әскери губернаторына бағынатын Ресейдің әкімшілік-аумақтық бірліктерінің біріне айналды.

1780 жылғы қарашада Сарытау жаңадан құрылған [[Сарытау наменгерлігі|Сарытау наменгерлігінің]] орталығы болды. Оның құрамына Петровск және Дмитриевск қалалары да кірді.

1782 жылы [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінен]] кейін Гурьев қаласы Астрахан губерниясының құрамына қайтарылды. Сол жылы [[Орал]] қаласы да Астрахан губерниясының құрамына қосылды, ал [[Волгоград|Царицын]] қаласы Ақтөбе жібек зауытымен және Черный Яр қаласы [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясының]] құрамына берілді.

1785 жылы 5 мамырда Астрахан және Кавказ облыстарынан тұратын [[Кавказ наменгерлігі]] құрылды. Оның әкімшілік орталығы шағын [[Екатериноград]] бекінісі болды. 1790 жылы 30 сәуірде Кавказ губерниялық басқармасы Астрахан қаласына көшірілді.

1796 жылғы 12 және 31 желтоқсандағы жарлықтармен наменгерлік Астрахан губерниясы болып қайта құрылды. Оның құрамына кейінгі Ставрополь, Терек және Қобан губернияларының аумақтары да кірді. Сол кезде губерниялық басқарма да құрылды.

1802 жылы 15 қарашада Астрахан губерниясы Астрахан және [[Кавказ губерниясы|Кавказ]] губернияларына бөлінді. Астрахан губерниясының басына азаматтық губернатор тағайындалды. Сонымен қатар Астрахан губерниясы Кавказ өлкесі мен Грузияның әскери басшысына да бағынды. 1803 жылғы 27 қазандағы патша жарлығында Астрахан губернаторына Кавказ губерниясының істеріне араласуға жол берілмейтіні арнайы ескертілді.

1803 жылы Орал казак әскерінің аумағы қайтадан Орынбор губерниясының құрамына қосылды.

[[Сурет:Карта Астраханской Губернии.jpg|thumb|right|250px|Астрахан губерниясы. 1821 жыл]]
1825 жылы 10 наурызда Астрахан губерниясындағы көшпелі халықтар мекендеген аумақтың басым бөлігі Кавказ облысының құрамына беріліп, Мұсылман көшпелі халықтарының Бас приставтығы құрылды.

1832 жылы 6 қаңтарда Астрахан губерниясы Кавказ губерниясынан толық бөлініп шықты. Осы ретте губернияның басына азаматтық губернатормен қатар әскери губернатор да тағайындалды.

1832 жылы Астрахан губерниясы Грузияның Бас басқарушысының қарауынан шығарылды.

1848–1850 жылдар аралығында Ставрополь жолы бойына ауылдар қоныстандырылды. 1850 жылы Сарытау губерниясынан Царев уезі Астрахан губерниясының құрамына берілді, ал 1860 жылы Кума өзені бойындағы шекара солтүстікке қарай біршама жылжытылды. Алайда оның саласы Гайдук (Гуйдук) өзені мен Үлкен Дербет ұлысының қалмақтары Ставрополь губерниясының қарауына берілді.

1862 жылы Астрахан қаласынан Дон казак әскерінің шекарасына дейін созылған, ұзындығы 357 шақырым болатын Қырым жолы бойындағы Қалмақ даласының орталық бөлігін әрқайсысы 15–20 ауладан тұратын хуторлармен қоныстандыруға рұқсат етілді. Осы мақсатта 15 орын белгіленді. Алайда аталған жерлерге қоныстануға ниет білдірушілер болмағандықтан, бұл жоспар жүзеге аспады.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1917 жылы Қырғыз даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына берілді. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы [[Қалмақ автономиялы облысы|Қалмақ АО]] құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері ғана қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына аудандар құрылды: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары.

1928 жылы 21 мамырда губерния таратылып, оның аумағы жаңадан құрылған [[Төменгі Еділ өлкесі|Төменгі Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Әкімшілік бөлінісі ==
[[Сурет:Astrakhan gubernia.jpg|thumb|right|200px|Астрахан губерниясының картасы]]
XX ғасырдың басында әкімшілік жағынан Астрахан губерниясы 5 уезге — Астрахан, Красный Яр, Жантау, Черный Яр және Царев уездеріне, 7 ұлыстық басқармасы мен қалмақ базары бар Қалмақ даласына, телімдік басқармаларға (5 бөлік және 2 округ) бөлінген Қазақ даласына (Ішкі қазақ ордасына), сондай-ақ 2 бөлімнен тұратын [[Астрахан казак әскері|Астрахан казак әскеріне]] бөлінді.

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
! Реттік №
! Уез
! Уездік қала
! Уездік қаланың елтаңбасы
! Ауданы,&lt;br&gt;[[Шақырым|шақырым]]²
! Тұрғыны(1897), адам
|-
| 1
| [[Астрахан уезі|Астрахан]]
| [[Астрахан]] қ. (112 880 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Astrakhan COA (Astrakhan Governorate) (1856).png|43x43px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |6499,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |219 760
|-
| 2
| [[Жантау уезі|Жантау]]
| [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантау]] қ. (2826 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Yenotaevsk COA (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |4852,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |76 080
|-
| 3
| [[Красный Яр уезі (Астрахан губерниясы)|Красный Яр]]
| [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қ. (5593 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Krasny Yar COA (Astrakhan Governorate) (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |9463,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |65 995
|-
| 4
| [[Царев уезі|Царев]]
| [[Царев]] қ. (6977 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Tsaryov COA (1853).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |18 964,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |198 022
|-
| 5
| [[Черный Яр уезі|Черный Яр]]
| [[Черный Яр]] қ. (4226 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Coat of Arms of Chyorny Yar (Astrakhan oblast) (1846).png|42x42px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |11 858,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |100 316
|-
| 6
| [[Қалмақ даласы]]
| -
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |67 246,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |128 573
|-
| 7
| [[Бөкей Ордасы|Ішкі Қазақ ордасы]]
| [[Хан Ордасы (ауыл)|Хан Ордасы]] ауылы (2564 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |70 781,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |214 796
|}

1888 жылы барлық бес уезде 157 ауылдық қоғам, 47 болыс, 13 стан және 89 урядник учаскесі болды. Губернияда барлығы 189 алпауыт қожалық пен ауыл болды, бұған Астрахан казактарының 13 станицасы, ватағалар мен хуторлар кірмеді. Бес уездегі ауылдарда барлығы 231 тас және 56 472 ағаш үй болды. 1887 жылы губернияда 167 шіркеу мен 4 әдірият (монастырь) болды.

1917 жылы Қазақ даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына өтті. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы Қалмақ АО құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары құрылды.

== Тұрғындары ==

== Губерния жетекшілігі ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>ahhtpah5zacc5kzz8s6wv34e8nej3mg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658242</id>
      <parentid>3658239</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T07:19:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Губерния жетекшілігі */</comment>
      <origin>3658242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64209" sha1="jf957j95xzxk42i34v02wcr1ucl1ufc" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan Governorate (1913).png
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
=== Географиялық орны ===
Астрахан губерниясы [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында, 45° және 51° солтүстік ендік, 43° және 51° шығыс бойлық аралығында орналасқан. Губернияның солтүстіктен оңтүстікке қарай ең үлкен ұзындығы — 587 км, ал батыстан шығысқа қарай ең үлкен ені — 533 км жетті.

=== Астрахан губерниясының қазіргі әкімшілік шекараларға қатысты орналасуы ===
Бұрынғы Астрахан губерниясының аумағында (1914 жылғы шекаралары бойынша) қазіргі [[Астрахан облысы]] мен [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасы]] толығымен, ал [[Волгоград облысы]], [[Ставрополь өлкесі]], [[Ростов облысы]] және [[Дағыстан|Дағыстан Республикасы]] ішінара орналасқан. Губерния аумағының бір бөлігі қазіргі [[Атырау облысы|Атырау облысының]] құрамына кіреді.

Бұрынғы [[Астрахан уезі|Астрахан уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі [[Астрахан облысы|Астрахан облысының]] аумағына, ал оңтүстік бөлігі [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасының]] аумағына кіреді. Уездің шағын батыс бөлігі [[Ростов облысы|Ростов облысының]], ал шағын оңтүстік бөлігі [[Ставрополь өлкесі]] мен [[Дағыстан|Дағыстан Республикасының]] аумағына жатады.

Бұрынғы [[Красный Яр уезі|Красный Яр уезінің]] басым бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағына кіреді, ал шағын солтүстік бөлігі Қазақстан аумағында орналасқан.

Бұрынғы [[Жантау уезі|Жантау уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, оңтүстік-батыс бөлігі Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды, ал ең батыс бөлігі — Ростов облысының аумағына кіреді.

Бұрынғы [[Черный Яр уезі|Черный Яр уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, солтүстік және солтүстік-батыс бөліктері — Волгоград облысының аумағына кіреді, ал уездің оңтүстік бөлігі — Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды.

Бұрынғы [[Царев уезі|Царев уезінің]] шағын оңтүстік бөлігі қазіргі Астрахан облысының құрамына кіреді, ал [[Царев]] қаласын (қазіргі ауыл) қоса алғандағы қалған бөлігі Волгоград облысының аумағында орналасқан.

Бұрынғы Қырғыз даласы қазіргі Қазақстан аумағында орналасқан.

=== Ауданы ===
1886 жылы губерниялық жер межелеу басқармасының мәліметтері бойынша, губернияның аумағы 182 913 шаршы верст (208 200 км²) болды. Су айдындарының беткі аумағын қоса есептегенде, бес уездің жалпы аумағы 41 147 шаршы верстті (46 830 км²), [[Қалмақ даласы|Қалмақ даласының]] аумағы 75 635 шаршы верстті (86 080 км²), ал [[Бөкей Ордасы|Ішкі қазақ ордасының]] аумағы 66 131 шаршы верстті (75 240 км²) құрады.

Басқа деректер бойынша, [[Иван Афанасьевич Стрельбицкий|И. А. Стрельбицкийдің]] 1874 жылғы мәліметтерінде Астрахан губерниясының аумағы 197 247,2 шаршы верст (224 500 км²) деп көрсетілген. Оның ішінде көлдердің су бетінің ауданы 647,5 шаршы верстті (736,9 км²), ал [[Еділ атырауы|Еділ атырауының]] аумағы 14 674,8 шаршы верстті (16 700 км²) құраған. Бұл аумақ [[Волгоград|Царицын]] қаласынан [[Каспий теңізі|Каспий теңізіне]] дейінгі, [[Еділ]] мен [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] өзендерінің аралығындағы кеңістікті, сондай-ақ теңіз жағалауындағы барлық аралдарды қамтыды.

Аумағы бойынша Астрахан губерниясы Ресей империясының Еуропалық бөлігіндегі губерниялар арасында төртінші орын алды.

=== Жер бедері ===
Губерния аумағы орман өсімдіктері жоқ, құмды-сазды және сортаң топырақты кең [[Дала|даладан]] тұрды. Жер бедері жалпы оңтүстік-шығысқа қарай еңістеп, бұрын теңіз табаны болған [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы ойпатының]] бір бөлігін құрады. Губернияның оңтүстік бөлігі 400 верст (427 км) бойында [[Каспий теңізі|Каспий теңізінің]] суларымен шайылып жатты.

=== Гидрографиясы ===
[[Еділ]] өзені Астрахан губерниясын екі бөлікке бөлді: оның оң жағалауындағы бөлік Еділ немесе Қалмақ даласы, ал сол жағалауындағы бөлік Еділ сырты немесе [[Торғай даласы|Қазақ даласы]] деп аталды.

Еділ өзені Астрахан губерниясының аумағына енген тұста өзінің ағысын бірнеше рет өзгертеді. Оңтүстікке қарай ағып келе жатқан өзен губерния аумағына толық енгеннен кейін, [[Еділдегі Сарепта|Сарепта]] колониясының маңында кенет шығысқа қарай бұрылып, алғашқы иірімді түзеді. Одан әрі [[Владимировка (Астрахан облысы)|Владимировка]] елді мекені тұсында екінші иірімді жасап, оңтүстік-шығысқа қарай бағыт алады да, Каспий теңізіне құйғанға дейін осы бағытты сақтайды.

[[Волгоград|Царицыннан]] шамамен жиырма верст жоғары жерде Еділдің сол жағалауынан едәуір ірі [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] тармағы бөлініп шығады. Ол Еділдің негізгі арнасына дерлік параллель бағытта шамамен 500 верст бойы ағып, Каспий теңізіне дейін жетеді.

Астрахан губерниясының аумағында Еділ өзені өзіне бірде-бір елеулі саланы қабылдамайды, керісінше, өзі көптеген тармақтарға бөлінеді. Олар өз кезегінде ұсақ тармақтарға бөлініп, жайылматармақ, жыртылым, баурай, өзен, ильмень және т.б. деп аталады да, бір-бірімен үздіксіз тоғысып, су жолдарының тұтас лабиринтін құрайды. [[Еділ атырауы]] негізінен Петропавловск ватағасының тұсынан, Лебяжья станицасынан сәл жоғары жерде Еділден оның ірі тармағы — Бозан өзенінің бөлініп шығуынан басталады. Еділдің төменгі ағысында 200-ге дейін тармақ бар деп есептеледі және олардың басым көпшілігі Еділдің сол жағынан бөлініп шығады. Су мөлшері жағынан ең ірілері — [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]], [[Бозан]], [[Болда (өзен)|Үлкен Болда]], [[Қамысөзек (өзен)|Қамысөзек]], Шаған, Иванчуг және т.б. Еділдің оң жағалауындағы тармақтар негізінен Астраханнан төмен жерде бөлініп шығады. Олардың қатарында [[Бақтемір (өзен)|Бақтемір]], Қарабұлақ және Шолпан бар. Еділ теңізге құяр жерінде 70-ке дейін сағаға бөлініп, қамыс қалың өсетін, өтуі қиын аласа атырау түзеді. Қамыс теңіз жағалауында «черней» деп аталатын қалың қамысты қопалардың қалыптасуына себеп болады. Еділдің көптеген тармақтарға бөлінуіне байланысты оның сағаларында су қатты тайызданып, Каспий теңізіне қарай кеме қатынасына негізгі кедергі келтіреді.

Еділдің негізгі кеме жүретін «Бақтемір» арнасында батыс және солтүстік-батыс желдері соққан кезде қайраңдардағы су тереңдігі 2,5 футқа дейін, кейде одан да төмен түседі. «Шашылымдар» деп аталатын қайраңдардың біріншісі — Астраханнан 53 верст қашықтықтағы Княжая, одан кейін Шадинская, Ракушинская және соңғысы — Зюзинская қайраңы. 1854 жылдан бастап Каспий теңізімен қатынас жасау үшін [[Фарватер|фарватер]] ретінде таңдалған Еділдің «Қамысөзек» тармағында 13 жыл бойы жұмыстар жүргізіліп, оған 2 млн рублден астам қаржы жұмсалды. Алайда бұл жұмыстардан күтілген нәтиже алынбады. 1869 жылғы 20 және 21 қазандағы дауыл мен су тасқыны Қамысөзек фарватерін жақсарту үшін салынған барлық құрылыстарды қиратып, соның салдарынан жұмыстар тоқтатылды. 1874 жылдан бастап «Бақтемір» фарватерін жер қазатын машиналар арқылы тереңдету жұмыстары басталып, олар 1890-жылдары жалғасты.

Еділ мен Ақтөбеден және олардың су тармақтары жүйесінен басқа, губерния аумағында мынадай өзендер мен жылғалар болды. Солтүстікте, [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясымен]] шекарада, жазда тартылып қалатын шағын [[Сарпа-Даван жылғасы|Сарпа]] өзені ағып жатты. Ол [[Ергени]] қыратының етегінде орналасқан [[Сарпа көлдері|Сарпа көлдерінің]] тұтас жүйесін қоректендірді. Вязовка өзені батыстан шығысқа қарай ағып, бар болғаны 25 верстке созылады. Оның суы ащы-тұзды, жазда тартылып қалып, Вязовка ауылы маңында Еділге құяды. Батыс шекарада, [[Дон әскерлерінің облысы|Дон казак әскері облысымен]] шекарада, Ергени қыратынан басталып, оның шығыс етегіндегі көлдер тізбегін қоректендіретін немесе батысқа қарай [[Дон|Донның]] салаларына ағатын 80-ге жуық өзен мен жылға болды. Олардың көпшілігі жазда тартылып қалатын, ал Елиста, Тенгути, Акишбай және т.б. сияқты аз ғана өзендердің ағысы тұрақты болды.

Оңтүстікте, [[Ставрополь губерниясы|Ставрополь губерниясымен]] шекарада, екі Маныч өзені болды: Батыс Маныч Дон казак әскері облысының аумағына қарай ағады, ал Шығыс Маныч Астрахан губерниясының аумағы арқылы өтеді. Екі Манычтың да бастау алатын жері [[Ергени|Ергени қыраты]] мен [[Ставрополь қыраты|Ставрополь қыратының]] түйіскен тұсында орналасып, Қара теңіз деңгейінен 11,5 сажын биіктікте жатты. [[Шығыс Маныч]] алдымен оңтүстік-шығысқа қарай ағып, кейін шығыстағы даланың аласа бөлігіне енген соң, Каспий теңізіне шамамен 100 верст жетпей, Састы көлдері деп аталатын көлдер жүйесінде жоғалады. Бұл жерде «хактар» деп аталатын өтуге қиын батпақты алқаптар түзіледі. Олардың ішіндегі ең белгілісі — Джерлақ хактары. Маныч өзендерінің бастау бөліктерінің су молайған кезде өзара қосылуы [[Азов теңізі|Азов]] және Каспий теңіздері арасында кеме жүретін канал салу мүмкіндігі туралы мәселені көтеруге себеп болды. Алайда осы өңірді екі экспедиция зерттегеннен кейін Байланыс жолдары бас басқармасы 1859 жылы канал салудың табысты жүзеге асуына жеткілікті кепілдік жоқ екенін және оның экономикалық тиімділігіне сай келмейтін орасан зор шығындарды талап ететінін мәлімдеді.

Кума өзенінің тармағы болып табылатын [[Гайдук (өзен)|Гайдук]] өзені тек көктемде ғана суға толады және Ставрополь губерниясының оңтүстік-батыс шекарасында орналасқан.

Астрахан губерниясының солтүстік-шығыс бөлігі тұщы су көздеріне одан да кедей болды. Ең солтүстігінде, Самара губерниясымен шекарада, Торгунь саласы бар шағын [[Еруслан (өзен)|Еруслан]] өзені ағады. Одан әрі солтүстік-шығыс шекараға жақын жерде [[Қараөзен (өзен)|Үлкен Өзен]] және [[Сарыөзен (өзен, Еділ-Жайық алабы)|Кіші Өзен]] өзендері орналасқан. Олар [[Қамыс-Самар көлдері|Қамыс-Самар көлдеріне]] құяды, ал төменгі ағыстары Астрахан губерниясының аумағына кіреді. Кей жерлерінде олардың суы тұздылау келеді. Бұдан басқа, далада Горькая және Бүлдіргенді өзендері бар. Хан ордасына жақын орналасқан бұл екі өзен де шағын әрі суы ащы, ішуге жарамсыз. Осы өзендер мен жылғалардың барлығы шағын және губернияның шеткі бөліктерінде орналасқан, ал даланың орталық бөлігі ағын сулардан мүлдем ада болды.

Мушкетов мырзаның зерттеулеріне сәйкес, Қалмақ даласында екі сулы қабат бар. Жоғарғы қабат Каспий шөгінділерінің арасында 2–6 сажын шамасындағы шағын тереңдікте орналасқан және оның суы тұздылау немесе тұзды болады. Төменгі қабат Каспий шөгінділерінің астында, үшіншілік құмтастар қабаттарымен бірге 20 және одан да көп сажын тереңдікте орналасып, тұщы су береді. Жергілікті халық жер асты суын алу үшін негізінен бірінші сулы қабатты пайдаланды. Ол үшін құмды жерлерде калмақ тілінде «худук» деп аталатын таяз құдықтар қазылды, ал сирек жағдайда орысша «копань» атауы қолданылды. Құдықтар бүкіл далаға топ-тобымен шашырай орналасып, бір-бірінен 10–30 верст қашықтықта жатты. Алайда даланың оңтүстік бөлігінде олар сирек кездесіп, арақашықтығы 50–70 верстке дейін жетті. Сонымен қатар ондағы су ішуге онша жарамды болмады. Бұдан басқа, далада «цандыктар» деп аталатын табиғи су қоймалары да пайдаланылды. Олар тығыз қоңыр саз қабатымен жабылған ойыстарда түзіліп, осы қабаттың үстіне еріген қар немесе жаңбыр суы жиналды. Мұндай суды тек қысқа уақыт ішінде ғана пайдалануға болатын.

Астрахан губерниясының аумағындағы [[Дон]] мен [[Еділ]] арасындағы суайрық Ергени деп аталады (қалмақша — «''қия беткейлер''») және Сарепта колониясынан оңтүстікке қарай шамамен 300 верст бойы меридиан бағытымен созылып жатқан жазық қыратты білдіреді. Ол Шығыс Маныч жағалауындағы Чалон-Хамур (немесе Таш-Муран) деп аталатын тік жарқабақпен аяқталады. Ергенидің ең биік нүктесі Заветное ауылының маңында орналасып, Каспий теңізі деңгейінен 532 фут биіктікке көтеріледі. Батысқа қарай Ергени Дон даласына біртіндеп төмендейді, ал шығыс беткейлері Еділ даласына қарай тік құлайды. Сондықтан биіктігі онша үлкен болмаса да, Ергени дала жағынан тауға ұқсап көрінеді. Оның шығыс беткейлері [[Жыра|жыралармен]] (сайлармен) тілімденген. Олар батысқа қарай бір-біріне жақындай түседі. Көктемде осы сай-жыралармен бұлақтар мен шағын өзендер ағып, Ергенидің етегіндегі көптеген көлдерді қоректендіреді. Бұл көлдердің бір бөлігі тұщы сулы (Цацинское, Алцын-Хута, Шар-Толгота, Чилгир, [[Жаскөл (ауыл)|Жаскөл]] және т.б.), ал кейбіреулерінің суы көктемде ғана тұщы болып, кейін ащы-тұздыға айналады (Ханата, Нарын-Хара, Кобдырь). Кейбір көлдер жазда [[Сор топырақ|сорға]] айналады (мысалы, Табун-Усун), ал кейбіреулері тартылып, бетіне шүйгін шөп өсіп, мол шөп шабуға пайдаланылатын жерлерге айналады (Ушке-Нур, Сальвру және т.б.). Ергенидің топырағын сары саздың қалың қабаттары, яғни [[Лесс|лесс]] құрайды.

Ергениден солтүстік-шығысқа қарай, Еділдің оң жағалауында орналасқан дала анағұрлым биік. Мұнда көлдер жоқ, шөбі шүйгін шабындықтар көп, кей жерлері егіншілікке жарамды, топырағы құмды-сазды. Царицын маңында биіктігі 280 фут болатын оң жағалаудағы қыратты өңір оңтүстікке қарай біртіндеп төмендеп, Черный Яр уезінде 30–40 футқа дейін түседі. Жантаудан төменірек жерде өсімдік жамылғысынан мүлдем айырылған құмды төбелер пайда болады. Каспий теңізіне қарай біртіндеп төмендейтін дала көптеген тұзды көлдермен көмкеріледі. Ал Каспий теңізі жағалауындағы жердің төмен жатқаны соншалық, солтүстік және солтүстік-батыс жағалаудың бүкіл өңірі жағалауға терең сұғына енген сансыз шығанақтардың (ильмендердің) және теңізге қарай сұғына созылған мүйістердің әсерінен шашақ тәрізді көрінеді. Бұл мүйістердің қалыптасуына сол жердегі құмды төбелердің ықпалы зор.

Даланың оңтүстік бөлігінің өзіндік ерекшелігін [[Бэр төбелері|Бэров төбелері]] деп аталатын, биіктігі 4 сажыннан аспайтын, шығыстан батысқа қарай созылып жатқан және бір-біріне параллель орналасқан аласа төбелер құрайды. Олардың табандары түйісіп жатады, ұзындығы 1½–4 верст, ал ені 170 сажынға дейін жетеді. Осы төбелердің үстіне Астрахан және [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қалалары салынған. Теңіз маңында көптеген төбелер судың астынан көтеріліп көрінеді. Олардың арасын су басып, көптеген ильмендер мен тұтас бір түбек архипелагын түзеді. Астраханның оңтүстік-батысында орналасқан бұл жер «Мочаг» деп аталады. Теңіз жағалауы жолағында көптеген тұзды және ащы-тұзды көлдер бар, олардың кейбіреулері емдік қасиеті бар балшықтармен қоршалған. Мысалы, Астраханнан солтүстік-батысқа қарай 12 верст жерде Тынақ балшықтары орналасқан.

Еділ жағалауына жақындаған кезде өзеннің осы құмды-сазды өңірде арнасын орнықсыз топырақты ойып өтіп, ені 30 және одан да көп верст болатын аңғар түзетінін көреміз. Оның шығыс шекарасын Ақтөбенің сол жағалауы шектейді. Өзен тармақтары жан-жаққа тілімдеген бұл аңғар тасқын кезінде су басатын және шайынды топырақтан құралған аралдар архипелагын құрайды. Аралдардың жағалаулары негізінен талдан тұратын орманның тар жолағымен көмкерілген, ал су қайтқаннан кейін оларда шүйгін шалғынды өсімдіктер қаулап өседі. Осы аңғардың бүкіл аумағы «займище» деп аталады.

Ақтөбенің ар жағында шығысқа қарай орналасқан және әрі қарай шетсіз-шексіз [[Орта Азия]] далаларымен ұласатын өңір жалпы сипаты жағынан батыстағы өңірге ұқсас. Оның анағұрлым биік солтүстік бөлігі біршама белесті жер бедерімен ерекшеленіп, Ақтөбе жағалауынан шығысқа қарай біртіндеп еңістейді де, құмды әрі төмен орналасқан жазықпен ұласады. Құмды-сазды топырақты бұл жазықтың ойпаң жерлері шүйгін шабындықтарға бай әрі егіншілікке жарамды. Алайда кей жерлерде топырақтың борпылдақтығы соншалық, ол оңай сусымалы құмға айналады. Сусымалы құмдардың аумағы жылдан жылға ұлғайып, қоныстанған жерлерге зиян келтіреді: жайылымдар мен егістіктерді құм басып, құмды төбелер — [[Барқан|барқандар]] түзеді. Құмдардың жылжуы салдарынан кейбір жерлерді құм соншалық басып қалған, мысалы, Хан ордасын, Сеитовка және Хошеутовское ауылдарын және басқа да елді мекендерді тұрғындары, Хошеутовское ауылындағыдай, қоныс аударуға мәжбүр болған. Муханов және Джамбай көлдері сияқты тұзды көлдер де құм астында қалып, олардан тұз өндіру тоқтатылды. Осындай құбылыс батыс далада да байқалады. Шығыс даланың ең солтүстік бөліктерінде, Царев уезінде, [[Қара топырақ|қара топырақ]] кездеседі. Осы белдеуде құрамындағы тұздың орасан көп мөлшерімен әйгілі Елтон ([[Эльтон]]) және [[Баскүнжақ]] көлдері, сондай-ақ Чапчачи тауы орналасқан. Бұдан бөлек, жекелеген таулар түрінде биіктеп тұрған қыраттар да бар: [[Үлкен Боғды]] — 524 фут, Кіші Боғды — 96 фут, Арзагар — 72 фут және т.б.

Кей жерлерде балшықты және батпақты алқаптар кездеседі. Олардың ішіндегі ең белгілілері — Хан ордасының шамамен бес верст жерінде орналасқан, ені мен ұзындығы ондаған верстке жететін алып Улань-Хактар. Сонымен қатар ащы-тұзды және тұщы сулы көлдер де бар. Одан әрі шығысқа қарай, Ақтөбе жағалауынан шамамен 100 верст жерде дала «Рын-құмдар» деп аталатын құмды-белесті өңірге айналады. Бұл жердегі құмды төбелер алуан түрлі пішіндегі қыраттардан тұрады, олардың арасында ені кейде 14 және одан да көп верстке жететін шалғындар орналасқан. Шалғындар аржан және далаға тән басқа да астық тұқымдас өсімдіктерден тұратын қалың өсімдік жамылғысымен көмкерілген. Өсімдіктерден дерлік жұтаң бұл төбелер теңізге жақындаған сайын біртіндеп аласарып, кәдімгі сусымалы құмдарға ұласады, ал одан әрі сары түсті, құнарсыз, сортаң ойпаттарға айналады. Өңір ұсақ тұзды көлдер мен балшықтарға бай, олардың ішіндегі ең белгілісі — Қызыл-Хактар. Ал Бестау тауларының арасында Ассетөбе немесе Айсысар деп аталатын шипалы бұлақ бар. Оның суының дәмі ащы-тұзды, температурасы 3°С, күкіртті иісі бар.

Оңтүстік-батысқа қарай Бэров төбелері пайда болады. Губернияның шығыс шетін жазық дала құрайды: оның бір бөлігінің топырағы қара-сұр саздан, ал екінші бөлігінің топырағы құмды-сазды сортаңнан тұрады. Бұл өңірдің солтүстігінде батпақтармен қоршалған, қамыс өскен тұщы сулы Қамыс-Самар көлдері орналасқан.

=== Геологиясы ===
Геологиялық құрамы бойынша Астрахан губерниясының топырағы Арал-Каспий формациясына жатады. Оның қабаттары барлық жерде дерлік көлденең орналасқан және құрамында көптеген тұзды саздар бар. Құмтастар мен үшіншілік саздардың үстінде жатқан Каспий шөгінділерінің қалыңдығы орасан зор болып, 53 сажынға дейін жетеді. Олар құм мен әртүрлі түсті саздардың — қызыл-қоңыр, көк және жасыл түсті саздардың — кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Сонымен қатар олардың құрамында Каспий фаунасына жататын және басым көпшілігі қазіргі кезде де тіршілік ететін түрлерге тиесілі ұлулардың қабыршақтары кездеседі.

Черный Ярдан төмен қарай сазды қабаттар жұқара түседі, ал кей жерлерде мүлдем жоғалып, олардың орнын борпылдақ құм басады. Бұл құм Еділдің төменгі ағысы жағалауында дюналардың түзілуіне себеп болады. Олар әсіресе Лебяжинская және Дуновская станицаларының маңында айқын байқалып, «Толокняный таулары» деп аталады.

Ергени Каспий саздары шөккеннен кейін қалыптасқан дербес көтерілу осін құрайды және миоценге жататын, көк саздың үстінде жатқан үшіншілік кезеңнің диірмен тасы құмтастарынан тұрады. Тек шалғынды беткей жағындағы жекелеген қыраттарда көне формацияларға жататын тау жыныстары, атап айтқанда, пермь және триас кезеңдерінің жыныстары кездеседі. Олар Боғды тауында байқалады. [[Опока]] немесе борлы [[Мергель|мергель]] борлы топыраққа жатады. Солёная Балка құмтастары жоғары сапалы диірмен тасын құрайды. Кормовое ауылының маңында ақ кварцтың, лидиялық тастың және темірлі құмтастың сынықтары кездеседі. «Кресты» сайында қазба балықтардың қалдықтарына бай рухляк қабаттары бар. Чалон-Хамур әктасты қабаттардан құралған. Кейбір сайларда кездесетін гипс алебастр алу үшін күйдіріледі, ал алынған алебастр тек үйлерді әктеуге пайдаланылады. Сонымен қатар Ергениде таскөмірдің белгілері анықталған, ал оның солтүстік бөлігіндегі [[Темір рудалары|темір кендері]] кейбір сайларда қалың қабаттар түрінде жер бетіне шығып жатады. Сарепта маңында қыш жасауға арналған саз өндіріледі, Солодников селосының маңында шатырлық тақтатас, ал Астрахан маңында кірпіш сазы өндіріледі. «Элиста» урочищесі маңынан күйдірген кезде таза қызыл түске ие болатын фаянс жасауға жарамды саз табылған. Кейбір жерлерде [[Селитралар|селитра]] кездеседі. Үлкен Боғды тауының маңынан күкірттің шағын кен орны мен [[Мұнай|мұнай]] белгілері табылған. Еділдің сол жағалауындағы Боғды және басқа да қыраттар негізінен гипстен тұрады. Алайда жалпы алғанда, Астрахан губерниясында тау-кен өнеркәсібінің қандай да бір саласының дамуын күту қиын, тек бұрыннан бар тұз өндіру саласын қоспағанда. Жаңа түзілімдерге Еділдің шөгінділері, құмды [[Дюналар|дюналар]], Ергенінің әктасты [[Туф|туфтары]], сортаңдар және өздігінен тұз шөгетін көлдердің тұздары жатады. [[Мамонттар]] мен басқа да жануарлардың сүйектері тек [[Еділ|Еділдің]] шөгінділерінен кездеседі.

=== Флорасы ===
Астрахан өлкесіндегі сирек өсімдік жамылғысы еш жерде тұтас әрі үздіксіз [[Шым|шым]] түзбейді, керісінше, аралдар секілді шашыраңқы орналасады. Биіктеу жерлерде жапырақтары сұрғылт-жасыл түсті жусанның көптеген түрлері өседі. Ал топырақ сортаңдау болса, жапырақтары қою жасыл түсті сораңдардың түрлері немесе қураған тікенекті өсімдіктер пайда болады. Неғұрлым төмен жерлерде [[Қау|қау]] ағарып көрінеді, ал ойпаттарда жасыл мия мен әртүрлі астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Топырақ сортаң болған жағдайда, жапырақтары қалың әрі шырынды, түсі қою қызғылт-сары түсті Salicorneae тұқымдасына жататын [[Шеркез|сораңдар]] өседі. Неғұрлым қалың өсімдік жамылғысы тек шалғындарда, Еділдегі аралдарда және Ергени сайларында кездеседі. Еділдің төменгі ағысындағы тұрып қалған суларды ''[[Ақ тұңғиық|Nymphaea alba]]'' және ''[[Үндістан лотосы|Nelumbium nuciferum]]'' көріктендіреді.

== Тарихы ==
Астрахан губерниясы Орта Азия далаларының шекарасында орналасып, ежелден халықтардың қоныс аудару бағыты болды. Ол [[Азия|Азиядан]] [[Еуропа|Еуропаға]] өтетін өзіндік қақпа саналды.

Халықтардың негізгі қоныс аудару қозғалыстары осы өңір арқылы жүріп отырды. Бір халық екіншісін ығыстырып, өз кезегінде Шығыстан келген жаңа қоныс аудару толқындарына орын беріп отырды. Ежелгі деректер Астрахан далаларында [[Скифтер|скифтердің]] болғанын көрсетеді. Біздің заманымыздың II ғасырында бұл өңірде [[Аландар|аландар]] пайда болып, III ғасырда олардың орнын [[Хазарлар|хазарлар]] басты. Хазарлардың атымен [[Каспий теңізі]] Хазар теңізі деп аталды. Хазарлардың [[Еділ|Еділдің]] төменгі ағысында [[Итиль]] атты астанасы болды. IV–XI ғасырлар аралығында бұл өңір арқылы [[Угорлар|угорлар]], [[Ғұндар|ғұндар]], [[Аварлар (көшпелі халық)|аварлар]], [[Мажарлар|мадиярлар]], [[Бұлғарлар|бұлғарлар]], [[Хвалистер|хвалистер]] және басқа да халықтар өтті. Соңғыларының атымен Каспий теңізі Хвалын теңізі деп аталды.

XII ғасырда Астрахан далаларында [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] көшіп-қонып жүрді, ал XIII ғасырда олардың орнын [[Моңғол шапқыншылығы және этностық өзгерістер|моңғолдар]] басты. Олар [[Еділ]] бойының едәуір бөлігін иеленіп, Астрахан өлкесінің төменгі ағысында [[Сарай-Бату]], [[Сарай-Берке]], [[Үкек]] және [[Астрахан|Қажытархан]] қалаларының негізін қалады.

Астрахан хандығының тарихы 1480 жылы, [[Алтын Орда]] ханы Ахмет хан қаза тапқаннан кейін басталады. Осы кезден бастап бұл аумақ Ноғай мырзаларының иелігіне өтті, ал 1490 жылы мұнда Абдул-Керімнің хан болғаны аталады. Алайда 1554 жылы кінәз Пронский-Шемякиннің қолбасшылығымен орыс әскерлері [[Астрахан|Астраханды]] басып алып, қаладан қуылған Дербыш ханды қайтадан таққа отырғызды. Дербыш хан Ресейге бодан болуға ант беріп, алым-салық төлеуге уәде етті. Кейін оның сатқындығы қаланың орыс әскерлері тарапынан түпкілікті басып алынуына және 1557 жылы Астрахан хандығының Мәскеу мемлекетіне қосылуына себеп болды.

Ұзақ уақыт бойы өлкенің қоныстанған аумағы негізінен Астрахан қаласымен және одан төмен қарай Еділ атырауында орналасқан, балық аулауға арналған «учугтар» (балық ұстауға арналған арнайы бөгет-құрылымдар) деп аталатын кәсіпшілік орындарымен шектелді. [[I Пётр|І Петрдің]] бұл өлкеге ерекше назар аударуынан кейін отарлау үдерісі дами бастады. Алайда бастапқы кезеңде әртүрлі татар ордаларының жиі жасаған шапқыншылықтары, қалмақтардың тонаушылық шабуылдары және [[Еділ казактары|казактардың еркін әрекеттері]] салдарынан бұл үдеріс өте баяу жүрді.

1632 жылы [[Қалмақтар|қалмақтар]] бұл өңірге көшіп келді. Осылайша көшпелі ордалардың шығыстан батысқа қарай қоныс аудару үдерісі аяқталды. Өйткені, 1801 жылы [[Қырғыз-қайсақ|қырғыз-қайсақтардың]] Астрахан даласына қоныс аударуы үкіметтің рұқсатымен жүзеге асырылды. 1627 жылы [[Черный Яр]] [[Острог|острогының]] негізі қаланды, 1667 жылы [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Ярдың]] негізі қаланды. Ал 1700 жылдан бастап Еділдің оң жағалауында алғашқы елді мекендер, соның ішінде Солёное Займище, пайда бола бастады.

Астрахан губерниясы І Петрдің 1717 жылғы 22 қарашадағы жарлығымен құрылды. Оған дейін, 1708 жылдан бастап, оның аумағы [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамында болды. Астрахан губерниясының құрамына іргелес аумақтарымен бірге мына қалалар кірді: [[Астрахан]], Гурьев Яицкий (қазіргі [[Атырау]], Қазақстан), Дмитриевск (қазіргі [[Камышин]]), [[Петровск (Сарытау облысы)|Петровск]], [[Самара]], [[Саратов|Сарытау]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]), [[Сызрань]], [[Терек (бекініс)|Терск қаласы]], Царицын (қазіргі [[Волгоград]]), Жайық қалашығы (қазіргі [[Орал]]), [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]], [[Черный Яр]] және [[Қызлар]].

1728 жылы [[Саратов|Сарытау]], [[Самара]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]) және [[Сызрань]] қалалары уездерімен бірге [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамына берілді.

1739 жылы Сарытау Астрахан губерниясының құрамына қайта қосылды.

1744 жылы [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрылуына байланысты Жайық қалашығы мен [[Жайық казак әскері|Жайық казак әскерінің]] аумағы оның құрамына берілді.

1742 жылы [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантаудың]] негізі қаланып, 1746 жылдан бастап Еділдің оң жағалауын казак станицалары қоныстана бастады.

1752 жылы Гурьев қаласы Астрахан губерниясынан [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрамына берілді.

1763 жылы жоғары мәртебелі жарлық бойынша Астрахан маңындағы Еділ бойына Визенталь елді мекенін негіздеген 65 лютеран отбасы қоныстандырылды. Елді мекеннің қашан және қандай жағдайда жойылғаны белгісіз. Өлкені тезірек қоныстандыру мақсатында үкімет жер телімдерін сыйға беріп, оларды жеңілдетілген шарттармен сатты. Мысалы, 1770 жылы әртүрлі адамдарға іргелес су айдындарымен бірге 5755 десятина жер сатылды.

1771 жылы үкімет жүргізген шараларға наразылықтың салдарынан қалмақтардың басым бөлігі Ресей аумағынан көшіп кетті, сөйтіп олардың аз бөлігі ғана Еділдің оң жағалауында қалды.

[[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] автономиясы жойылып, қалмақтардың басым бөлігі Жоңғарияға қайта көшкеннен кейін қалмақ даласы Астрахан әскери губернаторына бағынатын Ресейдің әкімшілік-аумақтық бірліктерінің біріне айналды.

1780 жылғы қарашада Сарытау жаңадан құрылған [[Сарытау наменгерлігі|Сарытау наменгерлігінің]] орталығы болды. Оның құрамына Петровск және Дмитриевск қалалары да кірді.

1782 жылы [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінен]] кейін Гурьев қаласы Астрахан губерниясының құрамына қайтарылды. Сол жылы [[Орал]] қаласы да Астрахан губерниясының құрамына қосылды, ал [[Волгоград|Царицын]] қаласы Ақтөбе жібек зауытымен және Черный Яр қаласы [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясының]] құрамына берілді.

1785 жылы 5 мамырда Астрахан және Кавказ облыстарынан тұратын [[Кавказ наменгерлігі]] құрылды. Оның әкімшілік орталығы шағын [[Екатериноград]] бекінісі болды. 1790 жылы 30 сәуірде Кавказ губерниялық басқармасы Астрахан қаласына көшірілді.

1796 жылғы 12 және 31 желтоқсандағы жарлықтармен наменгерлік Астрахан губерниясы болып қайта құрылды. Оның құрамына кейінгі Ставрополь, Терек және Қобан губернияларының аумақтары да кірді. Сол кезде губерниялық басқарма да құрылды.

1802 жылы 15 қарашада Астрахан губерниясы Астрахан және [[Кавказ губерниясы|Кавказ]] губернияларына бөлінді. Астрахан губерниясының басына азаматтық губернатор тағайындалды. Сонымен қатар Астрахан губерниясы Кавказ өлкесі мен Грузияның әскери басшысына да бағынды. 1803 жылғы 27 қазандағы патша жарлығында Астрахан губернаторына Кавказ губерниясының істеріне араласуға жол берілмейтіні арнайы ескертілді.

1803 жылы Орал казак әскерінің аумағы қайтадан Орынбор губерниясының құрамына қосылды.

[[Сурет:Карта Астраханской Губернии.jpg|thumb|right|250px|Астрахан губерниясы. 1821 жыл]]
1825 жылы 10 наурызда Астрахан губерниясындағы көшпелі халықтар мекендеген аумақтың басым бөлігі Кавказ облысының құрамына беріліп, Мұсылман көшпелі халықтарының Бас приставтығы құрылды.

1832 жылы 6 қаңтарда Астрахан губерниясы Кавказ губерниясынан толық бөлініп шықты. Осы ретте губернияның басына азаматтық губернатормен қатар әскери губернатор да тағайындалды.

1832 жылы Астрахан губерниясы Грузияның Бас басқарушысының қарауынан шығарылды.

1848–1850 жылдар аралығында Ставрополь жолы бойына ауылдар қоныстандырылды. 1850 жылы Сарытау губерниясынан Царев уезі Астрахан губерниясының құрамына берілді, ал 1860 жылы Кума өзені бойындағы шекара солтүстікке қарай біршама жылжытылды. Алайда оның саласы Гайдук (Гуйдук) өзені мен Үлкен Дербет ұлысының қалмақтары Ставрополь губерниясының қарауына берілді.

1862 жылы Астрахан қаласынан Дон казак әскерінің шекарасына дейін созылған, ұзындығы 357 шақырым болатын Қырым жолы бойындағы Қалмақ даласының орталық бөлігін әрқайсысы 15–20 ауладан тұратын хуторлармен қоныстандыруға рұқсат етілді. Осы мақсатта 15 орын белгіленді. Алайда аталған жерлерге қоныстануға ниет білдірушілер болмағандықтан, бұл жоспар жүзеге аспады.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1917 жылы Қырғыз даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына берілді. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы [[Қалмақ автономиялы облысы|Қалмақ АО]] құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері ғана қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына аудандар құрылды: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары.

1928 жылы 21 мамырда губерния таратылып, оның аумағы жаңадан құрылған [[Төменгі Еділ өлкесі|Төменгі Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Әкімшілік бөлінісі ==
[[Сурет:Astrakhan gubernia.jpg|thumb|right|200px|Астрахан губерниясының картасы]]
XX ғасырдың басында әкімшілік жағынан Астрахан губерниясы 5 уезге — Астрахан, Красный Яр, Жантау, Черный Яр және Царев уездеріне, 7 ұлыстық басқармасы мен қалмақ базары бар Қалмақ даласына, телімдік басқармаларға (5 бөлік және 2 округ) бөлінген Қазақ даласына (Ішкі қазақ ордасына), сондай-ақ 2 бөлімнен тұратын [[Астрахан казак әскері|Астрахан казак әскеріне]] бөлінді.

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
! Реттік №
! Уез
! Уездік қала
! Уездік қаланың елтаңбасы
! Ауданы,&lt;br&gt;[[Шақырым|шақырым]]²
! Тұрғыны(1897), адам
|-
| 1
| [[Астрахан уезі|Астрахан]]
| [[Астрахан]] қ. (112 880 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Astrakhan COA (Astrakhan Governorate) (1856).png|43x43px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |6499,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |219 760
|-
| 2
| [[Жантау уезі|Жантау]]
| [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантау]] қ. (2826 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Yenotaevsk COA (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |4852,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |76 080
|-
| 3
| [[Красный Яр уезі (Астрахан губерниясы)|Красный Яр]]
| [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қ. (5593 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Krasny Yar COA (Astrakhan Governorate) (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |9463,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |65 995
|-
| 4
| [[Царев уезі|Царев]]
| [[Царев]] қ. (6977 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Tsaryov COA (1853).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |18 964,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |198 022
|-
| 5
| [[Черный Яр уезі|Черный Яр]]
| [[Черный Яр]] қ. (4226 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Coat of Arms of Chyorny Yar (Astrakhan oblast) (1846).png|42x42px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |11 858,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |100 316
|-
| 6
| [[Қалмақ даласы]]
| -
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |67 246,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |128 573
|-
| 7
| [[Бөкей Ордасы|Ішкі Қазақ ордасы]]
| [[Хан Ордасы (ауыл)|Хан Ордасы]] ауылы (2564 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |70 781,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |214 796
|}

1888 жылы барлық бес уезде 157 ауылдық қоғам, 47 болыс, 13 стан және 89 урядник учаскесі болды. Губернияда барлығы 189 алпауыт қожалық пен ауыл болды, бұған Астрахан казактарының 13 станицасы, ватағалар мен хуторлар кірмеді. Бес уездегі ауылдарда барлығы 231 тас және 56 472 ағаш үй болды. 1887 жылы губернияда 167 шіркеу мен 4 әдірият (монастырь) болды.

1917 жылы Қазақ даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына өтті. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы Қалмақ АО құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары құрылды.

== Тұрғындары ==

== Губерния жетекшілігі ==
=== Генерал-губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Павел Сергеевич Потемкин|Потемкин Павел Сергеевич]]
| генерал-поручик, Сарытау мен Астрахан генерал-губернаторы м. а. , &lt;br&gt; 1785 ж. бастап Кавказ наменгері
| &lt;center&gt;09.05.1785—1792&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Гудович|Гудович Иван Васильевич]]
| генерал-аншеф
| &lt;center&gt;1792—1798&lt;/center&gt;
|-
| [[Ираклий Иванович Морков|Морков Ираклий Иванович]]
| граф, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1798—1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Иванович Киселёв|Киселев Дмитрий Иванович]]
| генерал-лейтенант, м. а.
| &lt;center&gt;1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Карл Федорович Кноринг|Кноринг Карл Федорович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1799—1802&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Дмитриевич Цицианов|Цицианов Павел Дмитриевич]]
| кәніз, инфантерия генералы
| &lt;center&gt;08.09.1802—08.02.1806&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Гудович|Гудович Иван Васильевич]]
| граф, генерал-фельдмаршал
| &lt;center&gt;02.06.1806—05.03.1809&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Петрович Тормасов|Тормасов Александр Петрович]]
| кавалерия генералы
| &lt;center&gt;05.03.1809—09.1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Филипп Осипович Паулуччи|Паулуччи Филипп Осипович]]
| маркиз, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;09.1811—16.02.1812&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Федорович Ртищев|Ртищев Николай Федорович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;16.02.1812—12.10.1816&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Петрович Ермолов|Ермолов Алексей Петрович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;12.10.1816—16.03.1827&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Федорович Паскевич-Эриванский|Паскевич-Эриванский Иван Федорович]]
| граф, генерал-фельдмаршал
| &lt;center&gt;16.03.1827—28.04.1831&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Тариелович Лорис-Меликов|Лорис-Меликов Михаил Тариелович]]
| граф, генерал-адъютант, атты әскер генералы, &lt;br&gt; уақытша Астрахан, Сарытау мен Самара генерал-губернатор
| &lt;center&gt;20.01.1879—07.04.1879&lt;/center&gt;
|} 
=== Губернаторлары ===

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>jf957j95xzxk42i34v02wcr1ucl1ufc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658243</id>
      <parentid>3658242</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T07:24:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Губернаторлары */</comment>
      <origin>3658243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67476" sha1="l4oknh66or75p0m38fb1em77t6zd502" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan Governorate (1913).png
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
=== Географиялық орны ===
Астрахан губерниясы [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында, 45° және 51° солтүстік ендік, 43° және 51° шығыс бойлық аралығында орналасқан. Губернияның солтүстіктен оңтүстікке қарай ең үлкен ұзындығы — 587 км, ал батыстан шығысқа қарай ең үлкен ені — 533 км жетті.

=== Астрахан губерниясының қазіргі әкімшілік шекараларға қатысты орналасуы ===
Бұрынғы Астрахан губерниясының аумағында (1914 жылғы шекаралары бойынша) қазіргі [[Астрахан облысы]] мен [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасы]] толығымен, ал [[Волгоград облысы]], [[Ставрополь өлкесі]], [[Ростов облысы]] және [[Дағыстан|Дағыстан Республикасы]] ішінара орналасқан. Губерния аумағының бір бөлігі қазіргі [[Атырау облысы|Атырау облысының]] құрамына кіреді.

Бұрынғы [[Астрахан уезі|Астрахан уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі [[Астрахан облысы|Астрахан облысының]] аумағына, ал оңтүстік бөлігі [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасының]] аумағына кіреді. Уездің шағын батыс бөлігі [[Ростов облысы|Ростов облысының]], ал шағын оңтүстік бөлігі [[Ставрополь өлкесі]] мен [[Дағыстан|Дағыстан Республикасының]] аумағына жатады.

Бұрынғы [[Красный Яр уезі|Красный Яр уезінің]] басым бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағына кіреді, ал шағын солтүстік бөлігі Қазақстан аумағында орналасқан.

Бұрынғы [[Жантау уезі|Жантау уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, оңтүстік-батыс бөлігі Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды, ал ең батыс бөлігі — Ростов облысының аумағына кіреді.

Бұрынғы [[Черный Яр уезі|Черный Яр уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, солтүстік және солтүстік-батыс бөліктері — Волгоград облысының аумағына кіреді, ал уездің оңтүстік бөлігі — Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды.

Бұрынғы [[Царев уезі|Царев уезінің]] шағын оңтүстік бөлігі қазіргі Астрахан облысының құрамына кіреді, ал [[Царев]] қаласын (қазіргі ауыл) қоса алғандағы қалған бөлігі Волгоград облысының аумағында орналасқан.

Бұрынғы Қырғыз даласы қазіргі Қазақстан аумағында орналасқан.

=== Ауданы ===
1886 жылы губерниялық жер межелеу басқармасының мәліметтері бойынша, губернияның аумағы 182 913 шаршы верст (208 200 км²) болды. Су айдындарының беткі аумағын қоса есептегенде, бес уездің жалпы аумағы 41 147 шаршы верстті (46 830 км²), [[Қалмақ даласы|Қалмақ даласының]] аумағы 75 635 шаршы верстті (86 080 км²), ал [[Бөкей Ордасы|Ішкі қазақ ордасының]] аумағы 66 131 шаршы верстті (75 240 км²) құрады.

Басқа деректер бойынша, [[Иван Афанасьевич Стрельбицкий|И. А. Стрельбицкийдің]] 1874 жылғы мәліметтерінде Астрахан губерниясының аумағы 197 247,2 шаршы верст (224 500 км²) деп көрсетілген. Оның ішінде көлдердің су бетінің ауданы 647,5 шаршы верстті (736,9 км²), ал [[Еділ атырауы|Еділ атырауының]] аумағы 14 674,8 шаршы верстті (16 700 км²) құраған. Бұл аумақ [[Волгоград|Царицын]] қаласынан [[Каспий теңізі|Каспий теңізіне]] дейінгі, [[Еділ]] мен [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] өзендерінің аралығындағы кеңістікті, сондай-ақ теңіз жағалауындағы барлық аралдарды қамтыды.

Аумағы бойынша Астрахан губерниясы Ресей империясының Еуропалық бөлігіндегі губерниялар арасында төртінші орын алды.

=== Жер бедері ===
Губерния аумағы орман өсімдіктері жоқ, құмды-сазды және сортаң топырақты кең [[Дала|даладан]] тұрды. Жер бедері жалпы оңтүстік-шығысқа қарай еңістеп, бұрын теңіз табаны болған [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы ойпатының]] бір бөлігін құрады. Губернияның оңтүстік бөлігі 400 верст (427 км) бойында [[Каспий теңізі|Каспий теңізінің]] суларымен шайылып жатты.

=== Гидрографиясы ===
[[Еділ]] өзені Астрахан губерниясын екі бөлікке бөлді: оның оң жағалауындағы бөлік Еділ немесе Қалмақ даласы, ал сол жағалауындағы бөлік Еділ сырты немесе [[Торғай даласы|Қазақ даласы]] деп аталды.

Еділ өзені Астрахан губерниясының аумағына енген тұста өзінің ағысын бірнеше рет өзгертеді. Оңтүстікке қарай ағып келе жатқан өзен губерния аумағына толық енгеннен кейін, [[Еділдегі Сарепта|Сарепта]] колониясының маңында кенет шығысқа қарай бұрылып, алғашқы иірімді түзеді. Одан әрі [[Владимировка (Астрахан облысы)|Владимировка]] елді мекені тұсында екінші иірімді жасап, оңтүстік-шығысқа қарай бағыт алады да, Каспий теңізіне құйғанға дейін осы бағытты сақтайды.

[[Волгоград|Царицыннан]] шамамен жиырма верст жоғары жерде Еділдің сол жағалауынан едәуір ірі [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] тармағы бөлініп шығады. Ол Еділдің негізгі арнасына дерлік параллель бағытта шамамен 500 верст бойы ағып, Каспий теңізіне дейін жетеді.

Астрахан губерниясының аумағында Еділ өзені өзіне бірде-бір елеулі саланы қабылдамайды, керісінше, өзі көптеген тармақтарға бөлінеді. Олар өз кезегінде ұсақ тармақтарға бөлініп, жайылматармақ, жыртылым, баурай, өзен, ильмень және т.б. деп аталады да, бір-бірімен үздіксіз тоғысып, су жолдарының тұтас лабиринтін құрайды. [[Еділ атырауы]] негізінен Петропавловск ватағасының тұсынан, Лебяжья станицасынан сәл жоғары жерде Еділден оның ірі тармағы — Бозан өзенінің бөлініп шығуынан басталады. Еділдің төменгі ағысында 200-ге дейін тармақ бар деп есептеледі және олардың басым көпшілігі Еділдің сол жағынан бөлініп шығады. Су мөлшері жағынан ең ірілері — [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]], [[Бозан]], [[Болда (өзен)|Үлкен Болда]], [[Қамысөзек (өзен)|Қамысөзек]], Шаған, Иванчуг және т.б. Еділдің оң жағалауындағы тармақтар негізінен Астраханнан төмен жерде бөлініп шығады. Олардың қатарында [[Бақтемір (өзен)|Бақтемір]], Қарабұлақ және Шолпан бар. Еділ теңізге құяр жерінде 70-ке дейін сағаға бөлініп, қамыс қалың өсетін, өтуі қиын аласа атырау түзеді. Қамыс теңіз жағалауында «черней» деп аталатын қалың қамысты қопалардың қалыптасуына себеп болады. Еділдің көптеген тармақтарға бөлінуіне байланысты оның сағаларында су қатты тайызданып, Каспий теңізіне қарай кеме қатынасына негізгі кедергі келтіреді.

Еділдің негізгі кеме жүретін «Бақтемір» арнасында батыс және солтүстік-батыс желдері соққан кезде қайраңдардағы су тереңдігі 2,5 футқа дейін, кейде одан да төмен түседі. «Шашылымдар» деп аталатын қайраңдардың біріншісі — Астраханнан 53 верст қашықтықтағы Княжая, одан кейін Шадинская, Ракушинская және соңғысы — Зюзинская қайраңы. 1854 жылдан бастап Каспий теңізімен қатынас жасау үшін [[Фарватер|фарватер]] ретінде таңдалған Еділдің «Қамысөзек» тармағында 13 жыл бойы жұмыстар жүргізіліп, оған 2 млн рублден астам қаржы жұмсалды. Алайда бұл жұмыстардан күтілген нәтиже алынбады. 1869 жылғы 20 және 21 қазандағы дауыл мен су тасқыны Қамысөзек фарватерін жақсарту үшін салынған барлық құрылыстарды қиратып, соның салдарынан жұмыстар тоқтатылды. 1874 жылдан бастап «Бақтемір» фарватерін жер қазатын машиналар арқылы тереңдету жұмыстары басталып, олар 1890-жылдары жалғасты.

Еділ мен Ақтөбеден және олардың су тармақтары жүйесінен басқа, губерния аумағында мынадай өзендер мен жылғалар болды. Солтүстікте, [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясымен]] шекарада, жазда тартылып қалатын шағын [[Сарпа-Даван жылғасы|Сарпа]] өзені ағып жатты. Ол [[Ергени]] қыратының етегінде орналасқан [[Сарпа көлдері|Сарпа көлдерінің]] тұтас жүйесін қоректендірді. Вязовка өзені батыстан шығысқа қарай ағып, бар болғаны 25 верстке созылады. Оның суы ащы-тұзды, жазда тартылып қалып, Вязовка ауылы маңында Еділге құяды. Батыс шекарада, [[Дон әскерлерінің облысы|Дон казак әскері облысымен]] шекарада, Ергени қыратынан басталып, оның шығыс етегіндегі көлдер тізбегін қоректендіретін немесе батысқа қарай [[Дон|Донның]] салаларына ағатын 80-ге жуық өзен мен жылға болды. Олардың көпшілігі жазда тартылып қалатын, ал Елиста, Тенгути, Акишбай және т.б. сияқты аз ғана өзендердің ағысы тұрақты болды.

Оңтүстікте, [[Ставрополь губерниясы|Ставрополь губерниясымен]] шекарада, екі Маныч өзені болды: Батыс Маныч Дон казак әскері облысының аумағына қарай ағады, ал Шығыс Маныч Астрахан губерниясының аумағы арқылы өтеді. Екі Манычтың да бастау алатын жері [[Ергени|Ергени қыраты]] мен [[Ставрополь қыраты|Ставрополь қыратының]] түйіскен тұсында орналасып, Қара теңіз деңгейінен 11,5 сажын биіктікте жатты. [[Шығыс Маныч]] алдымен оңтүстік-шығысқа қарай ағып, кейін шығыстағы даланың аласа бөлігіне енген соң, Каспий теңізіне шамамен 100 верст жетпей, Састы көлдері деп аталатын көлдер жүйесінде жоғалады. Бұл жерде «хактар» деп аталатын өтуге қиын батпақты алқаптар түзіледі. Олардың ішіндегі ең белгілісі — Джерлақ хактары. Маныч өзендерінің бастау бөліктерінің су молайған кезде өзара қосылуы [[Азов теңізі|Азов]] және Каспий теңіздері арасында кеме жүретін канал салу мүмкіндігі туралы мәселені көтеруге себеп болды. Алайда осы өңірді екі экспедиция зерттегеннен кейін Байланыс жолдары бас басқармасы 1859 жылы канал салудың табысты жүзеге асуына жеткілікті кепілдік жоқ екенін және оның экономикалық тиімділігіне сай келмейтін орасан зор шығындарды талап ететінін мәлімдеді.

Кума өзенінің тармағы болып табылатын [[Гайдук (өзен)|Гайдук]] өзені тек көктемде ғана суға толады және Ставрополь губерниясының оңтүстік-батыс шекарасында орналасқан.

Астрахан губерниясының солтүстік-шығыс бөлігі тұщы су көздеріне одан да кедей болды. Ең солтүстігінде, Самара губерниясымен шекарада, Торгунь саласы бар шағын [[Еруслан (өзен)|Еруслан]] өзені ағады. Одан әрі солтүстік-шығыс шекараға жақын жерде [[Қараөзен (өзен)|Үлкен Өзен]] және [[Сарыөзен (өзен, Еділ-Жайық алабы)|Кіші Өзен]] өзендері орналасқан. Олар [[Қамыс-Самар көлдері|Қамыс-Самар көлдеріне]] құяды, ал төменгі ағыстары Астрахан губерниясының аумағына кіреді. Кей жерлерінде олардың суы тұздылау келеді. Бұдан басқа, далада Горькая және Бүлдіргенді өзендері бар. Хан ордасына жақын орналасқан бұл екі өзен де шағын әрі суы ащы, ішуге жарамсыз. Осы өзендер мен жылғалардың барлығы шағын және губернияның шеткі бөліктерінде орналасқан, ал даланың орталық бөлігі ағын сулардан мүлдем ада болды.

Мушкетов мырзаның зерттеулеріне сәйкес, Қалмақ даласында екі сулы қабат бар. Жоғарғы қабат Каспий шөгінділерінің арасында 2–6 сажын шамасындағы шағын тереңдікте орналасқан және оның суы тұздылау немесе тұзды болады. Төменгі қабат Каспий шөгінділерінің астында, үшіншілік құмтастар қабаттарымен бірге 20 және одан да көп сажын тереңдікте орналасып, тұщы су береді. Жергілікті халық жер асты суын алу үшін негізінен бірінші сулы қабатты пайдаланды. Ол үшін құмды жерлерде калмақ тілінде «худук» деп аталатын таяз құдықтар қазылды, ал сирек жағдайда орысша «копань» атауы қолданылды. Құдықтар бүкіл далаға топ-тобымен шашырай орналасып, бір-бірінен 10–30 верст қашықтықта жатты. Алайда даланың оңтүстік бөлігінде олар сирек кездесіп, арақашықтығы 50–70 верстке дейін жетті. Сонымен қатар ондағы су ішуге онша жарамды болмады. Бұдан басқа, далада «цандыктар» деп аталатын табиғи су қоймалары да пайдаланылды. Олар тығыз қоңыр саз қабатымен жабылған ойыстарда түзіліп, осы қабаттың үстіне еріген қар немесе жаңбыр суы жиналды. Мұндай суды тек қысқа уақыт ішінде ғана пайдалануға болатын.

Астрахан губерниясының аумағындағы [[Дон]] мен [[Еділ]] арасындағы суайрық Ергени деп аталады (қалмақша — «''қия беткейлер''») және Сарепта колониясынан оңтүстікке қарай шамамен 300 верст бойы меридиан бағытымен созылып жатқан жазық қыратты білдіреді. Ол Шығыс Маныч жағалауындағы Чалон-Хамур (немесе Таш-Муран) деп аталатын тік жарқабақпен аяқталады. Ергенидің ең биік нүктесі Заветное ауылының маңында орналасып, Каспий теңізі деңгейінен 532 фут биіктікке көтеріледі. Батысқа қарай Ергени Дон даласына біртіндеп төмендейді, ал шығыс беткейлері Еділ даласына қарай тік құлайды. Сондықтан биіктігі онша үлкен болмаса да, Ергени дала жағынан тауға ұқсап көрінеді. Оның шығыс беткейлері [[Жыра|жыралармен]] (сайлармен) тілімденген. Олар батысқа қарай бір-біріне жақындай түседі. Көктемде осы сай-жыралармен бұлақтар мен шағын өзендер ағып, Ергенидің етегіндегі көптеген көлдерді қоректендіреді. Бұл көлдердің бір бөлігі тұщы сулы (Цацинское, Алцын-Хута, Шар-Толгота, Чилгир, [[Жаскөл (ауыл)|Жаскөл]] және т.б.), ал кейбіреулерінің суы көктемде ғана тұщы болып, кейін ащы-тұздыға айналады (Ханата, Нарын-Хара, Кобдырь). Кейбір көлдер жазда [[Сор топырақ|сорға]] айналады (мысалы, Табун-Усун), ал кейбіреулері тартылып, бетіне шүйгін шөп өсіп, мол шөп шабуға пайдаланылатын жерлерге айналады (Ушке-Нур, Сальвру және т.б.). Ергенидің топырағын сары саздың қалың қабаттары, яғни [[Лесс|лесс]] құрайды.

Ергениден солтүстік-шығысқа қарай, Еділдің оң жағалауында орналасқан дала анағұрлым биік. Мұнда көлдер жоқ, шөбі шүйгін шабындықтар көп, кей жерлері егіншілікке жарамды, топырағы құмды-сазды. Царицын маңында биіктігі 280 фут болатын оң жағалаудағы қыратты өңір оңтүстікке қарай біртіндеп төмендеп, Черный Яр уезінде 30–40 футқа дейін түседі. Жантаудан төменірек жерде өсімдік жамылғысынан мүлдем айырылған құмды төбелер пайда болады. Каспий теңізіне қарай біртіндеп төмендейтін дала көптеген тұзды көлдермен көмкеріледі. Ал Каспий теңізі жағалауындағы жердің төмен жатқаны соншалық, солтүстік және солтүстік-батыс жағалаудың бүкіл өңірі жағалауға терең сұғына енген сансыз шығанақтардың (ильмендердің) және теңізге қарай сұғына созылған мүйістердің әсерінен шашақ тәрізді көрінеді. Бұл мүйістердің қалыптасуына сол жердегі құмды төбелердің ықпалы зор.

Даланың оңтүстік бөлігінің өзіндік ерекшелігін [[Бэр төбелері|Бэров төбелері]] деп аталатын, биіктігі 4 сажыннан аспайтын, шығыстан батысқа қарай созылып жатқан және бір-біріне параллель орналасқан аласа төбелер құрайды. Олардың табандары түйісіп жатады, ұзындығы 1½–4 верст, ал ені 170 сажынға дейін жетеді. Осы төбелердің үстіне Астрахан және [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қалалары салынған. Теңіз маңында көптеген төбелер судың астынан көтеріліп көрінеді. Олардың арасын су басып, көптеген ильмендер мен тұтас бір түбек архипелагын түзеді. Астраханның оңтүстік-батысында орналасқан бұл жер «Мочаг» деп аталады. Теңіз жағалауы жолағында көптеген тұзды және ащы-тұзды көлдер бар, олардың кейбіреулері емдік қасиеті бар балшықтармен қоршалған. Мысалы, Астраханнан солтүстік-батысқа қарай 12 верст жерде Тынақ балшықтары орналасқан.

Еділ жағалауына жақындаған кезде өзеннің осы құмды-сазды өңірде арнасын орнықсыз топырақты ойып өтіп, ені 30 және одан да көп верст болатын аңғар түзетінін көреміз. Оның шығыс шекарасын Ақтөбенің сол жағалауы шектейді. Өзен тармақтары жан-жаққа тілімдеген бұл аңғар тасқын кезінде су басатын және шайынды топырақтан құралған аралдар архипелагын құрайды. Аралдардың жағалаулары негізінен талдан тұратын орманның тар жолағымен көмкерілген, ал су қайтқаннан кейін оларда шүйгін шалғынды өсімдіктер қаулап өседі. Осы аңғардың бүкіл аумағы «займище» деп аталады.

Ақтөбенің ар жағында шығысқа қарай орналасқан және әрі қарай шетсіз-шексіз [[Орта Азия]] далаларымен ұласатын өңір жалпы сипаты жағынан батыстағы өңірге ұқсас. Оның анағұрлым биік солтүстік бөлігі біршама белесті жер бедерімен ерекшеленіп, Ақтөбе жағалауынан шығысқа қарай біртіндеп еңістейді де, құмды әрі төмен орналасқан жазықпен ұласады. Құмды-сазды топырақты бұл жазықтың ойпаң жерлері шүйгін шабындықтарға бай әрі егіншілікке жарамды. Алайда кей жерлерде топырақтың борпылдақтығы соншалық, ол оңай сусымалы құмға айналады. Сусымалы құмдардың аумағы жылдан жылға ұлғайып, қоныстанған жерлерге зиян келтіреді: жайылымдар мен егістіктерді құм басып, құмды төбелер — [[Барқан|барқандар]] түзеді. Құмдардың жылжуы салдарынан кейбір жерлерді құм соншалық басып қалған, мысалы, Хан ордасын, Сеитовка және Хошеутовское ауылдарын және басқа да елді мекендерді тұрғындары, Хошеутовское ауылындағыдай, қоныс аударуға мәжбүр болған. Муханов және Джамбай көлдері сияқты тұзды көлдер де құм астында қалып, олардан тұз өндіру тоқтатылды. Осындай құбылыс батыс далада да байқалады. Шығыс даланың ең солтүстік бөліктерінде, Царев уезінде, [[Қара топырақ|қара топырақ]] кездеседі. Осы белдеуде құрамындағы тұздың орасан көп мөлшерімен әйгілі Елтон ([[Эльтон]]) және [[Баскүнжақ]] көлдері, сондай-ақ Чапчачи тауы орналасқан. Бұдан бөлек, жекелеген таулар түрінде биіктеп тұрған қыраттар да бар: [[Үлкен Боғды]] — 524 фут, Кіші Боғды — 96 фут, Арзагар — 72 фут және т.б.

Кей жерлерде балшықты және батпақты алқаптар кездеседі. Олардың ішіндегі ең белгілілері — Хан ордасының шамамен бес верст жерінде орналасқан, ені мен ұзындығы ондаған верстке жететін алып Улань-Хактар. Сонымен қатар ащы-тұзды және тұщы сулы көлдер де бар. Одан әрі шығысқа қарай, Ақтөбе жағалауынан шамамен 100 верст жерде дала «Рын-құмдар» деп аталатын құмды-белесті өңірге айналады. Бұл жердегі құмды төбелер алуан түрлі пішіндегі қыраттардан тұрады, олардың арасында ені кейде 14 және одан да көп верстке жететін шалғындар орналасқан. Шалғындар аржан және далаға тән басқа да астық тұқымдас өсімдіктерден тұратын қалың өсімдік жамылғысымен көмкерілген. Өсімдіктерден дерлік жұтаң бұл төбелер теңізге жақындаған сайын біртіндеп аласарып, кәдімгі сусымалы құмдарға ұласады, ал одан әрі сары түсті, құнарсыз, сортаң ойпаттарға айналады. Өңір ұсақ тұзды көлдер мен балшықтарға бай, олардың ішіндегі ең белгілісі — Қызыл-Хактар. Ал Бестау тауларының арасында Ассетөбе немесе Айсысар деп аталатын шипалы бұлақ бар. Оның суының дәмі ащы-тұзды, температурасы 3°С, күкіртті иісі бар.

Оңтүстік-батысқа қарай Бэров төбелері пайда болады. Губернияның шығыс шетін жазық дала құрайды: оның бір бөлігінің топырағы қара-сұр саздан, ал екінші бөлігінің топырағы құмды-сазды сортаңнан тұрады. Бұл өңірдің солтүстігінде батпақтармен қоршалған, қамыс өскен тұщы сулы Қамыс-Самар көлдері орналасқан.

=== Геологиясы ===
Геологиялық құрамы бойынша Астрахан губерниясының топырағы Арал-Каспий формациясына жатады. Оның қабаттары барлық жерде дерлік көлденең орналасқан және құрамында көптеген тұзды саздар бар. Құмтастар мен үшіншілік саздардың үстінде жатқан Каспий шөгінділерінің қалыңдығы орасан зор болып, 53 сажынға дейін жетеді. Олар құм мен әртүрлі түсті саздардың — қызыл-қоңыр, көк және жасыл түсті саздардың — кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Сонымен қатар олардың құрамында Каспий фаунасына жататын және басым көпшілігі қазіргі кезде де тіршілік ететін түрлерге тиесілі ұлулардың қабыршақтары кездеседі.

Черный Ярдан төмен қарай сазды қабаттар жұқара түседі, ал кей жерлерде мүлдем жоғалып, олардың орнын борпылдақ құм басады. Бұл құм Еділдің төменгі ағысы жағалауында дюналардың түзілуіне себеп болады. Олар әсіресе Лебяжинская және Дуновская станицаларының маңында айқын байқалып, «Толокняный таулары» деп аталады.

Ергени Каспий саздары шөккеннен кейін қалыптасқан дербес көтерілу осін құрайды және миоценге жататын, көк саздың үстінде жатқан үшіншілік кезеңнің диірмен тасы құмтастарынан тұрады. Тек шалғынды беткей жағындағы жекелеген қыраттарда көне формацияларға жататын тау жыныстары, атап айтқанда, пермь және триас кезеңдерінің жыныстары кездеседі. Олар Боғды тауында байқалады. [[Опока]] немесе борлы [[Мергель|мергель]] борлы топыраққа жатады. Солёная Балка құмтастары жоғары сапалы диірмен тасын құрайды. Кормовое ауылының маңында ақ кварцтың, лидиялық тастың және темірлі құмтастың сынықтары кездеседі. «Кресты» сайында қазба балықтардың қалдықтарына бай рухляк қабаттары бар. Чалон-Хамур әктасты қабаттардан құралған. Кейбір сайларда кездесетін гипс алебастр алу үшін күйдіріледі, ал алынған алебастр тек үйлерді әктеуге пайдаланылады. Сонымен қатар Ергениде таскөмірдің белгілері анықталған, ал оның солтүстік бөлігіндегі [[Темір рудалары|темір кендері]] кейбір сайларда қалың қабаттар түрінде жер бетіне шығып жатады. Сарепта маңында қыш жасауға арналған саз өндіріледі, Солодников селосының маңында шатырлық тақтатас, ал Астрахан маңында кірпіш сазы өндіріледі. «Элиста» урочищесі маңынан күйдірген кезде таза қызыл түске ие болатын фаянс жасауға жарамды саз табылған. Кейбір жерлерде [[Селитралар|селитра]] кездеседі. Үлкен Боғды тауының маңынан күкірттің шағын кен орны мен [[Мұнай|мұнай]] белгілері табылған. Еділдің сол жағалауындағы Боғды және басқа да қыраттар негізінен гипстен тұрады. Алайда жалпы алғанда, Астрахан губерниясында тау-кен өнеркәсібінің қандай да бір саласының дамуын күту қиын, тек бұрыннан бар тұз өндіру саласын қоспағанда. Жаңа түзілімдерге Еділдің шөгінділері, құмды [[Дюналар|дюналар]], Ергенінің әктасты [[Туф|туфтары]], сортаңдар және өздігінен тұз шөгетін көлдердің тұздары жатады. [[Мамонттар]] мен басқа да жануарлардың сүйектері тек [[Еділ|Еділдің]] шөгінділерінен кездеседі.

=== Флорасы ===
Астрахан өлкесіндегі сирек өсімдік жамылғысы еш жерде тұтас әрі үздіксіз [[Шым|шым]] түзбейді, керісінше, аралдар секілді шашыраңқы орналасады. Биіктеу жерлерде жапырақтары сұрғылт-жасыл түсті жусанның көптеген түрлері өседі. Ал топырақ сортаңдау болса, жапырақтары қою жасыл түсті сораңдардың түрлері немесе қураған тікенекті өсімдіктер пайда болады. Неғұрлым төмен жерлерде [[Қау|қау]] ағарып көрінеді, ал ойпаттарда жасыл мия мен әртүрлі астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Топырақ сортаң болған жағдайда, жапырақтары қалың әрі шырынды, түсі қою қызғылт-сары түсті Salicorneae тұқымдасына жататын [[Шеркез|сораңдар]] өседі. Неғұрлым қалың өсімдік жамылғысы тек шалғындарда, Еділдегі аралдарда және Ергени сайларында кездеседі. Еділдің төменгі ағысындағы тұрып қалған суларды ''[[Ақ тұңғиық|Nymphaea alba]]'' және ''[[Үндістан лотосы|Nelumbium nuciferum]]'' көріктендіреді.

== Тарихы ==
Астрахан губерниясы Орта Азия далаларының шекарасында орналасып, ежелден халықтардың қоныс аудару бағыты болды. Ол [[Азия|Азиядан]] [[Еуропа|Еуропаға]] өтетін өзіндік қақпа саналды.

Халықтардың негізгі қоныс аудару қозғалыстары осы өңір арқылы жүріп отырды. Бір халық екіншісін ығыстырып, өз кезегінде Шығыстан келген жаңа қоныс аудару толқындарына орын беріп отырды. Ежелгі деректер Астрахан далаларында [[Скифтер|скифтердің]] болғанын көрсетеді. Біздің заманымыздың II ғасырында бұл өңірде [[Аландар|аландар]] пайда болып, III ғасырда олардың орнын [[Хазарлар|хазарлар]] басты. Хазарлардың атымен [[Каспий теңізі]] Хазар теңізі деп аталды. Хазарлардың [[Еділ|Еділдің]] төменгі ағысында [[Итиль]] атты астанасы болды. IV–XI ғасырлар аралығында бұл өңір арқылы [[Угорлар|угорлар]], [[Ғұндар|ғұндар]], [[Аварлар (көшпелі халық)|аварлар]], [[Мажарлар|мадиярлар]], [[Бұлғарлар|бұлғарлар]], [[Хвалистер|хвалистер]] және басқа да халықтар өтті. Соңғыларының атымен Каспий теңізі Хвалын теңізі деп аталды.

XII ғасырда Астрахан далаларында [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] көшіп-қонып жүрді, ал XIII ғасырда олардың орнын [[Моңғол шапқыншылығы және этностық өзгерістер|моңғолдар]] басты. Олар [[Еділ]] бойының едәуір бөлігін иеленіп, Астрахан өлкесінің төменгі ағысында [[Сарай-Бату]], [[Сарай-Берке]], [[Үкек]] және [[Астрахан|Қажытархан]] қалаларының негізін қалады.

Астрахан хандығының тарихы 1480 жылы, [[Алтын Орда]] ханы Ахмет хан қаза тапқаннан кейін басталады. Осы кезден бастап бұл аумақ Ноғай мырзаларының иелігіне өтті, ал 1490 жылы мұнда Абдул-Керімнің хан болғаны аталады. Алайда 1554 жылы кінәз Пронский-Шемякиннің қолбасшылығымен орыс әскерлері [[Астрахан|Астраханды]] басып алып, қаладан қуылған Дербыш ханды қайтадан таққа отырғызды. Дербыш хан Ресейге бодан болуға ант беріп, алым-салық төлеуге уәде етті. Кейін оның сатқындығы қаланың орыс әскерлері тарапынан түпкілікті басып алынуына және 1557 жылы Астрахан хандығының Мәскеу мемлекетіне қосылуына себеп болды.

Ұзақ уақыт бойы өлкенің қоныстанған аумағы негізінен Астрахан қаласымен және одан төмен қарай Еділ атырауында орналасқан, балық аулауға арналған «учугтар» (балық ұстауға арналған арнайы бөгет-құрылымдар) деп аталатын кәсіпшілік орындарымен шектелді. [[I Пётр|І Петрдің]] бұл өлкеге ерекше назар аударуынан кейін отарлау үдерісі дами бастады. Алайда бастапқы кезеңде әртүрлі татар ордаларының жиі жасаған шапқыншылықтары, қалмақтардың тонаушылық шабуылдары және [[Еділ казактары|казактардың еркін әрекеттері]] салдарынан бұл үдеріс өте баяу жүрді.

1632 жылы [[Қалмақтар|қалмақтар]] бұл өңірге көшіп келді. Осылайша көшпелі ордалардың шығыстан батысқа қарай қоныс аудару үдерісі аяқталды. Өйткені, 1801 жылы [[Қырғыз-қайсақ|қырғыз-қайсақтардың]] Астрахан даласына қоныс аударуы үкіметтің рұқсатымен жүзеге асырылды. 1627 жылы [[Черный Яр]] [[Острог|острогының]] негізі қаланды, 1667 жылы [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Ярдың]] негізі қаланды. Ал 1700 жылдан бастап Еділдің оң жағалауында алғашқы елді мекендер, соның ішінде Солёное Займище, пайда бола бастады.

Астрахан губерниясы І Петрдің 1717 жылғы 22 қарашадағы жарлығымен құрылды. Оған дейін, 1708 жылдан бастап, оның аумағы [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамында болды. Астрахан губерниясының құрамына іргелес аумақтарымен бірге мына қалалар кірді: [[Астрахан]], Гурьев Яицкий (қазіргі [[Атырау]], Қазақстан), Дмитриевск (қазіргі [[Камышин]]), [[Петровск (Сарытау облысы)|Петровск]], [[Самара]], [[Саратов|Сарытау]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]), [[Сызрань]], [[Терек (бекініс)|Терск қаласы]], Царицын (қазіргі [[Волгоград]]), Жайық қалашығы (қазіргі [[Орал]]), [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]], [[Черный Яр]] және [[Қызлар]].

1728 жылы [[Саратов|Сарытау]], [[Самара]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]) және [[Сызрань]] қалалары уездерімен бірге [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамына берілді.

1739 жылы Сарытау Астрахан губерниясының құрамына қайта қосылды.

1744 жылы [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрылуына байланысты Жайық қалашығы мен [[Жайық казак әскері|Жайық казак әскерінің]] аумағы оның құрамына берілді.

1742 жылы [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантаудың]] негізі қаланып, 1746 жылдан бастап Еділдің оң жағалауын казак станицалары қоныстана бастады.

1752 жылы Гурьев қаласы Астрахан губерниясынан [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрамына берілді.

1763 жылы жоғары мәртебелі жарлық бойынша Астрахан маңындағы Еділ бойына Визенталь елді мекенін негіздеген 65 лютеран отбасы қоныстандырылды. Елді мекеннің қашан және қандай жағдайда жойылғаны белгісіз. Өлкені тезірек қоныстандыру мақсатында үкімет жер телімдерін сыйға беріп, оларды жеңілдетілген шарттармен сатты. Мысалы, 1770 жылы әртүрлі адамдарға іргелес су айдындарымен бірге 5755 десятина жер сатылды.

1771 жылы үкімет жүргізген шараларға наразылықтың салдарынан қалмақтардың басым бөлігі Ресей аумағынан көшіп кетті, сөйтіп олардың аз бөлігі ғана Еділдің оң жағалауында қалды.

[[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] автономиясы жойылып, қалмақтардың басым бөлігі Жоңғарияға қайта көшкеннен кейін қалмақ даласы Астрахан әскери губернаторына бағынатын Ресейдің әкімшілік-аумақтық бірліктерінің біріне айналды.

1780 жылғы қарашада Сарытау жаңадан құрылған [[Сарытау наменгерлігі|Сарытау наменгерлігінің]] орталығы болды. Оның құрамына Петровск және Дмитриевск қалалары да кірді.

1782 жылы [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінен]] кейін Гурьев қаласы Астрахан губерниясының құрамына қайтарылды. Сол жылы [[Орал]] қаласы да Астрахан губерниясының құрамына қосылды, ал [[Волгоград|Царицын]] қаласы Ақтөбе жібек зауытымен және Черный Яр қаласы [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясының]] құрамына берілді.

1785 жылы 5 мамырда Астрахан және Кавказ облыстарынан тұратын [[Кавказ наменгерлігі]] құрылды. Оның әкімшілік орталығы шағын [[Екатериноград]] бекінісі болды. 1790 жылы 30 сәуірде Кавказ губерниялық басқармасы Астрахан қаласына көшірілді.

1796 жылғы 12 және 31 желтоқсандағы жарлықтармен наменгерлік Астрахан губерниясы болып қайта құрылды. Оның құрамына кейінгі Ставрополь, Терек және Қобан губернияларының аумақтары да кірді. Сол кезде губерниялық басқарма да құрылды.

1802 жылы 15 қарашада Астрахан губерниясы Астрахан және [[Кавказ губерниясы|Кавказ]] губернияларына бөлінді. Астрахан губерниясының басына азаматтық губернатор тағайындалды. Сонымен қатар Астрахан губерниясы Кавказ өлкесі мен Грузияның әскери басшысына да бағынды. 1803 жылғы 27 қазандағы патша жарлығында Астрахан губернаторына Кавказ губерниясының істеріне араласуға жол берілмейтіні арнайы ескертілді.

1803 жылы Орал казак әскерінің аумағы қайтадан Орынбор губерниясының құрамына қосылды.

[[Сурет:Карта Астраханской Губернии.jpg|thumb|right|250px|Астрахан губерниясы. 1821 жыл]]
1825 жылы 10 наурызда Астрахан губерниясындағы көшпелі халықтар мекендеген аумақтың басым бөлігі Кавказ облысының құрамына беріліп, Мұсылман көшпелі халықтарының Бас приставтығы құрылды.

1832 жылы 6 қаңтарда Астрахан губерниясы Кавказ губерниясынан толық бөлініп шықты. Осы ретте губернияның басына азаматтық губернатормен қатар әскери губернатор да тағайындалды.

1832 жылы Астрахан губерниясы Грузияның Бас басқарушысының қарауынан шығарылды.

1848–1850 жылдар аралығында Ставрополь жолы бойына ауылдар қоныстандырылды. 1850 жылы Сарытау губерниясынан Царев уезі Астрахан губерниясының құрамына берілді, ал 1860 жылы Кума өзені бойындағы шекара солтүстікке қарай біршама жылжытылды. Алайда оның саласы Гайдук (Гуйдук) өзені мен Үлкен Дербет ұлысының қалмақтары Ставрополь губерниясының қарауына берілді.

1862 жылы Астрахан қаласынан Дон казак әскерінің шекарасына дейін созылған, ұзындығы 357 шақырым болатын Қырым жолы бойындағы Қалмақ даласының орталық бөлігін әрқайсысы 15–20 ауладан тұратын хуторлармен қоныстандыруға рұқсат етілді. Осы мақсатта 15 орын белгіленді. Алайда аталған жерлерге қоныстануға ниет білдірушілер болмағандықтан, бұл жоспар жүзеге аспады.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1917 жылы Қырғыз даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына берілді. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы [[Қалмақ автономиялы облысы|Қалмақ АО]] құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері ғана қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына аудандар құрылды: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары.

1928 жылы 21 мамырда губерния таратылып, оның аумағы жаңадан құрылған [[Төменгі Еділ өлкесі|Төменгі Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Әкімшілік бөлінісі ==
[[Сурет:Astrakhan gubernia.jpg|thumb|right|200px|Астрахан губерниясының картасы]]
XX ғасырдың басында әкімшілік жағынан Астрахан губерниясы 5 уезге — Астрахан, Красный Яр, Жантау, Черный Яр және Царев уездеріне, 7 ұлыстық басқармасы мен қалмақ базары бар Қалмақ даласына, телімдік басқармаларға (5 бөлік және 2 округ) бөлінген Қазақ даласына (Ішкі қазақ ордасына), сондай-ақ 2 бөлімнен тұратын [[Астрахан казак әскері|Астрахан казак әскеріне]] бөлінді.

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
! Реттік №
! Уез
! Уездік қала
! Уездік қаланың елтаңбасы
! Ауданы,&lt;br&gt;[[Шақырым|шақырым]]²
! Тұрғыны(1897), адам
|-
| 1
| [[Астрахан уезі|Астрахан]]
| [[Астрахан]] қ. (112 880 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Astrakhan COA (Astrakhan Governorate) (1856).png|43x43px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |6499,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |219 760
|-
| 2
| [[Жантау уезі|Жантау]]
| [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантау]] қ. (2826 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Yenotaevsk COA (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |4852,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |76 080
|-
| 3
| [[Красный Яр уезі (Астрахан губерниясы)|Красный Яр]]
| [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қ. (5593 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Krasny Yar COA (Astrakhan Governorate) (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |9463,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |65 995
|-
| 4
| [[Царев уезі|Царев]]
| [[Царев]] қ. (6977 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Tsaryov COA (1853).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |18 964,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |198 022
|-
| 5
| [[Черный Яр уезі|Черный Яр]]
| [[Черный Яр]] қ. (4226 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Coat of Arms of Chyorny Yar (Astrakhan oblast) (1846).png|42x42px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |11 858,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |100 316
|-
| 6
| [[Қалмақ даласы]]
| -
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |67 246,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |128 573
|-
| 7
| [[Бөкей Ордасы|Ішкі Қазақ ордасы]]
| [[Хан Ордасы (ауыл)|Хан Ордасы]] ауылы (2564 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |70 781,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |214 796
|}

1888 жылы барлық бес уезде 157 ауылдық қоғам, 47 болыс, 13 стан және 89 урядник учаскесі болды. Губернияда барлығы 189 алпауыт қожалық пен ауыл болды, бұған Астрахан казактарының 13 станицасы, ватағалар мен хуторлар кірмеді. Бес уездегі ауылдарда барлығы 231 тас және 56 472 ағаш үй болды. 1887 жылы губернияда 167 шіркеу мен 4 әдірият (монастырь) болды.

1917 жылы Қазақ даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына өтті. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы Қалмақ АО құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары құрылды.

== Тұрғындары ==

== Губерния жетекшілігі ==
=== Генерал-губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Павел Сергеевич Потемкин|Потемкин Павел Сергеевич]]
| генерал-поручик, Сарытау мен Астрахан генерал-губернаторы м. а. , &lt;br&gt; 1785 ж. бастап Кавказ наменгері
| &lt;center&gt;09.05.1785—1792&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Гудович|Гудович Иван Васильевич]]
| генерал-аншеф
| &lt;center&gt;1792—1798&lt;/center&gt;
|-
| [[Ираклий Иванович Морков|Морков Ираклий Иванович]]
| граф, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1798—1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Иванович Киселёв|Киселев Дмитрий Иванович]]
| генерал-лейтенант, м. а.
| &lt;center&gt;1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Карл Федорович Кноринг|Кноринг Карл Федорович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1799—1802&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Дмитриевич Цицианов|Цицианов Павел Дмитриевич]]
| кәніз, инфантерия генералы
| &lt;center&gt;08.09.1802—08.02.1806&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Гудович|Гудович Иван Васильевич]]
| граф, генерал-фельдмаршал
| &lt;center&gt;02.06.1806—05.03.1809&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Петрович Тормасов|Тормасов Александр Петрович]]
| кавалерия генералы
| &lt;center&gt;05.03.1809—09.1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Филипп Осипович Паулуччи|Паулуччи Филипп Осипович]]
| маркиз, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;09.1811—16.02.1812&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Федорович Ртищев|Ртищев Николай Федорович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;16.02.1812—12.10.1816&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Петрович Ермолов|Ермолов Алексей Петрович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;12.10.1816—16.03.1827&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Федорович Паскевич-Эриванский|Паскевич-Эриванский Иван Федорович]]
| граф, генерал-фельдмаршал
| &lt;center&gt;16.03.1827—28.04.1831&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Тариелович Лорис-Меликов|Лорис-Меликов Михаил Тариелович]]
| граф, генерал-адъютант, атты әскер генералы, &lt;br&gt; уақытша Астрахан, Сарытау мен Самара генерал-губернатор
| &lt;center&gt;20.01.1879—07.04.1879&lt;/center&gt;
|} 
=== Губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Петр Самойлович Салтыков|Салтыков Петр Самойлович]]
| жақын боярин
| &lt;center&gt;1717—1719&lt;/center&gt;
|-
| [[Артемий Петрович Волынский|Волынский Артемий Петрович]]
| полковник
| &lt;center&gt;1719—1725&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Алексеевич Менгден|Менгден Иван Алексеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1725—18.11.1731&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Петрович Измайлов|Измайлов Иван Петрович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1731—1732&lt;/center&gt;
|-
| [[Артемий Петрович Волынский|Волынский Артемий Петрович]]
| бригадир
| &lt;center&gt;1732&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Петрович Измайлов|Измайлов Иван Петрович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;11.07.1733—28.07.1735&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Иванович Румянцев|Румянцев Александр Иванович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;28.07.1735—16.10.1735&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Иванович Пашков (губернатор)|Пашков Егор Иванович]]
| бригадир
| &lt;center&gt;16.10.1735—1736&lt;/center&gt;
|-
| [[Леонтий Яковлевич Соймонов|Соймонов Леонтий Яковлевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1736—1738&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Голицын (генерал-адмирал)|Голицын Михаил Михайлович]]
| кәніз, құпия кеңесші
| &lt;center&gt;14.01.1740—17.09.1741&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Никитич Татищев|Татищев Василий Никитич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;31.12.1741—16.09.1745&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Онуфриевич Брылкин|Брылкин Иван Онуфриевич]]
| нақты камергер
| &lt;center&gt;16.09.1745—1752&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Сергеевич Жилин|Жилин Алексей Сергеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;18.12.1753—1760&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Васильевич Неронов|Неронов Василий Васильевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1760—1763&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Афанасьевич Бекетов|Бекетов Никита Афанасьевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1763—1773&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Никитич Кречетников|Кречетников Петр Никитич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Варфоломеевич Якоби|Якоби Иван Варфоломеевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1776—1781&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Жуков (1729)|Жуков Михаил Михайлович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1781—1786&lt;/center&gt;
|} 

=== Наменгерліктің басшылары ===

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>l4oknh66or75p0m38fb1em77t6zd502</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658244</id>
      <parentid>3658243</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T07:24:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Губернаторлары */</comment>
      <origin>3658244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67511" sha1="78n8bsldfrqfr28u48gcke3wg34382b" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan Governorate (1913).png
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
=== Географиялық орны ===
Астрахан губерниясы [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында, 45° және 51° солтүстік ендік, 43° және 51° шығыс бойлық аралығында орналасқан. Губернияның солтүстіктен оңтүстікке қарай ең үлкен ұзындығы — 587 км, ал батыстан шығысқа қарай ең үлкен ені — 533 км жетті.

=== Астрахан губерниясының қазіргі әкімшілік шекараларға қатысты орналасуы ===
Бұрынғы Астрахан губерниясының аумағында (1914 жылғы шекаралары бойынша) қазіргі [[Астрахан облысы]] мен [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасы]] толығымен, ал [[Волгоград облысы]], [[Ставрополь өлкесі]], [[Ростов облысы]] және [[Дағыстан|Дағыстан Республикасы]] ішінара орналасқан. Губерния аумағының бір бөлігі қазіргі [[Атырау облысы|Атырау облысының]] құрамына кіреді.

Бұрынғы [[Астрахан уезі|Астрахан уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі [[Астрахан облысы|Астрахан облысының]] аумағына, ал оңтүстік бөлігі [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасының]] аумағына кіреді. Уездің шағын батыс бөлігі [[Ростов облысы|Ростов облысының]], ал шағын оңтүстік бөлігі [[Ставрополь өлкесі]] мен [[Дағыстан|Дағыстан Республикасының]] аумағына жатады.

Бұрынғы [[Красный Яр уезі|Красный Яр уезінің]] басым бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағына кіреді, ал шағын солтүстік бөлігі Қазақстан аумағында орналасқан.

Бұрынғы [[Жантау уезі|Жантау уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, оңтүстік-батыс бөлігі Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды, ал ең батыс бөлігі — Ростов облысының аумағына кіреді.

Бұрынғы [[Черный Яр уезі|Черный Яр уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, солтүстік және солтүстік-батыс бөліктері — Волгоград облысының аумағына кіреді, ал уездің оңтүстік бөлігі — Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды.

Бұрынғы [[Царев уезі|Царев уезінің]] шағын оңтүстік бөлігі қазіргі Астрахан облысының құрамына кіреді, ал [[Царев]] қаласын (қазіргі ауыл) қоса алғандағы қалған бөлігі Волгоград облысының аумағында орналасқан.

Бұрынғы Қырғыз даласы қазіргі Қазақстан аумағында орналасқан.

=== Ауданы ===
1886 жылы губерниялық жер межелеу басқармасының мәліметтері бойынша, губернияның аумағы 182 913 шаршы верст (208 200 км²) болды. Су айдындарының беткі аумағын қоса есептегенде, бес уездің жалпы аумағы 41 147 шаршы верстті (46 830 км²), [[Қалмақ даласы|Қалмақ даласының]] аумағы 75 635 шаршы верстті (86 080 км²), ал [[Бөкей Ордасы|Ішкі қазақ ордасының]] аумағы 66 131 шаршы верстті (75 240 км²) құрады.

Басқа деректер бойынша, [[Иван Афанасьевич Стрельбицкий|И. А. Стрельбицкийдің]] 1874 жылғы мәліметтерінде Астрахан губерниясының аумағы 197 247,2 шаршы верст (224 500 км²) деп көрсетілген. Оның ішінде көлдердің су бетінің ауданы 647,5 шаршы верстті (736,9 км²), ал [[Еділ атырауы|Еділ атырауының]] аумағы 14 674,8 шаршы верстті (16 700 км²) құраған. Бұл аумақ [[Волгоград|Царицын]] қаласынан [[Каспий теңізі|Каспий теңізіне]] дейінгі, [[Еділ]] мен [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] өзендерінің аралығындағы кеңістікті, сондай-ақ теңіз жағалауындағы барлық аралдарды қамтыды.

Аумағы бойынша Астрахан губерниясы Ресей империясының Еуропалық бөлігіндегі губерниялар арасында төртінші орын алды.

=== Жер бедері ===
Губерния аумағы орман өсімдіктері жоқ, құмды-сазды және сортаң топырақты кең [[Дала|даладан]] тұрды. Жер бедері жалпы оңтүстік-шығысқа қарай еңістеп, бұрын теңіз табаны болған [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы ойпатының]] бір бөлігін құрады. Губернияның оңтүстік бөлігі 400 верст (427 км) бойында [[Каспий теңізі|Каспий теңізінің]] суларымен шайылып жатты.

=== Гидрографиясы ===
[[Еділ]] өзені Астрахан губерниясын екі бөлікке бөлді: оның оң жағалауындағы бөлік Еділ немесе Қалмақ даласы, ал сол жағалауындағы бөлік Еділ сырты немесе [[Торғай даласы|Қазақ даласы]] деп аталды.

Еділ өзені Астрахан губерниясының аумағына енген тұста өзінің ағысын бірнеше рет өзгертеді. Оңтүстікке қарай ағып келе жатқан өзен губерния аумағына толық енгеннен кейін, [[Еділдегі Сарепта|Сарепта]] колониясының маңында кенет шығысқа қарай бұрылып, алғашқы иірімді түзеді. Одан әрі [[Владимировка (Астрахан облысы)|Владимировка]] елді мекені тұсында екінші иірімді жасап, оңтүстік-шығысқа қарай бағыт алады да, Каспий теңізіне құйғанға дейін осы бағытты сақтайды.

[[Волгоград|Царицыннан]] шамамен жиырма верст жоғары жерде Еділдің сол жағалауынан едәуір ірі [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] тармағы бөлініп шығады. Ол Еділдің негізгі арнасына дерлік параллель бағытта шамамен 500 верст бойы ағып, Каспий теңізіне дейін жетеді.

Астрахан губерниясының аумағында Еділ өзені өзіне бірде-бір елеулі саланы қабылдамайды, керісінше, өзі көптеген тармақтарға бөлінеді. Олар өз кезегінде ұсақ тармақтарға бөлініп, жайылматармақ, жыртылым, баурай, өзен, ильмень және т.б. деп аталады да, бір-бірімен үздіксіз тоғысып, су жолдарының тұтас лабиринтін құрайды. [[Еділ атырауы]] негізінен Петропавловск ватағасының тұсынан, Лебяжья станицасынан сәл жоғары жерде Еділден оның ірі тармағы — Бозан өзенінің бөлініп шығуынан басталады. Еділдің төменгі ағысында 200-ге дейін тармақ бар деп есептеледі және олардың басым көпшілігі Еділдің сол жағынан бөлініп шығады. Су мөлшері жағынан ең ірілері — [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]], [[Бозан]], [[Болда (өзен)|Үлкен Болда]], [[Қамысөзек (өзен)|Қамысөзек]], Шаған, Иванчуг және т.б. Еділдің оң жағалауындағы тармақтар негізінен Астраханнан төмен жерде бөлініп шығады. Олардың қатарында [[Бақтемір (өзен)|Бақтемір]], Қарабұлақ және Шолпан бар. Еділ теңізге құяр жерінде 70-ке дейін сағаға бөлініп, қамыс қалың өсетін, өтуі қиын аласа атырау түзеді. Қамыс теңіз жағалауында «черней» деп аталатын қалың қамысты қопалардың қалыптасуына себеп болады. Еділдің көптеген тармақтарға бөлінуіне байланысты оның сағаларында су қатты тайызданып, Каспий теңізіне қарай кеме қатынасына негізгі кедергі келтіреді.

Еділдің негізгі кеме жүретін «Бақтемір» арнасында батыс және солтүстік-батыс желдері соққан кезде қайраңдардағы су тереңдігі 2,5 футқа дейін, кейде одан да төмен түседі. «Шашылымдар» деп аталатын қайраңдардың біріншісі — Астраханнан 53 верст қашықтықтағы Княжая, одан кейін Шадинская, Ракушинская және соңғысы — Зюзинская қайраңы. 1854 жылдан бастап Каспий теңізімен қатынас жасау үшін [[Фарватер|фарватер]] ретінде таңдалған Еділдің «Қамысөзек» тармағында 13 жыл бойы жұмыстар жүргізіліп, оған 2 млн рублден астам қаржы жұмсалды. Алайда бұл жұмыстардан күтілген нәтиже алынбады. 1869 жылғы 20 және 21 қазандағы дауыл мен су тасқыны Қамысөзек фарватерін жақсарту үшін салынған барлық құрылыстарды қиратып, соның салдарынан жұмыстар тоқтатылды. 1874 жылдан бастап «Бақтемір» фарватерін жер қазатын машиналар арқылы тереңдету жұмыстары басталып, олар 1890-жылдары жалғасты.

Еділ мен Ақтөбеден және олардың су тармақтары жүйесінен басқа, губерния аумағында мынадай өзендер мен жылғалар болды. Солтүстікте, [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясымен]] шекарада, жазда тартылып қалатын шағын [[Сарпа-Даван жылғасы|Сарпа]] өзені ағып жатты. Ол [[Ергени]] қыратының етегінде орналасқан [[Сарпа көлдері|Сарпа көлдерінің]] тұтас жүйесін қоректендірді. Вязовка өзені батыстан шығысқа қарай ағып, бар болғаны 25 верстке созылады. Оның суы ащы-тұзды, жазда тартылып қалып, Вязовка ауылы маңында Еділге құяды. Батыс шекарада, [[Дон әскерлерінің облысы|Дон казак әскері облысымен]] шекарада, Ергени қыратынан басталып, оның шығыс етегіндегі көлдер тізбегін қоректендіретін немесе батысқа қарай [[Дон|Донның]] салаларына ағатын 80-ге жуық өзен мен жылға болды. Олардың көпшілігі жазда тартылып қалатын, ал Елиста, Тенгути, Акишбай және т.б. сияқты аз ғана өзендердің ағысы тұрақты болды.

Оңтүстікте, [[Ставрополь губерниясы|Ставрополь губерниясымен]] шекарада, екі Маныч өзені болды: Батыс Маныч Дон казак әскері облысының аумағына қарай ағады, ал Шығыс Маныч Астрахан губерниясының аумағы арқылы өтеді. Екі Манычтың да бастау алатын жері [[Ергени|Ергени қыраты]] мен [[Ставрополь қыраты|Ставрополь қыратының]] түйіскен тұсында орналасып, Қара теңіз деңгейінен 11,5 сажын биіктікте жатты. [[Шығыс Маныч]] алдымен оңтүстік-шығысқа қарай ағып, кейін шығыстағы даланың аласа бөлігіне енген соң, Каспий теңізіне шамамен 100 верст жетпей, Састы көлдері деп аталатын көлдер жүйесінде жоғалады. Бұл жерде «хактар» деп аталатын өтуге қиын батпақты алқаптар түзіледі. Олардың ішіндегі ең белгілісі — Джерлақ хактары. Маныч өзендерінің бастау бөліктерінің су молайған кезде өзара қосылуы [[Азов теңізі|Азов]] және Каспий теңіздері арасында кеме жүретін канал салу мүмкіндігі туралы мәселені көтеруге себеп болды. Алайда осы өңірді екі экспедиция зерттегеннен кейін Байланыс жолдары бас басқармасы 1859 жылы канал салудың табысты жүзеге асуына жеткілікті кепілдік жоқ екенін және оның экономикалық тиімділігіне сай келмейтін орасан зор шығындарды талап ететінін мәлімдеді.

Кума өзенінің тармағы болып табылатын [[Гайдук (өзен)|Гайдук]] өзені тек көктемде ғана суға толады және Ставрополь губерниясының оңтүстік-батыс шекарасында орналасқан.

Астрахан губерниясының солтүстік-шығыс бөлігі тұщы су көздеріне одан да кедей болды. Ең солтүстігінде, Самара губерниясымен шекарада, Торгунь саласы бар шағын [[Еруслан (өзен)|Еруслан]] өзені ағады. Одан әрі солтүстік-шығыс шекараға жақын жерде [[Қараөзен (өзен)|Үлкен Өзен]] және [[Сарыөзен (өзен, Еділ-Жайық алабы)|Кіші Өзен]] өзендері орналасқан. Олар [[Қамыс-Самар көлдері|Қамыс-Самар көлдеріне]] құяды, ал төменгі ағыстары Астрахан губерниясының аумағына кіреді. Кей жерлерінде олардың суы тұздылау келеді. Бұдан басқа, далада Горькая және Бүлдіргенді өзендері бар. Хан ордасына жақын орналасқан бұл екі өзен де шағын әрі суы ащы, ішуге жарамсыз. Осы өзендер мен жылғалардың барлығы шағын және губернияның шеткі бөліктерінде орналасқан, ал даланың орталық бөлігі ағын сулардан мүлдем ада болды.

Мушкетов мырзаның зерттеулеріне сәйкес, Қалмақ даласында екі сулы қабат бар. Жоғарғы қабат Каспий шөгінділерінің арасында 2–6 сажын шамасындағы шағын тереңдікте орналасқан және оның суы тұздылау немесе тұзды болады. Төменгі қабат Каспий шөгінділерінің астында, үшіншілік құмтастар қабаттарымен бірге 20 және одан да көп сажын тереңдікте орналасып, тұщы су береді. Жергілікті халық жер асты суын алу үшін негізінен бірінші сулы қабатты пайдаланды. Ол үшін құмды жерлерде калмақ тілінде «худук» деп аталатын таяз құдықтар қазылды, ал сирек жағдайда орысша «копань» атауы қолданылды. Құдықтар бүкіл далаға топ-тобымен шашырай орналасып, бір-бірінен 10–30 верст қашықтықта жатты. Алайда даланың оңтүстік бөлігінде олар сирек кездесіп, арақашықтығы 50–70 верстке дейін жетті. Сонымен қатар ондағы су ішуге онша жарамды болмады. Бұдан басқа, далада «цандыктар» деп аталатын табиғи су қоймалары да пайдаланылды. Олар тығыз қоңыр саз қабатымен жабылған ойыстарда түзіліп, осы қабаттың үстіне еріген қар немесе жаңбыр суы жиналды. Мұндай суды тек қысқа уақыт ішінде ғана пайдалануға болатын.

Астрахан губерниясының аумағындағы [[Дон]] мен [[Еділ]] арасындағы суайрық Ергени деп аталады (қалмақша — «''қия беткейлер''») және Сарепта колониясынан оңтүстікке қарай шамамен 300 верст бойы меридиан бағытымен созылып жатқан жазық қыратты білдіреді. Ол Шығыс Маныч жағалауындағы Чалон-Хамур (немесе Таш-Муран) деп аталатын тік жарқабақпен аяқталады. Ергенидің ең биік нүктесі Заветное ауылының маңында орналасып, Каспий теңізі деңгейінен 532 фут биіктікке көтеріледі. Батысқа қарай Ергени Дон даласына біртіндеп төмендейді, ал шығыс беткейлері Еділ даласына қарай тік құлайды. Сондықтан биіктігі онша үлкен болмаса да, Ергени дала жағынан тауға ұқсап көрінеді. Оның шығыс беткейлері [[Жыра|жыралармен]] (сайлармен) тілімденген. Олар батысқа қарай бір-біріне жақындай түседі. Көктемде осы сай-жыралармен бұлақтар мен шағын өзендер ағып, Ергенидің етегіндегі көптеген көлдерді қоректендіреді. Бұл көлдердің бір бөлігі тұщы сулы (Цацинское, Алцын-Хута, Шар-Толгота, Чилгир, [[Жаскөл (ауыл)|Жаскөл]] және т.б.), ал кейбіреулерінің суы көктемде ғана тұщы болып, кейін ащы-тұздыға айналады (Ханата, Нарын-Хара, Кобдырь). Кейбір көлдер жазда [[Сор топырақ|сорға]] айналады (мысалы, Табун-Усун), ал кейбіреулері тартылып, бетіне шүйгін шөп өсіп, мол шөп шабуға пайдаланылатын жерлерге айналады (Ушке-Нур, Сальвру және т.б.). Ергенидің топырағын сары саздың қалың қабаттары, яғни [[Лесс|лесс]] құрайды.

Ергениден солтүстік-шығысқа қарай, Еділдің оң жағалауында орналасқан дала анағұрлым биік. Мұнда көлдер жоқ, шөбі шүйгін шабындықтар көп, кей жерлері егіншілікке жарамды, топырағы құмды-сазды. Царицын маңында биіктігі 280 фут болатын оң жағалаудағы қыратты өңір оңтүстікке қарай біртіндеп төмендеп, Черный Яр уезінде 30–40 футқа дейін түседі. Жантаудан төменірек жерде өсімдік жамылғысынан мүлдем айырылған құмды төбелер пайда болады. Каспий теңізіне қарай біртіндеп төмендейтін дала көптеген тұзды көлдермен көмкеріледі. Ал Каспий теңізі жағалауындағы жердің төмен жатқаны соншалық, солтүстік және солтүстік-батыс жағалаудың бүкіл өңірі жағалауға терең сұғына енген сансыз шығанақтардың (ильмендердің) және теңізге қарай сұғына созылған мүйістердің әсерінен шашақ тәрізді көрінеді. Бұл мүйістердің қалыптасуына сол жердегі құмды төбелердің ықпалы зор.

Даланың оңтүстік бөлігінің өзіндік ерекшелігін [[Бэр төбелері|Бэров төбелері]] деп аталатын, биіктігі 4 сажыннан аспайтын, шығыстан батысқа қарай созылып жатқан және бір-біріне параллель орналасқан аласа төбелер құрайды. Олардың табандары түйісіп жатады, ұзындығы 1½–4 верст, ал ені 170 сажынға дейін жетеді. Осы төбелердің үстіне Астрахан және [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қалалары салынған. Теңіз маңында көптеген төбелер судың астынан көтеріліп көрінеді. Олардың арасын су басып, көптеген ильмендер мен тұтас бір түбек архипелагын түзеді. Астраханның оңтүстік-батысында орналасқан бұл жер «Мочаг» деп аталады. Теңіз жағалауы жолағында көптеген тұзды және ащы-тұзды көлдер бар, олардың кейбіреулері емдік қасиеті бар балшықтармен қоршалған. Мысалы, Астраханнан солтүстік-батысқа қарай 12 верст жерде Тынақ балшықтары орналасқан.

Еділ жағалауына жақындаған кезде өзеннің осы құмды-сазды өңірде арнасын орнықсыз топырақты ойып өтіп, ені 30 және одан да көп верст болатын аңғар түзетінін көреміз. Оның шығыс шекарасын Ақтөбенің сол жағалауы шектейді. Өзен тармақтары жан-жаққа тілімдеген бұл аңғар тасқын кезінде су басатын және шайынды топырақтан құралған аралдар архипелагын құрайды. Аралдардың жағалаулары негізінен талдан тұратын орманның тар жолағымен көмкерілген, ал су қайтқаннан кейін оларда шүйгін шалғынды өсімдіктер қаулап өседі. Осы аңғардың бүкіл аумағы «займище» деп аталады.

Ақтөбенің ар жағында шығысқа қарай орналасқан және әрі қарай шетсіз-шексіз [[Орта Азия]] далаларымен ұласатын өңір жалпы сипаты жағынан батыстағы өңірге ұқсас. Оның анағұрлым биік солтүстік бөлігі біршама белесті жер бедерімен ерекшеленіп, Ақтөбе жағалауынан шығысқа қарай біртіндеп еңістейді де, құмды әрі төмен орналасқан жазықпен ұласады. Құмды-сазды топырақты бұл жазықтың ойпаң жерлері шүйгін шабындықтарға бай әрі егіншілікке жарамды. Алайда кей жерлерде топырақтың борпылдақтығы соншалық, ол оңай сусымалы құмға айналады. Сусымалы құмдардың аумағы жылдан жылға ұлғайып, қоныстанған жерлерге зиян келтіреді: жайылымдар мен егістіктерді құм басып, құмды төбелер — [[Барқан|барқандар]] түзеді. Құмдардың жылжуы салдарынан кейбір жерлерді құм соншалық басып қалған, мысалы, Хан ордасын, Сеитовка және Хошеутовское ауылдарын және басқа да елді мекендерді тұрғындары, Хошеутовское ауылындағыдай, қоныс аударуға мәжбүр болған. Муханов және Джамбай көлдері сияқты тұзды көлдер де құм астында қалып, олардан тұз өндіру тоқтатылды. Осындай құбылыс батыс далада да байқалады. Шығыс даланың ең солтүстік бөліктерінде, Царев уезінде, [[Қара топырақ|қара топырақ]] кездеседі. Осы белдеуде құрамындағы тұздың орасан көп мөлшерімен әйгілі Елтон ([[Эльтон]]) және [[Баскүнжақ]] көлдері, сондай-ақ Чапчачи тауы орналасқан. Бұдан бөлек, жекелеген таулар түрінде биіктеп тұрған қыраттар да бар: [[Үлкен Боғды]] — 524 фут, Кіші Боғды — 96 фут, Арзагар — 72 фут және т.б.

Кей жерлерде балшықты және батпақты алқаптар кездеседі. Олардың ішіндегі ең белгілілері — Хан ордасының шамамен бес верст жерінде орналасқан, ені мен ұзындығы ондаған верстке жететін алып Улань-Хактар. Сонымен қатар ащы-тұзды және тұщы сулы көлдер де бар. Одан әрі шығысқа қарай, Ақтөбе жағалауынан шамамен 100 верст жерде дала «Рын-құмдар» деп аталатын құмды-белесті өңірге айналады. Бұл жердегі құмды төбелер алуан түрлі пішіндегі қыраттардан тұрады, олардың арасында ені кейде 14 және одан да көп верстке жететін шалғындар орналасқан. Шалғындар аржан және далаға тән басқа да астық тұқымдас өсімдіктерден тұратын қалың өсімдік жамылғысымен көмкерілген. Өсімдіктерден дерлік жұтаң бұл төбелер теңізге жақындаған сайын біртіндеп аласарып, кәдімгі сусымалы құмдарға ұласады, ал одан әрі сары түсті, құнарсыз, сортаң ойпаттарға айналады. Өңір ұсақ тұзды көлдер мен балшықтарға бай, олардың ішіндегі ең белгілісі — Қызыл-Хактар. Ал Бестау тауларының арасында Ассетөбе немесе Айсысар деп аталатын шипалы бұлақ бар. Оның суының дәмі ащы-тұзды, температурасы 3°С, күкіртті иісі бар.

Оңтүстік-батысқа қарай Бэров төбелері пайда болады. Губернияның шығыс шетін жазық дала құрайды: оның бір бөлігінің топырағы қара-сұр саздан, ал екінші бөлігінің топырағы құмды-сазды сортаңнан тұрады. Бұл өңірдің солтүстігінде батпақтармен қоршалған, қамыс өскен тұщы сулы Қамыс-Самар көлдері орналасқан.

=== Геологиясы ===
Геологиялық құрамы бойынша Астрахан губерниясының топырағы Арал-Каспий формациясына жатады. Оның қабаттары барлық жерде дерлік көлденең орналасқан және құрамында көптеген тұзды саздар бар. Құмтастар мен үшіншілік саздардың үстінде жатқан Каспий шөгінділерінің қалыңдығы орасан зор болып, 53 сажынға дейін жетеді. Олар құм мен әртүрлі түсті саздардың — қызыл-қоңыр, көк және жасыл түсті саздардың — кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Сонымен қатар олардың құрамында Каспий фаунасына жататын және басым көпшілігі қазіргі кезде де тіршілік ететін түрлерге тиесілі ұлулардың қабыршақтары кездеседі.

Черный Ярдан төмен қарай сазды қабаттар жұқара түседі, ал кей жерлерде мүлдем жоғалып, олардың орнын борпылдақ құм басады. Бұл құм Еділдің төменгі ағысы жағалауында дюналардың түзілуіне себеп болады. Олар әсіресе Лебяжинская және Дуновская станицаларының маңында айқын байқалып, «Толокняный таулары» деп аталады.

Ергени Каспий саздары шөккеннен кейін қалыптасқан дербес көтерілу осін құрайды және миоценге жататын, көк саздың үстінде жатқан үшіншілік кезеңнің диірмен тасы құмтастарынан тұрады. Тек шалғынды беткей жағындағы жекелеген қыраттарда көне формацияларға жататын тау жыныстары, атап айтқанда, пермь және триас кезеңдерінің жыныстары кездеседі. Олар Боғды тауында байқалады. [[Опока]] немесе борлы [[Мергель|мергель]] борлы топыраққа жатады. Солёная Балка құмтастары жоғары сапалы диірмен тасын құрайды. Кормовое ауылының маңында ақ кварцтың, лидиялық тастың және темірлі құмтастың сынықтары кездеседі. «Кресты» сайында қазба балықтардың қалдықтарына бай рухляк қабаттары бар. Чалон-Хамур әктасты қабаттардан құралған. Кейбір сайларда кездесетін гипс алебастр алу үшін күйдіріледі, ал алынған алебастр тек үйлерді әктеуге пайдаланылады. Сонымен қатар Ергениде таскөмірдің белгілері анықталған, ал оның солтүстік бөлігіндегі [[Темір рудалары|темір кендері]] кейбір сайларда қалың қабаттар түрінде жер бетіне шығып жатады. Сарепта маңында қыш жасауға арналған саз өндіріледі, Солодников селосының маңында шатырлық тақтатас, ал Астрахан маңында кірпіш сазы өндіріледі. «Элиста» урочищесі маңынан күйдірген кезде таза қызыл түске ие болатын фаянс жасауға жарамды саз табылған. Кейбір жерлерде [[Селитралар|селитра]] кездеседі. Үлкен Боғды тауының маңынан күкірттің шағын кен орны мен [[Мұнай|мұнай]] белгілері табылған. Еділдің сол жағалауындағы Боғды және басқа да қыраттар негізінен гипстен тұрады. Алайда жалпы алғанда, Астрахан губерниясында тау-кен өнеркәсібінің қандай да бір саласының дамуын күту қиын, тек бұрыннан бар тұз өндіру саласын қоспағанда. Жаңа түзілімдерге Еділдің шөгінділері, құмды [[Дюналар|дюналар]], Ергенінің әктасты [[Туф|туфтары]], сортаңдар және өздігінен тұз шөгетін көлдердің тұздары жатады. [[Мамонттар]] мен басқа да жануарлардың сүйектері тек [[Еділ|Еділдің]] шөгінділерінен кездеседі.

=== Флорасы ===
Астрахан өлкесіндегі сирек өсімдік жамылғысы еш жерде тұтас әрі үздіксіз [[Шым|шым]] түзбейді, керісінше, аралдар секілді шашыраңқы орналасады. Биіктеу жерлерде жапырақтары сұрғылт-жасыл түсті жусанның көптеген түрлері өседі. Ал топырақ сортаңдау болса, жапырақтары қою жасыл түсті сораңдардың түрлері немесе қураған тікенекті өсімдіктер пайда болады. Неғұрлым төмен жерлерде [[Қау|қау]] ағарып көрінеді, ал ойпаттарда жасыл мия мен әртүрлі астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Топырақ сортаң болған жағдайда, жапырақтары қалың әрі шырынды, түсі қою қызғылт-сары түсті Salicorneae тұқымдасына жататын [[Шеркез|сораңдар]] өседі. Неғұрлым қалың өсімдік жамылғысы тек шалғындарда, Еділдегі аралдарда және Ергени сайларында кездеседі. Еділдің төменгі ағысындағы тұрып қалған суларды ''[[Ақ тұңғиық|Nymphaea alba]]'' және ''[[Үндістан лотосы|Nelumbium nuciferum]]'' көріктендіреді.

== Тарихы ==
Астрахан губерниясы Орта Азия далаларының шекарасында орналасып, ежелден халықтардың қоныс аудару бағыты болды. Ол [[Азия|Азиядан]] [[Еуропа|Еуропаға]] өтетін өзіндік қақпа саналды.

Халықтардың негізгі қоныс аудару қозғалыстары осы өңір арқылы жүріп отырды. Бір халық екіншісін ығыстырып, өз кезегінде Шығыстан келген жаңа қоныс аудару толқындарына орын беріп отырды. Ежелгі деректер Астрахан далаларында [[Скифтер|скифтердің]] болғанын көрсетеді. Біздің заманымыздың II ғасырында бұл өңірде [[Аландар|аландар]] пайда болып, III ғасырда олардың орнын [[Хазарлар|хазарлар]] басты. Хазарлардың атымен [[Каспий теңізі]] Хазар теңізі деп аталды. Хазарлардың [[Еділ|Еділдің]] төменгі ағысында [[Итиль]] атты астанасы болды. IV–XI ғасырлар аралығында бұл өңір арқылы [[Угорлар|угорлар]], [[Ғұндар|ғұндар]], [[Аварлар (көшпелі халық)|аварлар]], [[Мажарлар|мадиярлар]], [[Бұлғарлар|бұлғарлар]], [[Хвалистер|хвалистер]] және басқа да халықтар өтті. Соңғыларының атымен Каспий теңізі Хвалын теңізі деп аталды.

XII ғасырда Астрахан далаларында [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] көшіп-қонып жүрді, ал XIII ғасырда олардың орнын [[Моңғол шапқыншылығы және этностық өзгерістер|моңғолдар]] басты. Олар [[Еділ]] бойының едәуір бөлігін иеленіп, Астрахан өлкесінің төменгі ағысында [[Сарай-Бату]], [[Сарай-Берке]], [[Үкек]] және [[Астрахан|Қажытархан]] қалаларының негізін қалады.

Астрахан хандығының тарихы 1480 жылы, [[Алтын Орда]] ханы Ахмет хан қаза тапқаннан кейін басталады. Осы кезден бастап бұл аумақ Ноғай мырзаларының иелігіне өтті, ал 1490 жылы мұнда Абдул-Керімнің хан болғаны аталады. Алайда 1554 жылы кінәз Пронский-Шемякиннің қолбасшылығымен орыс әскерлері [[Астрахан|Астраханды]] басып алып, қаладан қуылған Дербыш ханды қайтадан таққа отырғызды. Дербыш хан Ресейге бодан болуға ант беріп, алым-салық төлеуге уәде етті. Кейін оның сатқындығы қаланың орыс әскерлері тарапынан түпкілікті басып алынуына және 1557 жылы Астрахан хандығының Мәскеу мемлекетіне қосылуына себеп болды.

Ұзақ уақыт бойы өлкенің қоныстанған аумағы негізінен Астрахан қаласымен және одан төмен қарай Еділ атырауында орналасқан, балық аулауға арналған «учугтар» (балық ұстауға арналған арнайы бөгет-құрылымдар) деп аталатын кәсіпшілік орындарымен шектелді. [[I Пётр|І Петрдің]] бұл өлкеге ерекше назар аударуынан кейін отарлау үдерісі дами бастады. Алайда бастапқы кезеңде әртүрлі татар ордаларының жиі жасаған шапқыншылықтары, қалмақтардың тонаушылық шабуылдары және [[Еділ казактары|казактардың еркін әрекеттері]] салдарынан бұл үдеріс өте баяу жүрді.

1632 жылы [[Қалмақтар|қалмақтар]] бұл өңірге көшіп келді. Осылайша көшпелі ордалардың шығыстан батысқа қарай қоныс аудару үдерісі аяқталды. Өйткені, 1801 жылы [[Қырғыз-қайсақ|қырғыз-қайсақтардың]] Астрахан даласына қоныс аударуы үкіметтің рұқсатымен жүзеге асырылды. 1627 жылы [[Черный Яр]] [[Острог|острогының]] негізі қаланды, 1667 жылы [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Ярдың]] негізі қаланды. Ал 1700 жылдан бастап Еділдің оң жағалауында алғашқы елді мекендер, соның ішінде Солёное Займище, пайда бола бастады.

Астрахан губерниясы І Петрдің 1717 жылғы 22 қарашадағы жарлығымен құрылды. Оған дейін, 1708 жылдан бастап, оның аумағы [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамында болды. Астрахан губерниясының құрамына іргелес аумақтарымен бірге мына қалалар кірді: [[Астрахан]], Гурьев Яицкий (қазіргі [[Атырау]], Қазақстан), Дмитриевск (қазіргі [[Камышин]]), [[Петровск (Сарытау облысы)|Петровск]], [[Самара]], [[Саратов|Сарытау]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]), [[Сызрань]], [[Терек (бекініс)|Терск қаласы]], Царицын (қазіргі [[Волгоград]]), Жайық қалашығы (қазіргі [[Орал]]), [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]], [[Черный Яр]] және [[Қызлар]].

1728 жылы [[Саратов|Сарытау]], [[Самара]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]) және [[Сызрань]] қалалары уездерімен бірге [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамына берілді.

1739 жылы Сарытау Астрахан губерниясының құрамына қайта қосылды.

1744 жылы [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрылуына байланысты Жайық қалашығы мен [[Жайық казак әскері|Жайық казак әскерінің]] аумағы оның құрамына берілді.

1742 жылы [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантаудың]] негізі қаланып, 1746 жылдан бастап Еділдің оң жағалауын казак станицалары қоныстана бастады.

1752 жылы Гурьев қаласы Астрахан губерниясынан [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрамына берілді.

1763 жылы жоғары мәртебелі жарлық бойынша Астрахан маңындағы Еділ бойына Визенталь елді мекенін негіздеген 65 лютеран отбасы қоныстандырылды. Елді мекеннің қашан және қандай жағдайда жойылғаны белгісіз. Өлкені тезірек қоныстандыру мақсатында үкімет жер телімдерін сыйға беріп, оларды жеңілдетілген шарттармен сатты. Мысалы, 1770 жылы әртүрлі адамдарға іргелес су айдындарымен бірге 5755 десятина жер сатылды.

1771 жылы үкімет жүргізген шараларға наразылықтың салдарынан қалмақтардың басым бөлігі Ресей аумағынан көшіп кетті, сөйтіп олардың аз бөлігі ғана Еділдің оң жағалауында қалды.

[[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] автономиясы жойылып, қалмақтардың басым бөлігі Жоңғарияға қайта көшкеннен кейін қалмақ даласы Астрахан әскери губернаторына бағынатын Ресейдің әкімшілік-аумақтық бірліктерінің біріне айналды.

1780 жылғы қарашада Сарытау жаңадан құрылған [[Сарытау наменгерлігі|Сарытау наменгерлігінің]] орталығы болды. Оның құрамына Петровск және Дмитриевск қалалары да кірді.

1782 жылы [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінен]] кейін Гурьев қаласы Астрахан губерниясының құрамына қайтарылды. Сол жылы [[Орал]] қаласы да Астрахан губерниясының құрамына қосылды, ал [[Волгоград|Царицын]] қаласы Ақтөбе жібек зауытымен және Черный Яр қаласы [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясының]] құрамына берілді.

1785 жылы 5 мамырда Астрахан және Кавказ облыстарынан тұратын [[Кавказ наменгерлігі]] құрылды. Оның әкімшілік орталығы шағын [[Екатериноград]] бекінісі болды. 1790 жылы 30 сәуірде Кавказ губерниялық басқармасы Астрахан қаласына көшірілді.

1796 жылғы 12 және 31 желтоқсандағы жарлықтармен наменгерлік Астрахан губерниясы болып қайта құрылды. Оның құрамына кейінгі Ставрополь, Терек және Қобан губернияларының аумақтары да кірді. Сол кезде губерниялық басқарма да құрылды.

1802 жылы 15 қарашада Астрахан губерниясы Астрахан және [[Кавказ губерниясы|Кавказ]] губернияларына бөлінді. Астрахан губерниясының басына азаматтық губернатор тағайындалды. Сонымен қатар Астрахан губерниясы Кавказ өлкесі мен Грузияның әскери басшысына да бағынды. 1803 жылғы 27 қазандағы патша жарлығында Астрахан губернаторына Кавказ губерниясының істеріне араласуға жол берілмейтіні арнайы ескертілді.

1803 жылы Орал казак әскерінің аумағы қайтадан Орынбор губерниясының құрамына қосылды.

[[Сурет:Карта Астраханской Губернии.jpg|thumb|right|250px|Астрахан губерниясы. 1821 жыл]]
1825 жылы 10 наурызда Астрахан губерниясындағы көшпелі халықтар мекендеген аумақтың басым бөлігі Кавказ облысының құрамына беріліп, Мұсылман көшпелі халықтарының Бас приставтығы құрылды.

1832 жылы 6 қаңтарда Астрахан губерниясы Кавказ губерниясынан толық бөлініп шықты. Осы ретте губернияның басына азаматтық губернатормен қатар әскери губернатор да тағайындалды.

1832 жылы Астрахан губерниясы Грузияның Бас басқарушысының қарауынан шығарылды.

1848–1850 жылдар аралығында Ставрополь жолы бойына ауылдар қоныстандырылды. 1850 жылы Сарытау губерниясынан Царев уезі Астрахан губерниясының құрамына берілді, ал 1860 жылы Кума өзені бойындағы шекара солтүстікке қарай біршама жылжытылды. Алайда оның саласы Гайдук (Гуйдук) өзені мен Үлкен Дербет ұлысының қалмақтары Ставрополь губерниясының қарауына берілді.

1862 жылы Астрахан қаласынан Дон казак әскерінің шекарасына дейін созылған, ұзындығы 357 шақырым болатын Қырым жолы бойындағы Қалмақ даласының орталық бөлігін әрқайсысы 15–20 ауладан тұратын хуторлармен қоныстандыруға рұқсат етілді. Осы мақсатта 15 орын белгіленді. Алайда аталған жерлерге қоныстануға ниет білдірушілер болмағандықтан, бұл жоспар жүзеге аспады.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1917 жылы Қырғыз даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына берілді. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы [[Қалмақ автономиялы облысы|Қалмақ АО]] құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері ғана қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына аудандар құрылды: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары.

1928 жылы 21 мамырда губерния таратылып, оның аумағы жаңадан құрылған [[Төменгі Еділ өлкесі|Төменгі Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Әкімшілік бөлінісі ==
[[Сурет:Astrakhan gubernia.jpg|thumb|right|200px|Астрахан губерниясының картасы]]
XX ғасырдың басында әкімшілік жағынан Астрахан губерниясы 5 уезге — Астрахан, Красный Яр, Жантау, Черный Яр және Царев уездеріне, 7 ұлыстық басқармасы мен қалмақ базары бар Қалмақ даласына, телімдік басқармаларға (5 бөлік және 2 округ) бөлінген Қазақ даласына (Ішкі қазақ ордасына), сондай-ақ 2 бөлімнен тұратын [[Астрахан казак әскері|Астрахан казак әскеріне]] бөлінді.

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
! Реттік №
! Уез
! Уездік қала
! Уездік қаланың елтаңбасы
! Ауданы,&lt;br&gt;[[Шақырым|шақырым]]²
! Тұрғыны(1897), адам
|-
| 1
| [[Астрахан уезі|Астрахан]]
| [[Астрахан]] қ. (112 880 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Astrakhan COA (Astrakhan Governorate) (1856).png|43x43px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |6499,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |219 760
|-
| 2
| [[Жантау уезі|Жантау]]
| [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантау]] қ. (2826 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Yenotaevsk COA (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |4852,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |76 080
|-
| 3
| [[Красный Яр уезі (Астрахан губерниясы)|Красный Яр]]
| [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қ. (5593 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Krasny Yar COA (Astrakhan Governorate) (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |9463,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |65 995
|-
| 4
| [[Царев уезі|Царев]]
| [[Царев]] қ. (6977 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Tsaryov COA (1853).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |18 964,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |198 022
|-
| 5
| [[Черный Яр уезі|Черный Яр]]
| [[Черный Яр]] қ. (4226 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Coat of Arms of Chyorny Yar (Astrakhan oblast) (1846).png|42x42px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |11 858,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |100 316
|-
| 6
| [[Қалмақ даласы]]
| -
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |67 246,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |128 573
|-
| 7
| [[Бөкей Ордасы|Ішкі Қазақ ордасы]]
| [[Хан Ордасы (ауыл)|Хан Ордасы]] ауылы (2564 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |70 781,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |214 796
|}

1888 жылы барлық бес уезде 157 ауылдық қоғам, 47 болыс, 13 стан және 89 урядник учаскесі болды. Губернияда барлығы 189 алпауыт қожалық пен ауыл болды, бұған Астрахан казактарының 13 станицасы, ватағалар мен хуторлар кірмеді. Бес уездегі ауылдарда барлығы 231 тас және 56 472 ағаш үй болды. 1887 жылы губернияда 167 шіркеу мен 4 әдірият (монастырь) болды.

1917 жылы Қазақ даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына өтті. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы Қалмақ АО құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары құрылды.

== Тұрғындары ==

== Губерния жетекшілігі ==
=== Генерал-губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Павел Сергеевич Потемкин|Потемкин Павел Сергеевич]]
| генерал-поручик, Сарытау мен Астрахан генерал-губернаторы м. а. , &lt;br&gt; 1785 ж. бастап Кавказ наменгері
| &lt;center&gt;09.05.1785—1792&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Гудович|Гудович Иван Васильевич]]
| генерал-аншеф
| &lt;center&gt;1792—1798&lt;/center&gt;
|-
| [[Ираклий Иванович Морков|Морков Ираклий Иванович]]
| граф, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1798—1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Иванович Киселёв|Киселев Дмитрий Иванович]]
| генерал-лейтенант, м. а.
| &lt;center&gt;1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Карл Федорович Кноринг|Кноринг Карл Федорович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1799—1802&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Дмитриевич Цицианов|Цицианов Павел Дмитриевич]]
| кәніз, инфантерия генералы
| &lt;center&gt;08.09.1802—08.02.1806&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Гудович|Гудович Иван Васильевич]]
| граф, генерал-фельдмаршал
| &lt;center&gt;02.06.1806—05.03.1809&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Петрович Тормасов|Тормасов Александр Петрович]]
| кавалерия генералы
| &lt;center&gt;05.03.1809—09.1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Филипп Осипович Паулуччи|Паулуччи Филипп Осипович]]
| маркиз, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;09.1811—16.02.1812&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Федорович Ртищев|Ртищев Николай Федорович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;16.02.1812—12.10.1816&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Петрович Ермолов|Ермолов Алексей Петрович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;12.10.1816—16.03.1827&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Федорович Паскевич-Эриванский|Паскевич-Эриванский Иван Федорович]]
| граф, генерал-фельдмаршал
| &lt;center&gt;16.03.1827—28.04.1831&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Тариелович Лорис-Меликов|Лорис-Меликов Михаил Тариелович]]
| граф, генерал-адъютант, атты әскер генералы, &lt;br&gt; уақытша Астрахан, Сарытау мен Самара генерал-губернатор
| &lt;center&gt;20.01.1879—07.04.1879&lt;/center&gt;
|} 
=== Губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Петр Самойлович Салтыков|Салтыков Петр Самойлович]]
| жақын боярин
| &lt;center&gt;1717—1719&lt;/center&gt;
|-
| [[Артемий Петрович Волынский|Волынский Артемий Петрович]]
| полковник
| &lt;center&gt;1719—1725&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Алексеевич Менгден|Менгден Иван Алексеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1725—18.11.1731&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Петрович Измайлов|Измайлов Иван Петрович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1731—1732&lt;/center&gt;
|-
| [[Артемий Петрович Волынский|Волынский Артемий Петрович]]
| бригадир
| &lt;center&gt;1732&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Петрович Измайлов|Измайлов Иван Петрович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;11.07.1733—28.07.1735&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Иванович Румянцев|Румянцев Александр Иванович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;28.07.1735—16.10.1735&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Иванович Пашков (губернатор)|Пашков Егор Иванович]]
| бригадир
| &lt;center&gt;16.10.1735—1736&lt;/center&gt;
|-
| [[Леонтий Яковлевич Соймонов|Соймонов Леонтий Яковлевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1736—1738&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Голицын (генерал-адмирал)|Голицын Михаил Михайлович]]
| кәніз, құпия кеңесші
| &lt;center&gt;14.01.1740—17.09.1741&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Никитич Татищев|Татищев Василий Никитич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;31.12.1741—16.09.1745&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Онуфриевич Брылкин|Брылкин Иван Онуфриевич]]
| нақты камергер
| &lt;center&gt;16.09.1745—1752&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Сергеевич Жилин|Жилин Алексей Сергеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;18.12.1753—1760&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Васильевич Неронов|Неронов Василий Васильевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1760—1763&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Афанасьевич Бекетов|Бекетов Никита Афанасьевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1763—1773&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Никитич Кречетников|Кречетников Петр Никитич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Варфоломеевич Якоби|Якоби Иван Варфоломеевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1776—1781&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Жуков (нақты статтық кеңесші)|Жуков Михаил Михайлович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1781—1786&lt;/center&gt;
|}

=== Наменгерліктің басшылары ===

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>78n8bsldfrqfr28u48gcke3wg34382b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658248</id>
      <parentid>3658244</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T07:48:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Наменгерліктің басшылары */</comment>
      <origin>3658248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68431" sha1="i0vvkbbmfxuj1zgruqjkhg9d7nzr9nl" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan Governorate (1913).png
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
=== Географиялық орны ===
Астрахан губерниясы [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында, 45° және 51° солтүстік ендік, 43° және 51° шығыс бойлық аралығында орналасқан. Губернияның солтүстіктен оңтүстікке қарай ең үлкен ұзындығы — 587 км, ал батыстан шығысқа қарай ең үлкен ені — 533 км жетті.

=== Астрахан губерниясының қазіргі әкімшілік шекараларға қатысты орналасуы ===
Бұрынғы Астрахан губерниясының аумағында (1914 жылғы шекаралары бойынша) қазіргі [[Астрахан облысы]] мен [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасы]] толығымен, ал [[Волгоград облысы]], [[Ставрополь өлкесі]], [[Ростов облысы]] және [[Дағыстан|Дағыстан Республикасы]] ішінара орналасқан. Губерния аумағының бір бөлігі қазіргі [[Атырау облысы|Атырау облысының]] құрамына кіреді.

Бұрынғы [[Астрахан уезі|Астрахан уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі [[Астрахан облысы|Астрахан облысының]] аумағына, ал оңтүстік бөлігі [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасының]] аумағына кіреді. Уездің шағын батыс бөлігі [[Ростов облысы|Ростов облысының]], ал шағын оңтүстік бөлігі [[Ставрополь өлкесі]] мен [[Дағыстан|Дағыстан Республикасының]] аумағына жатады.

Бұрынғы [[Красный Яр уезі|Красный Яр уезінің]] басым бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағына кіреді, ал шағын солтүстік бөлігі Қазақстан аумағында орналасқан.

Бұрынғы [[Жантау уезі|Жантау уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, оңтүстік-батыс бөлігі Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды, ал ең батыс бөлігі — Ростов облысының аумағына кіреді.

Бұрынғы [[Черный Яр уезі|Черный Яр уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, солтүстік және солтүстік-батыс бөліктері — Волгоград облысының аумағына кіреді, ал уездің оңтүстік бөлігі — Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды.

Бұрынғы [[Царев уезі|Царев уезінің]] шағын оңтүстік бөлігі қазіргі Астрахан облысының құрамына кіреді, ал [[Царев]] қаласын (қазіргі ауыл) қоса алғандағы қалған бөлігі Волгоград облысының аумағында орналасқан.

Бұрынғы Қырғыз даласы қазіргі Қазақстан аумағында орналасқан.

=== Ауданы ===
1886 жылы губерниялық жер межелеу басқармасының мәліметтері бойынша, губернияның аумағы 182 913 шаршы верст (208 200 км²) болды. Су айдындарының беткі аумағын қоса есептегенде, бес уездің жалпы аумағы 41 147 шаршы верстті (46 830 км²), [[Қалмақ даласы|Қалмақ даласының]] аумағы 75 635 шаршы верстті (86 080 км²), ал [[Бөкей Ордасы|Ішкі қазақ ордасының]] аумағы 66 131 шаршы верстті (75 240 км²) құрады.

Басқа деректер бойынша, [[Иван Афанасьевич Стрельбицкий|И. А. Стрельбицкийдің]] 1874 жылғы мәліметтерінде Астрахан губерниясының аумағы 197 247,2 шаршы верст (224 500 км²) деп көрсетілген. Оның ішінде көлдердің су бетінің ауданы 647,5 шаршы верстті (736,9 км²), ал [[Еділ атырауы|Еділ атырауының]] аумағы 14 674,8 шаршы верстті (16 700 км²) құраған. Бұл аумақ [[Волгоград|Царицын]] қаласынан [[Каспий теңізі|Каспий теңізіне]] дейінгі, [[Еділ]] мен [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] өзендерінің аралығындағы кеңістікті, сондай-ақ теңіз жағалауындағы барлық аралдарды қамтыды.

Аумағы бойынша Астрахан губерниясы Ресей империясының Еуропалық бөлігіндегі губерниялар арасында төртінші орын алды.

=== Жер бедері ===
Губерния аумағы орман өсімдіктері жоқ, құмды-сазды және сортаң топырақты кең [[Дала|даладан]] тұрды. Жер бедері жалпы оңтүстік-шығысқа қарай еңістеп, бұрын теңіз табаны болған [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы ойпатының]] бір бөлігін құрады. Губернияның оңтүстік бөлігі 400 верст (427 км) бойында [[Каспий теңізі|Каспий теңізінің]] суларымен шайылып жатты.

=== Гидрографиясы ===
[[Еділ]] өзені Астрахан губерниясын екі бөлікке бөлді: оның оң жағалауындағы бөлік Еділ немесе Қалмақ даласы, ал сол жағалауындағы бөлік Еділ сырты немесе [[Торғай даласы|Қазақ даласы]] деп аталды.

Еділ өзені Астрахан губерниясының аумағына енген тұста өзінің ағысын бірнеше рет өзгертеді. Оңтүстікке қарай ағып келе жатқан өзен губерния аумағына толық енгеннен кейін, [[Еділдегі Сарепта|Сарепта]] колониясының маңында кенет шығысқа қарай бұрылып, алғашқы иірімді түзеді. Одан әрі [[Владимировка (Астрахан облысы)|Владимировка]] елді мекені тұсында екінші иірімді жасап, оңтүстік-шығысқа қарай бағыт алады да, Каспий теңізіне құйғанға дейін осы бағытты сақтайды.

[[Волгоград|Царицыннан]] шамамен жиырма верст жоғары жерде Еділдің сол жағалауынан едәуір ірі [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] тармағы бөлініп шығады. Ол Еділдің негізгі арнасына дерлік параллель бағытта шамамен 500 верст бойы ағып, Каспий теңізіне дейін жетеді.

Астрахан губерниясының аумағында Еділ өзені өзіне бірде-бір елеулі саланы қабылдамайды, керісінше, өзі көптеген тармақтарға бөлінеді. Олар өз кезегінде ұсақ тармақтарға бөлініп, жайылматармақ, жыртылым, баурай, өзен, ильмень және т.б. деп аталады да, бір-бірімен үздіксіз тоғысып, су жолдарының тұтас лабиринтін құрайды. [[Еділ атырауы]] негізінен Петропавловск ватағасының тұсынан, Лебяжья станицасынан сәл жоғары жерде Еділден оның ірі тармағы — Бозан өзенінің бөлініп шығуынан басталады. Еділдің төменгі ағысында 200-ге дейін тармақ бар деп есептеледі және олардың басым көпшілігі Еділдің сол жағынан бөлініп шығады. Су мөлшері жағынан ең ірілері — [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]], [[Бозан]], [[Болда (өзен)|Үлкен Болда]], [[Қамысөзек (өзен)|Қамысөзек]], Шаған, Иванчуг және т.б. Еділдің оң жағалауындағы тармақтар негізінен Астраханнан төмен жерде бөлініп шығады. Олардың қатарында [[Бақтемір (өзен)|Бақтемір]], Қарабұлақ және Шолпан бар. Еділ теңізге құяр жерінде 70-ке дейін сағаға бөлініп, қамыс қалың өсетін, өтуі қиын аласа атырау түзеді. Қамыс теңіз жағалауында «черней» деп аталатын қалың қамысты қопалардың қалыптасуына себеп болады. Еділдің көптеген тармақтарға бөлінуіне байланысты оның сағаларында су қатты тайызданып, Каспий теңізіне қарай кеме қатынасына негізгі кедергі келтіреді.

Еділдің негізгі кеме жүретін «Бақтемір» арнасында батыс және солтүстік-батыс желдері соққан кезде қайраңдардағы су тереңдігі 2,5 футқа дейін, кейде одан да төмен түседі. «Шашылымдар» деп аталатын қайраңдардың біріншісі — Астраханнан 53 верст қашықтықтағы Княжая, одан кейін Шадинская, Ракушинская және соңғысы — Зюзинская қайраңы. 1854 жылдан бастап Каспий теңізімен қатынас жасау үшін [[Фарватер|фарватер]] ретінде таңдалған Еділдің «Қамысөзек» тармағында 13 жыл бойы жұмыстар жүргізіліп, оған 2 млн рублден астам қаржы жұмсалды. Алайда бұл жұмыстардан күтілген нәтиже алынбады. 1869 жылғы 20 және 21 қазандағы дауыл мен су тасқыны Қамысөзек фарватерін жақсарту үшін салынған барлық құрылыстарды қиратып, соның салдарынан жұмыстар тоқтатылды. 1874 жылдан бастап «Бақтемір» фарватерін жер қазатын машиналар арқылы тереңдету жұмыстары басталып, олар 1890-жылдары жалғасты.

Еділ мен Ақтөбеден және олардың су тармақтары жүйесінен басқа, губерния аумағында мынадай өзендер мен жылғалар болды. Солтүстікте, [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясымен]] шекарада, жазда тартылып қалатын шағын [[Сарпа-Даван жылғасы|Сарпа]] өзені ағып жатты. Ол [[Ергени]] қыратының етегінде орналасқан [[Сарпа көлдері|Сарпа көлдерінің]] тұтас жүйесін қоректендірді. Вязовка өзені батыстан шығысқа қарай ағып, бар болғаны 25 верстке созылады. Оның суы ащы-тұзды, жазда тартылып қалып, Вязовка ауылы маңында Еділге құяды. Батыс шекарада, [[Дон әскерлерінің облысы|Дон казак әскері облысымен]] шекарада, Ергени қыратынан басталып, оның шығыс етегіндегі көлдер тізбегін қоректендіретін немесе батысқа қарай [[Дон|Донның]] салаларына ағатын 80-ге жуық өзен мен жылға болды. Олардың көпшілігі жазда тартылып қалатын, ал Елиста, Тенгути, Акишбай және т.б. сияқты аз ғана өзендердің ағысы тұрақты болды.

Оңтүстікте, [[Ставрополь губерниясы|Ставрополь губерниясымен]] шекарада, екі Маныч өзені болды: Батыс Маныч Дон казак әскері облысының аумағына қарай ағады, ал Шығыс Маныч Астрахан губерниясының аумағы арқылы өтеді. Екі Манычтың да бастау алатын жері [[Ергени|Ергени қыраты]] мен [[Ставрополь қыраты|Ставрополь қыратының]] түйіскен тұсында орналасып, Қара теңіз деңгейінен 11,5 сажын биіктікте жатты. [[Шығыс Маныч]] алдымен оңтүстік-шығысқа қарай ағып, кейін шығыстағы даланың аласа бөлігіне енген соң, Каспий теңізіне шамамен 100 верст жетпей, Састы көлдері деп аталатын көлдер жүйесінде жоғалады. Бұл жерде «хактар» деп аталатын өтуге қиын батпақты алқаптар түзіледі. Олардың ішіндегі ең белгілісі — Джерлақ хактары. Маныч өзендерінің бастау бөліктерінің су молайған кезде өзара қосылуы [[Азов теңізі|Азов]] және Каспий теңіздері арасында кеме жүретін канал салу мүмкіндігі туралы мәселені көтеруге себеп болды. Алайда осы өңірді екі экспедиция зерттегеннен кейін Байланыс жолдары бас басқармасы 1859 жылы канал салудың табысты жүзеге асуына жеткілікті кепілдік жоқ екенін және оның экономикалық тиімділігіне сай келмейтін орасан зор шығындарды талап ететінін мәлімдеді.

Кума өзенінің тармағы болып табылатын [[Гайдук (өзен)|Гайдук]] өзені тек көктемде ғана суға толады және Ставрополь губерниясының оңтүстік-батыс шекарасында орналасқан.

Астрахан губерниясының солтүстік-шығыс бөлігі тұщы су көздеріне одан да кедей болды. Ең солтүстігінде, Самара губерниясымен шекарада, Торгунь саласы бар шағын [[Еруслан (өзен)|Еруслан]] өзені ағады. Одан әрі солтүстік-шығыс шекараға жақын жерде [[Қараөзен (өзен)|Үлкен Өзен]] және [[Сарыөзен (өзен, Еділ-Жайық алабы)|Кіші Өзен]] өзендері орналасқан. Олар [[Қамыс-Самар көлдері|Қамыс-Самар көлдеріне]] құяды, ал төменгі ағыстары Астрахан губерниясының аумағына кіреді. Кей жерлерінде олардың суы тұздылау келеді. Бұдан басқа, далада Горькая және Бүлдіргенді өзендері бар. Хан ордасына жақын орналасқан бұл екі өзен де шағын әрі суы ащы, ішуге жарамсыз. Осы өзендер мен жылғалардың барлығы шағын және губернияның шеткі бөліктерінде орналасқан, ал даланың орталық бөлігі ағын сулардан мүлдем ада болды.

Мушкетов мырзаның зерттеулеріне сәйкес, Қалмақ даласында екі сулы қабат бар. Жоғарғы қабат Каспий шөгінділерінің арасында 2–6 сажын шамасындағы шағын тереңдікте орналасқан және оның суы тұздылау немесе тұзды болады. Төменгі қабат Каспий шөгінділерінің астында, үшіншілік құмтастар қабаттарымен бірге 20 және одан да көп сажын тереңдікте орналасып, тұщы су береді. Жергілікті халық жер асты суын алу үшін негізінен бірінші сулы қабатты пайдаланды. Ол үшін құмды жерлерде калмақ тілінде «худук» деп аталатын таяз құдықтар қазылды, ал сирек жағдайда орысша «копань» атауы қолданылды. Құдықтар бүкіл далаға топ-тобымен шашырай орналасып, бір-бірінен 10–30 верст қашықтықта жатты. Алайда даланың оңтүстік бөлігінде олар сирек кездесіп, арақашықтығы 50–70 верстке дейін жетті. Сонымен қатар ондағы су ішуге онша жарамды болмады. Бұдан басқа, далада «цандыктар» деп аталатын табиғи су қоймалары да пайдаланылды. Олар тығыз қоңыр саз қабатымен жабылған ойыстарда түзіліп, осы қабаттың үстіне еріген қар немесе жаңбыр суы жиналды. Мұндай суды тек қысқа уақыт ішінде ғана пайдалануға болатын.

Астрахан губерниясының аумағындағы [[Дон]] мен [[Еділ]] арасындағы суайрық Ергени деп аталады (қалмақша — «''қия беткейлер''») және Сарепта колониясынан оңтүстікке қарай шамамен 300 верст бойы меридиан бағытымен созылып жатқан жазық қыратты білдіреді. Ол Шығыс Маныч жағалауындағы Чалон-Хамур (немесе Таш-Муран) деп аталатын тік жарқабақпен аяқталады. Ергенидің ең биік нүктесі Заветное ауылының маңында орналасып, Каспий теңізі деңгейінен 532 фут биіктікке көтеріледі. Батысқа қарай Ергени Дон даласына біртіндеп төмендейді, ал шығыс беткейлері Еділ даласына қарай тік құлайды. Сондықтан биіктігі онша үлкен болмаса да, Ергени дала жағынан тауға ұқсап көрінеді. Оның шығыс беткейлері [[Жыра|жыралармен]] (сайлармен) тілімденген. Олар батысқа қарай бір-біріне жақындай түседі. Көктемде осы сай-жыралармен бұлақтар мен шағын өзендер ағып, Ергенидің етегіндегі көптеген көлдерді қоректендіреді. Бұл көлдердің бір бөлігі тұщы сулы (Цацинское, Алцын-Хута, Шар-Толгота, Чилгир, [[Жаскөл (ауыл)|Жаскөл]] және т.б.), ал кейбіреулерінің суы көктемде ғана тұщы болып, кейін ащы-тұздыға айналады (Ханата, Нарын-Хара, Кобдырь). Кейбір көлдер жазда [[Сор топырақ|сорға]] айналады (мысалы, Табун-Усун), ал кейбіреулері тартылып, бетіне шүйгін шөп өсіп, мол шөп шабуға пайдаланылатын жерлерге айналады (Ушке-Нур, Сальвру және т.б.). Ергенидің топырағын сары саздың қалың қабаттары, яғни [[Лесс|лесс]] құрайды.

Ергениден солтүстік-шығысқа қарай, Еділдің оң жағалауында орналасқан дала анағұрлым биік. Мұнда көлдер жоқ, шөбі шүйгін шабындықтар көп, кей жерлері егіншілікке жарамды, топырағы құмды-сазды. Царицын маңында биіктігі 280 фут болатын оң жағалаудағы қыратты өңір оңтүстікке қарай біртіндеп төмендеп, Черный Яр уезінде 30–40 футқа дейін түседі. Жантаудан төменірек жерде өсімдік жамылғысынан мүлдем айырылған құмды төбелер пайда болады. Каспий теңізіне қарай біртіндеп төмендейтін дала көптеген тұзды көлдермен көмкеріледі. Ал Каспий теңізі жағалауындағы жердің төмен жатқаны соншалық, солтүстік және солтүстік-батыс жағалаудың бүкіл өңірі жағалауға терең сұғына енген сансыз шығанақтардың (ильмендердің) және теңізге қарай сұғына созылған мүйістердің әсерінен шашақ тәрізді көрінеді. Бұл мүйістердің қалыптасуына сол жердегі құмды төбелердің ықпалы зор.

Даланың оңтүстік бөлігінің өзіндік ерекшелігін [[Бэр төбелері|Бэров төбелері]] деп аталатын, биіктігі 4 сажыннан аспайтын, шығыстан батысқа қарай созылып жатқан және бір-біріне параллель орналасқан аласа төбелер құрайды. Олардың табандары түйісіп жатады, ұзындығы 1½–4 верст, ал ені 170 сажынға дейін жетеді. Осы төбелердің үстіне Астрахан және [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қалалары салынған. Теңіз маңында көптеген төбелер судың астынан көтеріліп көрінеді. Олардың арасын су басып, көптеген ильмендер мен тұтас бір түбек архипелагын түзеді. Астраханның оңтүстік-батысында орналасқан бұл жер «Мочаг» деп аталады. Теңіз жағалауы жолағында көптеген тұзды және ащы-тұзды көлдер бар, олардың кейбіреулері емдік қасиеті бар балшықтармен қоршалған. Мысалы, Астраханнан солтүстік-батысқа қарай 12 верст жерде Тынақ балшықтары орналасқан.

Еділ жағалауына жақындаған кезде өзеннің осы құмды-сазды өңірде арнасын орнықсыз топырақты ойып өтіп, ені 30 және одан да көп верст болатын аңғар түзетінін көреміз. Оның шығыс шекарасын Ақтөбенің сол жағалауы шектейді. Өзен тармақтары жан-жаққа тілімдеген бұл аңғар тасқын кезінде су басатын және шайынды топырақтан құралған аралдар архипелагын құрайды. Аралдардың жағалаулары негізінен талдан тұратын орманның тар жолағымен көмкерілген, ал су қайтқаннан кейін оларда шүйгін шалғынды өсімдіктер қаулап өседі. Осы аңғардың бүкіл аумағы «займище» деп аталады.

Ақтөбенің ар жағында шығысқа қарай орналасқан және әрі қарай шетсіз-шексіз [[Орта Азия]] далаларымен ұласатын өңір жалпы сипаты жағынан батыстағы өңірге ұқсас. Оның анағұрлым биік солтүстік бөлігі біршама белесті жер бедерімен ерекшеленіп, Ақтөбе жағалауынан шығысқа қарай біртіндеп еңістейді де, құмды әрі төмен орналасқан жазықпен ұласады. Құмды-сазды топырақты бұл жазықтың ойпаң жерлері шүйгін шабындықтарға бай әрі егіншілікке жарамды. Алайда кей жерлерде топырақтың борпылдақтығы соншалық, ол оңай сусымалы құмға айналады. Сусымалы құмдардың аумағы жылдан жылға ұлғайып, қоныстанған жерлерге зиян келтіреді: жайылымдар мен егістіктерді құм басып, құмды төбелер — [[Барқан|барқандар]] түзеді. Құмдардың жылжуы салдарынан кейбір жерлерді құм соншалық басып қалған, мысалы, Хан ордасын, Сеитовка және Хошеутовское ауылдарын және басқа да елді мекендерді тұрғындары, Хошеутовское ауылындағыдай, қоныс аударуға мәжбүр болған. Муханов және Джамбай көлдері сияқты тұзды көлдер де құм астында қалып, олардан тұз өндіру тоқтатылды. Осындай құбылыс батыс далада да байқалады. Шығыс даланың ең солтүстік бөліктерінде, Царев уезінде, [[Қара топырақ|қара топырақ]] кездеседі. Осы белдеуде құрамындағы тұздың орасан көп мөлшерімен әйгілі Елтон ([[Эльтон]]) және [[Баскүнжақ]] көлдері, сондай-ақ Чапчачи тауы орналасқан. Бұдан бөлек, жекелеген таулар түрінде биіктеп тұрған қыраттар да бар: [[Үлкен Боғды]] — 524 фут, Кіші Боғды — 96 фут, Арзагар — 72 фут және т.б.

Кей жерлерде балшықты және батпақты алқаптар кездеседі. Олардың ішіндегі ең белгілілері — Хан ордасының шамамен бес верст жерінде орналасқан, ені мен ұзындығы ондаған верстке жететін алып Улань-Хактар. Сонымен қатар ащы-тұзды және тұщы сулы көлдер де бар. Одан әрі шығысқа қарай, Ақтөбе жағалауынан шамамен 100 верст жерде дала «Рын-құмдар» деп аталатын құмды-белесті өңірге айналады. Бұл жердегі құмды төбелер алуан түрлі пішіндегі қыраттардан тұрады, олардың арасында ені кейде 14 және одан да көп верстке жететін шалғындар орналасқан. Шалғындар аржан және далаға тән басқа да астық тұқымдас өсімдіктерден тұратын қалың өсімдік жамылғысымен көмкерілген. Өсімдіктерден дерлік жұтаң бұл төбелер теңізге жақындаған сайын біртіндеп аласарып, кәдімгі сусымалы құмдарға ұласады, ал одан әрі сары түсті, құнарсыз, сортаң ойпаттарға айналады. Өңір ұсақ тұзды көлдер мен балшықтарға бай, олардың ішіндегі ең белгілісі — Қызыл-Хактар. Ал Бестау тауларының арасында Ассетөбе немесе Айсысар деп аталатын шипалы бұлақ бар. Оның суының дәмі ащы-тұзды, температурасы 3°С, күкіртті иісі бар.

Оңтүстік-батысқа қарай Бэров төбелері пайда болады. Губернияның шығыс шетін жазық дала құрайды: оның бір бөлігінің топырағы қара-сұр саздан, ал екінші бөлігінің топырағы құмды-сазды сортаңнан тұрады. Бұл өңірдің солтүстігінде батпақтармен қоршалған, қамыс өскен тұщы сулы Қамыс-Самар көлдері орналасқан.

=== Геологиясы ===
Геологиялық құрамы бойынша Астрахан губерниясының топырағы Арал-Каспий формациясына жатады. Оның қабаттары барлық жерде дерлік көлденең орналасқан және құрамында көптеген тұзды саздар бар. Құмтастар мен үшіншілік саздардың үстінде жатқан Каспий шөгінділерінің қалыңдығы орасан зор болып, 53 сажынға дейін жетеді. Олар құм мен әртүрлі түсті саздардың — қызыл-қоңыр, көк және жасыл түсті саздардың — кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Сонымен қатар олардың құрамында Каспий фаунасына жататын және басым көпшілігі қазіргі кезде де тіршілік ететін түрлерге тиесілі ұлулардың қабыршақтары кездеседі.

Черный Ярдан төмен қарай сазды қабаттар жұқара түседі, ал кей жерлерде мүлдем жоғалып, олардың орнын борпылдақ құм басады. Бұл құм Еділдің төменгі ағысы жағалауында дюналардың түзілуіне себеп болады. Олар әсіресе Лебяжинская және Дуновская станицаларының маңында айқын байқалып, «Толокняный таулары» деп аталады.

Ергени Каспий саздары шөккеннен кейін қалыптасқан дербес көтерілу осін құрайды және миоценге жататын, көк саздың үстінде жатқан үшіншілік кезеңнің диірмен тасы құмтастарынан тұрады. Тек шалғынды беткей жағындағы жекелеген қыраттарда көне формацияларға жататын тау жыныстары, атап айтқанда, пермь және триас кезеңдерінің жыныстары кездеседі. Олар Боғды тауында байқалады. [[Опока]] немесе борлы [[Мергель|мергель]] борлы топыраққа жатады. Солёная Балка құмтастары жоғары сапалы диірмен тасын құрайды. Кормовое ауылының маңында ақ кварцтың, лидиялық тастың және темірлі құмтастың сынықтары кездеседі. «Кресты» сайында қазба балықтардың қалдықтарына бай рухляк қабаттары бар. Чалон-Хамур әктасты қабаттардан құралған. Кейбір сайларда кездесетін гипс алебастр алу үшін күйдіріледі, ал алынған алебастр тек үйлерді әктеуге пайдаланылады. Сонымен қатар Ергениде таскөмірдің белгілері анықталған, ал оның солтүстік бөлігіндегі [[Темір рудалары|темір кендері]] кейбір сайларда қалың қабаттар түрінде жер бетіне шығып жатады. Сарепта маңында қыш жасауға арналған саз өндіріледі, Солодников селосының маңында шатырлық тақтатас, ал Астрахан маңында кірпіш сазы өндіріледі. «Элиста» урочищесі маңынан күйдірген кезде таза қызыл түске ие болатын фаянс жасауға жарамды саз табылған. Кейбір жерлерде [[Селитралар|селитра]] кездеседі. Үлкен Боғды тауының маңынан күкірттің шағын кен орны мен [[Мұнай|мұнай]] белгілері табылған. Еділдің сол жағалауындағы Боғды және басқа да қыраттар негізінен гипстен тұрады. Алайда жалпы алғанда, Астрахан губерниясында тау-кен өнеркәсібінің қандай да бір саласының дамуын күту қиын, тек бұрыннан бар тұз өндіру саласын қоспағанда. Жаңа түзілімдерге Еділдің шөгінділері, құмды [[Дюналар|дюналар]], Ергенінің әктасты [[Туф|туфтары]], сортаңдар және өздігінен тұз шөгетін көлдердің тұздары жатады. [[Мамонттар]] мен басқа да жануарлардың сүйектері тек [[Еділ|Еділдің]] шөгінділерінен кездеседі.

=== Флорасы ===
Астрахан өлкесіндегі сирек өсімдік жамылғысы еш жерде тұтас әрі үздіксіз [[Шым|шым]] түзбейді, керісінше, аралдар секілді шашыраңқы орналасады. Биіктеу жерлерде жапырақтары сұрғылт-жасыл түсті жусанның көптеген түрлері өседі. Ал топырақ сортаңдау болса, жапырақтары қою жасыл түсті сораңдардың түрлері немесе қураған тікенекті өсімдіктер пайда болады. Неғұрлым төмен жерлерде [[Қау|қау]] ағарып көрінеді, ал ойпаттарда жасыл мия мен әртүрлі астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Топырақ сортаң болған жағдайда, жапырақтары қалың әрі шырынды, түсі қою қызғылт-сары түсті Salicorneae тұқымдасына жататын [[Шеркез|сораңдар]] өседі. Неғұрлым қалың өсімдік жамылғысы тек шалғындарда, Еділдегі аралдарда және Ергени сайларында кездеседі. Еділдің төменгі ағысындағы тұрып қалған суларды ''[[Ақ тұңғиық|Nymphaea alba]]'' және ''[[Үндістан лотосы|Nelumbium nuciferum]]'' көріктендіреді.

== Тарихы ==
Астрахан губерниясы Орта Азия далаларының шекарасында орналасып, ежелден халықтардың қоныс аудару бағыты болды. Ол [[Азия|Азиядан]] [[Еуропа|Еуропаға]] өтетін өзіндік қақпа саналды.

Халықтардың негізгі қоныс аудару қозғалыстары осы өңір арқылы жүріп отырды. Бір халық екіншісін ығыстырып, өз кезегінде Шығыстан келген жаңа қоныс аудару толқындарына орын беріп отырды. Ежелгі деректер Астрахан далаларында [[Скифтер|скифтердің]] болғанын көрсетеді. Біздің заманымыздың II ғасырында бұл өңірде [[Аландар|аландар]] пайда болып, III ғасырда олардың орнын [[Хазарлар|хазарлар]] басты. Хазарлардың атымен [[Каспий теңізі]] Хазар теңізі деп аталды. Хазарлардың [[Еділ|Еділдің]] төменгі ағысында [[Итиль]] атты астанасы болды. IV–XI ғасырлар аралығында бұл өңір арқылы [[Угорлар|угорлар]], [[Ғұндар|ғұндар]], [[Аварлар (көшпелі халық)|аварлар]], [[Мажарлар|мадиярлар]], [[Бұлғарлар|бұлғарлар]], [[Хвалистер|хвалистер]] және басқа да халықтар өтті. Соңғыларының атымен Каспий теңізі Хвалын теңізі деп аталды.

XII ғасырда Астрахан далаларында [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] көшіп-қонып жүрді, ал XIII ғасырда олардың орнын [[Моңғол шапқыншылығы және этностық өзгерістер|моңғолдар]] басты. Олар [[Еділ]] бойының едәуір бөлігін иеленіп, Астрахан өлкесінің төменгі ағысында [[Сарай-Бату]], [[Сарай-Берке]], [[Үкек]] және [[Астрахан|Қажытархан]] қалаларының негізін қалады.

Астрахан хандығының тарихы 1480 жылы, [[Алтын Орда]] ханы Ахмет хан қаза тапқаннан кейін басталады. Осы кезден бастап бұл аумақ Ноғай мырзаларының иелігіне өтті, ал 1490 жылы мұнда Абдул-Керімнің хан болғаны аталады. Алайда 1554 жылы кінәз Пронский-Шемякиннің қолбасшылығымен орыс әскерлері [[Астрахан|Астраханды]] басып алып, қаладан қуылған Дербыш ханды қайтадан таққа отырғызды. Дербыш хан Ресейге бодан болуға ант беріп, алым-салық төлеуге уәде етті. Кейін оның сатқындығы қаланың орыс әскерлері тарапынан түпкілікті басып алынуына және 1557 жылы Астрахан хандығының Мәскеу мемлекетіне қосылуына себеп болды.

Ұзақ уақыт бойы өлкенің қоныстанған аумағы негізінен Астрахан қаласымен және одан төмен қарай Еділ атырауында орналасқан, балық аулауға арналған «учугтар» (балық ұстауға арналған арнайы бөгет-құрылымдар) деп аталатын кәсіпшілік орындарымен шектелді. [[I Пётр|І Петрдің]] бұл өлкеге ерекше назар аударуынан кейін отарлау үдерісі дами бастады. Алайда бастапқы кезеңде әртүрлі татар ордаларының жиі жасаған шапқыншылықтары, қалмақтардың тонаушылық шабуылдары және [[Еділ казактары|казактардың еркін әрекеттері]] салдарынан бұл үдеріс өте баяу жүрді.

1632 жылы [[Қалмақтар|қалмақтар]] бұл өңірге көшіп келді. Осылайша көшпелі ордалардың шығыстан батысқа қарай қоныс аудару үдерісі аяқталды. Өйткені, 1801 жылы [[Қырғыз-қайсақ|қырғыз-қайсақтардың]] Астрахан даласына қоныс аударуы үкіметтің рұқсатымен жүзеге асырылды. 1627 жылы [[Черный Яр]] [[Острог|острогының]] негізі қаланды, 1667 жылы [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Ярдың]] негізі қаланды. Ал 1700 жылдан бастап Еділдің оң жағалауында алғашқы елді мекендер, соның ішінде Солёное Займище, пайда бола бастады.

Астрахан губерниясы І Петрдің 1717 жылғы 22 қарашадағы жарлығымен құрылды. Оған дейін, 1708 жылдан бастап, оның аумағы [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамында болды. Астрахан губерниясының құрамына іргелес аумақтарымен бірге мына қалалар кірді: [[Астрахан]], Гурьев Яицкий (қазіргі [[Атырау]], Қазақстан), Дмитриевск (қазіргі [[Камышин]]), [[Петровск (Сарытау облысы)|Петровск]], [[Самара]], [[Саратов|Сарытау]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]), [[Сызрань]], [[Терек (бекініс)|Терск қаласы]], Царицын (қазіргі [[Волгоград]]), Жайық қалашығы (қазіргі [[Орал]]), [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]], [[Черный Яр]] және [[Қызлар]].

1728 жылы [[Саратов|Сарытау]], [[Самара]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]) және [[Сызрань]] қалалары уездерімен бірге [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамына берілді.

1739 жылы Сарытау Астрахан губерниясының құрамына қайта қосылды.

1744 жылы [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрылуына байланысты Жайық қалашығы мен [[Жайық казак әскері|Жайық казак әскерінің]] аумағы оның құрамына берілді.

1742 жылы [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантаудың]] негізі қаланып, 1746 жылдан бастап Еділдің оң жағалауын казак станицалары қоныстана бастады.

1752 жылы Гурьев қаласы Астрахан губерниясынан [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрамына берілді.

1763 жылы жоғары мәртебелі жарлық бойынша Астрахан маңындағы Еділ бойына Визенталь елді мекенін негіздеген 65 лютеран отбасы қоныстандырылды. Елді мекеннің қашан және қандай жағдайда жойылғаны белгісіз. Өлкені тезірек қоныстандыру мақсатында үкімет жер телімдерін сыйға беріп, оларды жеңілдетілген шарттармен сатты. Мысалы, 1770 жылы әртүрлі адамдарға іргелес су айдындарымен бірге 5755 десятина жер сатылды.

1771 жылы үкімет жүргізген шараларға наразылықтың салдарынан қалмақтардың басым бөлігі Ресей аумағынан көшіп кетті, сөйтіп олардың аз бөлігі ғана Еділдің оң жағалауында қалды.

[[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] автономиясы жойылып, қалмақтардың басым бөлігі Жоңғарияға қайта көшкеннен кейін қалмақ даласы Астрахан әскери губернаторына бағынатын Ресейдің әкімшілік-аумақтық бірліктерінің біріне айналды.

1780 жылғы қарашада Сарытау жаңадан құрылған [[Сарытау наменгерлігі|Сарытау наменгерлігінің]] орталығы болды. Оның құрамына Петровск және Дмитриевск қалалары да кірді.

1782 жылы [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінен]] кейін Гурьев қаласы Астрахан губерниясының құрамына қайтарылды. Сол жылы [[Орал]] қаласы да Астрахан губерниясының құрамына қосылды, ал [[Волгоград|Царицын]] қаласы Ақтөбе жібек зауытымен және Черный Яр қаласы [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясының]] құрамына берілді.

1785 жылы 5 мамырда Астрахан және Кавказ облыстарынан тұратын [[Кавказ наменгерлігі]] құрылды. Оның әкімшілік орталығы шағын [[Екатериноград]] бекінісі болды. 1790 жылы 30 сәуірде Кавказ губерниялық басқармасы Астрахан қаласына көшірілді.

1796 жылғы 12 және 31 желтоқсандағы жарлықтармен наменгерлік Астрахан губерниясы болып қайта құрылды. Оның құрамына кейінгі Ставрополь, Терек және Қобан губернияларының аумақтары да кірді. Сол кезде губерниялық басқарма да құрылды.

1802 жылы 15 қарашада Астрахан губерниясы Астрахан және [[Кавказ губерниясы|Кавказ]] губернияларына бөлінді. Астрахан губерниясының басына азаматтық губернатор тағайындалды. Сонымен қатар Астрахан губерниясы Кавказ өлкесі мен Грузияның әскери басшысына да бағынды. 1803 жылғы 27 қазандағы патша жарлығында Астрахан губернаторына Кавказ губерниясының істеріне араласуға жол берілмейтіні арнайы ескертілді.

1803 жылы Орал казак әскерінің аумағы қайтадан Орынбор губерниясының құрамына қосылды.

[[Сурет:Карта Астраханской Губернии.jpg|thumb|right|250px|Астрахан губерниясы. 1821 жыл]]
1825 жылы 10 наурызда Астрахан губерниясындағы көшпелі халықтар мекендеген аумақтың басым бөлігі Кавказ облысының құрамына беріліп, Мұсылман көшпелі халықтарының Бас приставтығы құрылды.

1832 жылы 6 қаңтарда Астрахан губерниясы Кавказ губерниясынан толық бөлініп шықты. Осы ретте губернияның басына азаматтық губернатормен қатар әскери губернатор да тағайындалды.

1832 жылы Астрахан губерниясы Грузияның Бас басқарушысының қарауынан шығарылды.

1848–1850 жылдар аралығында Ставрополь жолы бойына ауылдар қоныстандырылды. 1850 жылы Сарытау губерниясынан Царев уезі Астрахан губерниясының құрамына берілді, ал 1860 жылы Кума өзені бойындағы шекара солтүстікке қарай біршама жылжытылды. Алайда оның саласы Гайдук (Гуйдук) өзені мен Үлкен Дербет ұлысының қалмақтары Ставрополь губерниясының қарауына берілді.

1862 жылы Астрахан қаласынан Дон казак әскерінің шекарасына дейін созылған, ұзындығы 357 шақырым болатын Қырым жолы бойындағы Қалмақ даласының орталық бөлігін әрқайсысы 15–20 ауладан тұратын хуторлармен қоныстандыруға рұқсат етілді. Осы мақсатта 15 орын белгіленді. Алайда аталған жерлерге қоныстануға ниет білдірушілер болмағандықтан, бұл жоспар жүзеге аспады.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1917 жылы Қырғыз даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына берілді. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы [[Қалмақ автономиялы облысы|Қалмақ АО]] құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері ғана қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына аудандар құрылды: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары.

1928 жылы 21 мамырда губерния таратылып, оның аумағы жаңадан құрылған [[Төменгі Еділ өлкесі|Төменгі Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Әкімшілік бөлінісі ==
[[Сурет:Astrakhan gubernia.jpg|thumb|right|200px|Астрахан губерниясының картасы]]
XX ғасырдың басында әкімшілік жағынан Астрахан губерниясы 5 уезге — Астрахан, Красный Яр, Жантау, Черный Яр және Царев уездеріне, 7 ұлыстық басқармасы мен қалмақ базары бар Қалмақ даласына, телімдік басқармаларға (5 бөлік және 2 округ) бөлінген Қазақ даласына (Ішкі қазақ ордасына), сондай-ақ 2 бөлімнен тұратын [[Астрахан казак әскері|Астрахан казак әскеріне]] бөлінді.

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
! Реттік №
! Уез
! Уездік қала
! Уездік қаланың елтаңбасы
! Ауданы,&lt;br&gt;[[Шақырым|шақырым]]²
! Тұрғыны(1897), адам
|-
| 1
| [[Астрахан уезі|Астрахан]]
| [[Астрахан]] қ. (112 880 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Astrakhan COA (Astrakhan Governorate) (1856).png|43x43px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |6499,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |219 760
|-
| 2
| [[Жантау уезі|Жантау]]
| [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантау]] қ. (2826 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Yenotaevsk COA (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |4852,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |76 080
|-
| 3
| [[Красный Яр уезі (Астрахан губерниясы)|Красный Яр]]
| [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қ. (5593 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Krasny Yar COA (Astrakhan Governorate) (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |9463,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |65 995
|-
| 4
| [[Царев уезі|Царев]]
| [[Царев]] қ. (6977 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Tsaryov COA (1853).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |18 964,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |198 022
|-
| 5
| [[Черный Яр уезі|Черный Яр]]
| [[Черный Яр]] қ. (4226 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Coat of Arms of Chyorny Yar (Astrakhan oblast) (1846).png|42x42px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |11 858,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |100 316
|-
| 6
| [[Қалмақ даласы]]
| -
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |67 246,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |128 573
|-
| 7
| [[Бөкей Ордасы|Ішкі Қазақ ордасы]]
| [[Хан Ордасы (ауыл)|Хан Ордасы]] ауылы (2564 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |70 781,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |214 796
|}

1888 жылы барлық бес уезде 157 ауылдық қоғам, 47 болыс, 13 стан және 89 урядник учаскесі болды. Губернияда барлығы 189 алпауыт қожалық пен ауыл болды, бұған Астрахан казактарының 13 станицасы, ватағалар мен хуторлар кірмеді. Бес уездегі ауылдарда барлығы 231 тас және 56 472 ағаш үй болды. 1887 жылы губернияда 167 шіркеу мен 4 әдірият (монастырь) болды.

1917 жылы Қазақ даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына өтті. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы Қалмақ АО құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары құрылды.

== Тұрғындары ==

== Губерния жетекшілігі ==
=== Генерал-губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Павел Сергеевич Потемкин|Потемкин Павел Сергеевич]]
| генерал-поручик, Сарытау мен Астрахан генерал-губернаторы м. а. , &lt;br&gt; 1785 ж. бастап Кавказ наменгері
| &lt;center&gt;09.05.1785—1792&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Гудович|Гудович Иван Васильевич]]
| генерал-аншеф
| &lt;center&gt;1792—1798&lt;/center&gt;
|-
| [[Ираклий Иванович Морков|Морков Ираклий Иванович]]
| граф, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1798—1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Иванович Киселёв|Киселев Дмитрий Иванович]]
| генерал-лейтенант, м. а.
| &lt;center&gt;1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Карл Федорович Кноринг|Кноринг Карл Федорович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1799—1802&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Дмитриевич Цицианов|Цицианов Павел Дмитриевич]]
| кәніз, инфантерия генералы
| &lt;center&gt;08.09.1802—08.02.1806&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Гудович|Гудович Иван Васильевич]]
| граф, генерал-фельдмаршал
| &lt;center&gt;02.06.1806—05.03.1809&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Петрович Тормасов|Тормасов Александр Петрович]]
| кавалерия генералы
| &lt;center&gt;05.03.1809—09.1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Филипп Осипович Паулуччи|Паулуччи Филипп Осипович]]
| маркиз, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;09.1811—16.02.1812&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Федорович Ртищев|Ртищев Николай Федорович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;16.02.1812—12.10.1816&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Петрович Ермолов|Ермолов Алексей Петрович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;12.10.1816—16.03.1827&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Федорович Паскевич-Эриванский|Паскевич-Эриванский Иван Федорович]]
| граф, генерал-фельдмаршал
| &lt;center&gt;16.03.1827—28.04.1831&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Тариелович Лорис-Меликов|Лорис-Меликов Михаил Тариелович]]
| граф, генерал-адъютант, атты әскер генералы, &lt;br&gt; уақытша Астрахан, Сарытау мен Самара генерал-губернатор
| &lt;center&gt;20.01.1879—07.04.1879&lt;/center&gt;
|} 
=== Губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Петр Самойлович Салтыков|Салтыков Петр Самойлович]]
| жақын боярин
| &lt;center&gt;1717—1719&lt;/center&gt;
|-
| [[Артемий Петрович Волынский|Волынский Артемий Петрович]]
| полковник
| &lt;center&gt;1719—1725&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Алексеевич Менгден|Менгден Иван Алексеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1725—18.11.1731&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Петрович Измайлов|Измайлов Иван Петрович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1731—1732&lt;/center&gt;
|-
| [[Артемий Петрович Волынский|Волынский Артемий Петрович]]
| бригадир
| &lt;center&gt;1732&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Петрович Измайлов|Измайлов Иван Петрович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;11.07.1733—28.07.1735&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Иванович Румянцев|Румянцев Александр Иванович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;28.07.1735—16.10.1735&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Иванович Пашков (губернатор)|Пашков Егор Иванович]]
| бригадир
| &lt;center&gt;16.10.1735—1736&lt;/center&gt;
|-
| [[Леонтий Яковлевич Соймонов|Соймонов Леонтий Яковлевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1736—1738&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Голицын (генерал-адмирал)|Голицын Михаил Михайлович]]
| кәніз, құпия кеңесші
| &lt;center&gt;14.01.1740—17.09.1741&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Никитич Татищев|Татищев Василий Никитич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;31.12.1741—16.09.1745&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Онуфриевич Брылкин|Брылкин Иван Онуфриевич]]
| нақты камергер
| &lt;center&gt;16.09.1745—1752&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Сергеевич Жилин|Жилин Алексей Сергеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;18.12.1753—1760&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Васильевич Неронов|Неронов Василий Васильевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1760—1763&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Афанасьевич Бекетов|Бекетов Никита Афанасьевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1763—1773&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Никитич Кречетников|Кречетников Петр Никитич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Варфоломеевич Якоби|Якоби Иван Варфоломеевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1776—1781&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Жуков (нақты статтық кеңесші)|Жуков Михаил Михайлович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1781—1786&lt;/center&gt;
|}

=== Наменгерліктің басшылары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Илларион Спиридонович Алексеев|Алексеев Илларион Спиридонович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1786—1790&lt;/center&gt;
|-
| [[Сергей Афанасьевич Брянчанинов|Брянчанинов Сергей Афанасьевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1790—1792&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Михайлович Скаржинский|Скаржинский Петр Михайлович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1792—1796&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Васильевич Алябьев|Алябьев Александр Васильевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;1796—19.12.1796&lt;/center&gt;
|}

=== Азаматтық губернаторлары ===

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>i0vvkbbmfxuj1zgruqjkhg9d7nzr9nl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658249</id>
      <parentid>3658248</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T07:55:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Азаматтық губернаторлары */</comment>
      <origin>3658249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74826" sha1="lx3zrfrf6fjy054p9sirt1l1jokl9lg" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan Governorate (1913).png
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
=== Географиялық орны ===
Астрахан губерниясы [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында, 45° және 51° солтүстік ендік, 43° және 51° шығыс бойлық аралығында орналасқан. Губернияның солтүстіктен оңтүстікке қарай ең үлкен ұзындығы — 587 км, ал батыстан шығысқа қарай ең үлкен ені — 533 км жетті.

=== Астрахан губерниясының қазіргі әкімшілік шекараларға қатысты орналасуы ===
Бұрынғы Астрахан губерниясының аумағында (1914 жылғы шекаралары бойынша) қазіргі [[Астрахан облысы]] мен [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасы]] толығымен, ал [[Волгоград облысы]], [[Ставрополь өлкесі]], [[Ростов облысы]] және [[Дағыстан|Дағыстан Республикасы]] ішінара орналасқан. Губерния аумағының бір бөлігі қазіргі [[Атырау облысы|Атырау облысының]] құрамына кіреді.

Бұрынғы [[Астрахан уезі|Астрахан уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі [[Астрахан облысы|Астрахан облысының]] аумағына, ал оңтүстік бөлігі [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасының]] аумағына кіреді. Уездің шағын батыс бөлігі [[Ростов облысы|Ростов облысының]], ал шағын оңтүстік бөлігі [[Ставрополь өлкесі]] мен [[Дағыстан|Дағыстан Республикасының]] аумағына жатады.

Бұрынғы [[Красный Яр уезі|Красный Яр уезінің]] басым бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағына кіреді, ал шағын солтүстік бөлігі Қазақстан аумағында орналасқан.

Бұрынғы [[Жантау уезі|Жантау уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, оңтүстік-батыс бөлігі Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды, ал ең батыс бөлігі — Ростов облысының аумағына кіреді.

Бұрынғы [[Черный Яр уезі|Черный Яр уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, солтүстік және солтүстік-батыс бөліктері — Волгоград облысының аумағына кіреді, ал уездің оңтүстік бөлігі — Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды.

Бұрынғы [[Царев уезі|Царев уезінің]] шағын оңтүстік бөлігі қазіргі Астрахан облысының құрамына кіреді, ал [[Царев]] қаласын (қазіргі ауыл) қоса алғандағы қалған бөлігі Волгоград облысының аумағында орналасқан.

Бұрынғы Қырғыз даласы қазіргі Қазақстан аумағында орналасқан.

=== Ауданы ===
1886 жылы губерниялық жер межелеу басқармасының мәліметтері бойынша, губернияның аумағы 182 913 шаршы верст (208 200 км²) болды. Су айдындарының беткі аумағын қоса есептегенде, бес уездің жалпы аумағы 41 147 шаршы верстті (46 830 км²), [[Қалмақ даласы|Қалмақ даласының]] аумағы 75 635 шаршы верстті (86 080 км²), ал [[Бөкей Ордасы|Ішкі қазақ ордасының]] аумағы 66 131 шаршы верстті (75 240 км²) құрады.

Басқа деректер бойынша, [[Иван Афанасьевич Стрельбицкий|И. А. Стрельбицкийдің]] 1874 жылғы мәліметтерінде Астрахан губерниясының аумағы 197 247,2 шаршы верст (224 500 км²) деп көрсетілген. Оның ішінде көлдердің су бетінің ауданы 647,5 шаршы верстті (736,9 км²), ал [[Еділ атырауы|Еділ атырауының]] аумағы 14 674,8 шаршы верстті (16 700 км²) құраған. Бұл аумақ [[Волгоград|Царицын]] қаласынан [[Каспий теңізі|Каспий теңізіне]] дейінгі, [[Еділ]] мен [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] өзендерінің аралығындағы кеңістікті, сондай-ақ теңіз жағалауындағы барлық аралдарды қамтыды.

Аумағы бойынша Астрахан губерниясы Ресей империясының Еуропалық бөлігіндегі губерниялар арасында төртінші орын алды.

=== Жер бедері ===
Губерния аумағы орман өсімдіктері жоқ, құмды-сазды және сортаң топырақты кең [[Дала|даладан]] тұрды. Жер бедері жалпы оңтүстік-шығысқа қарай еңістеп, бұрын теңіз табаны болған [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы ойпатының]] бір бөлігін құрады. Губернияның оңтүстік бөлігі 400 верст (427 км) бойында [[Каспий теңізі|Каспий теңізінің]] суларымен шайылып жатты.

=== Гидрографиясы ===
[[Еділ]] өзені Астрахан губерниясын екі бөлікке бөлді: оның оң жағалауындағы бөлік Еділ немесе Қалмақ даласы, ал сол жағалауындағы бөлік Еділ сырты немесе [[Торғай даласы|Қазақ даласы]] деп аталды.

Еділ өзені Астрахан губерниясының аумағына енген тұста өзінің ағысын бірнеше рет өзгертеді. Оңтүстікке қарай ағып келе жатқан өзен губерния аумағына толық енгеннен кейін, [[Еділдегі Сарепта|Сарепта]] колониясының маңында кенет шығысқа қарай бұрылып, алғашқы иірімді түзеді. Одан әрі [[Владимировка (Астрахан облысы)|Владимировка]] елді мекені тұсында екінші иірімді жасап, оңтүстік-шығысқа қарай бағыт алады да, Каспий теңізіне құйғанға дейін осы бағытты сақтайды.

[[Волгоград|Царицыннан]] шамамен жиырма верст жоғары жерде Еділдің сол жағалауынан едәуір ірі [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] тармағы бөлініп шығады. Ол Еділдің негізгі арнасына дерлік параллель бағытта шамамен 500 верст бойы ағып, Каспий теңізіне дейін жетеді.

Астрахан губерниясының аумағында Еділ өзені өзіне бірде-бір елеулі саланы қабылдамайды, керісінше, өзі көптеген тармақтарға бөлінеді. Олар өз кезегінде ұсақ тармақтарға бөлініп, жайылматармақ, жыртылым, баурай, өзен, ильмень және т.б. деп аталады да, бір-бірімен үздіксіз тоғысып, су жолдарының тұтас лабиринтін құрайды. [[Еділ атырауы]] негізінен Петропавловск ватағасының тұсынан, Лебяжья станицасынан сәл жоғары жерде Еділден оның ірі тармағы — Бозан өзенінің бөлініп шығуынан басталады. Еділдің төменгі ағысында 200-ге дейін тармақ бар деп есептеледі және олардың басым көпшілігі Еділдің сол жағынан бөлініп шығады. Су мөлшері жағынан ең ірілері — [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]], [[Бозан]], [[Болда (өзен)|Үлкен Болда]], [[Қамысөзек (өзен)|Қамысөзек]], Шаған, Иванчуг және т.б. Еділдің оң жағалауындағы тармақтар негізінен Астраханнан төмен жерде бөлініп шығады. Олардың қатарында [[Бақтемір (өзен)|Бақтемір]], Қарабұлақ және Шолпан бар. Еділ теңізге құяр жерінде 70-ке дейін сағаға бөлініп, қамыс қалың өсетін, өтуі қиын аласа атырау түзеді. Қамыс теңіз жағалауында «черней» деп аталатын қалың қамысты қопалардың қалыптасуына себеп болады. Еділдің көптеген тармақтарға бөлінуіне байланысты оның сағаларында су қатты тайызданып, Каспий теңізіне қарай кеме қатынасына негізгі кедергі келтіреді.

Еділдің негізгі кеме жүретін «Бақтемір» арнасында батыс және солтүстік-батыс желдері соққан кезде қайраңдардағы су тереңдігі 2,5 футқа дейін, кейде одан да төмен түседі. «Шашылымдар» деп аталатын қайраңдардың біріншісі — Астраханнан 53 верст қашықтықтағы Княжая, одан кейін Шадинская, Ракушинская және соңғысы — Зюзинская қайраңы. 1854 жылдан бастап Каспий теңізімен қатынас жасау үшін [[Фарватер|фарватер]] ретінде таңдалған Еділдің «Қамысөзек» тармағында 13 жыл бойы жұмыстар жүргізіліп, оған 2 млн рублден астам қаржы жұмсалды. Алайда бұл жұмыстардан күтілген нәтиже алынбады. 1869 жылғы 20 және 21 қазандағы дауыл мен су тасқыны Қамысөзек фарватерін жақсарту үшін салынған барлық құрылыстарды қиратып, соның салдарынан жұмыстар тоқтатылды. 1874 жылдан бастап «Бақтемір» фарватерін жер қазатын машиналар арқылы тереңдету жұмыстары басталып, олар 1890-жылдары жалғасты.

Еділ мен Ақтөбеден және олардың су тармақтары жүйесінен басқа, губерния аумағында мынадай өзендер мен жылғалар болды. Солтүстікте, [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясымен]] шекарада, жазда тартылып қалатын шағын [[Сарпа-Даван жылғасы|Сарпа]] өзені ағып жатты. Ол [[Ергени]] қыратының етегінде орналасқан [[Сарпа көлдері|Сарпа көлдерінің]] тұтас жүйесін қоректендірді. Вязовка өзені батыстан шығысқа қарай ағып, бар болғаны 25 верстке созылады. Оның суы ащы-тұзды, жазда тартылып қалып, Вязовка ауылы маңында Еділге құяды. Батыс шекарада, [[Дон әскерлерінің облысы|Дон казак әскері облысымен]] шекарада, Ергени қыратынан басталып, оның шығыс етегіндегі көлдер тізбегін қоректендіретін немесе батысқа қарай [[Дон|Донның]] салаларына ағатын 80-ге жуық өзен мен жылға болды. Олардың көпшілігі жазда тартылып қалатын, ал Елиста, Тенгути, Акишбай және т.б. сияқты аз ғана өзендердің ағысы тұрақты болды.

Оңтүстікте, [[Ставрополь губерниясы|Ставрополь губерниясымен]] шекарада, екі Маныч өзені болды: Батыс Маныч Дон казак әскері облысының аумағына қарай ағады, ал Шығыс Маныч Астрахан губерниясының аумағы арқылы өтеді. Екі Манычтың да бастау алатын жері [[Ергени|Ергени қыраты]] мен [[Ставрополь қыраты|Ставрополь қыратының]] түйіскен тұсында орналасып, Қара теңіз деңгейінен 11,5 сажын биіктікте жатты. [[Шығыс Маныч]] алдымен оңтүстік-шығысқа қарай ағып, кейін шығыстағы даланың аласа бөлігіне енген соң, Каспий теңізіне шамамен 100 верст жетпей, Састы көлдері деп аталатын көлдер жүйесінде жоғалады. Бұл жерде «хактар» деп аталатын өтуге қиын батпақты алқаптар түзіледі. Олардың ішіндегі ең белгілісі — Джерлақ хактары. Маныч өзендерінің бастау бөліктерінің су молайған кезде өзара қосылуы [[Азов теңізі|Азов]] және Каспий теңіздері арасында кеме жүретін канал салу мүмкіндігі туралы мәселені көтеруге себеп болды. Алайда осы өңірді екі экспедиция зерттегеннен кейін Байланыс жолдары бас басқармасы 1859 жылы канал салудың табысты жүзеге асуына жеткілікті кепілдік жоқ екенін және оның экономикалық тиімділігіне сай келмейтін орасан зор шығындарды талап ететінін мәлімдеді.

Кума өзенінің тармағы болып табылатын [[Гайдук (өзен)|Гайдук]] өзені тек көктемде ғана суға толады және Ставрополь губерниясының оңтүстік-батыс шекарасында орналасқан.

Астрахан губерниясының солтүстік-шығыс бөлігі тұщы су көздеріне одан да кедей болды. Ең солтүстігінде, Самара губерниясымен шекарада, Торгунь саласы бар шағын [[Еруслан (өзен)|Еруслан]] өзені ағады. Одан әрі солтүстік-шығыс шекараға жақын жерде [[Қараөзен (өзен)|Үлкен Өзен]] және [[Сарыөзен (өзен, Еділ-Жайық алабы)|Кіші Өзен]] өзендері орналасқан. Олар [[Қамыс-Самар көлдері|Қамыс-Самар көлдеріне]] құяды, ал төменгі ағыстары Астрахан губерниясының аумағына кіреді. Кей жерлерінде олардың суы тұздылау келеді. Бұдан басқа, далада Горькая және Бүлдіргенді өзендері бар. Хан ордасына жақын орналасқан бұл екі өзен де шағын әрі суы ащы, ішуге жарамсыз. Осы өзендер мен жылғалардың барлығы шағын және губернияның шеткі бөліктерінде орналасқан, ал даланың орталық бөлігі ағын сулардан мүлдем ада болды.

Мушкетов мырзаның зерттеулеріне сәйкес, Қалмақ даласында екі сулы қабат бар. Жоғарғы қабат Каспий шөгінділерінің арасында 2–6 сажын шамасындағы шағын тереңдікте орналасқан және оның суы тұздылау немесе тұзды болады. Төменгі қабат Каспий шөгінділерінің астында, үшіншілік құмтастар қабаттарымен бірге 20 және одан да көп сажын тереңдікте орналасып, тұщы су береді. Жергілікті халық жер асты суын алу үшін негізінен бірінші сулы қабатты пайдаланды. Ол үшін құмды жерлерде калмақ тілінде «худук» деп аталатын таяз құдықтар қазылды, ал сирек жағдайда орысша «копань» атауы қолданылды. Құдықтар бүкіл далаға топ-тобымен шашырай орналасып, бір-бірінен 10–30 верст қашықтықта жатты. Алайда даланың оңтүстік бөлігінде олар сирек кездесіп, арақашықтығы 50–70 верстке дейін жетті. Сонымен қатар ондағы су ішуге онша жарамды болмады. Бұдан басқа, далада «цандыктар» деп аталатын табиғи су қоймалары да пайдаланылды. Олар тығыз қоңыр саз қабатымен жабылған ойыстарда түзіліп, осы қабаттың үстіне еріген қар немесе жаңбыр суы жиналды. Мұндай суды тек қысқа уақыт ішінде ғана пайдалануға болатын.

Астрахан губерниясының аумағындағы [[Дон]] мен [[Еділ]] арасындағы суайрық Ергени деп аталады (қалмақша — «''қия беткейлер''») және Сарепта колониясынан оңтүстікке қарай шамамен 300 верст бойы меридиан бағытымен созылып жатқан жазық қыратты білдіреді. Ол Шығыс Маныч жағалауындағы Чалон-Хамур (немесе Таш-Муран) деп аталатын тік жарқабақпен аяқталады. Ергенидің ең биік нүктесі Заветное ауылының маңында орналасып, Каспий теңізі деңгейінен 532 фут биіктікке көтеріледі. Батысқа қарай Ергени Дон даласына біртіндеп төмендейді, ал шығыс беткейлері Еділ даласына қарай тік құлайды. Сондықтан биіктігі онша үлкен болмаса да, Ергени дала жағынан тауға ұқсап көрінеді. Оның шығыс беткейлері [[Жыра|жыралармен]] (сайлармен) тілімденген. Олар батысқа қарай бір-біріне жақындай түседі. Көктемде осы сай-жыралармен бұлақтар мен шағын өзендер ағып, Ергенидің етегіндегі көптеген көлдерді қоректендіреді. Бұл көлдердің бір бөлігі тұщы сулы (Цацинское, Алцын-Хута, Шар-Толгота, Чилгир, [[Жаскөл (ауыл)|Жаскөл]] және т.б.), ал кейбіреулерінің суы көктемде ғана тұщы болып, кейін ащы-тұздыға айналады (Ханата, Нарын-Хара, Кобдырь). Кейбір көлдер жазда [[Сор топырақ|сорға]] айналады (мысалы, Табун-Усун), ал кейбіреулері тартылып, бетіне шүйгін шөп өсіп, мол шөп шабуға пайдаланылатын жерлерге айналады (Ушке-Нур, Сальвру және т.б.). Ергенидің топырағын сары саздың қалың қабаттары, яғни [[Лесс|лесс]] құрайды.

Ергениден солтүстік-шығысқа қарай, Еділдің оң жағалауында орналасқан дала анағұрлым биік. Мұнда көлдер жоқ, шөбі шүйгін шабындықтар көп, кей жерлері егіншілікке жарамды, топырағы құмды-сазды. Царицын маңында биіктігі 280 фут болатын оң жағалаудағы қыратты өңір оңтүстікке қарай біртіндеп төмендеп, Черный Яр уезінде 30–40 футқа дейін түседі. Жантаудан төменірек жерде өсімдік жамылғысынан мүлдем айырылған құмды төбелер пайда болады. Каспий теңізіне қарай біртіндеп төмендейтін дала көптеген тұзды көлдермен көмкеріледі. Ал Каспий теңізі жағалауындағы жердің төмен жатқаны соншалық, солтүстік және солтүстік-батыс жағалаудың бүкіл өңірі жағалауға терең сұғына енген сансыз шығанақтардың (ильмендердің) және теңізге қарай сұғына созылған мүйістердің әсерінен шашақ тәрізді көрінеді. Бұл мүйістердің қалыптасуына сол жердегі құмды төбелердің ықпалы зор.

Даланың оңтүстік бөлігінің өзіндік ерекшелігін [[Бэр төбелері|Бэров төбелері]] деп аталатын, биіктігі 4 сажыннан аспайтын, шығыстан батысқа қарай созылып жатқан және бір-біріне параллель орналасқан аласа төбелер құрайды. Олардың табандары түйісіп жатады, ұзындығы 1½–4 верст, ал ені 170 сажынға дейін жетеді. Осы төбелердің үстіне Астрахан және [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қалалары салынған. Теңіз маңында көптеген төбелер судың астынан көтеріліп көрінеді. Олардың арасын су басып, көптеген ильмендер мен тұтас бір түбек архипелагын түзеді. Астраханның оңтүстік-батысында орналасқан бұл жер «Мочаг» деп аталады. Теңіз жағалауы жолағында көптеген тұзды және ащы-тұзды көлдер бар, олардың кейбіреулері емдік қасиеті бар балшықтармен қоршалған. Мысалы, Астраханнан солтүстік-батысқа қарай 12 верст жерде Тынақ балшықтары орналасқан.

Еділ жағалауына жақындаған кезде өзеннің осы құмды-сазды өңірде арнасын орнықсыз топырақты ойып өтіп, ені 30 және одан да көп верст болатын аңғар түзетінін көреміз. Оның шығыс шекарасын Ақтөбенің сол жағалауы шектейді. Өзен тармақтары жан-жаққа тілімдеген бұл аңғар тасқын кезінде су басатын және шайынды топырақтан құралған аралдар архипелагын құрайды. Аралдардың жағалаулары негізінен талдан тұратын орманның тар жолағымен көмкерілген, ал су қайтқаннан кейін оларда шүйгін шалғынды өсімдіктер қаулап өседі. Осы аңғардың бүкіл аумағы «займище» деп аталады.

Ақтөбенің ар жағында шығысқа қарай орналасқан және әрі қарай шетсіз-шексіз [[Орта Азия]] далаларымен ұласатын өңір жалпы сипаты жағынан батыстағы өңірге ұқсас. Оның анағұрлым биік солтүстік бөлігі біршама белесті жер бедерімен ерекшеленіп, Ақтөбе жағалауынан шығысқа қарай біртіндеп еңістейді де, құмды әрі төмен орналасқан жазықпен ұласады. Құмды-сазды топырақты бұл жазықтың ойпаң жерлері шүйгін шабындықтарға бай әрі егіншілікке жарамды. Алайда кей жерлерде топырақтың борпылдақтығы соншалық, ол оңай сусымалы құмға айналады. Сусымалы құмдардың аумағы жылдан жылға ұлғайып, қоныстанған жерлерге зиян келтіреді: жайылымдар мен егістіктерді құм басып, құмды төбелер — [[Барқан|барқандар]] түзеді. Құмдардың жылжуы салдарынан кейбір жерлерді құм соншалық басып қалған, мысалы, Хан ордасын, Сеитовка және Хошеутовское ауылдарын және басқа да елді мекендерді тұрғындары, Хошеутовское ауылындағыдай, қоныс аударуға мәжбүр болған. Муханов және Джамбай көлдері сияқты тұзды көлдер де құм астында қалып, олардан тұз өндіру тоқтатылды. Осындай құбылыс батыс далада да байқалады. Шығыс даланың ең солтүстік бөліктерінде, Царев уезінде, [[Қара топырақ|қара топырақ]] кездеседі. Осы белдеуде құрамындағы тұздың орасан көп мөлшерімен әйгілі Елтон ([[Эльтон]]) және [[Баскүнжақ]] көлдері, сондай-ақ Чапчачи тауы орналасқан. Бұдан бөлек, жекелеген таулар түрінде биіктеп тұрған қыраттар да бар: [[Үлкен Боғды]] — 524 фут, Кіші Боғды — 96 фут, Арзагар — 72 фут және т.б.

Кей жерлерде балшықты және батпақты алқаптар кездеседі. Олардың ішіндегі ең белгілілері — Хан ордасының шамамен бес верст жерінде орналасқан, ені мен ұзындығы ондаған верстке жететін алып Улань-Хактар. Сонымен қатар ащы-тұзды және тұщы сулы көлдер де бар. Одан әрі шығысқа қарай, Ақтөбе жағалауынан шамамен 100 верст жерде дала «Рын-құмдар» деп аталатын құмды-белесті өңірге айналады. Бұл жердегі құмды төбелер алуан түрлі пішіндегі қыраттардан тұрады, олардың арасында ені кейде 14 және одан да көп верстке жететін шалғындар орналасқан. Шалғындар аржан және далаға тән басқа да астық тұқымдас өсімдіктерден тұратын қалың өсімдік жамылғысымен көмкерілген. Өсімдіктерден дерлік жұтаң бұл төбелер теңізге жақындаған сайын біртіндеп аласарып, кәдімгі сусымалы құмдарға ұласады, ал одан әрі сары түсті, құнарсыз, сортаң ойпаттарға айналады. Өңір ұсақ тұзды көлдер мен балшықтарға бай, олардың ішіндегі ең белгілісі — Қызыл-Хактар. Ал Бестау тауларының арасында Ассетөбе немесе Айсысар деп аталатын шипалы бұлақ бар. Оның суының дәмі ащы-тұзды, температурасы 3°С, күкіртті иісі бар.

Оңтүстік-батысқа қарай Бэров төбелері пайда болады. Губернияның шығыс шетін жазық дала құрайды: оның бір бөлігінің топырағы қара-сұр саздан, ал екінші бөлігінің топырағы құмды-сазды сортаңнан тұрады. Бұл өңірдің солтүстігінде батпақтармен қоршалған, қамыс өскен тұщы сулы Қамыс-Самар көлдері орналасқан.

=== Геологиясы ===
Геологиялық құрамы бойынша Астрахан губерниясының топырағы Арал-Каспий формациясына жатады. Оның қабаттары барлық жерде дерлік көлденең орналасқан және құрамында көптеген тұзды саздар бар. Құмтастар мен үшіншілік саздардың үстінде жатқан Каспий шөгінділерінің қалыңдығы орасан зор болып, 53 сажынға дейін жетеді. Олар құм мен әртүрлі түсті саздардың — қызыл-қоңыр, көк және жасыл түсті саздардың — кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Сонымен қатар олардың құрамында Каспий фаунасына жататын және басым көпшілігі қазіргі кезде де тіршілік ететін түрлерге тиесілі ұлулардың қабыршақтары кездеседі.

Черный Ярдан төмен қарай сазды қабаттар жұқара түседі, ал кей жерлерде мүлдем жоғалып, олардың орнын борпылдақ құм басады. Бұл құм Еділдің төменгі ағысы жағалауында дюналардың түзілуіне себеп болады. Олар әсіресе Лебяжинская және Дуновская станицаларының маңында айқын байқалып, «Толокняный таулары» деп аталады.

Ергени Каспий саздары шөккеннен кейін қалыптасқан дербес көтерілу осін құрайды және миоценге жататын, көк саздың үстінде жатқан үшіншілік кезеңнің диірмен тасы құмтастарынан тұрады. Тек шалғынды беткей жағындағы жекелеген қыраттарда көне формацияларға жататын тау жыныстары, атап айтқанда, пермь және триас кезеңдерінің жыныстары кездеседі. Олар Боғды тауында байқалады. [[Опока]] немесе борлы [[Мергель|мергель]] борлы топыраққа жатады. Солёная Балка құмтастары жоғары сапалы диірмен тасын құрайды. Кормовое ауылының маңында ақ кварцтың, лидиялық тастың және темірлі құмтастың сынықтары кездеседі. «Кресты» сайында қазба балықтардың қалдықтарына бай рухляк қабаттары бар. Чалон-Хамур әктасты қабаттардан құралған. Кейбір сайларда кездесетін гипс алебастр алу үшін күйдіріледі, ал алынған алебастр тек үйлерді әктеуге пайдаланылады. Сонымен қатар Ергениде таскөмірдің белгілері анықталған, ал оның солтүстік бөлігіндегі [[Темір рудалары|темір кендері]] кейбір сайларда қалың қабаттар түрінде жер бетіне шығып жатады. Сарепта маңында қыш жасауға арналған саз өндіріледі, Солодников селосының маңында шатырлық тақтатас, ал Астрахан маңында кірпіш сазы өндіріледі. «Элиста» урочищесі маңынан күйдірген кезде таза қызыл түске ие болатын фаянс жасауға жарамды саз табылған. Кейбір жерлерде [[Селитралар|селитра]] кездеседі. Үлкен Боғды тауының маңынан күкірттің шағын кен орны мен [[Мұнай|мұнай]] белгілері табылған. Еділдің сол жағалауындағы Боғды және басқа да қыраттар негізінен гипстен тұрады. Алайда жалпы алғанда, Астрахан губерниясында тау-кен өнеркәсібінің қандай да бір саласының дамуын күту қиын, тек бұрыннан бар тұз өндіру саласын қоспағанда. Жаңа түзілімдерге Еділдің шөгінділері, құмды [[Дюналар|дюналар]], Ергенінің әктасты [[Туф|туфтары]], сортаңдар және өздігінен тұз шөгетін көлдердің тұздары жатады. [[Мамонттар]] мен басқа да жануарлардың сүйектері тек [[Еділ|Еділдің]] шөгінділерінен кездеседі.

=== Флорасы ===
Астрахан өлкесіндегі сирек өсімдік жамылғысы еш жерде тұтас әрі үздіксіз [[Шым|шым]] түзбейді, керісінше, аралдар секілді шашыраңқы орналасады. Биіктеу жерлерде жапырақтары сұрғылт-жасыл түсті жусанның көптеген түрлері өседі. Ал топырақ сортаңдау болса, жапырақтары қою жасыл түсті сораңдардың түрлері немесе қураған тікенекті өсімдіктер пайда болады. Неғұрлым төмен жерлерде [[Қау|қау]] ағарып көрінеді, ал ойпаттарда жасыл мия мен әртүрлі астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Топырақ сортаң болған жағдайда, жапырақтары қалың әрі шырынды, түсі қою қызғылт-сары түсті Salicorneae тұқымдасына жататын [[Шеркез|сораңдар]] өседі. Неғұрлым қалың өсімдік жамылғысы тек шалғындарда, Еділдегі аралдарда және Ергени сайларында кездеседі. Еділдің төменгі ағысындағы тұрып қалған суларды ''[[Ақ тұңғиық|Nymphaea alba]]'' және ''[[Үндістан лотосы|Nelumbium nuciferum]]'' көріктендіреді.

== Тарихы ==
Астрахан губерниясы Орта Азия далаларының шекарасында орналасып, ежелден халықтардың қоныс аудару бағыты болды. Ол [[Азия|Азиядан]] [[Еуропа|Еуропаға]] өтетін өзіндік қақпа саналды.

Халықтардың негізгі қоныс аудару қозғалыстары осы өңір арқылы жүріп отырды. Бір халық екіншісін ығыстырып, өз кезегінде Шығыстан келген жаңа қоныс аудару толқындарына орын беріп отырды. Ежелгі деректер Астрахан далаларында [[Скифтер|скифтердің]] болғанын көрсетеді. Біздің заманымыздың II ғасырында бұл өңірде [[Аландар|аландар]] пайда болып, III ғасырда олардың орнын [[Хазарлар|хазарлар]] басты. Хазарлардың атымен [[Каспий теңізі]] Хазар теңізі деп аталды. Хазарлардың [[Еділ|Еділдің]] төменгі ағысында [[Итиль]] атты астанасы болды. IV–XI ғасырлар аралығында бұл өңір арқылы [[Угорлар|угорлар]], [[Ғұндар|ғұндар]], [[Аварлар (көшпелі халық)|аварлар]], [[Мажарлар|мадиярлар]], [[Бұлғарлар|бұлғарлар]], [[Хвалистер|хвалистер]] және басқа да халықтар өтті. Соңғыларының атымен Каспий теңізі Хвалын теңізі деп аталды.

XII ғасырда Астрахан далаларында [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] көшіп-қонып жүрді, ал XIII ғасырда олардың орнын [[Моңғол шапқыншылығы және этностық өзгерістер|моңғолдар]] басты. Олар [[Еділ]] бойының едәуір бөлігін иеленіп, Астрахан өлкесінің төменгі ағысында [[Сарай-Бату]], [[Сарай-Берке]], [[Үкек]] және [[Астрахан|Қажытархан]] қалаларының негізін қалады.

Астрахан хандығының тарихы 1480 жылы, [[Алтын Орда]] ханы Ахмет хан қаза тапқаннан кейін басталады. Осы кезден бастап бұл аумақ Ноғай мырзаларының иелігіне өтті, ал 1490 жылы мұнда Абдул-Керімнің хан болғаны аталады. Алайда 1554 жылы кінәз Пронский-Шемякиннің қолбасшылығымен орыс әскерлері [[Астрахан|Астраханды]] басып алып, қаладан қуылған Дербыш ханды қайтадан таққа отырғызды. Дербыш хан Ресейге бодан болуға ант беріп, алым-салық төлеуге уәде етті. Кейін оның сатқындығы қаланың орыс әскерлері тарапынан түпкілікті басып алынуына және 1557 жылы Астрахан хандығының Мәскеу мемлекетіне қосылуына себеп болды.

Ұзақ уақыт бойы өлкенің қоныстанған аумағы негізінен Астрахан қаласымен және одан төмен қарай Еділ атырауында орналасқан, балық аулауға арналған «учугтар» (балық ұстауға арналған арнайы бөгет-құрылымдар) деп аталатын кәсіпшілік орындарымен шектелді. [[I Пётр|І Петрдің]] бұл өлкеге ерекше назар аударуынан кейін отарлау үдерісі дами бастады. Алайда бастапқы кезеңде әртүрлі татар ордаларының жиі жасаған шапқыншылықтары, қалмақтардың тонаушылық шабуылдары және [[Еділ казактары|казактардың еркін әрекеттері]] салдарынан бұл үдеріс өте баяу жүрді.

1632 жылы [[Қалмақтар|қалмақтар]] бұл өңірге көшіп келді. Осылайша көшпелі ордалардың шығыстан батысқа қарай қоныс аудару үдерісі аяқталды. Өйткені, 1801 жылы [[Қырғыз-қайсақ|қырғыз-қайсақтардың]] Астрахан даласына қоныс аударуы үкіметтің рұқсатымен жүзеге асырылды. 1627 жылы [[Черный Яр]] [[Острог|острогының]] негізі қаланды, 1667 жылы [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Ярдың]] негізі қаланды. Ал 1700 жылдан бастап Еділдің оң жағалауында алғашқы елді мекендер, соның ішінде Солёное Займище, пайда бола бастады.

Астрахан губерниясы І Петрдің 1717 жылғы 22 қарашадағы жарлығымен құрылды. Оған дейін, 1708 жылдан бастап, оның аумағы [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамында болды. Астрахан губерниясының құрамына іргелес аумақтарымен бірге мына қалалар кірді: [[Астрахан]], Гурьев Яицкий (қазіргі [[Атырау]], Қазақстан), Дмитриевск (қазіргі [[Камышин]]), [[Петровск (Сарытау облысы)|Петровск]], [[Самара]], [[Саратов|Сарытау]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]), [[Сызрань]], [[Терек (бекініс)|Терск қаласы]], Царицын (қазіргі [[Волгоград]]), Жайық қалашығы (қазіргі [[Орал]]), [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]], [[Черный Яр]] және [[Қызлар]].

1728 жылы [[Саратов|Сарытау]], [[Самара]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]) және [[Сызрань]] қалалары уездерімен бірге [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамына берілді.

1739 жылы Сарытау Астрахан губерниясының құрамына қайта қосылды.

1744 жылы [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрылуына байланысты Жайық қалашығы мен [[Жайық казак әскері|Жайық казак әскерінің]] аумағы оның құрамына берілді.

1742 жылы [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантаудың]] негізі қаланып, 1746 жылдан бастап Еділдің оң жағалауын казак станицалары қоныстана бастады.

1752 жылы Гурьев қаласы Астрахан губерниясынан [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрамына берілді.

1763 жылы жоғары мәртебелі жарлық бойынша Астрахан маңындағы Еділ бойына Визенталь елді мекенін негіздеген 65 лютеран отбасы қоныстандырылды. Елді мекеннің қашан және қандай жағдайда жойылғаны белгісіз. Өлкені тезірек қоныстандыру мақсатында үкімет жер телімдерін сыйға беріп, оларды жеңілдетілген шарттармен сатты. Мысалы, 1770 жылы әртүрлі адамдарға іргелес су айдындарымен бірге 5755 десятина жер сатылды.

1771 жылы үкімет жүргізген шараларға наразылықтың салдарынан қалмақтардың басым бөлігі Ресей аумағынан көшіп кетті, сөйтіп олардың аз бөлігі ғана Еділдің оң жағалауында қалды.

[[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] автономиясы жойылып, қалмақтардың басым бөлігі Жоңғарияға қайта көшкеннен кейін қалмақ даласы Астрахан әскери губернаторына бағынатын Ресейдің әкімшілік-аумақтық бірліктерінің біріне айналды.

1780 жылғы қарашада Сарытау жаңадан құрылған [[Сарытау наменгерлігі|Сарытау наменгерлігінің]] орталығы болды. Оның құрамына Петровск және Дмитриевск қалалары да кірді.

1782 жылы [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінен]] кейін Гурьев қаласы Астрахан губерниясының құрамына қайтарылды. Сол жылы [[Орал]] қаласы да Астрахан губерниясының құрамына қосылды, ал [[Волгоград|Царицын]] қаласы Ақтөбе жібек зауытымен және Черный Яр қаласы [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясының]] құрамына берілді.

1785 жылы 5 мамырда Астрахан және Кавказ облыстарынан тұратын [[Кавказ наменгерлігі]] құрылды. Оның әкімшілік орталығы шағын [[Екатериноград]] бекінісі болды. 1790 жылы 30 сәуірде Кавказ губерниялық басқармасы Астрахан қаласына көшірілді.

1796 жылғы 12 және 31 желтоқсандағы жарлықтармен наменгерлік Астрахан губерниясы болып қайта құрылды. Оның құрамына кейінгі Ставрополь, Терек және Қобан губернияларының аумақтары да кірді. Сол кезде губерниялық басқарма да құрылды.

1802 жылы 15 қарашада Астрахан губерниясы Астрахан және [[Кавказ губерниясы|Кавказ]] губернияларына бөлінді. Астрахан губерниясының басына азаматтық губернатор тағайындалды. Сонымен қатар Астрахан губерниясы Кавказ өлкесі мен Грузияның әскери басшысына да бағынды. 1803 жылғы 27 қазандағы патша жарлығында Астрахан губернаторына Кавказ губерниясының істеріне араласуға жол берілмейтіні арнайы ескертілді.

1803 жылы Орал казак әскерінің аумағы қайтадан Орынбор губерниясының құрамына қосылды.

[[Сурет:Карта Астраханской Губернии.jpg|thumb|right|250px|Астрахан губерниясы. 1821 жыл]]
1825 жылы 10 наурызда Астрахан губерниясындағы көшпелі халықтар мекендеген аумақтың басым бөлігі Кавказ облысының құрамына беріліп, Мұсылман көшпелі халықтарының Бас приставтығы құрылды.

1832 жылы 6 қаңтарда Астрахан губерниясы Кавказ губерниясынан толық бөлініп шықты. Осы ретте губернияның басына азаматтық губернатормен қатар әскери губернатор да тағайындалды.

1832 жылы Астрахан губерниясы Грузияның Бас басқарушысының қарауынан шығарылды.

1848–1850 жылдар аралығында Ставрополь жолы бойына ауылдар қоныстандырылды. 1850 жылы Сарытау губерниясынан Царев уезі Астрахан губерниясының құрамына берілді, ал 1860 жылы Кума өзені бойындағы шекара солтүстікке қарай біршама жылжытылды. Алайда оның саласы Гайдук (Гуйдук) өзені мен Үлкен Дербет ұлысының қалмақтары Ставрополь губерниясының қарауына берілді.

1862 жылы Астрахан қаласынан Дон казак әскерінің шекарасына дейін созылған, ұзындығы 357 шақырым болатын Қырым жолы бойындағы Қалмақ даласының орталық бөлігін әрқайсысы 15–20 ауладан тұратын хуторлармен қоныстандыруға рұқсат етілді. Осы мақсатта 15 орын белгіленді. Алайда аталған жерлерге қоныстануға ниет білдірушілер болмағандықтан, бұл жоспар жүзеге аспады.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1917 жылы Қырғыз даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына берілді. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы [[Қалмақ автономиялы облысы|Қалмақ АО]] құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері ғана қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына аудандар құрылды: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары.

1928 жылы 21 мамырда губерния таратылып, оның аумағы жаңадан құрылған [[Төменгі Еділ өлкесі|Төменгі Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Әкімшілік бөлінісі ==
[[Сурет:Astrakhan gubernia.jpg|thumb|right|200px|Астрахан губерниясының картасы]]
XX ғасырдың басында әкімшілік жағынан Астрахан губерниясы 5 уезге — Астрахан, Красный Яр, Жантау, Черный Яр және Царев уездеріне, 7 ұлыстық басқармасы мен қалмақ базары бар Қалмақ даласына, телімдік басқармаларға (5 бөлік және 2 округ) бөлінген Қазақ даласына (Ішкі қазақ ордасына), сондай-ақ 2 бөлімнен тұратын [[Астрахан казак әскері|Астрахан казак әскеріне]] бөлінді.

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
! Реттік №
! Уез
! Уездік қала
! Уездік қаланың елтаңбасы
! Ауданы,&lt;br&gt;[[Шақырым|шақырым]]²
! Тұрғыны(1897), адам
|-
| 1
| [[Астрахан уезі|Астрахан]]
| [[Астрахан]] қ. (112 880 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Astrakhan COA (Astrakhan Governorate) (1856).png|43x43px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |6499,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |219 760
|-
| 2
| [[Жантау уезі|Жантау]]
| [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантау]] қ. (2826 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Yenotaevsk COA (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |4852,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |76 080
|-
| 3
| [[Красный Яр уезі (Астрахан губерниясы)|Красный Яр]]
| [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қ. (5593 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Krasny Yar COA (Astrakhan Governorate) (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |9463,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |65 995
|-
| 4
| [[Царев уезі|Царев]]
| [[Царев]] қ. (6977 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Tsaryov COA (1853).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |18 964,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |198 022
|-
| 5
| [[Черный Яр уезі|Черный Яр]]
| [[Черный Яр]] қ. (4226 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Coat of Arms of Chyorny Yar (Astrakhan oblast) (1846).png|42x42px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |11 858,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |100 316
|-
| 6
| [[Қалмақ даласы]]
| -
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |67 246,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |128 573
|-
| 7
| [[Бөкей Ордасы|Ішкі Қазақ ордасы]]
| [[Хан Ордасы (ауыл)|Хан Ордасы]] ауылы (2564 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |70 781,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |214 796
|}

1888 жылы барлық бес уезде 157 ауылдық қоғам, 47 болыс, 13 стан және 89 урядник учаскесі болды. Губернияда барлығы 189 алпауыт қожалық пен ауыл болды, бұған Астрахан казактарының 13 станицасы, ватағалар мен хуторлар кірмеді. Бес уездегі ауылдарда барлығы 231 тас және 56 472 ағаш үй болды. 1887 жылы губернияда 167 шіркеу мен 4 әдірият (монастырь) болды.

1917 жылы Қазақ даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына өтті. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы Қалмақ АО құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары құрылды.

== Тұрғындары ==

== Губерния жетекшілігі ==
=== Генерал-губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Павел Сергеевич Потемкин|Потемкин Павел Сергеевич]]
| генерал-поручик, Сарытау мен Астрахан генерал-губернаторы м. а. , &lt;br&gt; 1785 ж. бастап Кавказ наменгері
| &lt;center&gt;09.05.1785—1792&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Гудович|Гудович Иван Васильевич]]
| генерал-аншеф
| &lt;center&gt;1792—1798&lt;/center&gt;
|-
| [[Ираклий Иванович Морков|Морков Ираклий Иванович]]
| граф, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1798—1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Иванович Киселёв|Киселев Дмитрий Иванович]]
| генерал-лейтенант, м. а.
| &lt;center&gt;1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Карл Федорович Кноринг|Кноринг Карл Федорович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1799—1802&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Дмитриевич Цицианов|Цицианов Павел Дмитриевич]]
| кәніз, инфантерия генералы
| &lt;center&gt;08.09.1802—08.02.1806&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Гудович|Гудович Иван Васильевич]]
| граф, генерал-фельдмаршал
| &lt;center&gt;02.06.1806—05.03.1809&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Петрович Тормасов|Тормасов Александр Петрович]]
| кавалерия генералы
| &lt;center&gt;05.03.1809—09.1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Филипп Осипович Паулуччи|Паулуччи Филипп Осипович]]
| маркиз, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;09.1811—16.02.1812&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Федорович Ртищев|Ртищев Николай Федорович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;16.02.1812—12.10.1816&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Петрович Ермолов|Ермолов Алексей Петрович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;12.10.1816—16.03.1827&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Федорович Паскевич-Эриванский|Паскевич-Эриванский Иван Федорович]]
| граф, генерал-фельдмаршал
| &lt;center&gt;16.03.1827—28.04.1831&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Тариелович Лорис-Меликов|Лорис-Меликов Михаил Тариелович]]
| граф, генерал-адъютант, атты әскер генералы, &lt;br&gt; уақытша Астрахан, Сарытау мен Самара генерал-губернатор
| &lt;center&gt;20.01.1879—07.04.1879&lt;/center&gt;
|} 
=== Губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Петр Самойлович Салтыков|Салтыков Петр Самойлович]]
| жақын боярин
| &lt;center&gt;1717—1719&lt;/center&gt;
|-
| [[Артемий Петрович Волынский|Волынский Артемий Петрович]]
| полковник
| &lt;center&gt;1719—1725&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Алексеевич Менгден|Менгден Иван Алексеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1725—18.11.1731&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Петрович Измайлов|Измайлов Иван Петрович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1731—1732&lt;/center&gt;
|-
| [[Артемий Петрович Волынский|Волынский Артемий Петрович]]
| бригадир
| &lt;center&gt;1732&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Петрович Измайлов|Измайлов Иван Петрович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;11.07.1733—28.07.1735&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Иванович Румянцев|Румянцев Александр Иванович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;28.07.1735—16.10.1735&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Иванович Пашков (губернатор)|Пашков Егор Иванович]]
| бригадир
| &lt;center&gt;16.10.1735—1736&lt;/center&gt;
|-
| [[Леонтий Яковлевич Соймонов|Соймонов Леонтий Яковлевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1736—1738&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Голицын (генерал-адмирал)|Голицын Михаил Михайлович]]
| кәніз, құпия кеңесші
| &lt;center&gt;14.01.1740—17.09.1741&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Никитич Татищев|Татищев Василий Никитич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;31.12.1741—16.09.1745&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Онуфриевич Брылкин|Брылкин Иван Онуфриевич]]
| нақты камергер
| &lt;center&gt;16.09.1745—1752&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Сергеевич Жилин|Жилин Алексей Сергеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;18.12.1753—1760&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Васильевич Неронов|Неронов Василий Васильевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1760—1763&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Афанасьевич Бекетов|Бекетов Никита Афанасьевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1763—1773&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Никитич Кречетников|Кречетников Петр Никитич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Варфоломеевич Якоби|Якоби Иван Варфоломеевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1776—1781&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Жуков (нақты статтық кеңесші)|Жуков Михаил Михайлович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1781—1786&lt;/center&gt;
|}

=== Наменгерліктің басшылары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Илларион Спиридонович Алексеев|Алексеев Илларион Спиридонович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1786—1790&lt;/center&gt;
|-
| [[Сергей Афанасьевич Брянчанинов|Брянчанинов Сергей Афанасьевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1790—1792&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Михайлович Скаржинский|Скаржинский Петр Михайлович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1792—1796&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Васильевич Алябьев|Алябьев Александр Васильевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;1796—19.12.1796&lt;/center&gt;
|}

=== Азаматтық губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Николай Яковлевич Аршеневский|Аршеневский Николай Яковлевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;06.01.1797—22.04.1798&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Захаров|Захаров Иван Семенович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;22.04.1798—09.08.1800&lt;/center&gt;
|-
| [[Андрей Васильевич Повалишин|Повалишин Андрей Васильевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;09.08.1800—1802&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Васильевич Тенишев|Тенишев Дмитрий Васильевич]]
| кәніз, нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1802&lt;ref&gt;Қалай болғанда да, 1802 жылы 6 желтоқсанда ол әлдеқашан губернатор қызметін атқарған [https://runivers.ru/lib/book3130/9835/ Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Первое. Том XXVII. 1802—1803 гг. Закон 20.545. Декабря 6. с. 388] {{Wayback|url=https://runivers.ru/lib/book3130/9835/ |date=20200615075815 }}&lt;/ref&gt;—15.07.1807&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Александрович Кожевников|Кожевников Лев Александрович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1807—29.07.1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Степан Семенович Андреевский|Андреевский Степан Семенович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;29.07.1811—19.12.1818&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Яковлевич Бухарин|Бухарин Иван Яковлевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;19.12.1818—1821&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Иванович Попов (1776)|Попов Иван Иванович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;26.04.1821—03.06.1825&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Степанович Осипов|Осипов Александр Степанович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.01.1826—1831&lt;/center&gt;
|-
| [[Авксентий Павлович Гевлич|Гевлич Авксентий Павлович]]
| статтық кеңесші, азаматтық губернатор м. а.; лауазым 1832 ж. жойылды
| &lt;center&gt;05.09.1830—15.03.1832&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Гаврилович Пяткин|Пяткин Василий Гаврилович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1831—1834&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Тимирязев|Тимирязев Иван Семенович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1834—1844&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Егорович Чистяков|Чистяков Петр Егорович]]
| контр-адмирал
| &lt;center&gt;1844—1849&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Гаврилович Басаргин|Басаргин Григорий Гаврилович]]
| вице-адмирал
| &lt;center&gt;1849—1854&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Александрович Васильев (вице-адмирал)|Васильев Николай Александрович]]
| вице-адмирал
| &lt;center&gt;1854—1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Ростислав Григорьевич Машин|Машин Ростислав Григорьевич]]
| контр-адмирал
| &lt;center&gt;1857—1859&lt;/center&gt;
|-
| [[Бернгард Васильевич Струве|Струве Бернгард Васильевич]]
| статтық кеңесші, м. а.
| &lt;center&gt;15.08.1859—23.04.1861&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Павлович Дегай|Дегай Александр Павлович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;23.04.1861—01.11.1868&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Биппен|Биппен Николай Николаевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;15.11.1868—21.05.1880&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Алексеевич Протасов-Бахметев|Протасов-Бахметев Николай Алексеевич]]
| граф, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;25.05.1880—18.07.1882&lt;/center&gt;
|-
| [[Евгений Осипович Янковский|Янковский Евгений Осипович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;18.07.1882—24.08.1883&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Иванович Петров (государственный деятель)|Петров Николай Иванович]]
| генерал-майор (губернияны басқаруға кіріспеген)
| &lt;center&gt;07.09.1883—18.01.1884&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Максимович Цеймерн|Цеймерн Николай Максимович]]
| Император Мәртебесінің нөкері, генерал-майор
| &lt;center&gt;01.02.1884—17.05.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Леонид Дмитриевич Вяземский|Вяземский Леонид Дмитриевич]]
| кәніз, генерал-майор
| &lt;center&gt;31.07.1888—19.04.1890&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Тевяшов|Тевяшов Николай Николаевич]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;26.04.1890—17.10.1895&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Александрович Газенкампф|Газенкампф Михаил Александрович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;04.11.1895—28.09.1903&lt;/center&gt;
|-
| [[Бронислав Людвигович Громбчевский|Громбчевский (Гронбчевский) Бронислав Людвигович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;28.09.1903—04.08.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Николаевич Соколовский|Соколовский Иван Николаевич]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;04.08.1906—1917&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Алексеевич Бирюков|Иван Алексеевич Бирюков]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1917&lt;/center&gt;
|} 
=== Губерния ақсүйектерінің басшылары ===

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>lx3zrfrf6fjy054p9sirt1l1jokl9lg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658250</id>
      <parentid>3658249</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T08:01:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Губерния ақсүйектерінің басшылары */</comment>
      <origin>3658250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80749" sha1="tv5fsws7hwn3ojvy3lwtleuxux2jcdf" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan Governorate (1913).png
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
=== Географиялық орны ===
Астрахан губерниясы [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында, 45° және 51° солтүстік ендік, 43° және 51° шығыс бойлық аралығында орналасқан. Губернияның солтүстіктен оңтүстікке қарай ең үлкен ұзындығы — 587 км, ал батыстан шығысқа қарай ең үлкен ені — 533 км жетті.

=== Астрахан губерниясының қазіргі әкімшілік шекараларға қатысты орналасуы ===
Бұрынғы Астрахан губерниясының аумағында (1914 жылғы шекаралары бойынша) қазіргі [[Астрахан облысы]] мен [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасы]] толығымен, ал [[Волгоград облысы]], [[Ставрополь өлкесі]], [[Ростов облысы]] және [[Дағыстан|Дағыстан Республикасы]] ішінара орналасқан. Губерния аумағының бір бөлігі қазіргі [[Атырау облысы|Атырау облысының]] құрамына кіреді.

Бұрынғы [[Астрахан уезі|Астрахан уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі [[Астрахан облысы|Астрахан облысының]] аумағына, ал оңтүстік бөлігі [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасының]] аумағына кіреді. Уездің шағын батыс бөлігі [[Ростов облысы|Ростов облысының]], ал шағын оңтүстік бөлігі [[Ставрополь өлкесі]] мен [[Дағыстан|Дағыстан Республикасының]] аумағына жатады.

Бұрынғы [[Красный Яр уезі|Красный Яр уезінің]] басым бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағына кіреді, ал шағын солтүстік бөлігі Қазақстан аумағында орналасқан.

Бұрынғы [[Жантау уезі|Жантау уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, оңтүстік-батыс бөлігі Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды, ал ең батыс бөлігі — Ростов облысының аумағына кіреді.

Бұрынғы [[Черный Яр уезі|Черный Яр уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, солтүстік және солтүстік-батыс бөліктері — Волгоград облысының аумағына кіреді, ал уездің оңтүстік бөлігі — Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды.

Бұрынғы [[Царев уезі|Царев уезінің]] шағын оңтүстік бөлігі қазіргі Астрахан облысының құрамына кіреді, ал [[Царев]] қаласын (қазіргі ауыл) қоса алғандағы қалған бөлігі Волгоград облысының аумағында орналасқан.

Бұрынғы Қырғыз даласы қазіргі Қазақстан аумағында орналасқан.

=== Ауданы ===
1886 жылы губерниялық жер межелеу басқармасының мәліметтері бойынша, губернияның аумағы 182 913 шаршы верст (208 200 км²) болды. Су айдындарының беткі аумағын қоса есептегенде, бес уездің жалпы аумағы 41 147 шаршы верстті (46 830 км²), [[Қалмақ даласы|Қалмақ даласының]] аумағы 75 635 шаршы верстті (86 080 км²), ал [[Бөкей Ордасы|Ішкі қазақ ордасының]] аумағы 66 131 шаршы верстті (75 240 км²) құрады.

Басқа деректер бойынша, [[Иван Афанасьевич Стрельбицкий|И. А. Стрельбицкийдің]] 1874 жылғы мәліметтерінде Астрахан губерниясының аумағы 197 247,2 шаршы верст (224 500 км²) деп көрсетілген. Оның ішінде көлдердің су бетінің ауданы 647,5 шаршы верстті (736,9 км²), ал [[Еділ атырауы|Еділ атырауының]] аумағы 14 674,8 шаршы верстті (16 700 км²) құраған. Бұл аумақ [[Волгоград|Царицын]] қаласынан [[Каспий теңізі|Каспий теңізіне]] дейінгі, [[Еділ]] мен [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] өзендерінің аралығындағы кеңістікті, сондай-ақ теңіз жағалауындағы барлық аралдарды қамтыды.

Аумағы бойынша Астрахан губерниясы Ресей империясының Еуропалық бөлігіндегі губерниялар арасында төртінші орын алды.

=== Жер бедері ===
Губерния аумағы орман өсімдіктері жоқ, құмды-сазды және сортаң топырақты кең [[Дала|даладан]] тұрды. Жер бедері жалпы оңтүстік-шығысқа қарай еңістеп, бұрын теңіз табаны болған [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы ойпатының]] бір бөлігін құрады. Губернияның оңтүстік бөлігі 400 верст (427 км) бойында [[Каспий теңізі|Каспий теңізінің]] суларымен шайылып жатты.

=== Гидрографиясы ===
[[Еділ]] өзені Астрахан губерниясын екі бөлікке бөлді: оның оң жағалауындағы бөлік Еділ немесе Қалмақ даласы, ал сол жағалауындағы бөлік Еділ сырты немесе [[Торғай даласы|Қазақ даласы]] деп аталды.

Еділ өзені Астрахан губерниясының аумағына енген тұста өзінің ағысын бірнеше рет өзгертеді. Оңтүстікке қарай ағып келе жатқан өзен губерния аумағына толық енгеннен кейін, [[Еділдегі Сарепта|Сарепта]] колониясының маңында кенет шығысқа қарай бұрылып, алғашқы иірімді түзеді. Одан әрі [[Владимировка (Астрахан облысы)|Владимировка]] елді мекені тұсында екінші иірімді жасап, оңтүстік-шығысқа қарай бағыт алады да, Каспий теңізіне құйғанға дейін осы бағытты сақтайды.

[[Волгоград|Царицыннан]] шамамен жиырма верст жоғары жерде Еділдің сол жағалауынан едәуір ірі [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] тармағы бөлініп шығады. Ол Еділдің негізгі арнасына дерлік параллель бағытта шамамен 500 верст бойы ағып, Каспий теңізіне дейін жетеді.

Астрахан губерниясының аумағында Еділ өзені өзіне бірде-бір елеулі саланы қабылдамайды, керісінше, өзі көптеген тармақтарға бөлінеді. Олар өз кезегінде ұсақ тармақтарға бөлініп, жайылматармақ, жыртылым, баурай, өзен, ильмень және т.б. деп аталады да, бір-бірімен үздіксіз тоғысып, су жолдарының тұтас лабиринтін құрайды. [[Еділ атырауы]] негізінен Петропавловск ватағасының тұсынан, Лебяжья станицасынан сәл жоғары жерде Еділден оның ірі тармағы — Бозан өзенінің бөлініп шығуынан басталады. Еділдің төменгі ағысында 200-ге дейін тармақ бар деп есептеледі және олардың басым көпшілігі Еділдің сол жағынан бөлініп шығады. Су мөлшері жағынан ең ірілері — [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]], [[Бозан]], [[Болда (өзен)|Үлкен Болда]], [[Қамысөзек (өзен)|Қамысөзек]], Шаған, Иванчуг және т.б. Еділдің оң жағалауындағы тармақтар негізінен Астраханнан төмен жерде бөлініп шығады. Олардың қатарында [[Бақтемір (өзен)|Бақтемір]], Қарабұлақ және Шолпан бар. Еділ теңізге құяр жерінде 70-ке дейін сағаға бөлініп, қамыс қалың өсетін, өтуі қиын аласа атырау түзеді. Қамыс теңіз жағалауында «черней» деп аталатын қалың қамысты қопалардың қалыптасуына себеп болады. Еділдің көптеген тармақтарға бөлінуіне байланысты оның сағаларында су қатты тайызданып, Каспий теңізіне қарай кеме қатынасына негізгі кедергі келтіреді.

Еділдің негізгі кеме жүретін «Бақтемір» арнасында батыс және солтүстік-батыс желдері соққан кезде қайраңдардағы су тереңдігі 2,5 футқа дейін, кейде одан да төмен түседі. «Шашылымдар» деп аталатын қайраңдардың біріншісі — Астраханнан 53 верст қашықтықтағы Княжая, одан кейін Шадинская, Ракушинская және соңғысы — Зюзинская қайраңы. 1854 жылдан бастап Каспий теңізімен қатынас жасау үшін [[Фарватер|фарватер]] ретінде таңдалған Еділдің «Қамысөзек» тармағында 13 жыл бойы жұмыстар жүргізіліп, оған 2 млн рублден астам қаржы жұмсалды. Алайда бұл жұмыстардан күтілген нәтиже алынбады. 1869 жылғы 20 және 21 қазандағы дауыл мен су тасқыны Қамысөзек фарватерін жақсарту үшін салынған барлық құрылыстарды қиратып, соның салдарынан жұмыстар тоқтатылды. 1874 жылдан бастап «Бақтемір» фарватерін жер қазатын машиналар арқылы тереңдету жұмыстары басталып, олар 1890-жылдары жалғасты.

Еділ мен Ақтөбеден және олардың су тармақтары жүйесінен басқа, губерния аумағында мынадай өзендер мен жылғалар болды. Солтүстікте, [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясымен]] шекарада, жазда тартылып қалатын шағын [[Сарпа-Даван жылғасы|Сарпа]] өзені ағып жатты. Ол [[Ергени]] қыратының етегінде орналасқан [[Сарпа көлдері|Сарпа көлдерінің]] тұтас жүйесін қоректендірді. Вязовка өзені батыстан шығысқа қарай ағып, бар болғаны 25 верстке созылады. Оның суы ащы-тұзды, жазда тартылып қалып, Вязовка ауылы маңында Еділге құяды. Батыс шекарада, [[Дон әскерлерінің облысы|Дон казак әскері облысымен]] шекарада, Ергени қыратынан басталып, оның шығыс етегіндегі көлдер тізбегін қоректендіретін немесе батысқа қарай [[Дон|Донның]] салаларына ағатын 80-ге жуық өзен мен жылға болды. Олардың көпшілігі жазда тартылып қалатын, ал Елиста, Тенгути, Акишбай және т.б. сияқты аз ғана өзендердің ағысы тұрақты болды.

Оңтүстікте, [[Ставрополь губерниясы|Ставрополь губерниясымен]] шекарада, екі Маныч өзені болды: Батыс Маныч Дон казак әскері облысының аумағына қарай ағады, ал Шығыс Маныч Астрахан губерниясының аумағы арқылы өтеді. Екі Манычтың да бастау алатын жері [[Ергени|Ергени қыраты]] мен [[Ставрополь қыраты|Ставрополь қыратының]] түйіскен тұсында орналасып, Қара теңіз деңгейінен 11,5 сажын биіктікте жатты. [[Шығыс Маныч]] алдымен оңтүстік-шығысқа қарай ағып, кейін шығыстағы даланың аласа бөлігіне енген соң, Каспий теңізіне шамамен 100 верст жетпей, Састы көлдері деп аталатын көлдер жүйесінде жоғалады. Бұл жерде «хактар» деп аталатын өтуге қиын батпақты алқаптар түзіледі. Олардың ішіндегі ең белгілісі — Джерлақ хактары. Маныч өзендерінің бастау бөліктерінің су молайған кезде өзара қосылуы [[Азов теңізі|Азов]] және Каспий теңіздері арасында кеме жүретін канал салу мүмкіндігі туралы мәселені көтеруге себеп болды. Алайда осы өңірді екі экспедиция зерттегеннен кейін Байланыс жолдары бас басқармасы 1859 жылы канал салудың табысты жүзеге асуына жеткілікті кепілдік жоқ екенін және оның экономикалық тиімділігіне сай келмейтін орасан зор шығындарды талап ететінін мәлімдеді.

Кума өзенінің тармағы болып табылатын [[Гайдук (өзен)|Гайдук]] өзені тек көктемде ғана суға толады және Ставрополь губерниясының оңтүстік-батыс шекарасында орналасқан.

Астрахан губерниясының солтүстік-шығыс бөлігі тұщы су көздеріне одан да кедей болды. Ең солтүстігінде, Самара губерниясымен шекарада, Торгунь саласы бар шағын [[Еруслан (өзен)|Еруслан]] өзені ағады. Одан әрі солтүстік-шығыс шекараға жақын жерде [[Қараөзен (өзен)|Үлкен Өзен]] және [[Сарыөзен (өзен, Еділ-Жайық алабы)|Кіші Өзен]] өзендері орналасқан. Олар [[Қамыс-Самар көлдері|Қамыс-Самар көлдеріне]] құяды, ал төменгі ағыстары Астрахан губерниясының аумағына кіреді. Кей жерлерінде олардың суы тұздылау келеді. Бұдан басқа, далада Горькая және Бүлдіргенді өзендері бар. Хан ордасына жақын орналасқан бұл екі өзен де шағын әрі суы ащы, ішуге жарамсыз. Осы өзендер мен жылғалардың барлығы шағын және губернияның шеткі бөліктерінде орналасқан, ал даланың орталық бөлігі ағын сулардан мүлдем ада болды.

Мушкетов мырзаның зерттеулеріне сәйкес, Қалмақ даласында екі сулы қабат бар. Жоғарғы қабат Каспий шөгінділерінің арасында 2–6 сажын шамасындағы шағын тереңдікте орналасқан және оның суы тұздылау немесе тұзды болады. Төменгі қабат Каспий шөгінділерінің астында, үшіншілік құмтастар қабаттарымен бірге 20 және одан да көп сажын тереңдікте орналасып, тұщы су береді. Жергілікті халық жер асты суын алу үшін негізінен бірінші сулы қабатты пайдаланды. Ол үшін құмды жерлерде калмақ тілінде «худук» деп аталатын таяз құдықтар қазылды, ал сирек жағдайда орысша «копань» атауы қолданылды. Құдықтар бүкіл далаға топ-тобымен шашырай орналасып, бір-бірінен 10–30 верст қашықтықта жатты. Алайда даланың оңтүстік бөлігінде олар сирек кездесіп, арақашықтығы 50–70 верстке дейін жетті. Сонымен қатар ондағы су ішуге онша жарамды болмады. Бұдан басқа, далада «цандыктар» деп аталатын табиғи су қоймалары да пайдаланылды. Олар тығыз қоңыр саз қабатымен жабылған ойыстарда түзіліп, осы қабаттың үстіне еріген қар немесе жаңбыр суы жиналды. Мұндай суды тек қысқа уақыт ішінде ғана пайдалануға болатын.

Астрахан губерниясының аумағындағы [[Дон]] мен [[Еділ]] арасындағы суайрық Ергени деп аталады (қалмақша — «''қия беткейлер''») және Сарепта колониясынан оңтүстікке қарай шамамен 300 верст бойы меридиан бағытымен созылып жатқан жазық қыратты білдіреді. Ол Шығыс Маныч жағалауындағы Чалон-Хамур (немесе Таш-Муран) деп аталатын тік жарқабақпен аяқталады. Ергенидің ең биік нүктесі Заветное ауылының маңында орналасып, Каспий теңізі деңгейінен 532 фут биіктікке көтеріледі. Батысқа қарай Ергени Дон даласына біртіндеп төмендейді, ал шығыс беткейлері Еділ даласына қарай тік құлайды. Сондықтан биіктігі онша үлкен болмаса да, Ергени дала жағынан тауға ұқсап көрінеді. Оның шығыс беткейлері [[Жыра|жыралармен]] (сайлармен) тілімденген. Олар батысқа қарай бір-біріне жақындай түседі. Көктемде осы сай-жыралармен бұлақтар мен шағын өзендер ағып, Ергенидің етегіндегі көптеген көлдерді қоректендіреді. Бұл көлдердің бір бөлігі тұщы сулы (Цацинское, Алцын-Хута, Шар-Толгота, Чилгир, [[Жаскөл (ауыл)|Жаскөл]] және т.б.), ал кейбіреулерінің суы көктемде ғана тұщы болып, кейін ащы-тұздыға айналады (Ханата, Нарын-Хара, Кобдырь). Кейбір көлдер жазда [[Сор топырақ|сорға]] айналады (мысалы, Табун-Усун), ал кейбіреулері тартылып, бетіне шүйгін шөп өсіп, мол шөп шабуға пайдаланылатын жерлерге айналады (Ушке-Нур, Сальвру және т.б.). Ергенидің топырағын сары саздың қалың қабаттары, яғни [[Лесс|лесс]] құрайды.

Ергениден солтүстік-шығысқа қарай, Еділдің оң жағалауында орналасқан дала анағұрлым биік. Мұнда көлдер жоқ, шөбі шүйгін шабындықтар көп, кей жерлері егіншілікке жарамды, топырағы құмды-сазды. Царицын маңында биіктігі 280 фут болатын оң жағалаудағы қыратты өңір оңтүстікке қарай біртіндеп төмендеп, Черный Яр уезінде 30–40 футқа дейін түседі. Жантаудан төменірек жерде өсімдік жамылғысынан мүлдем айырылған құмды төбелер пайда болады. Каспий теңізіне қарай біртіндеп төмендейтін дала көптеген тұзды көлдермен көмкеріледі. Ал Каспий теңізі жағалауындағы жердің төмен жатқаны соншалық, солтүстік және солтүстік-батыс жағалаудың бүкіл өңірі жағалауға терең сұғына енген сансыз шығанақтардың (ильмендердің) және теңізге қарай сұғына созылған мүйістердің әсерінен шашақ тәрізді көрінеді. Бұл мүйістердің қалыптасуына сол жердегі құмды төбелердің ықпалы зор.

Даланың оңтүстік бөлігінің өзіндік ерекшелігін [[Бэр төбелері|Бэров төбелері]] деп аталатын, биіктігі 4 сажыннан аспайтын, шығыстан батысқа қарай созылып жатқан және бір-біріне параллель орналасқан аласа төбелер құрайды. Олардың табандары түйісіп жатады, ұзындығы 1½–4 верст, ал ені 170 сажынға дейін жетеді. Осы төбелердің үстіне Астрахан және [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қалалары салынған. Теңіз маңында көптеген төбелер судың астынан көтеріліп көрінеді. Олардың арасын су басып, көптеген ильмендер мен тұтас бір түбек архипелагын түзеді. Астраханның оңтүстік-батысында орналасқан бұл жер «Мочаг» деп аталады. Теңіз жағалауы жолағында көптеген тұзды және ащы-тұзды көлдер бар, олардың кейбіреулері емдік қасиеті бар балшықтармен қоршалған. Мысалы, Астраханнан солтүстік-батысқа қарай 12 верст жерде Тынақ балшықтары орналасқан.

Еділ жағалауына жақындаған кезде өзеннің осы құмды-сазды өңірде арнасын орнықсыз топырақты ойып өтіп, ені 30 және одан да көп верст болатын аңғар түзетінін көреміз. Оның шығыс шекарасын Ақтөбенің сол жағалауы шектейді. Өзен тармақтары жан-жаққа тілімдеген бұл аңғар тасқын кезінде су басатын және шайынды топырақтан құралған аралдар архипелагын құрайды. Аралдардың жағалаулары негізінен талдан тұратын орманның тар жолағымен көмкерілген, ал су қайтқаннан кейін оларда шүйгін шалғынды өсімдіктер қаулап өседі. Осы аңғардың бүкіл аумағы «займище» деп аталады.

Ақтөбенің ар жағында шығысқа қарай орналасқан және әрі қарай шетсіз-шексіз [[Орта Азия]] далаларымен ұласатын өңір жалпы сипаты жағынан батыстағы өңірге ұқсас. Оның анағұрлым биік солтүстік бөлігі біршама белесті жер бедерімен ерекшеленіп, Ақтөбе жағалауынан шығысқа қарай біртіндеп еңістейді де, құмды әрі төмен орналасқан жазықпен ұласады. Құмды-сазды топырақты бұл жазықтың ойпаң жерлері шүйгін шабындықтарға бай әрі егіншілікке жарамды. Алайда кей жерлерде топырақтың борпылдақтығы соншалық, ол оңай сусымалы құмға айналады. Сусымалы құмдардың аумағы жылдан жылға ұлғайып, қоныстанған жерлерге зиян келтіреді: жайылымдар мен егістіктерді құм басып, құмды төбелер — [[Барқан|барқандар]] түзеді. Құмдардың жылжуы салдарынан кейбір жерлерді құм соншалық басып қалған, мысалы, Хан ордасын, Сеитовка және Хошеутовское ауылдарын және басқа да елді мекендерді тұрғындары, Хошеутовское ауылындағыдай, қоныс аударуға мәжбүр болған. Муханов және Джамбай көлдері сияқты тұзды көлдер де құм астында қалып, олардан тұз өндіру тоқтатылды. Осындай құбылыс батыс далада да байқалады. Шығыс даланың ең солтүстік бөліктерінде, Царев уезінде, [[Қара топырақ|қара топырақ]] кездеседі. Осы белдеуде құрамындағы тұздың орасан көп мөлшерімен әйгілі Елтон ([[Эльтон]]) және [[Баскүнжақ]] көлдері, сондай-ақ Чапчачи тауы орналасқан. Бұдан бөлек, жекелеген таулар түрінде биіктеп тұрған қыраттар да бар: [[Үлкен Боғды]] — 524 фут, Кіші Боғды — 96 фут, Арзагар — 72 фут және т.б.

Кей жерлерде балшықты және батпақты алқаптар кездеседі. Олардың ішіндегі ең белгілілері — Хан ордасының шамамен бес верст жерінде орналасқан, ені мен ұзындығы ондаған верстке жететін алып Улань-Хактар. Сонымен қатар ащы-тұзды және тұщы сулы көлдер де бар. Одан әрі шығысқа қарай, Ақтөбе жағалауынан шамамен 100 верст жерде дала «Рын-құмдар» деп аталатын құмды-белесті өңірге айналады. Бұл жердегі құмды төбелер алуан түрлі пішіндегі қыраттардан тұрады, олардың арасында ені кейде 14 және одан да көп верстке жететін шалғындар орналасқан. Шалғындар аржан және далаға тән басқа да астық тұқымдас өсімдіктерден тұратын қалың өсімдік жамылғысымен көмкерілген. Өсімдіктерден дерлік жұтаң бұл төбелер теңізге жақындаған сайын біртіндеп аласарып, кәдімгі сусымалы құмдарға ұласады, ал одан әрі сары түсті, құнарсыз, сортаң ойпаттарға айналады. Өңір ұсақ тұзды көлдер мен балшықтарға бай, олардың ішіндегі ең белгілісі — Қызыл-Хактар. Ал Бестау тауларының арасында Ассетөбе немесе Айсысар деп аталатын шипалы бұлақ бар. Оның суының дәмі ащы-тұзды, температурасы 3°С, күкіртті иісі бар.

Оңтүстік-батысқа қарай Бэров төбелері пайда болады. Губернияның шығыс шетін жазық дала құрайды: оның бір бөлігінің топырағы қара-сұр саздан, ал екінші бөлігінің топырағы құмды-сазды сортаңнан тұрады. Бұл өңірдің солтүстігінде батпақтармен қоршалған, қамыс өскен тұщы сулы Қамыс-Самар көлдері орналасқан.

=== Геологиясы ===
Геологиялық құрамы бойынша Астрахан губерниясының топырағы Арал-Каспий формациясына жатады. Оның қабаттары барлық жерде дерлік көлденең орналасқан және құрамында көптеген тұзды саздар бар. Құмтастар мен үшіншілік саздардың үстінде жатқан Каспий шөгінділерінің қалыңдығы орасан зор болып, 53 сажынға дейін жетеді. Олар құм мен әртүрлі түсті саздардың — қызыл-қоңыр, көк және жасыл түсті саздардың — кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Сонымен қатар олардың құрамында Каспий фаунасына жататын және басым көпшілігі қазіргі кезде де тіршілік ететін түрлерге тиесілі ұлулардың қабыршақтары кездеседі.

Черный Ярдан төмен қарай сазды қабаттар жұқара түседі, ал кей жерлерде мүлдем жоғалып, олардың орнын борпылдақ құм басады. Бұл құм Еділдің төменгі ағысы жағалауында дюналардың түзілуіне себеп болады. Олар әсіресе Лебяжинская және Дуновская станицаларының маңында айқын байқалып, «Толокняный таулары» деп аталады.

Ергени Каспий саздары шөккеннен кейін қалыптасқан дербес көтерілу осін құрайды және миоценге жататын, көк саздың үстінде жатқан үшіншілік кезеңнің диірмен тасы құмтастарынан тұрады. Тек шалғынды беткей жағындағы жекелеген қыраттарда көне формацияларға жататын тау жыныстары, атап айтқанда, пермь және триас кезеңдерінің жыныстары кездеседі. Олар Боғды тауында байқалады. [[Опока]] немесе борлы [[Мергель|мергель]] борлы топыраққа жатады. Солёная Балка құмтастары жоғары сапалы диірмен тасын құрайды. Кормовое ауылының маңында ақ кварцтың, лидиялық тастың және темірлі құмтастың сынықтары кездеседі. «Кресты» сайында қазба балықтардың қалдықтарына бай рухляк қабаттары бар. Чалон-Хамур әктасты қабаттардан құралған. Кейбір сайларда кездесетін гипс алебастр алу үшін күйдіріледі, ал алынған алебастр тек үйлерді әктеуге пайдаланылады. Сонымен қатар Ергениде таскөмірдің белгілері анықталған, ал оның солтүстік бөлігіндегі [[Темір рудалары|темір кендері]] кейбір сайларда қалың қабаттар түрінде жер бетіне шығып жатады. Сарепта маңында қыш жасауға арналған саз өндіріледі, Солодников селосының маңында шатырлық тақтатас, ал Астрахан маңында кірпіш сазы өндіріледі. «Элиста» урочищесі маңынан күйдірген кезде таза қызыл түске ие болатын фаянс жасауға жарамды саз табылған. Кейбір жерлерде [[Селитралар|селитра]] кездеседі. Үлкен Боғды тауының маңынан күкірттің шағын кен орны мен [[Мұнай|мұнай]] белгілері табылған. Еділдің сол жағалауындағы Боғды және басқа да қыраттар негізінен гипстен тұрады. Алайда жалпы алғанда, Астрахан губерниясында тау-кен өнеркәсібінің қандай да бір саласының дамуын күту қиын, тек бұрыннан бар тұз өндіру саласын қоспағанда. Жаңа түзілімдерге Еділдің шөгінділері, құмды [[Дюналар|дюналар]], Ергенінің әктасты [[Туф|туфтары]], сортаңдар және өздігінен тұз шөгетін көлдердің тұздары жатады. [[Мамонттар]] мен басқа да жануарлардың сүйектері тек [[Еділ|Еділдің]] шөгінділерінен кездеседі.

=== Флорасы ===
Астрахан өлкесіндегі сирек өсімдік жамылғысы еш жерде тұтас әрі үздіксіз [[Шым|шым]] түзбейді, керісінше, аралдар секілді шашыраңқы орналасады. Биіктеу жерлерде жапырақтары сұрғылт-жасыл түсті жусанның көптеген түрлері өседі. Ал топырақ сортаңдау болса, жапырақтары қою жасыл түсті сораңдардың түрлері немесе қураған тікенекті өсімдіктер пайда болады. Неғұрлым төмен жерлерде [[Қау|қау]] ағарып көрінеді, ал ойпаттарда жасыл мия мен әртүрлі астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Топырақ сортаң болған жағдайда, жапырақтары қалың әрі шырынды, түсі қою қызғылт-сары түсті Salicorneae тұқымдасына жататын [[Шеркез|сораңдар]] өседі. Неғұрлым қалың өсімдік жамылғысы тек шалғындарда, Еділдегі аралдарда және Ергени сайларында кездеседі. Еділдің төменгі ағысындағы тұрып қалған суларды ''[[Ақ тұңғиық|Nymphaea alba]]'' және ''[[Үндістан лотосы|Nelumbium nuciferum]]'' көріктендіреді.

== Тарихы ==
Астрахан губерниясы Орта Азия далаларының шекарасында орналасып, ежелден халықтардың қоныс аудару бағыты болды. Ол [[Азия|Азиядан]] [[Еуропа|Еуропаға]] өтетін өзіндік қақпа саналды.

Халықтардың негізгі қоныс аудару қозғалыстары осы өңір арқылы жүріп отырды. Бір халық екіншісін ығыстырып, өз кезегінде Шығыстан келген жаңа қоныс аудару толқындарына орын беріп отырды. Ежелгі деректер Астрахан далаларында [[Скифтер|скифтердің]] болғанын көрсетеді. Біздің заманымыздың II ғасырында бұл өңірде [[Аландар|аландар]] пайда болып, III ғасырда олардың орнын [[Хазарлар|хазарлар]] басты. Хазарлардың атымен [[Каспий теңізі]] Хазар теңізі деп аталды. Хазарлардың [[Еділ|Еділдің]] төменгі ағысында [[Итиль]] атты астанасы болды. IV–XI ғасырлар аралығында бұл өңір арқылы [[Угорлар|угорлар]], [[Ғұндар|ғұндар]], [[Аварлар (көшпелі халық)|аварлар]], [[Мажарлар|мадиярлар]], [[Бұлғарлар|бұлғарлар]], [[Хвалистер|хвалистер]] және басқа да халықтар өтті. Соңғыларының атымен Каспий теңізі Хвалын теңізі деп аталды.

XII ғасырда Астрахан далаларында [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] көшіп-қонып жүрді, ал XIII ғасырда олардың орнын [[Моңғол шапқыншылығы және этностық өзгерістер|моңғолдар]] басты. Олар [[Еділ]] бойының едәуір бөлігін иеленіп, Астрахан өлкесінің төменгі ағысында [[Сарай-Бату]], [[Сарай-Берке]], [[Үкек]] және [[Астрахан|Қажытархан]] қалаларының негізін қалады.

Астрахан хандығының тарихы 1480 жылы, [[Алтын Орда]] ханы Ахмет хан қаза тапқаннан кейін басталады. Осы кезден бастап бұл аумақ Ноғай мырзаларының иелігіне өтті, ал 1490 жылы мұнда Абдул-Керімнің хан болғаны аталады. Алайда 1554 жылы кінәз Пронский-Шемякиннің қолбасшылығымен орыс әскерлері [[Астрахан|Астраханды]] басып алып, қаладан қуылған Дербыш ханды қайтадан таққа отырғызды. Дербыш хан Ресейге бодан болуға ант беріп, алым-салық төлеуге уәде етті. Кейін оның сатқындығы қаланың орыс әскерлері тарапынан түпкілікті басып алынуына және 1557 жылы Астрахан хандығының Мәскеу мемлекетіне қосылуына себеп болды.

Ұзақ уақыт бойы өлкенің қоныстанған аумағы негізінен Астрахан қаласымен және одан төмен қарай Еділ атырауында орналасқан, балық аулауға арналған «учугтар» (балық ұстауға арналған арнайы бөгет-құрылымдар) деп аталатын кәсіпшілік орындарымен шектелді. [[I Пётр|І Петрдің]] бұл өлкеге ерекше назар аударуынан кейін отарлау үдерісі дами бастады. Алайда бастапқы кезеңде әртүрлі татар ордаларының жиі жасаған шапқыншылықтары, қалмақтардың тонаушылық шабуылдары және [[Еділ казактары|казактардың еркін әрекеттері]] салдарынан бұл үдеріс өте баяу жүрді.

1632 жылы [[Қалмақтар|қалмақтар]] бұл өңірге көшіп келді. Осылайша көшпелі ордалардың шығыстан батысқа қарай қоныс аудару үдерісі аяқталды. Өйткені, 1801 жылы [[Қырғыз-қайсақ|қырғыз-қайсақтардың]] Астрахан даласына қоныс аударуы үкіметтің рұқсатымен жүзеге асырылды. 1627 жылы [[Черный Яр]] [[Острог|острогының]] негізі қаланды, 1667 жылы [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Ярдың]] негізі қаланды. Ал 1700 жылдан бастап Еділдің оң жағалауында алғашқы елді мекендер, соның ішінде Солёное Займище, пайда бола бастады.

Астрахан губерниясы І Петрдің 1717 жылғы 22 қарашадағы жарлығымен құрылды. Оған дейін, 1708 жылдан бастап, оның аумағы [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамында болды. Астрахан губерниясының құрамына іргелес аумақтарымен бірге мына қалалар кірді: [[Астрахан]], Гурьев Яицкий (қазіргі [[Атырау]], Қазақстан), Дмитриевск (қазіргі [[Камышин]]), [[Петровск (Сарытау облысы)|Петровск]], [[Самара]], [[Саратов|Сарытау]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]), [[Сызрань]], [[Терек (бекініс)|Терск қаласы]], Царицын (қазіргі [[Волгоград]]), Жайық қалашығы (қазіргі [[Орал]]), [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]], [[Черный Яр]] және [[Қызлар]].

1728 жылы [[Саратов|Сарытау]], [[Самара]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]) және [[Сызрань]] қалалары уездерімен бірге [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамына берілді.

1739 жылы Сарытау Астрахан губерниясының құрамына қайта қосылды.

1744 жылы [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрылуына байланысты Жайық қалашығы мен [[Жайық казак әскері|Жайық казак әскерінің]] аумағы оның құрамына берілді.

1742 жылы [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантаудың]] негізі қаланып, 1746 жылдан бастап Еділдің оң жағалауын казак станицалары қоныстана бастады.

1752 жылы Гурьев қаласы Астрахан губерниясынан [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрамына берілді.

1763 жылы жоғары мәртебелі жарлық бойынша Астрахан маңындағы Еділ бойына Визенталь елді мекенін негіздеген 65 лютеран отбасы қоныстандырылды. Елді мекеннің қашан және қандай жағдайда жойылғаны белгісіз. Өлкені тезірек қоныстандыру мақсатында үкімет жер телімдерін сыйға беріп, оларды жеңілдетілген шарттармен сатты. Мысалы, 1770 жылы әртүрлі адамдарға іргелес су айдындарымен бірге 5755 десятина жер сатылды.

1771 жылы үкімет жүргізген шараларға наразылықтың салдарынан қалмақтардың басым бөлігі Ресей аумағынан көшіп кетті, сөйтіп олардың аз бөлігі ғана Еділдің оң жағалауында қалды.

[[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] автономиясы жойылып, қалмақтардың басым бөлігі Жоңғарияға қайта көшкеннен кейін қалмақ даласы Астрахан әскери губернаторына бағынатын Ресейдің әкімшілік-аумақтық бірліктерінің біріне айналды.

1780 жылғы қарашада Сарытау жаңадан құрылған [[Сарытау наменгерлігі|Сарытау наменгерлігінің]] орталығы болды. Оның құрамына Петровск және Дмитриевск қалалары да кірді.

1782 жылы [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінен]] кейін Гурьев қаласы Астрахан губерниясының құрамына қайтарылды. Сол жылы [[Орал]] қаласы да Астрахан губерниясының құрамына қосылды, ал [[Волгоград|Царицын]] қаласы Ақтөбе жібек зауытымен және Черный Яр қаласы [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясының]] құрамына берілді.

1785 жылы 5 мамырда Астрахан және Кавказ облыстарынан тұратын [[Кавказ наменгерлігі]] құрылды. Оның әкімшілік орталығы шағын [[Екатериноград]] бекінісі болды. 1790 жылы 30 сәуірде Кавказ губерниялық басқармасы Астрахан қаласына көшірілді.

1796 жылғы 12 және 31 желтоқсандағы жарлықтармен наменгерлік Астрахан губерниясы болып қайта құрылды. Оның құрамына кейінгі Ставрополь, Терек және Қобан губернияларының аумақтары да кірді. Сол кезде губерниялық басқарма да құрылды.

1802 жылы 15 қарашада Астрахан губерниясы Астрахан және [[Кавказ губерниясы|Кавказ]] губернияларына бөлінді. Астрахан губерниясының басына азаматтық губернатор тағайындалды. Сонымен қатар Астрахан губерниясы Кавказ өлкесі мен Грузияның әскери басшысына да бағынды. 1803 жылғы 27 қазандағы патша жарлығында Астрахан губернаторына Кавказ губерниясының істеріне араласуға жол берілмейтіні арнайы ескертілді.

1803 жылы Орал казак әскерінің аумағы қайтадан Орынбор губерниясының құрамына қосылды.

[[Сурет:Карта Астраханской Губернии.jpg|thumb|right|250px|Астрахан губерниясы. 1821 жыл]]
1825 жылы 10 наурызда Астрахан губерниясындағы көшпелі халықтар мекендеген аумақтың басым бөлігі Кавказ облысының құрамына беріліп, Мұсылман көшпелі халықтарының Бас приставтығы құрылды.

1832 жылы 6 қаңтарда Астрахан губерниясы Кавказ губерниясынан толық бөлініп шықты. Осы ретте губернияның басына азаматтық губернатормен қатар әскери губернатор да тағайындалды.

1832 жылы Астрахан губерниясы Грузияның Бас басқарушысының қарауынан шығарылды.

1848–1850 жылдар аралығында Ставрополь жолы бойына ауылдар қоныстандырылды. 1850 жылы Сарытау губерниясынан Царев уезі Астрахан губерниясының құрамына берілді, ал 1860 жылы Кума өзені бойындағы шекара солтүстікке қарай біршама жылжытылды. Алайда оның саласы Гайдук (Гуйдук) өзені мен Үлкен Дербет ұлысының қалмақтары Ставрополь губерниясының қарауына берілді.

1862 жылы Астрахан қаласынан Дон казак әскерінің шекарасына дейін созылған, ұзындығы 357 шақырым болатын Қырым жолы бойындағы Қалмақ даласының орталық бөлігін әрқайсысы 15–20 ауладан тұратын хуторлармен қоныстандыруға рұқсат етілді. Осы мақсатта 15 орын белгіленді. Алайда аталған жерлерге қоныстануға ниет білдірушілер болмағандықтан, бұл жоспар жүзеге аспады.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1917 жылы Қырғыз даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына берілді. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы [[Қалмақ автономиялы облысы|Қалмақ АО]] құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері ғана қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына аудандар құрылды: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары.

1928 жылы 21 мамырда губерния таратылып, оның аумағы жаңадан құрылған [[Төменгі Еділ өлкесі|Төменгі Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Әкімшілік бөлінісі ==
[[Сурет:Astrakhan gubernia.jpg|thumb|right|200px|Астрахан губерниясының картасы]]
XX ғасырдың басында әкімшілік жағынан Астрахан губерниясы 5 уезге — Астрахан, Красный Яр, Жантау, Черный Яр және Царев уездеріне, 7 ұлыстық басқармасы мен қалмақ базары бар Қалмақ даласына, телімдік басқармаларға (5 бөлік және 2 округ) бөлінген Қазақ даласына (Ішкі қазақ ордасына), сондай-ақ 2 бөлімнен тұратын [[Астрахан казак әскері|Астрахан казак әскеріне]] бөлінді.

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
! Реттік №
! Уез
! Уездік қала
! Уездік қаланың елтаңбасы
! Ауданы,&lt;br&gt;[[Шақырым|шақырым]]²
! Тұрғыны(1897), адам
|-
| 1
| [[Астрахан уезі|Астрахан]]
| [[Астрахан]] қ. (112 880 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Astrakhan COA (Astrakhan Governorate) (1856).png|43x43px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |6499,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |219 760
|-
| 2
| [[Жантау уезі|Жантау]]
| [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантау]] қ. (2826 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Yenotaevsk COA (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |4852,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |76 080
|-
| 3
| [[Красный Яр уезі (Астрахан губерниясы)|Красный Яр]]
| [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қ. (5593 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Krasny Yar COA (Astrakhan Governorate) (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |9463,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |65 995
|-
| 4
| [[Царев уезі|Царев]]
| [[Царев]] қ. (6977 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Tsaryov COA (1853).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |18 964,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |198 022
|-
| 5
| [[Черный Яр уезі|Черный Яр]]
| [[Черный Яр]] қ. (4226 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Coat of Arms of Chyorny Yar (Astrakhan oblast) (1846).png|42x42px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |11 858,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |100 316
|-
| 6
| [[Қалмақ даласы]]
| -
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |67 246,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |128 573
|-
| 7
| [[Бөкей Ордасы|Ішкі Қазақ ордасы]]
| [[Хан Ордасы (ауыл)|Хан Ордасы]] ауылы (2564 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |70 781,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |214 796
|}

1888 жылы барлық бес уезде 157 ауылдық қоғам, 47 болыс, 13 стан және 89 урядник учаскесі болды. Губернияда барлығы 189 алпауыт қожалық пен ауыл болды, бұған Астрахан казактарының 13 станицасы, ватағалар мен хуторлар кірмеді. Бес уездегі ауылдарда барлығы 231 тас және 56 472 ағаш үй болды. 1887 жылы губернияда 167 шіркеу мен 4 әдірият (монастырь) болды.

1917 жылы Қазақ даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына өтті. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы Қалмақ АО құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары құрылды.

== Тұрғындары ==

== Губерния жетекшілігі ==
=== Генерал-губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Павел Сергеевич Потемкин|Потемкин Павел Сергеевич]]
| генерал-поручик, Сарытау мен Астрахан генерал-губернаторы м. а. , &lt;br&gt; 1785 ж. бастап Кавказ наменгері
| &lt;center&gt;09.05.1785—1792&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Гудович|Гудович Иван Васильевич]]
| генерал-аншеф
| &lt;center&gt;1792—1798&lt;/center&gt;
|-
| [[Ираклий Иванович Морков|Морков Ираклий Иванович]]
| граф, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1798—1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Иванович Киселёв|Киселев Дмитрий Иванович]]
| генерал-лейтенант, м. а.
| &lt;center&gt;1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Карл Федорович Кноринг|Кноринг Карл Федорович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1799—1802&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Дмитриевич Цицианов|Цицианов Павел Дмитриевич]]
| кәніз, инфантерия генералы
| &lt;center&gt;08.09.1802—08.02.1806&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Гудович|Гудович Иван Васильевич]]
| граф, генерал-фельдмаршал
| &lt;center&gt;02.06.1806—05.03.1809&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Петрович Тормасов|Тормасов Александр Петрович]]
| кавалерия генералы
| &lt;center&gt;05.03.1809—09.1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Филипп Осипович Паулуччи|Паулуччи Филипп Осипович]]
| маркиз, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;09.1811—16.02.1812&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Федорович Ртищев|Ртищев Николай Федорович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;16.02.1812—12.10.1816&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Петрович Ермолов|Ермолов Алексей Петрович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;12.10.1816—16.03.1827&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Федорович Паскевич-Эриванский|Паскевич-Эриванский Иван Федорович]]
| граф, генерал-фельдмаршал
| &lt;center&gt;16.03.1827—28.04.1831&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Тариелович Лорис-Меликов|Лорис-Меликов Михаил Тариелович]]
| граф, генерал-адъютант, атты әскер генералы, &lt;br&gt; уақытша Астрахан, Сарытау мен Самара генерал-губернатор
| &lt;center&gt;20.01.1879—07.04.1879&lt;/center&gt;
|} 
=== Губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Петр Самойлович Салтыков|Салтыков Петр Самойлович]]
| жақын боярин
| &lt;center&gt;1717—1719&lt;/center&gt;
|-
| [[Артемий Петрович Волынский|Волынский Артемий Петрович]]
| полковник
| &lt;center&gt;1719—1725&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Алексеевич Менгден|Менгден Иван Алексеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1725—18.11.1731&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Петрович Измайлов|Измайлов Иван Петрович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1731—1732&lt;/center&gt;
|-
| [[Артемий Петрович Волынский|Волынский Артемий Петрович]]
| бригадир
| &lt;center&gt;1732&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Петрович Измайлов|Измайлов Иван Петрович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;11.07.1733—28.07.1735&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Иванович Румянцев|Румянцев Александр Иванович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;28.07.1735—16.10.1735&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Иванович Пашков (губернатор)|Пашков Егор Иванович]]
| бригадир
| &lt;center&gt;16.10.1735—1736&lt;/center&gt;
|-
| [[Леонтий Яковлевич Соймонов|Соймонов Леонтий Яковлевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1736—1738&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Голицын (генерал-адмирал)|Голицын Михаил Михайлович]]
| кәніз, құпия кеңесші
| &lt;center&gt;14.01.1740—17.09.1741&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Никитич Татищев|Татищев Василий Никитич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;31.12.1741—16.09.1745&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Онуфриевич Брылкин|Брылкин Иван Онуфриевич]]
| нақты камергер
| &lt;center&gt;16.09.1745—1752&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Сергеевич Жилин|Жилин Алексей Сергеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;18.12.1753—1760&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Васильевич Неронов|Неронов Василий Васильевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1760—1763&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Афанасьевич Бекетов|Бекетов Никита Афанасьевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1763—1773&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Никитич Кречетников|Кречетников Петр Никитич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Варфоломеевич Якоби|Якоби Иван Варфоломеевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1776—1781&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Жуков (нақты статтық кеңесші)|Жуков Михаил Михайлович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1781—1786&lt;/center&gt;
|}

=== Наменгерліктің басшылары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Илларион Спиридонович Алексеев|Алексеев Илларион Спиридонович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1786—1790&lt;/center&gt;
|-
| [[Сергей Афанасьевич Брянчанинов|Брянчанинов Сергей Афанасьевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1790—1792&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Михайлович Скаржинский|Скаржинский Петр Михайлович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1792—1796&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Васильевич Алябьев|Алябьев Александр Васильевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;1796—19.12.1796&lt;/center&gt;
|}

=== Азаматтық губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Николай Яковлевич Аршеневский|Аршеневский Николай Яковлевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;06.01.1797—22.04.1798&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Захаров|Захаров Иван Семенович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;22.04.1798—09.08.1800&lt;/center&gt;
|-
| [[Андрей Васильевич Повалишин|Повалишин Андрей Васильевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;09.08.1800—1802&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Васильевич Тенишев|Тенишев Дмитрий Васильевич]]
| кәніз, нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1802&lt;ref&gt;Қалай болғанда да, 1802 жылы 6 желтоқсанда ол әлдеқашан губернатор қызметін атқарған [https://runivers.ru/lib/book3130/9835/ Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Первое. Том XXVII. 1802—1803 гг. Закон 20.545. Декабря 6. с. 388] {{Wayback|url=https://runivers.ru/lib/book3130/9835/ |date=20200615075815 }}&lt;/ref&gt;—15.07.1807&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Александрович Кожевников|Кожевников Лев Александрович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1807—29.07.1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Степан Семенович Андреевский|Андреевский Степан Семенович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;29.07.1811—19.12.1818&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Яковлевич Бухарин|Бухарин Иван Яковлевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;19.12.1818—1821&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Иванович Попов (1776)|Попов Иван Иванович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;26.04.1821—03.06.1825&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Степанович Осипов|Осипов Александр Степанович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.01.1826—1831&lt;/center&gt;
|-
| [[Авксентий Павлович Гевлич|Гевлич Авксентий Павлович]]
| статтық кеңесші, азаматтық губернатор м. а.; лауазым 1832 ж. жойылды
| &lt;center&gt;05.09.1830—15.03.1832&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Гаврилович Пяткин|Пяткин Василий Гаврилович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1831—1834&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Тимирязев|Тимирязев Иван Семенович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1834—1844&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Егорович Чистяков|Чистяков Петр Егорович]]
| контр-адмирал
| &lt;center&gt;1844—1849&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Гаврилович Басаргин|Басаргин Григорий Гаврилович]]
| вице-адмирал
| &lt;center&gt;1849—1854&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Александрович Васильев (вице-адмирал)|Васильев Николай Александрович]]
| вице-адмирал
| &lt;center&gt;1854—1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Ростислав Григорьевич Машин|Машин Ростислав Григорьевич]]
| контр-адмирал
| &lt;center&gt;1857—1859&lt;/center&gt;
|-
| [[Бернгард Васильевич Струве|Струве Бернгард Васильевич]]
| статтық кеңесші, м. а.
| &lt;center&gt;15.08.1859—23.04.1861&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Павлович Дегай|Дегай Александр Павлович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;23.04.1861—01.11.1868&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Биппен|Биппен Николай Николаевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;15.11.1868—21.05.1880&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Алексеевич Протасов-Бахметев|Протасов-Бахметев Николай Алексеевич]]
| граф, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;25.05.1880—18.07.1882&lt;/center&gt;
|-
| [[Евгений Осипович Янковский|Янковский Евгений Осипович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;18.07.1882—24.08.1883&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Иванович Петров (государственный деятель)|Петров Николай Иванович]]
| генерал-майор (губернияны басқаруға кіріспеген)
| &lt;center&gt;07.09.1883—18.01.1884&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Максимович Цеймерн|Цеймерн Николай Максимович]]
| Император Мәртебесінің нөкері, генерал-майор
| &lt;center&gt;01.02.1884—17.05.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Леонид Дмитриевич Вяземский|Вяземский Леонид Дмитриевич]]
| кәніз, генерал-майор
| &lt;center&gt;31.07.1888—19.04.1890&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Тевяшов|Тевяшов Николай Николаевич]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;26.04.1890—17.10.1895&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Александрович Газенкампф|Газенкампф Михаил Александрович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;04.11.1895—28.09.1903&lt;/center&gt;
|-
| [[Бронислав Людвигович Громбчевский|Громбчевский (Гронбчевский) Бронислав Людвигович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;28.09.1903—04.08.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Николаевич Соколовский|Соколовский Иван Николаевич]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;04.08.1906—1917&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Алексеевич Бирюков|Иван Алексеевич Бирюков]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1917&lt;/center&gt;
|} 
=== Губерния ақсүйектерінің басшылары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Андрей Михайлович Сушков|Сушков Андрей Михайлович]]
|
| &lt;center&gt;1792—1795&lt;/center&gt;
|-
| [[Савва Романович Копытовский|Копытовский Савва Романович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1795—1804&lt;/center&gt;
|-
| [[Федор Антонович Ахматов|Ахматов Федор Антонович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1814—1820&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Терентьевич Некрасов|Некрасов Григорий Терентьевич]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1820—1822&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Александрович Арзуманов|Арзуманов Никита Александрович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;16.01.1825—12.01.1828&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Иванович Максимович|Максимович Павел Иванович]]
| полковник
| &lt;center&gt;04.12.1828—20.06.1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Яковлевич Кафтарадзев|Кафтарадзев Иван Яковлевич]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;21.06.1830—21.02.1834&lt;/center&gt;
|-
| [[Даниил Федорович Милашев|Милашев Даниил Федорович]]
| камергер, алқалық асессор
| &lt;center&gt;06.03.1834—04.02.1841&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Никитович Арзуманов|Арзуманов Иван Никитович]]
| алқалық хатшы
| &lt;center&gt;04.02.1841—20.03.1847&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Иванович Орлов (статтық кеңесші)|Орлов Павел Иванович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.04.1847—08.08.1856&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Семенович Осипов|Осипов Петр Семенович]]
| алқалық асессор, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;08.08.1856—05.04.1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Попов (коллежский асессор)|Попов Иван Семенович]]
| алқалық асессор, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;05.04.1857—18.10.1860&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Петрович Гриненко|Гриненко Николай Петрович]]
| статтық кеңесші, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;18.10.1860—09.02.1862&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Никитович Арзуманов|Арзуманов Иван Никитович]]
| алқалық асессор
| &lt;center&gt;09.02.1862—26.06.1865&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Никифорович Явленский|Явленский Иван Никифорович]]
| титулдық кеңесші, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;26.06.1865—12.04.1868&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Иванович Вартанов|Вартанов Иван Иванович]]
| отставкадағы майор
| &lt;center&gt;12.04.1868—12.09.1878&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Данилович Сергеев|Сергеев Никита Данилович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.10.1878—25.10.1884&lt;/center&gt;
|-
| [[Харлампий Николаевич Хлебников|Хлебников Харлампий Николаевич]]
| алқалық асессор
| &lt;center&gt;25.10.1884—04.02.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Андрей Кириллович Ключарев|Ключарев Андрей Кириллович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;04.02.1888—25.10.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Харлампий Николаевич Хлебников|Хлебников Харлампий Николаевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.12.1890—1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Даниил Никитович Сергеев|Сергеев Даниил Никитович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;03.04.1906—1917&lt;/center&gt;
|}

* 1804 жылдан бастап 1814 жылға дейін Астрахан губерниясында ақсүйектер санының аз болуына байланысты ақсүйектер сайлауы тоқтатылып, ақсүйектер депутаттары жиналысының барлық іс қағаздары мен шежірелік кітаптары губерниялық мұрағатқа тапсырылды. Сайлау 1834 жылы қайта жаңғыртылды. Осыған байланысты губерниялық басқармаға Басқарушы Сенаттың 1813 жылғы 7 қарашадағы № 12 913 жарлығы келіп түсті.
* 1856 жылдан бастап 1862 жылға дейін губерниялық ақсүйектер басшысының міндетін уездік ақсүйектер басшылары атқарды. Кейін бұл қызметке үкімет тағайындаған Астрахан қылмыстық және азаматтық сот палатасының төрағасы Грипенко тағайындалды. Сайлаудың тоқтатылуына Астрахан губернаторы, вице-адмирал Васильевтің бастамасымен басталған хат алмасу себеп болды. Ол үкіметтен Астрахандағы ақсүйектер сайлауын тоқтатуды және Астрахан ақсүйектерін Ставрополь губерниясына қосуды өтінген еді. Алайда бұл өтініш қанағаттандырылмай, 1862 жылы сайлауды қайта бастау тапсырылды.

=== Вице-губернаторлары ===

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>tv5fsws7hwn3ojvy3lwtleuxux2jcdf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658251</id>
      <parentid>3658250</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T08:09:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вице-губернаторлары */</comment>
      <origin>3658251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91942" sha1="3xm3o8446wtlp0vhy9nw3blb8s5fcsh" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan Governorate (1913).png
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
=== Географиялық орны ===
Астрахан губерниясы [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында, 45° және 51° солтүстік ендік, 43° және 51° шығыс бойлық аралығында орналасқан. Губернияның солтүстіктен оңтүстікке қарай ең үлкен ұзындығы — 587 км, ал батыстан шығысқа қарай ең үлкен ені — 533 км жетті.

=== Астрахан губерниясының қазіргі әкімшілік шекараларға қатысты орналасуы ===
Бұрынғы Астрахан губерниясының аумағында (1914 жылғы шекаралары бойынша) қазіргі [[Астрахан облысы]] мен [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасы]] толығымен, ал [[Волгоград облысы]], [[Ставрополь өлкесі]], [[Ростов облысы]] және [[Дағыстан|Дағыстан Республикасы]] ішінара орналасқан. Губерния аумағының бір бөлігі қазіргі [[Атырау облысы|Атырау облысының]] құрамына кіреді.

Бұрынғы [[Астрахан уезі|Астрахан уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі [[Астрахан облысы|Астрахан облысының]] аумағына, ал оңтүстік бөлігі [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасының]] аумағына кіреді. Уездің шағын батыс бөлігі [[Ростов облысы|Ростов облысының]], ал шағын оңтүстік бөлігі [[Ставрополь өлкесі]] мен [[Дағыстан|Дағыстан Республикасының]] аумағына жатады.

Бұрынғы [[Красный Яр уезі|Красный Яр уезінің]] басым бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағына кіреді, ал шағын солтүстік бөлігі Қазақстан аумағында орналасқан.

Бұрынғы [[Жантау уезі|Жантау уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, оңтүстік-батыс бөлігі Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды, ал ең батыс бөлігі — Ростов облысының аумағына кіреді.

Бұрынғы [[Черный Яр уезі|Черный Яр уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, солтүстік және солтүстік-батыс бөліктері — Волгоград облысының аумағына кіреді, ал уездің оңтүстік бөлігі — Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды.

Бұрынғы [[Царев уезі|Царев уезінің]] шағын оңтүстік бөлігі қазіргі Астрахан облысының құрамына кіреді, ал [[Царев]] қаласын (қазіргі ауыл) қоса алғандағы қалған бөлігі Волгоград облысының аумағында орналасқан.

Бұрынғы Қырғыз даласы қазіргі Қазақстан аумағында орналасқан.

=== Ауданы ===
1886 жылы губерниялық жер межелеу басқармасының мәліметтері бойынша, губернияның аумағы 182 913 шаршы верст (208 200 км²) болды. Су айдындарының беткі аумағын қоса есептегенде, бес уездің жалпы аумағы 41 147 шаршы верстті (46 830 км²), [[Қалмақ даласы|Қалмақ даласының]] аумағы 75 635 шаршы верстті (86 080 км²), ал [[Бөкей Ордасы|Ішкі қазақ ордасының]] аумағы 66 131 шаршы верстті (75 240 км²) құрады.

Басқа деректер бойынша, [[Иван Афанасьевич Стрельбицкий|И. А. Стрельбицкийдің]] 1874 жылғы мәліметтерінде Астрахан губерниясының аумағы 197 247,2 шаршы верст (224 500 км²) деп көрсетілген. Оның ішінде көлдердің су бетінің ауданы 647,5 шаршы верстті (736,9 км²), ал [[Еділ атырауы|Еділ атырауының]] аумағы 14 674,8 шаршы верстті (16 700 км²) құраған. Бұл аумақ [[Волгоград|Царицын]] қаласынан [[Каспий теңізі|Каспий теңізіне]] дейінгі, [[Еділ]] мен [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] өзендерінің аралығындағы кеңістікті, сондай-ақ теңіз жағалауындағы барлық аралдарды қамтыды.

Аумағы бойынша Астрахан губерниясы Ресей империясының Еуропалық бөлігіндегі губерниялар арасында төртінші орын алды.

=== Жер бедері ===
Губерния аумағы орман өсімдіктері жоқ, құмды-сазды және сортаң топырақты кең [[Дала|даладан]] тұрды. Жер бедері жалпы оңтүстік-шығысқа қарай еңістеп, бұрын теңіз табаны болған [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы ойпатының]] бір бөлігін құрады. Губернияның оңтүстік бөлігі 400 верст (427 км) бойында [[Каспий теңізі|Каспий теңізінің]] суларымен шайылып жатты.

=== Гидрографиясы ===
[[Еділ]] өзені Астрахан губерниясын екі бөлікке бөлді: оның оң жағалауындағы бөлік Еділ немесе Қалмақ даласы, ал сол жағалауындағы бөлік Еділ сырты немесе [[Торғай даласы|Қазақ даласы]] деп аталды.

Еділ өзені Астрахан губерниясының аумағына енген тұста өзінің ағысын бірнеше рет өзгертеді. Оңтүстікке қарай ағып келе жатқан өзен губерния аумағына толық енгеннен кейін, [[Еділдегі Сарепта|Сарепта]] колониясының маңында кенет шығысқа қарай бұрылып, алғашқы иірімді түзеді. Одан әрі [[Владимировка (Астрахан облысы)|Владимировка]] елді мекені тұсында екінші иірімді жасап, оңтүстік-шығысқа қарай бағыт алады да, Каспий теңізіне құйғанға дейін осы бағытты сақтайды.

[[Волгоград|Царицыннан]] шамамен жиырма верст жоғары жерде Еділдің сол жағалауынан едәуір ірі [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] тармағы бөлініп шығады. Ол Еділдің негізгі арнасына дерлік параллель бағытта шамамен 500 верст бойы ағып, Каспий теңізіне дейін жетеді.

Астрахан губерниясының аумағында Еділ өзені өзіне бірде-бір елеулі саланы қабылдамайды, керісінше, өзі көптеген тармақтарға бөлінеді. Олар өз кезегінде ұсақ тармақтарға бөлініп, жайылматармақ, жыртылым, баурай, өзен, ильмень және т.б. деп аталады да, бір-бірімен үздіксіз тоғысып, су жолдарының тұтас лабиринтін құрайды. [[Еділ атырауы]] негізінен Петропавловск ватағасының тұсынан, Лебяжья станицасынан сәл жоғары жерде Еділден оның ірі тармағы — Бозан өзенінің бөлініп шығуынан басталады. Еділдің төменгі ағысында 200-ге дейін тармақ бар деп есептеледі және олардың басым көпшілігі Еділдің сол жағынан бөлініп шығады. Су мөлшері жағынан ең ірілері — [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]], [[Бозан]], [[Болда (өзен)|Үлкен Болда]], [[Қамысөзек (өзен)|Қамысөзек]], Шаған, Иванчуг және т.б. Еділдің оң жағалауындағы тармақтар негізінен Астраханнан төмен жерде бөлініп шығады. Олардың қатарында [[Бақтемір (өзен)|Бақтемір]], Қарабұлақ және Шолпан бар. Еділ теңізге құяр жерінде 70-ке дейін сағаға бөлініп, қамыс қалың өсетін, өтуі қиын аласа атырау түзеді. Қамыс теңіз жағалауында «черней» деп аталатын қалың қамысты қопалардың қалыптасуына себеп болады. Еділдің көптеген тармақтарға бөлінуіне байланысты оның сағаларында су қатты тайызданып, Каспий теңізіне қарай кеме қатынасына негізгі кедергі келтіреді.

Еділдің негізгі кеме жүретін «Бақтемір» арнасында батыс және солтүстік-батыс желдері соққан кезде қайраңдардағы су тереңдігі 2,5 футқа дейін, кейде одан да төмен түседі. «Шашылымдар» деп аталатын қайраңдардың біріншісі — Астраханнан 53 верст қашықтықтағы Княжая, одан кейін Шадинская, Ракушинская және соңғысы — Зюзинская қайраңы. 1854 жылдан бастап Каспий теңізімен қатынас жасау үшін [[Фарватер|фарватер]] ретінде таңдалған Еділдің «Қамысөзек» тармағында 13 жыл бойы жұмыстар жүргізіліп, оған 2 млн рублден астам қаржы жұмсалды. Алайда бұл жұмыстардан күтілген нәтиже алынбады. 1869 жылғы 20 және 21 қазандағы дауыл мен су тасқыны Қамысөзек фарватерін жақсарту үшін салынған барлық құрылыстарды қиратып, соның салдарынан жұмыстар тоқтатылды. 1874 жылдан бастап «Бақтемір» фарватерін жер қазатын машиналар арқылы тереңдету жұмыстары басталып, олар 1890-жылдары жалғасты.

Еділ мен Ақтөбеден және олардың су тармақтары жүйесінен басқа, губерния аумағында мынадай өзендер мен жылғалар болды. Солтүстікте, [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясымен]] шекарада, жазда тартылып қалатын шағын [[Сарпа-Даван жылғасы|Сарпа]] өзені ағып жатты. Ол [[Ергени]] қыратының етегінде орналасқан [[Сарпа көлдері|Сарпа көлдерінің]] тұтас жүйесін қоректендірді. Вязовка өзені батыстан шығысқа қарай ағып, бар болғаны 25 верстке созылады. Оның суы ащы-тұзды, жазда тартылып қалып, Вязовка ауылы маңында Еділге құяды. Батыс шекарада, [[Дон әскерлерінің облысы|Дон казак әскері облысымен]] шекарада, Ергени қыратынан басталып, оның шығыс етегіндегі көлдер тізбегін қоректендіретін немесе батысқа қарай [[Дон|Донның]] салаларына ағатын 80-ге жуық өзен мен жылға болды. Олардың көпшілігі жазда тартылып қалатын, ал Елиста, Тенгути, Акишбай және т.б. сияқты аз ғана өзендердің ағысы тұрақты болды.

Оңтүстікте, [[Ставрополь губерниясы|Ставрополь губерниясымен]] шекарада, екі Маныч өзені болды: Батыс Маныч Дон казак әскері облысының аумағына қарай ағады, ал Шығыс Маныч Астрахан губерниясының аумағы арқылы өтеді. Екі Манычтың да бастау алатын жері [[Ергени|Ергени қыраты]] мен [[Ставрополь қыраты|Ставрополь қыратының]] түйіскен тұсында орналасып, Қара теңіз деңгейінен 11,5 сажын биіктікте жатты. [[Шығыс Маныч]] алдымен оңтүстік-шығысқа қарай ағып, кейін шығыстағы даланың аласа бөлігіне енген соң, Каспий теңізіне шамамен 100 верст жетпей, Састы көлдері деп аталатын көлдер жүйесінде жоғалады. Бұл жерде «хактар» деп аталатын өтуге қиын батпақты алқаптар түзіледі. Олардың ішіндегі ең белгілісі — Джерлақ хактары. Маныч өзендерінің бастау бөліктерінің су молайған кезде өзара қосылуы [[Азов теңізі|Азов]] және Каспий теңіздері арасында кеме жүретін канал салу мүмкіндігі туралы мәселені көтеруге себеп болды. Алайда осы өңірді екі экспедиция зерттегеннен кейін Байланыс жолдары бас басқармасы 1859 жылы канал салудың табысты жүзеге асуына жеткілікті кепілдік жоқ екенін және оның экономикалық тиімділігіне сай келмейтін орасан зор шығындарды талап ететінін мәлімдеді.

Кума өзенінің тармағы болып табылатын [[Гайдук (өзен)|Гайдук]] өзені тек көктемде ғана суға толады және Ставрополь губерниясының оңтүстік-батыс шекарасында орналасқан.

Астрахан губерниясының солтүстік-шығыс бөлігі тұщы су көздеріне одан да кедей болды. Ең солтүстігінде, Самара губерниясымен шекарада, Торгунь саласы бар шағын [[Еруслан (өзен)|Еруслан]] өзені ағады. Одан әрі солтүстік-шығыс шекараға жақын жерде [[Қараөзен (өзен)|Үлкен Өзен]] және [[Сарыөзен (өзен, Еділ-Жайық алабы)|Кіші Өзен]] өзендері орналасқан. Олар [[Қамыс-Самар көлдері|Қамыс-Самар көлдеріне]] құяды, ал төменгі ағыстары Астрахан губерниясының аумағына кіреді. Кей жерлерінде олардың суы тұздылау келеді. Бұдан басқа, далада Горькая және Бүлдіргенді өзендері бар. Хан ордасына жақын орналасқан бұл екі өзен де шағын әрі суы ащы, ішуге жарамсыз. Осы өзендер мен жылғалардың барлығы шағын және губернияның шеткі бөліктерінде орналасқан, ал даланың орталық бөлігі ағын сулардан мүлдем ада болды.

Мушкетов мырзаның зерттеулеріне сәйкес, Қалмақ даласында екі сулы қабат бар. Жоғарғы қабат Каспий шөгінділерінің арасында 2–6 сажын шамасындағы шағын тереңдікте орналасқан және оның суы тұздылау немесе тұзды болады. Төменгі қабат Каспий шөгінділерінің астында, үшіншілік құмтастар қабаттарымен бірге 20 және одан да көп сажын тереңдікте орналасып, тұщы су береді. Жергілікті халық жер асты суын алу үшін негізінен бірінші сулы қабатты пайдаланды. Ол үшін құмды жерлерде калмақ тілінде «худук» деп аталатын таяз құдықтар қазылды, ал сирек жағдайда орысша «копань» атауы қолданылды. Құдықтар бүкіл далаға топ-тобымен шашырай орналасып, бір-бірінен 10–30 верст қашықтықта жатты. Алайда даланың оңтүстік бөлігінде олар сирек кездесіп, арақашықтығы 50–70 верстке дейін жетті. Сонымен қатар ондағы су ішуге онша жарамды болмады. Бұдан басқа, далада «цандыктар» деп аталатын табиғи су қоймалары да пайдаланылды. Олар тығыз қоңыр саз қабатымен жабылған ойыстарда түзіліп, осы қабаттың үстіне еріген қар немесе жаңбыр суы жиналды. Мұндай суды тек қысқа уақыт ішінде ғана пайдалануға болатын.

Астрахан губерниясының аумағындағы [[Дон]] мен [[Еділ]] арасындағы суайрық Ергени деп аталады (қалмақша — «''қия беткейлер''») және Сарепта колониясынан оңтүстікке қарай шамамен 300 верст бойы меридиан бағытымен созылып жатқан жазық қыратты білдіреді. Ол Шығыс Маныч жағалауындағы Чалон-Хамур (немесе Таш-Муран) деп аталатын тік жарқабақпен аяқталады. Ергенидің ең биік нүктесі Заветное ауылының маңында орналасып, Каспий теңізі деңгейінен 532 фут биіктікке көтеріледі. Батысқа қарай Ергени Дон даласына біртіндеп төмендейді, ал шығыс беткейлері Еділ даласына қарай тік құлайды. Сондықтан биіктігі онша үлкен болмаса да, Ергени дала жағынан тауға ұқсап көрінеді. Оның шығыс беткейлері [[Жыра|жыралармен]] (сайлармен) тілімденген. Олар батысқа қарай бір-біріне жақындай түседі. Көктемде осы сай-жыралармен бұлақтар мен шағын өзендер ағып, Ергенидің етегіндегі көптеген көлдерді қоректендіреді. Бұл көлдердің бір бөлігі тұщы сулы (Цацинское, Алцын-Хута, Шар-Толгота, Чилгир, [[Жаскөл (ауыл)|Жаскөл]] және т.б.), ал кейбіреулерінің суы көктемде ғана тұщы болып, кейін ащы-тұздыға айналады (Ханата, Нарын-Хара, Кобдырь). Кейбір көлдер жазда [[Сор топырақ|сорға]] айналады (мысалы, Табун-Усун), ал кейбіреулері тартылып, бетіне шүйгін шөп өсіп, мол шөп шабуға пайдаланылатын жерлерге айналады (Ушке-Нур, Сальвру және т.б.). Ергенидің топырағын сары саздың қалың қабаттары, яғни [[Лесс|лесс]] құрайды.

Ергениден солтүстік-шығысқа қарай, Еділдің оң жағалауында орналасқан дала анағұрлым биік. Мұнда көлдер жоқ, шөбі шүйгін шабындықтар көп, кей жерлері егіншілікке жарамды, топырағы құмды-сазды. Царицын маңында биіктігі 280 фут болатын оң жағалаудағы қыратты өңір оңтүстікке қарай біртіндеп төмендеп, Черный Яр уезінде 30–40 футқа дейін түседі. Жантаудан төменірек жерде өсімдік жамылғысынан мүлдем айырылған құмды төбелер пайда болады. Каспий теңізіне қарай біртіндеп төмендейтін дала көптеген тұзды көлдермен көмкеріледі. Ал Каспий теңізі жағалауындағы жердің төмен жатқаны соншалық, солтүстік және солтүстік-батыс жағалаудың бүкіл өңірі жағалауға терең сұғына енген сансыз шығанақтардың (ильмендердің) және теңізге қарай сұғына созылған мүйістердің әсерінен шашақ тәрізді көрінеді. Бұл мүйістердің қалыптасуына сол жердегі құмды төбелердің ықпалы зор.

Даланың оңтүстік бөлігінің өзіндік ерекшелігін [[Бэр төбелері|Бэров төбелері]] деп аталатын, биіктігі 4 сажыннан аспайтын, шығыстан батысқа қарай созылып жатқан және бір-біріне параллель орналасқан аласа төбелер құрайды. Олардың табандары түйісіп жатады, ұзындығы 1½–4 верст, ал ені 170 сажынға дейін жетеді. Осы төбелердің үстіне Астрахан және [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қалалары салынған. Теңіз маңында көптеген төбелер судың астынан көтеріліп көрінеді. Олардың арасын су басып, көптеген ильмендер мен тұтас бір түбек архипелагын түзеді. Астраханның оңтүстік-батысында орналасқан бұл жер «Мочаг» деп аталады. Теңіз жағалауы жолағында көптеген тұзды және ащы-тұзды көлдер бар, олардың кейбіреулері емдік қасиеті бар балшықтармен қоршалған. Мысалы, Астраханнан солтүстік-батысқа қарай 12 верст жерде Тынақ балшықтары орналасқан.

Еділ жағалауына жақындаған кезде өзеннің осы құмды-сазды өңірде арнасын орнықсыз топырақты ойып өтіп, ені 30 және одан да көп верст болатын аңғар түзетінін көреміз. Оның шығыс шекарасын Ақтөбенің сол жағалауы шектейді. Өзен тармақтары жан-жаққа тілімдеген бұл аңғар тасқын кезінде су басатын және шайынды топырақтан құралған аралдар архипелагын құрайды. Аралдардың жағалаулары негізінен талдан тұратын орманның тар жолағымен көмкерілген, ал су қайтқаннан кейін оларда шүйгін шалғынды өсімдіктер қаулап өседі. Осы аңғардың бүкіл аумағы «займище» деп аталады.

Ақтөбенің ар жағында шығысқа қарай орналасқан және әрі қарай шетсіз-шексіз [[Орта Азия]] далаларымен ұласатын өңір жалпы сипаты жағынан батыстағы өңірге ұқсас. Оның анағұрлым биік солтүстік бөлігі біршама белесті жер бедерімен ерекшеленіп, Ақтөбе жағалауынан шығысқа қарай біртіндеп еңістейді де, құмды әрі төмен орналасқан жазықпен ұласады. Құмды-сазды топырақты бұл жазықтың ойпаң жерлері шүйгін шабындықтарға бай әрі егіншілікке жарамды. Алайда кей жерлерде топырақтың борпылдақтығы соншалық, ол оңай сусымалы құмға айналады. Сусымалы құмдардың аумағы жылдан жылға ұлғайып, қоныстанған жерлерге зиян келтіреді: жайылымдар мен егістіктерді құм басып, құмды төбелер — [[Барқан|барқандар]] түзеді. Құмдардың жылжуы салдарынан кейбір жерлерді құм соншалық басып қалған, мысалы, Хан ордасын, Сеитовка және Хошеутовское ауылдарын және басқа да елді мекендерді тұрғындары, Хошеутовское ауылындағыдай, қоныс аударуға мәжбүр болған. Муханов және Джамбай көлдері сияқты тұзды көлдер де құм астында қалып, олардан тұз өндіру тоқтатылды. Осындай құбылыс батыс далада да байқалады. Шығыс даланың ең солтүстік бөліктерінде, Царев уезінде, [[Қара топырақ|қара топырақ]] кездеседі. Осы белдеуде құрамындағы тұздың орасан көп мөлшерімен әйгілі Елтон ([[Эльтон]]) және [[Баскүнжақ]] көлдері, сондай-ақ Чапчачи тауы орналасқан. Бұдан бөлек, жекелеген таулар түрінде биіктеп тұрған қыраттар да бар: [[Үлкен Боғды]] — 524 фут, Кіші Боғды — 96 фут, Арзагар — 72 фут және т.б.

Кей жерлерде балшықты және батпақты алқаптар кездеседі. Олардың ішіндегі ең белгілілері — Хан ордасының шамамен бес верст жерінде орналасқан, ені мен ұзындығы ондаған верстке жететін алып Улань-Хактар. Сонымен қатар ащы-тұзды және тұщы сулы көлдер де бар. Одан әрі шығысқа қарай, Ақтөбе жағалауынан шамамен 100 верст жерде дала «Рын-құмдар» деп аталатын құмды-белесті өңірге айналады. Бұл жердегі құмды төбелер алуан түрлі пішіндегі қыраттардан тұрады, олардың арасында ені кейде 14 және одан да көп верстке жететін шалғындар орналасқан. Шалғындар аржан және далаға тән басқа да астық тұқымдас өсімдіктерден тұратын қалың өсімдік жамылғысымен көмкерілген. Өсімдіктерден дерлік жұтаң бұл төбелер теңізге жақындаған сайын біртіндеп аласарып, кәдімгі сусымалы құмдарға ұласады, ал одан әрі сары түсті, құнарсыз, сортаң ойпаттарға айналады. Өңір ұсақ тұзды көлдер мен балшықтарға бай, олардың ішіндегі ең белгілісі — Қызыл-Хактар. Ал Бестау тауларының арасында Ассетөбе немесе Айсысар деп аталатын шипалы бұлақ бар. Оның суының дәмі ащы-тұзды, температурасы 3°С, күкіртті иісі бар.

Оңтүстік-батысқа қарай Бэров төбелері пайда болады. Губернияның шығыс шетін жазық дала құрайды: оның бір бөлігінің топырағы қара-сұр саздан, ал екінші бөлігінің топырағы құмды-сазды сортаңнан тұрады. Бұл өңірдің солтүстігінде батпақтармен қоршалған, қамыс өскен тұщы сулы Қамыс-Самар көлдері орналасқан.

=== Геологиясы ===
Геологиялық құрамы бойынша Астрахан губерниясының топырағы Арал-Каспий формациясына жатады. Оның қабаттары барлық жерде дерлік көлденең орналасқан және құрамында көптеген тұзды саздар бар. Құмтастар мен үшіншілік саздардың үстінде жатқан Каспий шөгінділерінің қалыңдығы орасан зор болып, 53 сажынға дейін жетеді. Олар құм мен әртүрлі түсті саздардың — қызыл-қоңыр, көк және жасыл түсті саздардың — кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Сонымен қатар олардың құрамында Каспий фаунасына жататын және басым көпшілігі қазіргі кезде де тіршілік ететін түрлерге тиесілі ұлулардың қабыршақтары кездеседі.

Черный Ярдан төмен қарай сазды қабаттар жұқара түседі, ал кей жерлерде мүлдем жоғалып, олардың орнын борпылдақ құм басады. Бұл құм Еділдің төменгі ағысы жағалауында дюналардың түзілуіне себеп болады. Олар әсіресе Лебяжинская және Дуновская станицаларының маңында айқын байқалып, «Толокняный таулары» деп аталады.

Ергени Каспий саздары шөккеннен кейін қалыптасқан дербес көтерілу осін құрайды және миоценге жататын, көк саздың үстінде жатқан үшіншілік кезеңнің диірмен тасы құмтастарынан тұрады. Тек шалғынды беткей жағындағы жекелеген қыраттарда көне формацияларға жататын тау жыныстары, атап айтқанда, пермь және триас кезеңдерінің жыныстары кездеседі. Олар Боғды тауында байқалады. [[Опока]] немесе борлы [[Мергель|мергель]] борлы топыраққа жатады. Солёная Балка құмтастары жоғары сапалы диірмен тасын құрайды. Кормовое ауылының маңында ақ кварцтың, лидиялық тастың және темірлі құмтастың сынықтары кездеседі. «Кресты» сайында қазба балықтардың қалдықтарына бай рухляк қабаттары бар. Чалон-Хамур әктасты қабаттардан құралған. Кейбір сайларда кездесетін гипс алебастр алу үшін күйдіріледі, ал алынған алебастр тек үйлерді әктеуге пайдаланылады. Сонымен қатар Ергениде таскөмірдің белгілері анықталған, ал оның солтүстік бөлігіндегі [[Темір рудалары|темір кендері]] кейбір сайларда қалың қабаттар түрінде жер бетіне шығып жатады. Сарепта маңында қыш жасауға арналған саз өндіріледі, Солодников селосының маңында шатырлық тақтатас, ал Астрахан маңында кірпіш сазы өндіріледі. «Элиста» урочищесі маңынан күйдірген кезде таза қызыл түске ие болатын фаянс жасауға жарамды саз табылған. Кейбір жерлерде [[Селитралар|селитра]] кездеседі. Үлкен Боғды тауының маңынан күкірттің шағын кен орны мен [[Мұнай|мұнай]] белгілері табылған. Еділдің сол жағалауындағы Боғды және басқа да қыраттар негізінен гипстен тұрады. Алайда жалпы алғанда, Астрахан губерниясында тау-кен өнеркәсібінің қандай да бір саласының дамуын күту қиын, тек бұрыннан бар тұз өндіру саласын қоспағанда. Жаңа түзілімдерге Еділдің шөгінділері, құмды [[Дюналар|дюналар]], Ергенінің әктасты [[Туф|туфтары]], сортаңдар және өздігінен тұз шөгетін көлдердің тұздары жатады. [[Мамонттар]] мен басқа да жануарлардың сүйектері тек [[Еділ|Еділдің]] шөгінділерінен кездеседі.

=== Флорасы ===
Астрахан өлкесіндегі сирек өсімдік жамылғысы еш жерде тұтас әрі үздіксіз [[Шым|шым]] түзбейді, керісінше, аралдар секілді шашыраңқы орналасады. Биіктеу жерлерде жапырақтары сұрғылт-жасыл түсті жусанның көптеген түрлері өседі. Ал топырақ сортаңдау болса, жапырақтары қою жасыл түсті сораңдардың түрлері немесе қураған тікенекті өсімдіктер пайда болады. Неғұрлым төмен жерлерде [[Қау|қау]] ағарып көрінеді, ал ойпаттарда жасыл мия мен әртүрлі астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Топырақ сортаң болған жағдайда, жапырақтары қалың әрі шырынды, түсі қою қызғылт-сары түсті Salicorneae тұқымдасына жататын [[Шеркез|сораңдар]] өседі. Неғұрлым қалың өсімдік жамылғысы тек шалғындарда, Еділдегі аралдарда және Ергени сайларында кездеседі. Еділдің төменгі ағысындағы тұрып қалған суларды ''[[Ақ тұңғиық|Nymphaea alba]]'' және ''[[Үндістан лотосы|Nelumbium nuciferum]]'' көріктендіреді.

== Тарихы ==
Астрахан губерниясы Орта Азия далаларының шекарасында орналасып, ежелден халықтардың қоныс аудару бағыты болды. Ол [[Азия|Азиядан]] [[Еуропа|Еуропаға]] өтетін өзіндік қақпа саналды.

Халықтардың негізгі қоныс аудару қозғалыстары осы өңір арқылы жүріп отырды. Бір халық екіншісін ығыстырып, өз кезегінде Шығыстан келген жаңа қоныс аудару толқындарына орын беріп отырды. Ежелгі деректер Астрахан далаларында [[Скифтер|скифтердің]] болғанын көрсетеді. Біздің заманымыздың II ғасырында бұл өңірде [[Аландар|аландар]] пайда болып, III ғасырда олардың орнын [[Хазарлар|хазарлар]] басты. Хазарлардың атымен [[Каспий теңізі]] Хазар теңізі деп аталды. Хазарлардың [[Еділ|Еділдің]] төменгі ағысында [[Итиль]] атты астанасы болды. IV–XI ғасырлар аралығында бұл өңір арқылы [[Угорлар|угорлар]], [[Ғұндар|ғұндар]], [[Аварлар (көшпелі халық)|аварлар]], [[Мажарлар|мадиярлар]], [[Бұлғарлар|бұлғарлар]], [[Хвалистер|хвалистер]] және басқа да халықтар өтті. Соңғыларының атымен Каспий теңізі Хвалын теңізі деп аталды.

XII ғасырда Астрахан далаларында [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] көшіп-қонып жүрді, ал XIII ғасырда олардың орнын [[Моңғол шапқыншылығы және этностық өзгерістер|моңғолдар]] басты. Олар [[Еділ]] бойының едәуір бөлігін иеленіп, Астрахан өлкесінің төменгі ағысында [[Сарай-Бату]], [[Сарай-Берке]], [[Үкек]] және [[Астрахан|Қажытархан]] қалаларының негізін қалады.

Астрахан хандығының тарихы 1480 жылы, [[Алтын Орда]] ханы Ахмет хан қаза тапқаннан кейін басталады. Осы кезден бастап бұл аумақ Ноғай мырзаларының иелігіне өтті, ал 1490 жылы мұнда Абдул-Керімнің хан болғаны аталады. Алайда 1554 жылы кінәз Пронский-Шемякиннің қолбасшылығымен орыс әскерлері [[Астрахан|Астраханды]] басып алып, қаладан қуылған Дербыш ханды қайтадан таққа отырғызды. Дербыш хан Ресейге бодан болуға ант беріп, алым-салық төлеуге уәде етті. Кейін оның сатқындығы қаланың орыс әскерлері тарапынан түпкілікті басып алынуына және 1557 жылы Астрахан хандығының Мәскеу мемлекетіне қосылуына себеп болды.

Ұзақ уақыт бойы өлкенің қоныстанған аумағы негізінен Астрахан қаласымен және одан төмен қарай Еділ атырауында орналасқан, балық аулауға арналған «учугтар» (балық ұстауға арналған арнайы бөгет-құрылымдар) деп аталатын кәсіпшілік орындарымен шектелді. [[I Пётр|І Петрдің]] бұл өлкеге ерекше назар аударуынан кейін отарлау үдерісі дами бастады. Алайда бастапқы кезеңде әртүрлі татар ордаларының жиі жасаған шапқыншылықтары, қалмақтардың тонаушылық шабуылдары және [[Еділ казактары|казактардың еркін әрекеттері]] салдарынан бұл үдеріс өте баяу жүрді.

1632 жылы [[Қалмақтар|қалмақтар]] бұл өңірге көшіп келді. Осылайша көшпелі ордалардың шығыстан батысқа қарай қоныс аудару үдерісі аяқталды. Өйткені, 1801 жылы [[Қырғыз-қайсақ|қырғыз-қайсақтардың]] Астрахан даласына қоныс аударуы үкіметтің рұқсатымен жүзеге асырылды. 1627 жылы [[Черный Яр]] [[Острог|острогының]] негізі қаланды, 1667 жылы [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Ярдың]] негізі қаланды. Ал 1700 жылдан бастап Еділдің оң жағалауында алғашқы елді мекендер, соның ішінде Солёное Займище, пайда бола бастады.

Астрахан губерниясы І Петрдің 1717 жылғы 22 қарашадағы жарлығымен құрылды. Оған дейін, 1708 жылдан бастап, оның аумағы [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамында болды. Астрахан губерниясының құрамына іргелес аумақтарымен бірге мына қалалар кірді: [[Астрахан]], Гурьев Яицкий (қазіргі [[Атырау]], Қазақстан), Дмитриевск (қазіргі [[Камышин]]), [[Петровск (Сарытау облысы)|Петровск]], [[Самара]], [[Саратов|Сарытау]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]), [[Сызрань]], [[Терек (бекініс)|Терск қаласы]], Царицын (қазіргі [[Волгоград]]), Жайық қалашығы (қазіргі [[Орал]]), [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]], [[Черный Яр]] және [[Қызлар]].

1728 жылы [[Саратов|Сарытау]], [[Самара]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]) және [[Сызрань]] қалалары уездерімен бірге [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамына берілді.

1739 жылы Сарытау Астрахан губерниясының құрамына қайта қосылды.

1744 жылы [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрылуына байланысты Жайық қалашығы мен [[Жайық казак әскері|Жайық казак әскерінің]] аумағы оның құрамына берілді.

1742 жылы [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантаудың]] негізі қаланып, 1746 жылдан бастап Еділдің оң жағалауын казак станицалары қоныстана бастады.

1752 жылы Гурьев қаласы Астрахан губерниясынан [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрамына берілді.

1763 жылы жоғары мәртебелі жарлық бойынша Астрахан маңындағы Еділ бойына Визенталь елді мекенін негіздеген 65 лютеран отбасы қоныстандырылды. Елді мекеннің қашан және қандай жағдайда жойылғаны белгісіз. Өлкені тезірек қоныстандыру мақсатында үкімет жер телімдерін сыйға беріп, оларды жеңілдетілген шарттармен сатты. Мысалы, 1770 жылы әртүрлі адамдарға іргелес су айдындарымен бірге 5755 десятина жер сатылды.

1771 жылы үкімет жүргізген шараларға наразылықтың салдарынан қалмақтардың басым бөлігі Ресей аумағынан көшіп кетті, сөйтіп олардың аз бөлігі ғана Еділдің оң жағалауында қалды.

[[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] автономиясы жойылып, қалмақтардың басым бөлігі Жоңғарияға қайта көшкеннен кейін қалмақ даласы Астрахан әскери губернаторына бағынатын Ресейдің әкімшілік-аумақтық бірліктерінің біріне айналды.

1780 жылғы қарашада Сарытау жаңадан құрылған [[Сарытау наменгерлігі|Сарытау наменгерлігінің]] орталығы болды. Оның құрамына Петровск және Дмитриевск қалалары да кірді.

1782 жылы [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінен]] кейін Гурьев қаласы Астрахан губерниясының құрамына қайтарылды. Сол жылы [[Орал]] қаласы да Астрахан губерниясының құрамына қосылды, ал [[Волгоград|Царицын]] қаласы Ақтөбе жібек зауытымен және Черный Яр қаласы [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясының]] құрамына берілді.

1785 жылы 5 мамырда Астрахан және Кавказ облыстарынан тұратын [[Кавказ наменгерлігі]] құрылды. Оның әкімшілік орталығы шағын [[Екатериноград]] бекінісі болды. 1790 жылы 30 сәуірде Кавказ губерниялық басқармасы Астрахан қаласына көшірілді.

1796 жылғы 12 және 31 желтоқсандағы жарлықтармен наменгерлік Астрахан губерниясы болып қайта құрылды. Оның құрамына кейінгі Ставрополь, Терек және Қобан губернияларының аумақтары да кірді. Сол кезде губерниялық басқарма да құрылды.

1802 жылы 15 қарашада Астрахан губерниясы Астрахан және [[Кавказ губерниясы|Кавказ]] губернияларына бөлінді. Астрахан губерниясының басына азаматтық губернатор тағайындалды. Сонымен қатар Астрахан губерниясы Кавказ өлкесі мен Грузияның әскери басшысына да бағынды. 1803 жылғы 27 қазандағы патша жарлығында Астрахан губернаторына Кавказ губерниясының істеріне араласуға жол берілмейтіні арнайы ескертілді.

1803 жылы Орал казак әскерінің аумағы қайтадан Орынбор губерниясының құрамына қосылды.

[[Сурет:Карта Астраханской Губернии.jpg|thumb|right|250px|Астрахан губерниясы. 1821 жыл]]
1825 жылы 10 наурызда Астрахан губерниясындағы көшпелі халықтар мекендеген аумақтың басым бөлігі Кавказ облысының құрамына беріліп, Мұсылман көшпелі халықтарының Бас приставтығы құрылды.

1832 жылы 6 қаңтарда Астрахан губерниясы Кавказ губерниясынан толық бөлініп шықты. Осы ретте губернияның басына азаматтық губернатормен қатар әскери губернатор да тағайындалды.

1832 жылы Астрахан губерниясы Грузияның Бас басқарушысының қарауынан шығарылды.

1848–1850 жылдар аралығында Ставрополь жолы бойына ауылдар қоныстандырылды. 1850 жылы Сарытау губерниясынан Царев уезі Астрахан губерниясының құрамына берілді, ал 1860 жылы Кума өзені бойындағы шекара солтүстікке қарай біршама жылжытылды. Алайда оның саласы Гайдук (Гуйдук) өзені мен Үлкен Дербет ұлысының қалмақтары Ставрополь губерниясының қарауына берілді.

1862 жылы Астрахан қаласынан Дон казак әскерінің шекарасына дейін созылған, ұзындығы 357 шақырым болатын Қырым жолы бойындағы Қалмақ даласының орталық бөлігін әрқайсысы 15–20 ауладан тұратын хуторлармен қоныстандыруға рұқсат етілді. Осы мақсатта 15 орын белгіленді. Алайда аталған жерлерге қоныстануға ниет білдірушілер болмағандықтан, бұл жоспар жүзеге аспады.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1917 жылы Қырғыз даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына берілді. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы [[Қалмақ автономиялы облысы|Қалмақ АО]] құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері ғана қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына аудандар құрылды: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары.

1928 жылы 21 мамырда губерния таратылып, оның аумағы жаңадан құрылған [[Төменгі Еділ өлкесі|Төменгі Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Әкімшілік бөлінісі ==
[[Сурет:Astrakhan gubernia.jpg|thumb|right|200px|Астрахан губерниясының картасы]]
XX ғасырдың басында әкімшілік жағынан Астрахан губерниясы 5 уезге — Астрахан, Красный Яр, Жантау, Черный Яр және Царев уездеріне, 7 ұлыстық басқармасы мен қалмақ базары бар Қалмақ даласына, телімдік басқармаларға (5 бөлік және 2 округ) бөлінген Қазақ даласына (Ішкі қазақ ордасына), сондай-ақ 2 бөлімнен тұратын [[Астрахан казак әскері|Астрахан казак әскеріне]] бөлінді.

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
! Реттік №
! Уез
! Уездік қала
! Уездік қаланың елтаңбасы
! Ауданы,&lt;br&gt;[[Шақырым|шақырым]]²
! Тұрғыны(1897), адам
|-
| 1
| [[Астрахан уезі|Астрахан]]
| [[Астрахан]] қ. (112 880 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Astrakhan COA (Astrakhan Governorate) (1856).png|43x43px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |6499,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |219 760
|-
| 2
| [[Жантау уезі|Жантау]]
| [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантау]] қ. (2826 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Yenotaevsk COA (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |4852,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |76 080
|-
| 3
| [[Красный Яр уезі (Астрахан губерниясы)|Красный Яр]]
| [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қ. (5593 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Krasny Yar COA (Astrakhan Governorate) (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |9463,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |65 995
|-
| 4
| [[Царев уезі|Царев]]
| [[Царев]] қ. (6977 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Tsaryov COA (1853).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |18 964,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |198 022
|-
| 5
| [[Черный Яр уезі|Черный Яр]]
| [[Черный Яр]] қ. (4226 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Coat of Arms of Chyorny Yar (Astrakhan oblast) (1846).png|42x42px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |11 858,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |100 316
|-
| 6
| [[Қалмақ даласы]]
| -
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |67 246,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |128 573
|-
| 7
| [[Бөкей Ордасы|Ішкі Қазақ ордасы]]
| [[Хан Ордасы (ауыл)|Хан Ордасы]] ауылы (2564 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |70 781,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |214 796
|}

1888 жылы барлық бес уезде 157 ауылдық қоғам, 47 болыс, 13 стан және 89 урядник учаскесі болды. Губернияда барлығы 189 алпауыт қожалық пен ауыл болды, бұған Астрахан казактарының 13 станицасы, ватағалар мен хуторлар кірмеді. Бес уездегі ауылдарда барлығы 231 тас және 56 472 ағаш үй болды. 1887 жылы губернияда 167 шіркеу мен 4 әдірият (монастырь) болды.

1917 жылы Қазақ даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына өтті. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы Қалмақ АО құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары құрылды.

== Тұрғындары ==

== Губерния жетекшілігі ==
=== Генерал-губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Павел Сергеевич Потемкин|Потемкин Павел Сергеевич]]
| генерал-поручик, Сарытау мен Астрахан генерал-губернаторы м. а. , &lt;br&gt; 1785 ж. бастап Кавказ наменгері
| &lt;center&gt;09.05.1785—1792&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Гудович|Гудович Иван Васильевич]]
| генерал-аншеф
| &lt;center&gt;1792—1798&lt;/center&gt;
|-
| [[Ираклий Иванович Морков|Морков Ираклий Иванович]]
| граф, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1798—1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Иванович Киселёв|Киселев Дмитрий Иванович]]
| генерал-лейтенант, м. а.
| &lt;center&gt;1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Карл Федорович Кноринг|Кноринг Карл Федорович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1799—1802&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Дмитриевич Цицианов|Цицианов Павел Дмитриевич]]
| кәніз, инфантерия генералы
| &lt;center&gt;08.09.1802—08.02.1806&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Гудович|Гудович Иван Васильевич]]
| граф, генерал-фельдмаршал
| &lt;center&gt;02.06.1806—05.03.1809&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Петрович Тормасов|Тормасов Александр Петрович]]
| кавалерия генералы
| &lt;center&gt;05.03.1809—09.1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Филипп Осипович Паулуччи|Паулуччи Филипп Осипович]]
| маркиз, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;09.1811—16.02.1812&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Федорович Ртищев|Ртищев Николай Федорович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;16.02.1812—12.10.1816&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Петрович Ермолов|Ермолов Алексей Петрович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;12.10.1816—16.03.1827&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Федорович Паскевич-Эриванский|Паскевич-Эриванский Иван Федорович]]
| граф, генерал-фельдмаршал
| &lt;center&gt;16.03.1827—28.04.1831&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Тариелович Лорис-Меликов|Лорис-Меликов Михаил Тариелович]]
| граф, генерал-адъютант, атты әскер генералы, &lt;br&gt; уақытша Астрахан, Сарытау мен Самара генерал-губернатор
| &lt;center&gt;20.01.1879—07.04.1879&lt;/center&gt;
|} 
=== Губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Петр Самойлович Салтыков|Салтыков Петр Самойлович]]
| жақын боярин
| &lt;center&gt;1717—1719&lt;/center&gt;
|-
| [[Артемий Петрович Волынский|Волынский Артемий Петрович]]
| полковник
| &lt;center&gt;1719—1725&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Алексеевич Менгден|Менгден Иван Алексеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1725—18.11.1731&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Петрович Измайлов|Измайлов Иван Петрович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1731—1732&lt;/center&gt;
|-
| [[Артемий Петрович Волынский|Волынский Артемий Петрович]]
| бригадир
| &lt;center&gt;1732&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Петрович Измайлов|Измайлов Иван Петрович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;11.07.1733—28.07.1735&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Иванович Румянцев|Румянцев Александр Иванович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;28.07.1735—16.10.1735&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Иванович Пашков (губернатор)|Пашков Егор Иванович]]
| бригадир
| &lt;center&gt;16.10.1735—1736&lt;/center&gt;
|-
| [[Леонтий Яковлевич Соймонов|Соймонов Леонтий Яковлевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1736—1738&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Голицын (генерал-адмирал)|Голицын Михаил Михайлович]]
| кәніз, құпия кеңесші
| &lt;center&gt;14.01.1740—17.09.1741&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Никитич Татищев|Татищев Василий Никитич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;31.12.1741—16.09.1745&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Онуфриевич Брылкин|Брылкин Иван Онуфриевич]]
| нақты камергер
| &lt;center&gt;16.09.1745—1752&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Сергеевич Жилин|Жилин Алексей Сергеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;18.12.1753—1760&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Васильевич Неронов|Неронов Василий Васильевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1760—1763&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Афанасьевич Бекетов|Бекетов Никита Афанасьевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1763—1773&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Никитич Кречетников|Кречетников Петр Никитич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Варфоломеевич Якоби|Якоби Иван Варфоломеевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1776—1781&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Жуков (нақты статтық кеңесші)|Жуков Михаил Михайлович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1781—1786&lt;/center&gt;
|}

=== Наменгерліктің басшылары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Илларион Спиридонович Алексеев|Алексеев Илларион Спиридонович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1786—1790&lt;/center&gt;
|-
| [[Сергей Афанасьевич Брянчанинов|Брянчанинов Сергей Афанасьевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1790—1792&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Михайлович Скаржинский|Скаржинский Петр Михайлович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1792—1796&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Васильевич Алябьев|Алябьев Александр Васильевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;1796—19.12.1796&lt;/center&gt;
|}

=== Азаматтық губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Николай Яковлевич Аршеневский|Аршеневский Николай Яковлевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;06.01.1797—22.04.1798&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Захаров|Захаров Иван Семенович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;22.04.1798—09.08.1800&lt;/center&gt;
|-
| [[Андрей Васильевич Повалишин|Повалишин Андрей Васильевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;09.08.1800—1802&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Васильевич Тенишев|Тенишев Дмитрий Васильевич]]
| кәніз, нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1802&lt;ref&gt;Қалай болғанда да, 1802 жылы 6 желтоқсанда ол әлдеқашан губернатор қызметін атқарған [https://runivers.ru/lib/book3130/9835/ Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Первое. Том XXVII. 1802—1803 гг. Закон 20.545. Декабря 6. с. 388] {{Wayback|url=https://runivers.ru/lib/book3130/9835/ |date=20200615075815 }}&lt;/ref&gt;—15.07.1807&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Александрович Кожевников|Кожевников Лев Александрович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1807—29.07.1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Степан Семенович Андреевский|Андреевский Степан Семенович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;29.07.1811—19.12.1818&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Яковлевич Бухарин|Бухарин Иван Яковлевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;19.12.1818—1821&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Иванович Попов (1776)|Попов Иван Иванович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;26.04.1821—03.06.1825&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Степанович Осипов|Осипов Александр Степанович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.01.1826—1831&lt;/center&gt;
|-
| [[Авксентий Павлович Гевлич|Гевлич Авксентий Павлович]]
| статтық кеңесші, азаматтық губернатор м. а.; лауазым 1832 ж. жойылды
| &lt;center&gt;05.09.1830—15.03.1832&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Гаврилович Пяткин|Пяткин Василий Гаврилович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1831—1834&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Тимирязев|Тимирязев Иван Семенович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1834—1844&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Егорович Чистяков|Чистяков Петр Егорович]]
| контр-адмирал
| &lt;center&gt;1844—1849&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Гаврилович Басаргин|Басаргин Григорий Гаврилович]]
| вице-адмирал
| &lt;center&gt;1849—1854&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Александрович Васильев (вице-адмирал)|Васильев Николай Александрович]]
| вице-адмирал
| &lt;center&gt;1854—1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Ростислав Григорьевич Машин|Машин Ростислав Григорьевич]]
| контр-адмирал
| &lt;center&gt;1857—1859&lt;/center&gt;
|-
| [[Бернгард Васильевич Струве|Струве Бернгард Васильевич]]
| статтық кеңесші, м. а.
| &lt;center&gt;15.08.1859—23.04.1861&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Павлович Дегай|Дегай Александр Павлович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;23.04.1861—01.11.1868&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Биппен|Биппен Николай Николаевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;15.11.1868—21.05.1880&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Алексеевич Протасов-Бахметев|Протасов-Бахметев Николай Алексеевич]]
| граф, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;25.05.1880—18.07.1882&lt;/center&gt;
|-
| [[Евгений Осипович Янковский|Янковский Евгений Осипович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;18.07.1882—24.08.1883&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Иванович Петров (государственный деятель)|Петров Николай Иванович]]
| генерал-майор (губернияны басқаруға кіріспеген)
| &lt;center&gt;07.09.1883—18.01.1884&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Максимович Цеймерн|Цеймерн Николай Максимович]]
| Император Мәртебесінің нөкері, генерал-майор
| &lt;center&gt;01.02.1884—17.05.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Леонид Дмитриевич Вяземский|Вяземский Леонид Дмитриевич]]
| кәніз, генерал-майор
| &lt;center&gt;31.07.1888—19.04.1890&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Тевяшов|Тевяшов Николай Николаевич]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;26.04.1890—17.10.1895&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Александрович Газенкампф|Газенкампф Михаил Александрович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;04.11.1895—28.09.1903&lt;/center&gt;
|-
| [[Бронислав Людвигович Громбчевский|Громбчевский (Гронбчевский) Бронислав Людвигович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;28.09.1903—04.08.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Николаевич Соколовский|Соколовский Иван Николаевич]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;04.08.1906—1917&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Алексеевич Бирюков|Иван Алексеевич Бирюков]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1917&lt;/center&gt;
|} 
=== Губерния ақсүйектерінің басшылары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Андрей Михайлович Сушков|Сушков Андрей Михайлович]]
|
| &lt;center&gt;1792—1795&lt;/center&gt;
|-
| [[Савва Романович Копытовский|Копытовский Савва Романович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1795—1804&lt;/center&gt;
|-
| [[Федор Антонович Ахматов|Ахматов Федор Антонович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1814—1820&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Терентьевич Некрасов|Некрасов Григорий Терентьевич]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1820—1822&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Александрович Арзуманов|Арзуманов Никита Александрович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;16.01.1825—12.01.1828&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Иванович Максимович|Максимович Павел Иванович]]
| полковник
| &lt;center&gt;04.12.1828—20.06.1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Яковлевич Кафтарадзев|Кафтарадзев Иван Яковлевич]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;21.06.1830—21.02.1834&lt;/center&gt;
|-
| [[Даниил Федорович Милашев|Милашев Даниил Федорович]]
| камергер, алқалық асессор
| &lt;center&gt;06.03.1834—04.02.1841&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Никитович Арзуманов|Арзуманов Иван Никитович]]
| алқалық хатшы
| &lt;center&gt;04.02.1841—20.03.1847&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Иванович Орлов (статтық кеңесші)|Орлов Павел Иванович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.04.1847—08.08.1856&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Семенович Осипов|Осипов Петр Семенович]]
| алқалық асессор, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;08.08.1856—05.04.1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Попов (коллежский асессор)|Попов Иван Семенович]]
| алқалық асессор, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;05.04.1857—18.10.1860&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Петрович Гриненко|Гриненко Николай Петрович]]
| статтық кеңесші, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;18.10.1860—09.02.1862&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Никитович Арзуманов|Арзуманов Иван Никитович]]
| алқалық асессор
| &lt;center&gt;09.02.1862—26.06.1865&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Никифорович Явленский|Явленский Иван Никифорович]]
| титулдық кеңесші, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;26.06.1865—12.04.1868&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Иванович Вартанов|Вартанов Иван Иванович]]
| отставкадағы майор
| &lt;center&gt;12.04.1868—12.09.1878&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Данилович Сергеев|Сергеев Никита Данилович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.10.1878—25.10.1884&lt;/center&gt;
|-
| [[Харлампий Николаевич Хлебников|Хлебников Харлампий Николаевич]]
| алқалық асессор
| &lt;center&gt;25.10.1884—04.02.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Андрей Кириллович Ключарев|Ключарев Андрей Кириллович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;04.02.1888—25.10.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Харлампий Николаевич Хлебников|Хлебников Харлампий Николаевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.12.1890—1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Даниил Никитович Сергеев|Сергеев Даниил Никитович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;03.04.1906—1917&lt;/center&gt;
|}

* 1804 жылдан бастап 1814 жылға дейін Астрахан губерниясында ақсүйектер санының аз болуына байланысты ақсүйектер сайлауы тоқтатылып, ақсүйектер депутаттары жиналысының барлық іс қағаздары мен шежірелік кітаптары губерниялық мұрағатқа тапсырылды. Сайлау 1834 жылы қайта жаңғыртылды. Осыған байланысты губерниялық басқармаға Басқарушы Сенаттың 1813 жылғы 7 қарашадағы № 12 913 жарлығы келіп түсті.
* 1856 жылдан бастап 1862 жылға дейін губерниялық ақсүйектер басшысының міндетін уездік ақсүйектер басшылары атқарды. Кейін бұл қызметке үкімет тағайындаған Астрахан қылмыстық және азаматтық сот палатасының төрағасы Грипенко тағайындалды. Сайлаудың тоқтатылуына Астрахан губернаторы, вице-адмирал Васильевтің бастамасымен басталған хат алмасу себеп болды. Ол үкіметтен Астрахандағы ақсүйектер сайлауын тоқтатуды және Астрахан ақсүйектерін Ставрополь губерниясына қосуды өтінген еді. Алайда бұл өтініш қанағаттандырылмай, 1862 жылы сайлауды қайта бастау тапсырылды.

=== Вице-губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Леонтий Яковлевич Соймонов|Соймонов Леонтий Яковлевич]]
| бригадир (генерал-майор)
| &lt;center&gt;26.07.1736—26.01.1737&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Беклемишев|Беклемишев Иван]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;16.08.1760—1764&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Иванович Трейден|Трейден Матвей Иванович]]
| нақты статтық кеңесші, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1764—1766&lt;/center&gt;
|-
| [[Федор Михеевич Небольсин|Небольсин Федор Михеевич]]
| сарай кеңесшісі, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1764—1766&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Васильевич Семиков|Семиков Петр Васильевич]]
| полковник, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1766—1772&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Львов|Львов Григорий]]
| подполковник, (1767 бастап алқалық кеңесші) губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1766—1768&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Григорьевич Баранов|Баранов Михаил Григорьевич]]
| алқалық кеңесші, 1772 дейін — губернатордың 2-орынбасары, сосын — губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1768—1773&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Артамонович Муравьев|Муравьев Матвей Артамонович]]
| полковник, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Сергеевич Долгоруков (1718)|Долгоруков Николай Сергеевич]]
| кінәз, подполковник, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Григорьевич Толстой|Толстой Александр Григорьевич]]
| полковник, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1776—1777&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Васильевич Третьяков|Третьяков Петр Васильевич]]
| 1-дәрежелі капитан, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1776—1777&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Васильевич Третьяков|Третьяков Петр Васильевич]]
| 1-дәрежелі капитан, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1777—1778&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Григорьевич Толстой|Толстой Александр Григорьевич]]
| полковник, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1777—1779&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Козьмич Фатьянов|Фатьянов Григорий Козьмич]]
| сарай кеңесшісі, губернатордың орынбасары
| &lt;center&gt;1779&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Степанович Лебедев (полковник)|Лебедев Михаил Степанович]]
| полковник
| &lt;center&gt;1779—1784&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Симонович Лаптев|Лаптев Николай Симонович]]
| бригадир, нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;январь—март 1797&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Васильевич Каховский|Каховский Алексей Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;05.09.1797—1803&lt;/center&gt;
|-
| [[Марк Леонтьевич Малинский|Малинский Марк Леонтьевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1803—1809&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Данилович Вельсовский|Вельсовский Иван Данилович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1809—18.09.1812&lt;/center&gt;
|-
| [[Андрей Иванович Коростовцев|Коростовцев Андрей Иванович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;18.09.1812—1817&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Архипович Зотов|Зотов Петр Архипович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;1817—1822&lt;/center&gt;
|-
| [[Христофор Христофорович Повало-Швейковский|Повало-Швейковский Христофор Христофорович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1822—04.1824&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Саввич Смирнов|Смирнов Владимир Саввич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;30.05.1824—30.11.1828&lt;/center&gt;
|-
| [[Мартын Леонтьевич Крузе|Крузе Мартын Леонтьевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;11.01.1829—19.04.1829&lt;/center&gt;
|-
| [[Авксентий Павлович Гевлич|Гевлич Авксентий Павлович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;19.04.1829—05.09.1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Валериан Иванович Кошелев|Кошелев Валериан Иванович]]
| камергер атағында, алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;26.09.1830—27.04.1834&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Васильевич Чуфаров|Чуфаров Павел Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;27.04.1834—14.03.1836&lt;/center&gt;
|-
| [[Евграф Васильевич Филиппов|Филиппов Евграф Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;10.04.1836—01.02.1838&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Филиппович Пфеллер|Пфеллер Владимир Филиппович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;01.02.1838—27.04.1841&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Феопемптович Пучкин|Пучкин Михаил Феопемптович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;27.04.1841—21.08.1841&lt;/center&gt;
|-
| Больман Андриан Казимирович&lt;ref&gt;Андриан Казимирович Больман (1810—1859) — [[Вильно университеті|Вильно университетінің]] философия кандидаты, 1829 жылдан бастап мемлекеттік қызметте. — қараңыз [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004181794?page=84 Родословная книга дворянства Московской губернии / под ред. Л. М. Савёлова. Дворянство жалованное и выслуженное: А—И. — М.: Изд. Московского дворянства, 1914. — 686 с. — С. 154.]&lt;/ref&gt;
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;21.09.1841—11.09.1854&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Егорович Иванов|Иванов Павел Егорович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;11.09.1854—01.07.1856&lt;/center&gt;
|-
| [[Бернгард Васильевич Струве|Струве Бернгард Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;01.07.1856—15.08.1859&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Васильевич Лавров|Лавров Николай Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;15.08.1859—10.10.1861&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Биппен|Биппен Николай Николаевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;10.10.1861—06.09.1863&lt;/center&gt;
|-
| [[Валерий Александрович Мейер|Мейер Валерий Александрович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;11.09.1863—31.05.1868&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Васильевич Никитин (вице-губернатор)|Никитин Николай Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;21.06.1868—20.05.1870&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Николаевич Гортынский|Гортынский Константин Николаевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;20.05.1870—20.10.1872&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Степанович Остроумов|Остроумов Иван Степанович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;26.10.1872—01.06.1879&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Алексеевич Лебедев|Лебедев Константин Алексеевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;15.06.1879—27.02.1882&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Павлович Азанчевский|Азанчевский Матвей Павлович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;20.03.1882—23.06.1883&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Иванович Жоховский|Жоховский Николай Иванович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;07.07.1883—19.12.1885&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Егорович Норд|Норд Лев Егорович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;19.12.1885—12.09.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Германович Бринкман|Бринкман Александр Германович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.09.1888—10.06.1899&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Николаевич Гирс|Гирс Александр Николаевич]]
| камер-юнкер, сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;24.06.1899—14.02.1901&lt;/center&gt;
|-
| [[Сергей Сергеевич Андреевский|Андреевский Сергей Сергеевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;23.02.1901—30.05.1902&lt;/center&gt;
|-
| [[Яков Дмитриевич Бологовский|Бологовский Яков Дмитриевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;30.05.1902—20.02.1904&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Сосновский|Сосновский Иван Васильевич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;20.02.1904—24.04.1904&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Аполлонович Тарасенко-Отрешков|Тарасенко-Отрешков Иван Аполлонович]]
| нақты статтық кеңесші (1905 жылдың 17 сәуірінен бастап)
| &lt;center&gt;24.04.1904—?.?.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Михайлович Шидловский|Шидловский Константин Михайлович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;22.09.1907—16.11.1907&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Максимов|Максимов Николай Николаевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;16.11.1907—1915&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Иванович Курилов (вице-губернатор)|Курилов Владимир Иванович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1915—1917&lt;/center&gt;
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>3xm3o8446wtlp0vhy9nw3blb8s5fcsh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658252</id>
      <parentid>3658251</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T08:10:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вице-губернаторлары */</comment>
      <origin>3658252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91946" sha1="72seduch9tfarmsj7onixjofyen7ats" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan Governorate (1913).png
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
=== Географиялық орны ===
Астрахан губерниясы [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында, 45° және 51° солтүстік ендік, 43° және 51° шығыс бойлық аралығында орналасқан. Губернияның солтүстіктен оңтүстікке қарай ең үлкен ұзындығы — 587 км, ал батыстан шығысқа қарай ең үлкен ені — 533 км жетті.

=== Астрахан губерниясының қазіргі әкімшілік шекараларға қатысты орналасуы ===
Бұрынғы Астрахан губерниясының аумағында (1914 жылғы шекаралары бойынша) қазіргі [[Астрахан облысы]] мен [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасы]] толығымен, ал [[Волгоград облысы]], [[Ставрополь өлкесі]], [[Ростов облысы]] және [[Дағыстан|Дағыстан Республикасы]] ішінара орналасқан. Губерния аумағының бір бөлігі қазіргі [[Атырау облысы|Атырау облысының]] құрамына кіреді.

Бұрынғы [[Астрахан уезі|Астрахан уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі [[Астрахан облысы|Астрахан облысының]] аумағына, ал оңтүстік бөлігі [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасының]] аумағына кіреді. Уездің шағын батыс бөлігі [[Ростов облысы|Ростов облысының]], ал шағын оңтүстік бөлігі [[Ставрополь өлкесі]] мен [[Дағыстан|Дағыстан Республикасының]] аумағына жатады.

Бұрынғы [[Красный Яр уезі|Красный Яр уезінің]] басым бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағына кіреді, ал шағын солтүстік бөлігі Қазақстан аумағында орналасқан.

Бұрынғы [[Жантау уезі|Жантау уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, оңтүстік-батыс бөлігі Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды, ал ең батыс бөлігі — Ростов облысының аумағына кіреді.

Бұрынғы [[Черный Яр уезі|Черный Яр уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, солтүстік және солтүстік-батыс бөліктері — Волгоград облысының аумағына кіреді, ал уездің оңтүстік бөлігі — Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды.

Бұрынғы [[Царев уезі|Царев уезінің]] шағын оңтүстік бөлігі қазіргі Астрахан облысының құрамына кіреді, ал [[Царев]] қаласын (қазіргі ауыл) қоса алғандағы қалған бөлігі Волгоград облысының аумағында орналасқан.

Бұрынғы Қырғыз даласы қазіргі Қазақстан аумағында орналасқан.

=== Ауданы ===
1886 жылы губерниялық жер межелеу басқармасының мәліметтері бойынша, губернияның аумағы 182 913 шаршы верст (208 200 км²) болды. Су айдындарының беткі аумағын қоса есептегенде, бес уездің жалпы аумағы 41 147 шаршы верстті (46 830 км²), [[Қалмақ даласы|Қалмақ даласының]] аумағы 75 635 шаршы верстті (86 080 км²), ал [[Бөкей Ордасы|Ішкі қазақ ордасының]] аумағы 66 131 шаршы верстті (75 240 км²) құрады.

Басқа деректер бойынша, [[Иван Афанасьевич Стрельбицкий|И. А. Стрельбицкийдің]] 1874 жылғы мәліметтерінде Астрахан губерниясының аумағы 197 247,2 шаршы верст (224 500 км²) деп көрсетілген. Оның ішінде көлдердің су бетінің ауданы 647,5 шаршы верстті (736,9 км²), ал [[Еділ атырауы|Еділ атырауының]] аумағы 14 674,8 шаршы верстті (16 700 км²) құраған. Бұл аумақ [[Волгоград|Царицын]] қаласынан [[Каспий теңізі|Каспий теңізіне]] дейінгі, [[Еділ]] мен [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] өзендерінің аралығындағы кеңістікті, сондай-ақ теңіз жағалауындағы барлық аралдарды қамтыды.

Аумағы бойынша Астрахан губерниясы Ресей империясының Еуропалық бөлігіндегі губерниялар арасында төртінші орын алды.

=== Жер бедері ===
Губерния аумағы орман өсімдіктері жоқ, құмды-сазды және сортаң топырақты кең [[Дала|даладан]] тұрды. Жер бедері жалпы оңтүстік-шығысқа қарай еңістеп, бұрын теңіз табаны болған [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы ойпатының]] бір бөлігін құрады. Губернияның оңтүстік бөлігі 400 верст (427 км) бойында [[Каспий теңізі|Каспий теңізінің]] суларымен шайылып жатты.

=== Гидрографиясы ===
[[Еділ]] өзені Астрахан губерниясын екі бөлікке бөлді: оның оң жағалауындағы бөлік Еділ немесе Қалмақ даласы, ал сол жағалауындағы бөлік Еділ сырты немесе [[Торғай даласы|Қазақ даласы]] деп аталды.

Еділ өзені Астрахан губерниясының аумағына енген тұста өзінің ағысын бірнеше рет өзгертеді. Оңтүстікке қарай ағып келе жатқан өзен губерния аумағына толық енгеннен кейін, [[Еділдегі Сарепта|Сарепта]] колониясының маңында кенет шығысқа қарай бұрылып, алғашқы иірімді түзеді. Одан әрі [[Владимировка (Астрахан облысы)|Владимировка]] елді мекені тұсында екінші иірімді жасап, оңтүстік-шығысқа қарай бағыт алады да, Каспий теңізіне құйғанға дейін осы бағытты сақтайды.

[[Волгоград|Царицыннан]] шамамен жиырма верст жоғары жерде Еділдің сол жағалауынан едәуір ірі [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] тармағы бөлініп шығады. Ол Еділдің негізгі арнасына дерлік параллель бағытта шамамен 500 верст бойы ағып, Каспий теңізіне дейін жетеді.

Астрахан губерниясының аумағында Еділ өзені өзіне бірде-бір елеулі саланы қабылдамайды, керісінше, өзі көптеген тармақтарға бөлінеді. Олар өз кезегінде ұсақ тармақтарға бөлініп, жайылматармақ, жыртылым, баурай, өзен, ильмень және т.б. деп аталады да, бір-бірімен үздіксіз тоғысып, су жолдарының тұтас лабиринтін құрайды. [[Еділ атырауы]] негізінен Петропавловск ватағасының тұсынан, Лебяжья станицасынан сәл жоғары жерде Еділден оның ірі тармағы — Бозан өзенінің бөлініп шығуынан басталады. Еділдің төменгі ағысында 200-ге дейін тармақ бар деп есептеледі және олардың басым көпшілігі Еділдің сол жағынан бөлініп шығады. Су мөлшері жағынан ең ірілері — [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]], [[Бозан]], [[Болда (өзен)|Үлкен Болда]], [[Қамысөзек (өзен)|Қамысөзек]], Шаған, Иванчуг және т.б. Еділдің оң жағалауындағы тармақтар негізінен Астраханнан төмен жерде бөлініп шығады. Олардың қатарында [[Бақтемір (өзен)|Бақтемір]], Қарабұлақ және Шолпан бар. Еділ теңізге құяр жерінде 70-ке дейін сағаға бөлініп, қамыс қалың өсетін, өтуі қиын аласа атырау түзеді. Қамыс теңіз жағалауында «черней» деп аталатын қалың қамысты қопалардың қалыптасуына себеп болады. Еділдің көптеген тармақтарға бөлінуіне байланысты оның сағаларында су қатты тайызданып, Каспий теңізіне қарай кеме қатынасына негізгі кедергі келтіреді.

Еділдің негізгі кеме жүретін «Бақтемір» арнасында батыс және солтүстік-батыс желдері соққан кезде қайраңдардағы су тереңдігі 2,5 футқа дейін, кейде одан да төмен түседі. «Шашылымдар» деп аталатын қайраңдардың біріншісі — Астраханнан 53 верст қашықтықтағы Княжая, одан кейін Шадинская, Ракушинская және соңғысы — Зюзинская қайраңы. 1854 жылдан бастап Каспий теңізімен қатынас жасау үшін [[Фарватер|фарватер]] ретінде таңдалған Еділдің «Қамысөзек» тармағында 13 жыл бойы жұмыстар жүргізіліп, оған 2 млн рублден астам қаржы жұмсалды. Алайда бұл жұмыстардан күтілген нәтиже алынбады. 1869 жылғы 20 және 21 қазандағы дауыл мен су тасқыны Қамысөзек фарватерін жақсарту үшін салынған барлық құрылыстарды қиратып, соның салдарынан жұмыстар тоқтатылды. 1874 жылдан бастап «Бақтемір» фарватерін жер қазатын машиналар арқылы тереңдету жұмыстары басталып, олар 1890-жылдары жалғасты.

Еділ мен Ақтөбеден және олардың су тармақтары жүйесінен басқа, губерния аумағында мынадай өзендер мен жылғалар болды. Солтүстікте, [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясымен]] шекарада, жазда тартылып қалатын шағын [[Сарпа-Даван жылғасы|Сарпа]] өзені ағып жатты. Ол [[Ергени]] қыратының етегінде орналасқан [[Сарпа көлдері|Сарпа көлдерінің]] тұтас жүйесін қоректендірді. Вязовка өзені батыстан шығысқа қарай ағып, бар болғаны 25 верстке созылады. Оның суы ащы-тұзды, жазда тартылып қалып, Вязовка ауылы маңында Еділге құяды. Батыс шекарада, [[Дон әскерлерінің облысы|Дон казак әскері облысымен]] шекарада, Ергени қыратынан басталып, оның шығыс етегіндегі көлдер тізбегін қоректендіретін немесе батысқа қарай [[Дон|Донның]] салаларына ағатын 80-ге жуық өзен мен жылға болды. Олардың көпшілігі жазда тартылып қалатын, ал Елиста, Тенгути, Акишбай және т.б. сияқты аз ғана өзендердің ағысы тұрақты болды.

Оңтүстікте, [[Ставрополь губерниясы|Ставрополь губерниясымен]] шекарада, екі Маныч өзені болды: Батыс Маныч Дон казак әскері облысының аумағына қарай ағады, ал Шығыс Маныч Астрахан губерниясының аумағы арқылы өтеді. Екі Манычтың да бастау алатын жері [[Ергени|Ергени қыраты]] мен [[Ставрополь қыраты|Ставрополь қыратының]] түйіскен тұсында орналасып, Қара теңіз деңгейінен 11,5 сажын биіктікте жатты. [[Шығыс Маныч]] алдымен оңтүстік-шығысқа қарай ағып, кейін шығыстағы даланың аласа бөлігіне енген соң, Каспий теңізіне шамамен 100 верст жетпей, Састы көлдері деп аталатын көлдер жүйесінде жоғалады. Бұл жерде «хактар» деп аталатын өтуге қиын батпақты алқаптар түзіледі. Олардың ішіндегі ең белгілісі — Джерлақ хактары. Маныч өзендерінің бастау бөліктерінің су молайған кезде өзара қосылуы [[Азов теңізі|Азов]] және Каспий теңіздері арасында кеме жүретін канал салу мүмкіндігі туралы мәселені көтеруге себеп болды. Алайда осы өңірді екі экспедиция зерттегеннен кейін Байланыс жолдары бас басқармасы 1859 жылы канал салудың табысты жүзеге асуына жеткілікті кепілдік жоқ екенін және оның экономикалық тиімділігіне сай келмейтін орасан зор шығындарды талап ететінін мәлімдеді.

Кума өзенінің тармағы болып табылатын [[Гайдук (өзен)|Гайдук]] өзені тек көктемде ғана суға толады және Ставрополь губерниясының оңтүстік-батыс шекарасында орналасқан.

Астрахан губерниясының солтүстік-шығыс бөлігі тұщы су көздеріне одан да кедей болды. Ең солтүстігінде, Самара губерниясымен шекарада, Торгунь саласы бар шағын [[Еруслан (өзен)|Еруслан]] өзені ағады. Одан әрі солтүстік-шығыс шекараға жақын жерде [[Қараөзен (өзен)|Үлкен Өзен]] және [[Сарыөзен (өзен, Еділ-Жайық алабы)|Кіші Өзен]] өзендері орналасқан. Олар [[Қамыс-Самар көлдері|Қамыс-Самар көлдеріне]] құяды, ал төменгі ағыстары Астрахан губерниясының аумағына кіреді. Кей жерлерінде олардың суы тұздылау келеді. Бұдан басқа, далада Горькая және Бүлдіргенді өзендері бар. Хан ордасына жақын орналасқан бұл екі өзен де шағын әрі суы ащы, ішуге жарамсыз. Осы өзендер мен жылғалардың барлығы шағын және губернияның шеткі бөліктерінде орналасқан, ал даланың орталық бөлігі ағын сулардан мүлдем ада болды.

Мушкетов мырзаның зерттеулеріне сәйкес, Қалмақ даласында екі сулы қабат бар. Жоғарғы қабат Каспий шөгінділерінің арасында 2–6 сажын шамасындағы шағын тереңдікте орналасқан және оның суы тұздылау немесе тұзды болады. Төменгі қабат Каспий шөгінділерінің астында, үшіншілік құмтастар қабаттарымен бірге 20 және одан да көп сажын тереңдікте орналасып, тұщы су береді. Жергілікті халық жер асты суын алу үшін негізінен бірінші сулы қабатты пайдаланды. Ол үшін құмды жерлерде калмақ тілінде «худук» деп аталатын таяз құдықтар қазылды, ал сирек жағдайда орысша «копань» атауы қолданылды. Құдықтар бүкіл далаға топ-тобымен шашырай орналасып, бір-бірінен 10–30 верст қашықтықта жатты. Алайда даланың оңтүстік бөлігінде олар сирек кездесіп, арақашықтығы 50–70 верстке дейін жетті. Сонымен қатар ондағы су ішуге онша жарамды болмады. Бұдан басқа, далада «цандыктар» деп аталатын табиғи су қоймалары да пайдаланылды. Олар тығыз қоңыр саз қабатымен жабылған ойыстарда түзіліп, осы қабаттың үстіне еріген қар немесе жаңбыр суы жиналды. Мұндай суды тек қысқа уақыт ішінде ғана пайдалануға болатын.

Астрахан губерниясының аумағындағы [[Дон]] мен [[Еділ]] арасындағы суайрық Ергени деп аталады (қалмақша — «''қия беткейлер''») және Сарепта колониясынан оңтүстікке қарай шамамен 300 верст бойы меридиан бағытымен созылып жатқан жазық қыратты білдіреді. Ол Шығыс Маныч жағалауындағы Чалон-Хамур (немесе Таш-Муран) деп аталатын тік жарқабақпен аяқталады. Ергенидің ең биік нүктесі Заветное ауылының маңында орналасып, Каспий теңізі деңгейінен 532 фут биіктікке көтеріледі. Батысқа қарай Ергени Дон даласына біртіндеп төмендейді, ал шығыс беткейлері Еділ даласына қарай тік құлайды. Сондықтан биіктігі онша үлкен болмаса да, Ергени дала жағынан тауға ұқсап көрінеді. Оның шығыс беткейлері [[Жыра|жыралармен]] (сайлармен) тілімденген. Олар батысқа қарай бір-біріне жақындай түседі. Көктемде осы сай-жыралармен бұлақтар мен шағын өзендер ағып, Ергенидің етегіндегі көптеген көлдерді қоректендіреді. Бұл көлдердің бір бөлігі тұщы сулы (Цацинское, Алцын-Хута, Шар-Толгота, Чилгир, [[Жаскөл (ауыл)|Жаскөл]] және т.б.), ал кейбіреулерінің суы көктемде ғана тұщы болып, кейін ащы-тұздыға айналады (Ханата, Нарын-Хара, Кобдырь). Кейбір көлдер жазда [[Сор топырақ|сорға]] айналады (мысалы, Табун-Усун), ал кейбіреулері тартылып, бетіне шүйгін шөп өсіп, мол шөп шабуға пайдаланылатын жерлерге айналады (Ушке-Нур, Сальвру және т.б.). Ергенидің топырағын сары саздың қалың қабаттары, яғни [[Лесс|лесс]] құрайды.

Ергениден солтүстік-шығысқа қарай, Еділдің оң жағалауында орналасқан дала анағұрлым биік. Мұнда көлдер жоқ, шөбі шүйгін шабындықтар көп, кей жерлері егіншілікке жарамды, топырағы құмды-сазды. Царицын маңында биіктігі 280 фут болатын оң жағалаудағы қыратты өңір оңтүстікке қарай біртіндеп төмендеп, Черный Яр уезінде 30–40 футқа дейін түседі. Жантаудан төменірек жерде өсімдік жамылғысынан мүлдем айырылған құмды төбелер пайда болады. Каспий теңізіне қарай біртіндеп төмендейтін дала көптеген тұзды көлдермен көмкеріледі. Ал Каспий теңізі жағалауындағы жердің төмен жатқаны соншалық, солтүстік және солтүстік-батыс жағалаудың бүкіл өңірі жағалауға терең сұғына енген сансыз шығанақтардың (ильмендердің) және теңізге қарай сұғына созылған мүйістердің әсерінен шашақ тәрізді көрінеді. Бұл мүйістердің қалыптасуына сол жердегі құмды төбелердің ықпалы зор.

Даланың оңтүстік бөлігінің өзіндік ерекшелігін [[Бэр төбелері|Бэров төбелері]] деп аталатын, биіктігі 4 сажыннан аспайтын, шығыстан батысқа қарай созылып жатқан және бір-біріне параллель орналасқан аласа төбелер құрайды. Олардың табандары түйісіп жатады, ұзындығы 1½–4 верст, ал ені 170 сажынға дейін жетеді. Осы төбелердің үстіне Астрахан және [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қалалары салынған. Теңіз маңында көптеген төбелер судың астынан көтеріліп көрінеді. Олардың арасын су басып, көптеген ильмендер мен тұтас бір түбек архипелагын түзеді. Астраханның оңтүстік-батысында орналасқан бұл жер «Мочаг» деп аталады. Теңіз жағалауы жолағында көптеген тұзды және ащы-тұзды көлдер бар, олардың кейбіреулері емдік қасиеті бар балшықтармен қоршалған. Мысалы, Астраханнан солтүстік-батысқа қарай 12 верст жерде Тынақ балшықтары орналасқан.

Еділ жағалауына жақындаған кезде өзеннің осы құмды-сазды өңірде арнасын орнықсыз топырақты ойып өтіп, ені 30 және одан да көп верст болатын аңғар түзетінін көреміз. Оның шығыс шекарасын Ақтөбенің сол жағалауы шектейді. Өзен тармақтары жан-жаққа тілімдеген бұл аңғар тасқын кезінде су басатын және шайынды топырақтан құралған аралдар архипелагын құрайды. Аралдардың жағалаулары негізінен талдан тұратын орманның тар жолағымен көмкерілген, ал су қайтқаннан кейін оларда шүйгін шалғынды өсімдіктер қаулап өседі. Осы аңғардың бүкіл аумағы «займище» деп аталады.

Ақтөбенің ар жағында шығысқа қарай орналасқан және әрі қарай шетсіз-шексіз [[Орта Азия]] далаларымен ұласатын өңір жалпы сипаты жағынан батыстағы өңірге ұқсас. Оның анағұрлым биік солтүстік бөлігі біршама белесті жер бедерімен ерекшеленіп, Ақтөбе жағалауынан шығысқа қарай біртіндеп еңістейді де, құмды әрі төмен орналасқан жазықпен ұласады. Құмды-сазды топырақты бұл жазықтың ойпаң жерлері шүйгін шабындықтарға бай әрі егіншілікке жарамды. Алайда кей жерлерде топырақтың борпылдақтығы соншалық, ол оңай сусымалы құмға айналады. Сусымалы құмдардың аумағы жылдан жылға ұлғайып, қоныстанған жерлерге зиян келтіреді: жайылымдар мен егістіктерді құм басып, құмды төбелер — [[Барқан|барқандар]] түзеді. Құмдардың жылжуы салдарынан кейбір жерлерді құм соншалық басып қалған, мысалы, Хан ордасын, Сеитовка және Хошеутовское ауылдарын және басқа да елді мекендерді тұрғындары, Хошеутовское ауылындағыдай, қоныс аударуға мәжбүр болған. Муханов және Джамбай көлдері сияқты тұзды көлдер де құм астында қалып, олардан тұз өндіру тоқтатылды. Осындай құбылыс батыс далада да байқалады. Шығыс даланың ең солтүстік бөліктерінде, Царев уезінде, [[Қара топырақ|қара топырақ]] кездеседі. Осы белдеуде құрамындағы тұздың орасан көп мөлшерімен әйгілі Елтон ([[Эльтон]]) және [[Баскүнжақ]] көлдері, сондай-ақ Чапчачи тауы орналасқан. Бұдан бөлек, жекелеген таулар түрінде биіктеп тұрған қыраттар да бар: [[Үлкен Боғды]] — 524 фут, Кіші Боғды — 96 фут, Арзагар — 72 фут және т.б.

Кей жерлерде балшықты және батпақты алқаптар кездеседі. Олардың ішіндегі ең белгілілері — Хан ордасының шамамен бес верст жерінде орналасқан, ені мен ұзындығы ондаған верстке жететін алып Улань-Хактар. Сонымен қатар ащы-тұзды және тұщы сулы көлдер де бар. Одан әрі шығысқа қарай, Ақтөбе жағалауынан шамамен 100 верст жерде дала «Рын-құмдар» деп аталатын құмды-белесті өңірге айналады. Бұл жердегі құмды төбелер алуан түрлі пішіндегі қыраттардан тұрады, олардың арасында ені кейде 14 және одан да көп верстке жететін шалғындар орналасқан. Шалғындар аржан және далаға тән басқа да астық тұқымдас өсімдіктерден тұратын қалың өсімдік жамылғысымен көмкерілген. Өсімдіктерден дерлік жұтаң бұл төбелер теңізге жақындаған сайын біртіндеп аласарып, кәдімгі сусымалы құмдарға ұласады, ал одан әрі сары түсті, құнарсыз, сортаң ойпаттарға айналады. Өңір ұсақ тұзды көлдер мен балшықтарға бай, олардың ішіндегі ең белгілісі — Қызыл-Хактар. Ал Бестау тауларының арасында Ассетөбе немесе Айсысар деп аталатын шипалы бұлақ бар. Оның суының дәмі ащы-тұзды, температурасы 3°С, күкіртті иісі бар.

Оңтүстік-батысқа қарай Бэров төбелері пайда болады. Губернияның шығыс шетін жазық дала құрайды: оның бір бөлігінің топырағы қара-сұр саздан, ал екінші бөлігінің топырағы құмды-сазды сортаңнан тұрады. Бұл өңірдің солтүстігінде батпақтармен қоршалған, қамыс өскен тұщы сулы Қамыс-Самар көлдері орналасқан.

=== Геологиясы ===
Геологиялық құрамы бойынша Астрахан губерниясының топырағы Арал-Каспий формациясына жатады. Оның қабаттары барлық жерде дерлік көлденең орналасқан және құрамында көптеген тұзды саздар бар. Құмтастар мен үшіншілік саздардың үстінде жатқан Каспий шөгінділерінің қалыңдығы орасан зор болып, 53 сажынға дейін жетеді. Олар құм мен әртүрлі түсті саздардың — қызыл-қоңыр, көк және жасыл түсті саздардың — кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Сонымен қатар олардың құрамында Каспий фаунасына жататын және басым көпшілігі қазіргі кезде де тіршілік ететін түрлерге тиесілі ұлулардың қабыршақтары кездеседі.

Черный Ярдан төмен қарай сазды қабаттар жұқара түседі, ал кей жерлерде мүлдем жоғалып, олардың орнын борпылдақ құм басады. Бұл құм Еділдің төменгі ағысы жағалауында дюналардың түзілуіне себеп болады. Олар әсіресе Лебяжинская және Дуновская станицаларының маңында айқын байқалып, «Толокняный таулары» деп аталады.

Ергени Каспий саздары шөккеннен кейін қалыптасқан дербес көтерілу осін құрайды және миоценге жататын, көк саздың үстінде жатқан үшіншілік кезеңнің диірмен тасы құмтастарынан тұрады. Тек шалғынды беткей жағындағы жекелеген қыраттарда көне формацияларға жататын тау жыныстары, атап айтқанда, пермь және триас кезеңдерінің жыныстары кездеседі. Олар Боғды тауында байқалады. [[Опока]] немесе борлы [[Мергель|мергель]] борлы топыраққа жатады. Солёная Балка құмтастары жоғары сапалы диірмен тасын құрайды. Кормовое ауылының маңында ақ кварцтың, лидиялық тастың және темірлі құмтастың сынықтары кездеседі. «Кресты» сайында қазба балықтардың қалдықтарына бай рухляк қабаттары бар. Чалон-Хамур әктасты қабаттардан құралған. Кейбір сайларда кездесетін гипс алебастр алу үшін күйдіріледі, ал алынған алебастр тек үйлерді әктеуге пайдаланылады. Сонымен қатар Ергениде таскөмірдің белгілері анықталған, ал оның солтүстік бөлігіндегі [[Темір рудалары|темір кендері]] кейбір сайларда қалың қабаттар түрінде жер бетіне шығып жатады. Сарепта маңында қыш жасауға арналған саз өндіріледі, Солодников селосының маңында шатырлық тақтатас, ал Астрахан маңында кірпіш сазы өндіріледі. «Элиста» урочищесі маңынан күйдірген кезде таза қызыл түске ие болатын фаянс жасауға жарамды саз табылған. Кейбір жерлерде [[Селитралар|селитра]] кездеседі. Үлкен Боғды тауының маңынан күкірттің шағын кен орны мен [[Мұнай|мұнай]] белгілері табылған. Еділдің сол жағалауындағы Боғды және басқа да қыраттар негізінен гипстен тұрады. Алайда жалпы алғанда, Астрахан губерниясында тау-кен өнеркәсібінің қандай да бір саласының дамуын күту қиын, тек бұрыннан бар тұз өндіру саласын қоспағанда. Жаңа түзілімдерге Еділдің шөгінділері, құмды [[Дюналар|дюналар]], Ергенінің әктасты [[Туф|туфтары]], сортаңдар және өздігінен тұз шөгетін көлдердің тұздары жатады. [[Мамонттар]] мен басқа да жануарлардың сүйектері тек [[Еділ|Еділдің]] шөгінділерінен кездеседі.

=== Флорасы ===
Астрахан өлкесіндегі сирек өсімдік жамылғысы еш жерде тұтас әрі үздіксіз [[Шым|шым]] түзбейді, керісінше, аралдар секілді шашыраңқы орналасады. Биіктеу жерлерде жапырақтары сұрғылт-жасыл түсті жусанның көптеген түрлері өседі. Ал топырақ сортаңдау болса, жапырақтары қою жасыл түсті сораңдардың түрлері немесе қураған тікенекті өсімдіктер пайда болады. Неғұрлым төмен жерлерде [[Қау|қау]] ағарып көрінеді, ал ойпаттарда жасыл мия мен әртүрлі астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Топырақ сортаң болған жағдайда, жапырақтары қалың әрі шырынды, түсі қою қызғылт-сары түсті Salicorneae тұқымдасына жататын [[Шеркез|сораңдар]] өседі. Неғұрлым қалың өсімдік жамылғысы тек шалғындарда, Еділдегі аралдарда және Ергени сайларында кездеседі. Еділдің төменгі ағысындағы тұрып қалған суларды ''[[Ақ тұңғиық|Nymphaea alba]]'' және ''[[Үндістан лотосы|Nelumbium nuciferum]]'' көріктендіреді.

== Тарихы ==
Астрахан губерниясы Орта Азия далаларының шекарасында орналасып, ежелден халықтардың қоныс аудару бағыты болды. Ол [[Азия|Азиядан]] [[Еуропа|Еуропаға]] өтетін өзіндік қақпа саналды.

Халықтардың негізгі қоныс аудару қозғалыстары осы өңір арқылы жүріп отырды. Бір халық екіншісін ығыстырып, өз кезегінде Шығыстан келген жаңа қоныс аудару толқындарына орын беріп отырды. Ежелгі деректер Астрахан далаларында [[Скифтер|скифтердің]] болғанын көрсетеді. Біздің заманымыздың II ғасырында бұл өңірде [[Аландар|аландар]] пайда болып, III ғасырда олардың орнын [[Хазарлар|хазарлар]] басты. Хазарлардың атымен [[Каспий теңізі]] Хазар теңізі деп аталды. Хазарлардың [[Еділ|Еділдің]] төменгі ағысында [[Итиль]] атты астанасы болды. IV–XI ғасырлар аралығында бұл өңір арқылы [[Угорлар|угорлар]], [[Ғұндар|ғұндар]], [[Аварлар (көшпелі халық)|аварлар]], [[Мажарлар|мадиярлар]], [[Бұлғарлар|бұлғарлар]], [[Хвалистер|хвалистер]] және басқа да халықтар өтті. Соңғыларының атымен Каспий теңізі Хвалын теңізі деп аталды.

XII ғасырда Астрахан далаларында [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] көшіп-қонып жүрді, ал XIII ғасырда олардың орнын [[Моңғол шапқыншылығы және этностық өзгерістер|моңғолдар]] басты. Олар [[Еділ]] бойының едәуір бөлігін иеленіп, Астрахан өлкесінің төменгі ағысында [[Сарай-Бату]], [[Сарай-Берке]], [[Үкек]] және [[Астрахан|Қажытархан]] қалаларының негізін қалады.

Астрахан хандығының тарихы 1480 жылы, [[Алтын Орда]] ханы Ахмет хан қаза тапқаннан кейін басталады. Осы кезден бастап бұл аумақ Ноғай мырзаларының иелігіне өтті, ал 1490 жылы мұнда Абдул-Керімнің хан болғаны аталады. Алайда 1554 жылы кінәз Пронский-Шемякиннің қолбасшылығымен орыс әскерлері [[Астрахан|Астраханды]] басып алып, қаладан қуылған Дербыш ханды қайтадан таққа отырғызды. Дербыш хан Ресейге бодан болуға ант беріп, алым-салық төлеуге уәде етті. Кейін оның сатқындығы қаланың орыс әскерлері тарапынан түпкілікті басып алынуына және 1557 жылы Астрахан хандығының Мәскеу мемлекетіне қосылуына себеп болды.

Ұзақ уақыт бойы өлкенің қоныстанған аумағы негізінен Астрахан қаласымен және одан төмен қарай Еділ атырауында орналасқан, балық аулауға арналған «учугтар» (балық ұстауға арналған арнайы бөгет-құрылымдар) деп аталатын кәсіпшілік орындарымен шектелді. [[I Пётр|І Петрдің]] бұл өлкеге ерекше назар аударуынан кейін отарлау үдерісі дами бастады. Алайда бастапқы кезеңде әртүрлі татар ордаларының жиі жасаған шапқыншылықтары, қалмақтардың тонаушылық шабуылдары және [[Еділ казактары|казактардың еркін әрекеттері]] салдарынан бұл үдеріс өте баяу жүрді.

1632 жылы [[Қалмақтар|қалмақтар]] бұл өңірге көшіп келді. Осылайша көшпелі ордалардың шығыстан батысқа қарай қоныс аудару үдерісі аяқталды. Өйткені, 1801 жылы [[Қырғыз-қайсақ|қырғыз-қайсақтардың]] Астрахан даласына қоныс аударуы үкіметтің рұқсатымен жүзеге асырылды. 1627 жылы [[Черный Яр]] [[Острог|острогының]] негізі қаланды, 1667 жылы [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Ярдың]] негізі қаланды. Ал 1700 жылдан бастап Еділдің оң жағалауында алғашқы елді мекендер, соның ішінде Солёное Займище, пайда бола бастады.

Астрахан губерниясы І Петрдің 1717 жылғы 22 қарашадағы жарлығымен құрылды. Оған дейін, 1708 жылдан бастап, оның аумағы [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамында болды. Астрахан губерниясының құрамына іргелес аумақтарымен бірге мына қалалар кірді: [[Астрахан]], Гурьев Яицкий (қазіргі [[Атырау]], Қазақстан), Дмитриевск (қазіргі [[Камышин]]), [[Петровск (Сарытау облысы)|Петровск]], [[Самара]], [[Саратов|Сарытау]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]), [[Сызрань]], [[Терек (бекініс)|Терск қаласы]], Царицын (қазіргі [[Волгоград]]), Жайық қалашығы (қазіргі [[Орал]]), [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]], [[Черный Яр]] және [[Қызлар]].

1728 жылы [[Саратов|Сарытау]], [[Самара]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]) және [[Сызрань]] қалалары уездерімен бірге [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамына берілді.

1739 жылы Сарытау Астрахан губерниясының құрамына қайта қосылды.

1744 жылы [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрылуына байланысты Жайық қалашығы мен [[Жайық казак әскері|Жайық казак әскерінің]] аумағы оның құрамына берілді.

1742 жылы [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантаудың]] негізі қаланып, 1746 жылдан бастап Еділдің оң жағалауын казак станицалары қоныстана бастады.

1752 жылы Гурьев қаласы Астрахан губерниясынан [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрамына берілді.

1763 жылы жоғары мәртебелі жарлық бойынша Астрахан маңындағы Еділ бойына Визенталь елді мекенін негіздеген 65 лютеран отбасы қоныстандырылды. Елді мекеннің қашан және қандай жағдайда жойылғаны белгісіз. Өлкені тезірек қоныстандыру мақсатында үкімет жер телімдерін сыйға беріп, оларды жеңілдетілген шарттармен сатты. Мысалы, 1770 жылы әртүрлі адамдарға іргелес су айдындарымен бірге 5755 десятина жер сатылды.

1771 жылы үкімет жүргізген шараларға наразылықтың салдарынан қалмақтардың басым бөлігі Ресей аумағынан көшіп кетті, сөйтіп олардың аз бөлігі ғана Еділдің оң жағалауында қалды.

[[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] автономиясы жойылып, қалмақтардың басым бөлігі Жоңғарияға қайта көшкеннен кейін қалмақ даласы Астрахан әскери губернаторына бағынатын Ресейдің әкімшілік-аумақтық бірліктерінің біріне айналды.

1780 жылғы қарашада Сарытау жаңадан құрылған [[Сарытау наменгерлігі|Сарытау наменгерлігінің]] орталығы болды. Оның құрамына Петровск және Дмитриевск қалалары да кірді.

1782 жылы [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінен]] кейін Гурьев қаласы Астрахан губерниясының құрамына қайтарылды. Сол жылы [[Орал]] қаласы да Астрахан губерниясының құрамына қосылды, ал [[Волгоград|Царицын]] қаласы Ақтөбе жібек зауытымен және Черный Яр қаласы [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясының]] құрамына берілді.

1785 жылы 5 мамырда Астрахан және Кавказ облыстарынан тұратын [[Кавказ наменгерлігі]] құрылды. Оның әкімшілік орталығы шағын [[Екатериноград]] бекінісі болды. 1790 жылы 30 сәуірде Кавказ губерниялық басқармасы Астрахан қаласына көшірілді.

1796 жылғы 12 және 31 желтоқсандағы жарлықтармен наменгерлік Астрахан губерниясы болып қайта құрылды. Оның құрамына кейінгі Ставрополь, Терек және Қобан губернияларының аумақтары да кірді. Сол кезде губерниялық басқарма да құрылды.

1802 жылы 15 қарашада Астрахан губерниясы Астрахан және [[Кавказ губерниясы|Кавказ]] губернияларына бөлінді. Астрахан губерниясының басына азаматтық губернатор тағайындалды. Сонымен қатар Астрахан губерниясы Кавказ өлкесі мен Грузияның әскери басшысына да бағынды. 1803 жылғы 27 қазандағы патша жарлығында Астрахан губернаторына Кавказ губерниясының істеріне араласуға жол берілмейтіні арнайы ескертілді.

1803 жылы Орал казак әскерінің аумағы қайтадан Орынбор губерниясының құрамына қосылды.

[[Сурет:Карта Астраханской Губернии.jpg|thumb|right|250px|Астрахан губерниясы. 1821 жыл]]
1825 жылы 10 наурызда Астрахан губерниясындағы көшпелі халықтар мекендеген аумақтың басым бөлігі Кавказ облысының құрамына беріліп, Мұсылман көшпелі халықтарының Бас приставтығы құрылды.

1832 жылы 6 қаңтарда Астрахан губерниясы Кавказ губерниясынан толық бөлініп шықты. Осы ретте губернияның басына азаматтық губернатормен қатар әскери губернатор да тағайындалды.

1832 жылы Астрахан губерниясы Грузияның Бас басқарушысының қарауынан шығарылды.

1848–1850 жылдар аралығында Ставрополь жолы бойына ауылдар қоныстандырылды. 1850 жылы Сарытау губерниясынан Царев уезі Астрахан губерниясының құрамына берілді, ал 1860 жылы Кума өзені бойындағы шекара солтүстікке қарай біршама жылжытылды. Алайда оның саласы Гайдук (Гуйдук) өзені мен Үлкен Дербет ұлысының қалмақтары Ставрополь губерниясының қарауына берілді.

1862 жылы Астрахан қаласынан Дон казак әскерінің шекарасына дейін созылған, ұзындығы 357 шақырым болатын Қырым жолы бойындағы Қалмақ даласының орталық бөлігін әрқайсысы 15–20 ауладан тұратын хуторлармен қоныстандыруға рұқсат етілді. Осы мақсатта 15 орын белгіленді. Алайда аталған жерлерге қоныстануға ниет білдірушілер болмағандықтан, бұл жоспар жүзеге аспады.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1917 жылы Қырғыз даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына берілді. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы [[Қалмақ автономиялы облысы|Қалмақ АО]] құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері ғана қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына аудандар құрылды: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары.

1928 жылы 21 мамырда губерния таратылып, оның аумағы жаңадан құрылған [[Төменгі Еділ өлкесі|Төменгі Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Әкімшілік бөлінісі ==
[[Сурет:Astrakhan gubernia.jpg|thumb|right|200px|Астрахан губерниясының картасы]]
XX ғасырдың басында әкімшілік жағынан Астрахан губерниясы 5 уезге — Астрахан, Красный Яр, Жантау, Черный Яр және Царев уездеріне, 7 ұлыстық басқармасы мен қалмақ базары бар Қалмақ даласына, телімдік басқармаларға (5 бөлік және 2 округ) бөлінген Қазақ даласына (Ішкі қазақ ордасына), сондай-ақ 2 бөлімнен тұратын [[Астрахан казак әскері|Астрахан казак әскеріне]] бөлінді.

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
! Реттік №
! Уез
! Уездік қала
! Уездік қаланың елтаңбасы
! Ауданы,&lt;br&gt;[[Шақырым|шақырым]]²
! Тұрғыны(1897), адам
|-
| 1
| [[Астрахан уезі|Астрахан]]
| [[Астрахан]] қ. (112 880 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Astrakhan COA (Astrakhan Governorate) (1856).png|43x43px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |6499,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |219 760
|-
| 2
| [[Жантау уезі|Жантау]]
| [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантау]] қ. (2826 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Yenotaevsk COA (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |4852,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |76 080
|-
| 3
| [[Красный Яр уезі (Астрахан губерниясы)|Красный Яр]]
| [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қ. (5593 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Krasny Yar COA (Astrakhan Governorate) (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |9463,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |65 995
|-
| 4
| [[Царев уезі|Царев]]
| [[Царев]] қ. (6977 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Tsaryov COA (1853).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |18 964,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |198 022
|-
| 5
| [[Черный Яр уезі|Черный Яр]]
| [[Черный Яр]] қ. (4226 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Coat of Arms of Chyorny Yar (Astrakhan oblast) (1846).png|42x42px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |11 858,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |100 316
|-
| 6
| [[Қалмақ даласы]]
| -
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |67 246,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |128 573
|-
| 7
| [[Бөкей Ордасы|Ішкі Қазақ ордасы]]
| [[Хан Ордасы (ауыл)|Хан Ордасы]] ауылы (2564 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |70 781,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |214 796
|}

1888 жылы барлық бес уезде 157 ауылдық қоғам, 47 болыс, 13 стан және 89 урядник учаскесі болды. Губернияда барлығы 189 алпауыт қожалық пен ауыл болды, бұған Астрахан казактарының 13 станицасы, ватағалар мен хуторлар кірмеді. Бес уездегі ауылдарда барлығы 231 тас және 56 472 ағаш үй болды. 1887 жылы губернияда 167 шіркеу мен 4 әдірият (монастырь) болды.

1917 жылы Қазақ даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына өтті. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы Қалмақ АО құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары құрылды.

== Тұрғындары ==

== Губерния жетекшілігі ==
=== Генерал-губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Павел Сергеевич Потемкин|Потемкин Павел Сергеевич]]
| генерал-поручик, Сарытау мен Астрахан генерал-губернаторы м. а. , &lt;br&gt; 1785 ж. бастап Кавказ наменгері
| &lt;center&gt;09.05.1785—1792&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Гудович|Гудович Иван Васильевич]]
| генерал-аншеф
| &lt;center&gt;1792—1798&lt;/center&gt;
|-
| [[Ираклий Иванович Морков|Морков Ираклий Иванович]]
| граф, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1798—1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Иванович Киселёв|Киселев Дмитрий Иванович]]
| генерал-лейтенант, м. а.
| &lt;center&gt;1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Карл Федорович Кноринг|Кноринг Карл Федорович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1799—1802&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Дмитриевич Цицианов|Цицианов Павел Дмитриевич]]
| кәніз, инфантерия генералы
| &lt;center&gt;08.09.1802—08.02.1806&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Гудович|Гудович Иван Васильевич]]
| граф, генерал-фельдмаршал
| &lt;center&gt;02.06.1806—05.03.1809&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Петрович Тормасов|Тормасов Александр Петрович]]
| кавалерия генералы
| &lt;center&gt;05.03.1809—09.1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Филипп Осипович Паулуччи|Паулуччи Филипп Осипович]]
| маркиз, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;09.1811—16.02.1812&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Федорович Ртищев|Ртищев Николай Федорович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;16.02.1812—12.10.1816&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Петрович Ермолов|Ермолов Алексей Петрович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;12.10.1816—16.03.1827&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Федорович Паскевич-Эриванский|Паскевич-Эриванский Иван Федорович]]
| граф, генерал-фельдмаршал
| &lt;center&gt;16.03.1827—28.04.1831&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Тариелович Лорис-Меликов|Лорис-Меликов Михаил Тариелович]]
| граф, генерал-адъютант, атты әскер генералы, &lt;br&gt; уақытша Астрахан, Сарытау мен Самара генерал-губернатор
| &lt;center&gt;20.01.1879—07.04.1879&lt;/center&gt;
|} 
=== Губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Петр Самойлович Салтыков|Салтыков Петр Самойлович]]
| жақын боярин
| &lt;center&gt;1717—1719&lt;/center&gt;
|-
| [[Артемий Петрович Волынский|Волынский Артемий Петрович]]
| полковник
| &lt;center&gt;1719—1725&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Алексеевич Менгден|Менгден Иван Алексеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1725—18.11.1731&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Петрович Измайлов|Измайлов Иван Петрович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1731—1732&lt;/center&gt;
|-
| [[Артемий Петрович Волынский|Волынский Артемий Петрович]]
| бригадир
| &lt;center&gt;1732&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Петрович Измайлов|Измайлов Иван Петрович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;11.07.1733—28.07.1735&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Иванович Румянцев|Румянцев Александр Иванович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;28.07.1735—16.10.1735&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Иванович Пашков (губернатор)|Пашков Егор Иванович]]
| бригадир
| &lt;center&gt;16.10.1735—1736&lt;/center&gt;
|-
| [[Леонтий Яковлевич Соймонов|Соймонов Леонтий Яковлевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1736—1738&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Голицын (генерал-адмирал)|Голицын Михаил Михайлович]]
| кәніз, құпия кеңесші
| &lt;center&gt;14.01.1740—17.09.1741&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Никитич Татищев|Татищев Василий Никитич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;31.12.1741—16.09.1745&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Онуфриевич Брылкин|Брылкин Иван Онуфриевич]]
| нақты камергер
| &lt;center&gt;16.09.1745—1752&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Сергеевич Жилин|Жилин Алексей Сергеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;18.12.1753—1760&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Васильевич Неронов|Неронов Василий Васильевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1760—1763&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Афанасьевич Бекетов|Бекетов Никита Афанасьевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1763—1773&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Никитич Кречетников|Кречетников Петр Никитич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Варфоломеевич Якоби|Якоби Иван Варфоломеевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1776—1781&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Жуков (нақты статтық кеңесші)|Жуков Михаил Михайлович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1781—1786&lt;/center&gt;
|}

=== Наменгерліктің басшылары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Илларион Спиридонович Алексеев|Алексеев Илларион Спиридонович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1786—1790&lt;/center&gt;
|-
| [[Сергей Афанасьевич Брянчанинов|Брянчанинов Сергей Афанасьевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1790—1792&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Михайлович Скаржинский|Скаржинский Петр Михайлович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1792—1796&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Васильевич Алябьев|Алябьев Александр Васильевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;1796—19.12.1796&lt;/center&gt;
|}

=== Азаматтық губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Николай Яковлевич Аршеневский|Аршеневский Николай Яковлевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;06.01.1797—22.04.1798&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Захаров|Захаров Иван Семенович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;22.04.1798—09.08.1800&lt;/center&gt;
|-
| [[Андрей Васильевич Повалишин|Повалишин Андрей Васильевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;09.08.1800—1802&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Васильевич Тенишев|Тенишев Дмитрий Васильевич]]
| кәніз, нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1802&lt;ref&gt;Қалай болғанда да, 1802 жылы 6 желтоқсанда ол әлдеқашан губернатор қызметін атқарған [https://runivers.ru/lib/book3130/9835/ Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Первое. Том XXVII. 1802—1803 гг. Закон 20.545. Декабря 6. с. 388] {{Wayback|url=https://runivers.ru/lib/book3130/9835/ |date=20200615075815 }}&lt;/ref&gt;—15.07.1807&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Александрович Кожевников|Кожевников Лев Александрович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1807—29.07.1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Степан Семенович Андреевский|Андреевский Степан Семенович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;29.07.1811—19.12.1818&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Яковлевич Бухарин|Бухарин Иван Яковлевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;19.12.1818—1821&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Иванович Попов (1776)|Попов Иван Иванович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;26.04.1821—03.06.1825&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Степанович Осипов|Осипов Александр Степанович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.01.1826—1831&lt;/center&gt;
|-
| [[Авксентий Павлович Гевлич|Гевлич Авксентий Павлович]]
| статтық кеңесші, азаматтық губернатор м. а.; лауазым 1832 ж. жойылды
| &lt;center&gt;05.09.1830—15.03.1832&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Гаврилович Пяткин|Пяткин Василий Гаврилович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1831—1834&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Тимирязев|Тимирязев Иван Семенович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1834—1844&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Егорович Чистяков|Чистяков Петр Егорович]]
| контр-адмирал
| &lt;center&gt;1844—1849&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Гаврилович Басаргин|Басаргин Григорий Гаврилович]]
| вице-адмирал
| &lt;center&gt;1849—1854&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Александрович Васильев (вице-адмирал)|Васильев Николай Александрович]]
| вице-адмирал
| &lt;center&gt;1854—1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Ростислав Григорьевич Машин|Машин Ростислав Григорьевич]]
| контр-адмирал
| &lt;center&gt;1857—1859&lt;/center&gt;
|-
| [[Бернгард Васильевич Струве|Струве Бернгард Васильевич]]
| статтық кеңесші, м. а.
| &lt;center&gt;15.08.1859—23.04.1861&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Павлович Дегай|Дегай Александр Павлович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;23.04.1861—01.11.1868&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Биппен|Биппен Николай Николаевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;15.11.1868—21.05.1880&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Алексеевич Протасов-Бахметев|Протасов-Бахметев Николай Алексеевич]]
| граф, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;25.05.1880—18.07.1882&lt;/center&gt;
|-
| [[Евгений Осипович Янковский|Янковский Евгений Осипович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;18.07.1882—24.08.1883&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Иванович Петров (государственный деятель)|Петров Николай Иванович]]
| генерал-майор (губернияны басқаруға кіріспеген)
| &lt;center&gt;07.09.1883—18.01.1884&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Максимович Цеймерн|Цеймерн Николай Максимович]]
| Император Мәртебесінің нөкері, генерал-майор
| &lt;center&gt;01.02.1884—17.05.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Леонид Дмитриевич Вяземский|Вяземский Леонид Дмитриевич]]
| кәніз, генерал-майор
| &lt;center&gt;31.07.1888—19.04.1890&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Тевяшов|Тевяшов Николай Николаевич]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;26.04.1890—17.10.1895&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Александрович Газенкампф|Газенкампф Михаил Александрович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;04.11.1895—28.09.1903&lt;/center&gt;
|-
| [[Бронислав Людвигович Громбчевский|Громбчевский (Гронбчевский) Бронислав Людвигович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;28.09.1903—04.08.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Николаевич Соколовский|Соколовский Иван Николаевич]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;04.08.1906—1917&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Алексеевич Бирюков|Иван Алексеевич Бирюков]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1917&lt;/center&gt;
|} 
=== Губерния ақсүйектерінің басшылары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Андрей Михайлович Сушков|Сушков Андрей Михайлович]]
|
| &lt;center&gt;1792—1795&lt;/center&gt;
|-
| [[Савва Романович Копытовский|Копытовский Савва Романович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1795—1804&lt;/center&gt;
|-
| [[Федор Антонович Ахматов|Ахматов Федор Антонович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1814—1820&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Терентьевич Некрасов|Некрасов Григорий Терентьевич]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1820—1822&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Александрович Арзуманов|Арзуманов Никита Александрович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;16.01.1825—12.01.1828&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Иванович Максимович|Максимович Павел Иванович]]
| полковник
| &lt;center&gt;04.12.1828—20.06.1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Яковлевич Кафтарадзев|Кафтарадзев Иван Яковлевич]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;21.06.1830—21.02.1834&lt;/center&gt;
|-
| [[Даниил Федорович Милашев|Милашев Даниил Федорович]]
| камергер, алқалық асессор
| &lt;center&gt;06.03.1834—04.02.1841&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Никитович Арзуманов|Арзуманов Иван Никитович]]
| алқалық хатшы
| &lt;center&gt;04.02.1841—20.03.1847&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Иванович Орлов (статтық кеңесші)|Орлов Павел Иванович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.04.1847—08.08.1856&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Семенович Осипов|Осипов Петр Семенович]]
| алқалық асессор, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;08.08.1856—05.04.1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Попов (коллежский асессор)|Попов Иван Семенович]]
| алқалық асессор, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;05.04.1857—18.10.1860&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Петрович Гриненко|Гриненко Николай Петрович]]
| статтық кеңесші, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;18.10.1860—09.02.1862&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Никитович Арзуманов|Арзуманов Иван Никитович]]
| алқалық асессор
| &lt;center&gt;09.02.1862—26.06.1865&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Никифорович Явленский|Явленский Иван Никифорович]]
| титулдық кеңесші, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;26.06.1865—12.04.1868&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Иванович Вартанов|Вартанов Иван Иванович]]
| отставкадағы майор
| &lt;center&gt;12.04.1868—12.09.1878&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Данилович Сергеев|Сергеев Никита Данилович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.10.1878—25.10.1884&lt;/center&gt;
|-
| [[Харлампий Николаевич Хлебников|Хлебников Харлампий Николаевич]]
| алқалық асессор
| &lt;center&gt;25.10.1884—04.02.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Андрей Кириллович Ключарев|Ключарев Андрей Кириллович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;04.02.1888—25.10.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Харлампий Николаевич Хлебников|Хлебников Харлампий Николаевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.12.1890—1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Даниил Никитович Сергеев|Сергеев Даниил Никитович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;03.04.1906—1917&lt;/center&gt;
|}

* 1804 жылдан бастап 1814 жылға дейін Астрахан губерниясында ақсүйектер санының аз болуына байланысты ақсүйектер сайлауы тоқтатылып, ақсүйектер депутаттары жиналысының барлық іс қағаздары мен шежірелік кітаптары губерниялық мұрағатқа тапсырылды. Сайлау 1834 жылы қайта жаңғыртылды. Осыған байланысты губерниялық басқармаға Басқарушы Сенаттың 1813 жылғы 7 қарашадағы № 12 913 жарлығы келіп түсті.
* 1856 жылдан бастап 1862 жылға дейін губерниялық ақсүйектер басшысының міндетін уездік ақсүйектер басшылары атқарды. Кейін бұл қызметке үкімет тағайындаған Астрахан қылмыстық және азаматтық сот палатасының төрағасы Грипенко тағайындалды. Сайлаудың тоқтатылуына Астрахан губернаторы, вице-адмирал Васильевтің бастамасымен басталған хат алмасу себеп болды. Ол үкіметтен Астрахандағы ақсүйектер сайлауын тоқтатуды және Астрахан ақсүйектерін Ставрополь губерниясына қосуды өтінген еді. Алайда бұл өтініш қанағаттандырылмай, 1862 жылы сайлауды қайта бастау тапсырылды.

=== Вице-губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Леонтий Яковлевич Соймонов|Соймонов Леонтий Яковлевич]]
| бригадир (генерал-майор)
| &lt;center&gt;26.07.1736—26.01.1737&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Беклемишев|Беклемишев Иван]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;16.08.1760—1764&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Иванович Трейден|Трейден Матвей Иванович]]
| нақты статтық кеңесші, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1764—1766&lt;/center&gt;
|-
| [[Федор Михеевич Небольсин|Небольсин Федор Михеевич]]
| сарай кеңесшісі, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1764—1766&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Васильевич Семиков|Семиков Петр Васильевич]]
| полковник, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1766—1772&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Львов|Львов Григорий]]
| подполковник, (1767 бастап алқалық кеңесші) губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1766—1768&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Григорьевич Баранов|Баранов Михаил Григорьевич]]
| алқалық кеңесші, 1772 дейін — губернатордың 2-орынбасары, сосын — губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1768—1773&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Артамонович Муравьев|Муравьев Матвей Артамонович]]
| полковник, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Сергеевич Долгоруков (1718)|Долгоруков Николай Сергеевич]]
| кінәз, подполковник, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Григорьевич Толстой|Толстой Александр Григорьевич]]
| полковник, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1776—1777&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Васильевич Третьяков|Третьяков Петр Васильевич]]
| 1-дәрежелі капитан, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1776—1777&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Васильевич Третьяков|Третьяков Петр Васильевич]]
| 1-дәрежелі капитан, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1777—1778&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Григорьевич Толстой|Толстой Александр Григорьевич]]
| полковник, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1777—1779&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Козьмич Фатьянов|Фатьянов Григорий Козьмич]]
| сарай кеңесшісі, губернатордың орынбасары
| &lt;center&gt;1779&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Степанович Лебедев (полковник)|Лебедев Михаил Степанович]]
| полковник
| &lt;center&gt;1779—1784&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Симонович Лаптев|Лаптев Николай Симонович]]
| бригадир, нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;қаңтар—наурыз 1797&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Васильевич Каховский|Каховский Алексей Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;05.09.1797—1803&lt;/center&gt;
|-
| [[Марк Леонтьевич Малинский|Малинский Марк Леонтьевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1803—1809&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Данилович Вельсовский|Вельсовский Иван Данилович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1809—18.09.1812&lt;/center&gt;
|-
| [[Андрей Иванович Коростовцев|Коростовцев Андрей Иванович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;18.09.1812—1817&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Архипович Зотов|Зотов Петр Архипович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;1817—1822&lt;/center&gt;
|-
| [[Христофор Христофорович Повало-Швейковский|Повало-Швейковский Христофор Христофорович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1822—04.1824&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Саввич Смирнов|Смирнов Владимир Саввич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;30.05.1824—30.11.1828&lt;/center&gt;
|-
| [[Мартын Леонтьевич Крузе|Крузе Мартын Леонтьевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;11.01.1829—19.04.1829&lt;/center&gt;
|-
| [[Авксентий Павлович Гевлич|Гевлич Авксентий Павлович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;19.04.1829—05.09.1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Валериан Иванович Кошелев|Кошелев Валериан Иванович]]
| камергер атағында, алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;26.09.1830—27.04.1834&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Васильевич Чуфаров|Чуфаров Павел Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;27.04.1834—14.03.1836&lt;/center&gt;
|-
| [[Евграф Васильевич Филиппов|Филиппов Евграф Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;10.04.1836—01.02.1838&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Филиппович Пфеллер|Пфеллер Владимир Филиппович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;01.02.1838—27.04.1841&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Феопемптович Пучкин|Пучкин Михаил Феопемптович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;27.04.1841—21.08.1841&lt;/center&gt;
|-
| Больман Андриан Казимирович&lt;ref&gt;Андриан Казимирович Больман (1810—1859) — [[Вильно университеті|Вильно университетінің]] философия кандидаты, 1829 жылдан бастап мемлекеттік қызметте. — қараңыз [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004181794?page=84 Родословная книга дворянства Московской губернии / под ред. Л. М. Савёлова. Дворянство жалованное и выслуженное: А—И. — М.: Изд. Московского дворянства, 1914. — 686 с. — С. 154.]&lt;/ref&gt;
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;21.09.1841—11.09.1854&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Егорович Иванов|Иванов Павел Егорович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;11.09.1854—01.07.1856&lt;/center&gt;
|-
| [[Бернгард Васильевич Струве|Струве Бернгард Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;01.07.1856—15.08.1859&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Васильевич Лавров|Лавров Николай Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;15.08.1859—10.10.1861&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Биппен|Биппен Николай Николаевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;10.10.1861—06.09.1863&lt;/center&gt;
|-
| [[Валерий Александрович Мейер|Мейер Валерий Александрович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;11.09.1863—31.05.1868&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Васильевич Никитин (вице-губернатор)|Никитин Николай Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;21.06.1868—20.05.1870&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Николаевич Гортынский|Гортынский Константин Николаевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;20.05.1870—20.10.1872&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Степанович Остроумов|Остроумов Иван Степанович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;26.10.1872—01.06.1879&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Алексеевич Лебедев|Лебедев Константин Алексеевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;15.06.1879—27.02.1882&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Павлович Азанчевский|Азанчевский Матвей Павлович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;20.03.1882—23.06.1883&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Иванович Жоховский|Жоховский Николай Иванович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;07.07.1883—19.12.1885&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Егорович Норд|Норд Лев Егорович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;19.12.1885—12.09.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Германович Бринкман|Бринкман Александр Германович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.09.1888—10.06.1899&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Николаевич Гирс|Гирс Александр Николаевич]]
| камер-юнкер, сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;24.06.1899—14.02.1901&lt;/center&gt;
|-
| [[Сергей Сергеевич Андреевский|Андреевский Сергей Сергеевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;23.02.1901—30.05.1902&lt;/center&gt;
|-
| [[Яков Дмитриевич Бологовский|Бологовский Яков Дмитриевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;30.05.1902—20.02.1904&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Сосновский|Сосновский Иван Васильевич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;20.02.1904—24.04.1904&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Аполлонович Тарасенко-Отрешков|Тарасенко-Отрешков Иван Аполлонович]]
| нақты статтық кеңесші (1905 жылдың 17 сәуірінен бастап)
| &lt;center&gt;24.04.1904—?.?.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Михайлович Шидловский|Шидловский Константин Михайлович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;22.09.1907—16.11.1907&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Максимов|Максимов Николай Николаевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;16.11.1907—1915&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Иванович Курилов (вице-губернатор)|Курилов Владимир Иванович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1915—1917&lt;/center&gt;
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>72seduch9tfarmsj7onixjofyen7ats</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658253</id>
      <parentid>3658252</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T08:10:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Азаматтық губернаторлары */</comment>
      <origin>3658253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91946" sha1="cufe4x6ihf6cwqloqasl2060jmtwawb" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan Governorate (1913).png
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
=== Географиялық орны ===
Астрахан губерниясы [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында, 45° және 51° солтүстік ендік, 43° және 51° шығыс бойлық аралығында орналасқан. Губернияның солтүстіктен оңтүстікке қарай ең үлкен ұзындығы — 587 км, ал батыстан шығысқа қарай ең үлкен ені — 533 км жетті.

=== Астрахан губерниясының қазіргі әкімшілік шекараларға қатысты орналасуы ===
Бұрынғы Астрахан губерниясының аумағында (1914 жылғы шекаралары бойынша) қазіргі [[Астрахан облысы]] мен [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасы]] толығымен, ал [[Волгоград облысы]], [[Ставрополь өлкесі]], [[Ростов облысы]] және [[Дағыстан|Дағыстан Республикасы]] ішінара орналасқан. Губерния аумағының бір бөлігі қазіргі [[Атырау облысы|Атырау облысының]] құрамына кіреді.

Бұрынғы [[Астрахан уезі|Астрахан уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі [[Астрахан облысы|Астрахан облысының]] аумағына, ал оңтүстік бөлігі [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасының]] аумағына кіреді. Уездің шағын батыс бөлігі [[Ростов облысы|Ростов облысының]], ал шағын оңтүстік бөлігі [[Ставрополь өлкесі]] мен [[Дағыстан|Дағыстан Республикасының]] аумағына жатады.

Бұрынғы [[Красный Яр уезі|Красный Яр уезінің]] басым бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағына кіреді, ал шағын солтүстік бөлігі Қазақстан аумағында орналасқан.

Бұрынғы [[Жантау уезі|Жантау уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, оңтүстік-батыс бөлігі Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды, ал ең батыс бөлігі — Ростов облысының аумағына кіреді.

Бұрынғы [[Черный Яр уезі|Черный Яр уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, солтүстік және солтүстік-батыс бөліктері — Волгоград облысының аумағына кіреді, ал уездің оңтүстік бөлігі — Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды.

Бұрынғы [[Царев уезі|Царев уезінің]] шағын оңтүстік бөлігі қазіргі Астрахан облысының құрамына кіреді, ал [[Царев]] қаласын (қазіргі ауыл) қоса алғандағы қалған бөлігі Волгоград облысының аумағында орналасқан.

Бұрынғы Қырғыз даласы қазіргі Қазақстан аумағында орналасқан.

=== Ауданы ===
1886 жылы губерниялық жер межелеу басқармасының мәліметтері бойынша, губернияның аумағы 182 913 шаршы верст (208 200 км²) болды. Су айдындарының беткі аумағын қоса есептегенде, бес уездің жалпы аумағы 41 147 шаршы верстті (46 830 км²), [[Қалмақ даласы|Қалмақ даласының]] аумағы 75 635 шаршы верстті (86 080 км²), ал [[Бөкей Ордасы|Ішкі қазақ ордасының]] аумағы 66 131 шаршы верстті (75 240 км²) құрады.

Басқа деректер бойынша, [[Иван Афанасьевич Стрельбицкий|И. А. Стрельбицкийдің]] 1874 жылғы мәліметтерінде Астрахан губерниясының аумағы 197 247,2 шаршы верст (224 500 км²) деп көрсетілген. Оның ішінде көлдердің су бетінің ауданы 647,5 шаршы верстті (736,9 км²), ал [[Еділ атырауы|Еділ атырауының]] аумағы 14 674,8 шаршы верстті (16 700 км²) құраған. Бұл аумақ [[Волгоград|Царицын]] қаласынан [[Каспий теңізі|Каспий теңізіне]] дейінгі, [[Еділ]] мен [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] өзендерінің аралығындағы кеңістікті, сондай-ақ теңіз жағалауындағы барлық аралдарды қамтыды.

Аумағы бойынша Астрахан губерниясы Ресей империясының Еуропалық бөлігіндегі губерниялар арасында төртінші орын алды.

=== Жер бедері ===
Губерния аумағы орман өсімдіктері жоқ, құмды-сазды және сортаң топырақты кең [[Дала|даладан]] тұрды. Жер бедері жалпы оңтүстік-шығысқа қарай еңістеп, бұрын теңіз табаны болған [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы ойпатының]] бір бөлігін құрады. Губернияның оңтүстік бөлігі 400 верст (427 км) бойында [[Каспий теңізі|Каспий теңізінің]] суларымен шайылып жатты.

=== Гидрографиясы ===
[[Еділ]] өзені Астрахан губерниясын екі бөлікке бөлді: оның оң жағалауындағы бөлік Еділ немесе Қалмақ даласы, ал сол жағалауындағы бөлік Еділ сырты немесе [[Торғай даласы|Қазақ даласы]] деп аталды.

Еділ өзені Астрахан губерниясының аумағына енген тұста өзінің ағысын бірнеше рет өзгертеді. Оңтүстікке қарай ағып келе жатқан өзен губерния аумағына толық енгеннен кейін, [[Еділдегі Сарепта|Сарепта]] колониясының маңында кенет шығысқа қарай бұрылып, алғашқы иірімді түзеді. Одан әрі [[Владимировка (Астрахан облысы)|Владимировка]] елді мекені тұсында екінші иірімді жасап, оңтүстік-шығысқа қарай бағыт алады да, Каспий теңізіне құйғанға дейін осы бағытты сақтайды.

[[Волгоград|Царицыннан]] шамамен жиырма верст жоғары жерде Еділдің сол жағалауынан едәуір ірі [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] тармағы бөлініп шығады. Ол Еділдің негізгі арнасына дерлік параллель бағытта шамамен 500 верст бойы ағып, Каспий теңізіне дейін жетеді.

Астрахан губерниясының аумағында Еділ өзені өзіне бірде-бір елеулі саланы қабылдамайды, керісінше, өзі көптеген тармақтарға бөлінеді. Олар өз кезегінде ұсақ тармақтарға бөлініп, жайылматармақ, жыртылым, баурай, өзен, ильмень және т.б. деп аталады да, бір-бірімен үздіксіз тоғысып, су жолдарының тұтас лабиринтін құрайды. [[Еділ атырауы]] негізінен Петропавловск ватағасының тұсынан, Лебяжья станицасынан сәл жоғары жерде Еділден оның ірі тармағы — Бозан өзенінің бөлініп шығуынан басталады. Еділдің төменгі ағысында 200-ге дейін тармақ бар деп есептеледі және олардың басым көпшілігі Еділдің сол жағынан бөлініп шығады. Су мөлшері жағынан ең ірілері — [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]], [[Бозан]], [[Болда (өзен)|Үлкен Болда]], [[Қамысөзек (өзен)|Қамысөзек]], Шаған, Иванчуг және т.б. Еділдің оң жағалауындағы тармақтар негізінен Астраханнан төмен жерде бөлініп шығады. Олардың қатарында [[Бақтемір (өзен)|Бақтемір]], Қарабұлақ және Шолпан бар. Еділ теңізге құяр жерінде 70-ке дейін сағаға бөлініп, қамыс қалың өсетін, өтуі қиын аласа атырау түзеді. Қамыс теңіз жағалауында «черней» деп аталатын қалың қамысты қопалардың қалыптасуына себеп болады. Еділдің көптеген тармақтарға бөлінуіне байланысты оның сағаларында су қатты тайызданып, Каспий теңізіне қарай кеме қатынасына негізгі кедергі келтіреді.

Еділдің негізгі кеме жүретін «Бақтемір» арнасында батыс және солтүстік-батыс желдері соққан кезде қайраңдардағы су тереңдігі 2,5 футқа дейін, кейде одан да төмен түседі. «Шашылымдар» деп аталатын қайраңдардың біріншісі — Астраханнан 53 верст қашықтықтағы Княжая, одан кейін Шадинская, Ракушинская және соңғысы — Зюзинская қайраңы. 1854 жылдан бастап Каспий теңізімен қатынас жасау үшін [[Фарватер|фарватер]] ретінде таңдалған Еділдің «Қамысөзек» тармағында 13 жыл бойы жұмыстар жүргізіліп, оған 2 млн рублден астам қаржы жұмсалды. Алайда бұл жұмыстардан күтілген нәтиже алынбады. 1869 жылғы 20 және 21 қазандағы дауыл мен су тасқыны Қамысөзек фарватерін жақсарту үшін салынған барлық құрылыстарды қиратып, соның салдарынан жұмыстар тоқтатылды. 1874 жылдан бастап «Бақтемір» фарватерін жер қазатын машиналар арқылы тереңдету жұмыстары басталып, олар 1890-жылдары жалғасты.

Еділ мен Ақтөбеден және олардың су тармақтары жүйесінен басқа, губерния аумағында мынадай өзендер мен жылғалар болды. Солтүстікте, [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясымен]] шекарада, жазда тартылып қалатын шағын [[Сарпа-Даван жылғасы|Сарпа]] өзені ағып жатты. Ол [[Ергени]] қыратының етегінде орналасқан [[Сарпа көлдері|Сарпа көлдерінің]] тұтас жүйесін қоректендірді. Вязовка өзені батыстан шығысқа қарай ағып, бар болғаны 25 верстке созылады. Оның суы ащы-тұзды, жазда тартылып қалып, Вязовка ауылы маңында Еділге құяды. Батыс шекарада, [[Дон әскерлерінің облысы|Дон казак әскері облысымен]] шекарада, Ергени қыратынан басталып, оның шығыс етегіндегі көлдер тізбегін қоректендіретін немесе батысқа қарай [[Дон|Донның]] салаларына ағатын 80-ге жуық өзен мен жылға болды. Олардың көпшілігі жазда тартылып қалатын, ал Елиста, Тенгути, Акишбай және т.б. сияқты аз ғана өзендердің ағысы тұрақты болды.

Оңтүстікте, [[Ставрополь губерниясы|Ставрополь губерниясымен]] шекарада, екі Маныч өзені болды: Батыс Маныч Дон казак әскері облысының аумағына қарай ағады, ал Шығыс Маныч Астрахан губерниясының аумағы арқылы өтеді. Екі Манычтың да бастау алатын жері [[Ергени|Ергени қыраты]] мен [[Ставрополь қыраты|Ставрополь қыратының]] түйіскен тұсында орналасып, Қара теңіз деңгейінен 11,5 сажын биіктікте жатты. [[Шығыс Маныч]] алдымен оңтүстік-шығысқа қарай ағып, кейін шығыстағы даланың аласа бөлігіне енген соң, Каспий теңізіне шамамен 100 верст жетпей, Састы көлдері деп аталатын көлдер жүйесінде жоғалады. Бұл жерде «хактар» деп аталатын өтуге қиын батпақты алқаптар түзіледі. Олардың ішіндегі ең белгілісі — Джерлақ хактары. Маныч өзендерінің бастау бөліктерінің су молайған кезде өзара қосылуы [[Азов теңізі|Азов]] және Каспий теңіздері арасында кеме жүретін канал салу мүмкіндігі туралы мәселені көтеруге себеп болды. Алайда осы өңірді екі экспедиция зерттегеннен кейін Байланыс жолдары бас басқармасы 1859 жылы канал салудың табысты жүзеге асуына жеткілікті кепілдік жоқ екенін және оның экономикалық тиімділігіне сай келмейтін орасан зор шығындарды талап ететінін мәлімдеді.

Кума өзенінің тармағы болып табылатын [[Гайдук (өзен)|Гайдук]] өзені тек көктемде ғана суға толады және Ставрополь губерниясының оңтүстік-батыс шекарасында орналасқан.

Астрахан губерниясының солтүстік-шығыс бөлігі тұщы су көздеріне одан да кедей болды. Ең солтүстігінде, Самара губерниясымен шекарада, Торгунь саласы бар шағын [[Еруслан (өзен)|Еруслан]] өзені ағады. Одан әрі солтүстік-шығыс шекараға жақын жерде [[Қараөзен (өзен)|Үлкен Өзен]] және [[Сарыөзен (өзен, Еділ-Жайық алабы)|Кіші Өзен]] өзендері орналасқан. Олар [[Қамыс-Самар көлдері|Қамыс-Самар көлдеріне]] құяды, ал төменгі ағыстары Астрахан губерниясының аумағына кіреді. Кей жерлерінде олардың суы тұздылау келеді. Бұдан басқа, далада Горькая және Бүлдіргенді өзендері бар. Хан ордасына жақын орналасқан бұл екі өзен де шағын әрі суы ащы, ішуге жарамсыз. Осы өзендер мен жылғалардың барлығы шағын және губернияның шеткі бөліктерінде орналасқан, ал даланың орталық бөлігі ағын сулардан мүлдем ада болды.

Мушкетов мырзаның зерттеулеріне сәйкес, Қалмақ даласында екі сулы қабат бар. Жоғарғы қабат Каспий шөгінділерінің арасында 2–6 сажын шамасындағы шағын тереңдікте орналасқан және оның суы тұздылау немесе тұзды болады. Төменгі қабат Каспий шөгінділерінің астында, үшіншілік құмтастар қабаттарымен бірге 20 және одан да көп сажын тереңдікте орналасып, тұщы су береді. Жергілікті халық жер асты суын алу үшін негізінен бірінші сулы қабатты пайдаланды. Ол үшін құмды жерлерде калмақ тілінде «худук» деп аталатын таяз құдықтар қазылды, ал сирек жағдайда орысша «копань» атауы қолданылды. Құдықтар бүкіл далаға топ-тобымен шашырай орналасып, бір-бірінен 10–30 верст қашықтықта жатты. Алайда даланың оңтүстік бөлігінде олар сирек кездесіп, арақашықтығы 50–70 верстке дейін жетті. Сонымен қатар ондағы су ішуге онша жарамды болмады. Бұдан басқа, далада «цандыктар» деп аталатын табиғи су қоймалары да пайдаланылды. Олар тығыз қоңыр саз қабатымен жабылған ойыстарда түзіліп, осы қабаттың үстіне еріген қар немесе жаңбыр суы жиналды. Мұндай суды тек қысқа уақыт ішінде ғана пайдалануға болатын.

Астрахан губерниясының аумағындағы [[Дон]] мен [[Еділ]] арасындағы суайрық Ергени деп аталады (қалмақша — «''қия беткейлер''») және Сарепта колониясынан оңтүстікке қарай шамамен 300 верст бойы меридиан бағытымен созылып жатқан жазық қыратты білдіреді. Ол Шығыс Маныч жағалауындағы Чалон-Хамур (немесе Таш-Муран) деп аталатын тік жарқабақпен аяқталады. Ергенидің ең биік нүктесі Заветное ауылының маңында орналасып, Каспий теңізі деңгейінен 532 фут биіктікке көтеріледі. Батысқа қарай Ергени Дон даласына біртіндеп төмендейді, ал шығыс беткейлері Еділ даласына қарай тік құлайды. Сондықтан биіктігі онша үлкен болмаса да, Ергени дала жағынан тауға ұқсап көрінеді. Оның шығыс беткейлері [[Жыра|жыралармен]] (сайлармен) тілімденген. Олар батысқа қарай бір-біріне жақындай түседі. Көктемде осы сай-жыралармен бұлақтар мен шағын өзендер ағып, Ергенидің етегіндегі көптеген көлдерді қоректендіреді. Бұл көлдердің бір бөлігі тұщы сулы (Цацинское, Алцын-Хута, Шар-Толгота, Чилгир, [[Жаскөл (ауыл)|Жаскөл]] және т.б.), ал кейбіреулерінің суы көктемде ғана тұщы болып, кейін ащы-тұздыға айналады (Ханата, Нарын-Хара, Кобдырь). Кейбір көлдер жазда [[Сор топырақ|сорға]] айналады (мысалы, Табун-Усун), ал кейбіреулері тартылып, бетіне шүйгін шөп өсіп, мол шөп шабуға пайдаланылатын жерлерге айналады (Ушке-Нур, Сальвру және т.б.). Ергенидің топырағын сары саздың қалың қабаттары, яғни [[Лесс|лесс]] құрайды.

Ергениден солтүстік-шығысқа қарай, Еділдің оң жағалауында орналасқан дала анағұрлым биік. Мұнда көлдер жоқ, шөбі шүйгін шабындықтар көп, кей жерлері егіншілікке жарамды, топырағы құмды-сазды. Царицын маңында биіктігі 280 фут болатын оң жағалаудағы қыратты өңір оңтүстікке қарай біртіндеп төмендеп, Черный Яр уезінде 30–40 футқа дейін түседі. Жантаудан төменірек жерде өсімдік жамылғысынан мүлдем айырылған құмды төбелер пайда болады. Каспий теңізіне қарай біртіндеп төмендейтін дала көптеген тұзды көлдермен көмкеріледі. Ал Каспий теңізі жағалауындағы жердің төмен жатқаны соншалық, солтүстік және солтүстік-батыс жағалаудың бүкіл өңірі жағалауға терең сұғына енген сансыз шығанақтардың (ильмендердің) және теңізге қарай сұғына созылған мүйістердің әсерінен шашақ тәрізді көрінеді. Бұл мүйістердің қалыптасуына сол жердегі құмды төбелердің ықпалы зор.

Даланың оңтүстік бөлігінің өзіндік ерекшелігін [[Бэр төбелері|Бэров төбелері]] деп аталатын, биіктігі 4 сажыннан аспайтын, шығыстан батысқа қарай созылып жатқан және бір-біріне параллель орналасқан аласа төбелер құрайды. Олардың табандары түйісіп жатады, ұзындығы 1½–4 верст, ал ені 170 сажынға дейін жетеді. Осы төбелердің үстіне Астрахан және [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қалалары салынған. Теңіз маңында көптеген төбелер судың астынан көтеріліп көрінеді. Олардың арасын су басып, көптеген ильмендер мен тұтас бір түбек архипелагын түзеді. Астраханның оңтүстік-батысында орналасқан бұл жер «Мочаг» деп аталады. Теңіз жағалауы жолағында көптеген тұзды және ащы-тұзды көлдер бар, олардың кейбіреулері емдік қасиеті бар балшықтармен қоршалған. Мысалы, Астраханнан солтүстік-батысқа қарай 12 верст жерде Тынақ балшықтары орналасқан.

Еділ жағалауына жақындаған кезде өзеннің осы құмды-сазды өңірде арнасын орнықсыз топырақты ойып өтіп, ені 30 және одан да көп верст болатын аңғар түзетінін көреміз. Оның шығыс шекарасын Ақтөбенің сол жағалауы шектейді. Өзен тармақтары жан-жаққа тілімдеген бұл аңғар тасқын кезінде су басатын және шайынды топырақтан құралған аралдар архипелагын құрайды. Аралдардың жағалаулары негізінен талдан тұратын орманның тар жолағымен көмкерілген, ал су қайтқаннан кейін оларда шүйгін шалғынды өсімдіктер қаулап өседі. Осы аңғардың бүкіл аумағы «займище» деп аталады.

Ақтөбенің ар жағында шығысқа қарай орналасқан және әрі қарай шетсіз-шексіз [[Орта Азия]] далаларымен ұласатын өңір жалпы сипаты жағынан батыстағы өңірге ұқсас. Оның анағұрлым биік солтүстік бөлігі біршама белесті жер бедерімен ерекшеленіп, Ақтөбе жағалауынан шығысқа қарай біртіндеп еңістейді де, құмды әрі төмен орналасқан жазықпен ұласады. Құмды-сазды топырақты бұл жазықтың ойпаң жерлері шүйгін шабындықтарға бай әрі егіншілікке жарамды. Алайда кей жерлерде топырақтың борпылдақтығы соншалық, ол оңай сусымалы құмға айналады. Сусымалы құмдардың аумағы жылдан жылға ұлғайып, қоныстанған жерлерге зиян келтіреді: жайылымдар мен егістіктерді құм басып, құмды төбелер — [[Барқан|барқандар]] түзеді. Құмдардың жылжуы салдарынан кейбір жерлерді құм соншалық басып қалған, мысалы, Хан ордасын, Сеитовка және Хошеутовское ауылдарын және басқа да елді мекендерді тұрғындары, Хошеутовское ауылындағыдай, қоныс аударуға мәжбүр болған. Муханов және Джамбай көлдері сияқты тұзды көлдер де құм астында қалып, олардан тұз өндіру тоқтатылды. Осындай құбылыс батыс далада да байқалады. Шығыс даланың ең солтүстік бөліктерінде, Царев уезінде, [[Қара топырақ|қара топырақ]] кездеседі. Осы белдеуде құрамындағы тұздың орасан көп мөлшерімен әйгілі Елтон ([[Эльтон]]) және [[Баскүнжақ]] көлдері, сондай-ақ Чапчачи тауы орналасқан. Бұдан бөлек, жекелеген таулар түрінде биіктеп тұрған қыраттар да бар: [[Үлкен Боғды]] — 524 фут, Кіші Боғды — 96 фут, Арзагар — 72 фут және т.б.

Кей жерлерде балшықты және батпақты алқаптар кездеседі. Олардың ішіндегі ең белгілілері — Хан ордасының шамамен бес верст жерінде орналасқан, ені мен ұзындығы ондаған верстке жететін алып Улань-Хактар. Сонымен қатар ащы-тұзды және тұщы сулы көлдер де бар. Одан әрі шығысқа қарай, Ақтөбе жағалауынан шамамен 100 верст жерде дала «Рын-құмдар» деп аталатын құмды-белесті өңірге айналады. Бұл жердегі құмды төбелер алуан түрлі пішіндегі қыраттардан тұрады, олардың арасында ені кейде 14 және одан да көп верстке жететін шалғындар орналасқан. Шалғындар аржан және далаға тән басқа да астық тұқымдас өсімдіктерден тұратын қалың өсімдік жамылғысымен көмкерілген. Өсімдіктерден дерлік жұтаң бұл төбелер теңізге жақындаған сайын біртіндеп аласарып, кәдімгі сусымалы құмдарға ұласады, ал одан әрі сары түсті, құнарсыз, сортаң ойпаттарға айналады. Өңір ұсақ тұзды көлдер мен балшықтарға бай, олардың ішіндегі ең белгілісі — Қызыл-Хактар. Ал Бестау тауларының арасында Ассетөбе немесе Айсысар деп аталатын шипалы бұлақ бар. Оның суының дәмі ащы-тұзды, температурасы 3°С, күкіртті иісі бар.

Оңтүстік-батысқа қарай Бэров төбелері пайда болады. Губернияның шығыс шетін жазық дала құрайды: оның бір бөлігінің топырағы қара-сұр саздан, ал екінші бөлігінің топырағы құмды-сазды сортаңнан тұрады. Бұл өңірдің солтүстігінде батпақтармен қоршалған, қамыс өскен тұщы сулы Қамыс-Самар көлдері орналасқан.

=== Геологиясы ===
Геологиялық құрамы бойынша Астрахан губерниясының топырағы Арал-Каспий формациясына жатады. Оның қабаттары барлық жерде дерлік көлденең орналасқан және құрамында көптеген тұзды саздар бар. Құмтастар мен үшіншілік саздардың үстінде жатқан Каспий шөгінділерінің қалыңдығы орасан зор болып, 53 сажынға дейін жетеді. Олар құм мен әртүрлі түсті саздардың — қызыл-қоңыр, көк және жасыл түсті саздардың — кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Сонымен қатар олардың құрамында Каспий фаунасына жататын және басым көпшілігі қазіргі кезде де тіршілік ететін түрлерге тиесілі ұлулардың қабыршақтары кездеседі.

Черный Ярдан төмен қарай сазды қабаттар жұқара түседі, ал кей жерлерде мүлдем жоғалып, олардың орнын борпылдақ құм басады. Бұл құм Еділдің төменгі ағысы жағалауында дюналардың түзілуіне себеп болады. Олар әсіресе Лебяжинская және Дуновская станицаларының маңында айқын байқалып, «Толокняный таулары» деп аталады.

Ергени Каспий саздары шөккеннен кейін қалыптасқан дербес көтерілу осін құрайды және миоценге жататын, көк саздың үстінде жатқан үшіншілік кезеңнің диірмен тасы құмтастарынан тұрады. Тек шалғынды беткей жағындағы жекелеген қыраттарда көне формацияларға жататын тау жыныстары, атап айтқанда, пермь және триас кезеңдерінің жыныстары кездеседі. Олар Боғды тауында байқалады. [[Опока]] немесе борлы [[Мергель|мергель]] борлы топыраққа жатады. Солёная Балка құмтастары жоғары сапалы диірмен тасын құрайды. Кормовое ауылының маңында ақ кварцтың, лидиялық тастың және темірлі құмтастың сынықтары кездеседі. «Кресты» сайында қазба балықтардың қалдықтарына бай рухляк қабаттары бар. Чалон-Хамур әктасты қабаттардан құралған. Кейбір сайларда кездесетін гипс алебастр алу үшін күйдіріледі, ал алынған алебастр тек үйлерді әктеуге пайдаланылады. Сонымен қатар Ергениде таскөмірдің белгілері анықталған, ал оның солтүстік бөлігіндегі [[Темір рудалары|темір кендері]] кейбір сайларда қалың қабаттар түрінде жер бетіне шығып жатады. Сарепта маңында қыш жасауға арналған саз өндіріледі, Солодников селосының маңында шатырлық тақтатас, ал Астрахан маңында кірпіш сазы өндіріледі. «Элиста» урочищесі маңынан күйдірген кезде таза қызыл түске ие болатын фаянс жасауға жарамды саз табылған. Кейбір жерлерде [[Селитралар|селитра]] кездеседі. Үлкен Боғды тауының маңынан күкірттің шағын кен орны мен [[Мұнай|мұнай]] белгілері табылған. Еділдің сол жағалауындағы Боғды және басқа да қыраттар негізінен гипстен тұрады. Алайда жалпы алғанда, Астрахан губерниясында тау-кен өнеркәсібінің қандай да бір саласының дамуын күту қиын, тек бұрыннан бар тұз өндіру саласын қоспағанда. Жаңа түзілімдерге Еділдің шөгінділері, құмды [[Дюналар|дюналар]], Ергенінің әктасты [[Туф|туфтары]], сортаңдар және өздігінен тұз шөгетін көлдердің тұздары жатады. [[Мамонттар]] мен басқа да жануарлардың сүйектері тек [[Еділ|Еділдің]] шөгінділерінен кездеседі.

=== Флорасы ===
Астрахан өлкесіндегі сирек өсімдік жамылғысы еш жерде тұтас әрі үздіксіз [[Шым|шым]] түзбейді, керісінше, аралдар секілді шашыраңқы орналасады. Биіктеу жерлерде жапырақтары сұрғылт-жасыл түсті жусанның көптеген түрлері өседі. Ал топырақ сортаңдау болса, жапырақтары қою жасыл түсті сораңдардың түрлері немесе қураған тікенекті өсімдіктер пайда болады. Неғұрлым төмен жерлерде [[Қау|қау]] ағарып көрінеді, ал ойпаттарда жасыл мия мен әртүрлі астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Топырақ сортаң болған жағдайда, жапырақтары қалың әрі шырынды, түсі қою қызғылт-сары түсті Salicorneae тұқымдасына жататын [[Шеркез|сораңдар]] өседі. Неғұрлым қалың өсімдік жамылғысы тек шалғындарда, Еділдегі аралдарда және Ергени сайларында кездеседі. Еділдің төменгі ағысындағы тұрып қалған суларды ''[[Ақ тұңғиық|Nymphaea alba]]'' және ''[[Үндістан лотосы|Nelumbium nuciferum]]'' көріктендіреді.

== Тарихы ==
Астрахан губерниясы Орта Азия далаларының шекарасында орналасып, ежелден халықтардың қоныс аудару бағыты болды. Ол [[Азия|Азиядан]] [[Еуропа|Еуропаға]] өтетін өзіндік қақпа саналды.

Халықтардың негізгі қоныс аудару қозғалыстары осы өңір арқылы жүріп отырды. Бір халық екіншісін ығыстырып, өз кезегінде Шығыстан келген жаңа қоныс аудару толқындарына орын беріп отырды. Ежелгі деректер Астрахан далаларында [[Скифтер|скифтердің]] болғанын көрсетеді. Біздің заманымыздың II ғасырында бұл өңірде [[Аландар|аландар]] пайда болып, III ғасырда олардың орнын [[Хазарлар|хазарлар]] басты. Хазарлардың атымен [[Каспий теңізі]] Хазар теңізі деп аталды. Хазарлардың [[Еділ|Еділдің]] төменгі ағысында [[Итиль]] атты астанасы болды. IV–XI ғасырлар аралығында бұл өңір арқылы [[Угорлар|угорлар]], [[Ғұндар|ғұндар]], [[Аварлар (көшпелі халық)|аварлар]], [[Мажарлар|мадиярлар]], [[Бұлғарлар|бұлғарлар]], [[Хвалистер|хвалистер]] және басқа да халықтар өтті. Соңғыларының атымен Каспий теңізі Хвалын теңізі деп аталды.

XII ғасырда Астрахан далаларында [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] көшіп-қонып жүрді, ал XIII ғасырда олардың орнын [[Моңғол шапқыншылығы және этностық өзгерістер|моңғолдар]] басты. Олар [[Еділ]] бойының едәуір бөлігін иеленіп, Астрахан өлкесінің төменгі ағысында [[Сарай-Бату]], [[Сарай-Берке]], [[Үкек]] және [[Астрахан|Қажытархан]] қалаларының негізін қалады.

Астрахан хандығының тарихы 1480 жылы, [[Алтын Орда]] ханы Ахмет хан қаза тапқаннан кейін басталады. Осы кезден бастап бұл аумақ Ноғай мырзаларының иелігіне өтті, ал 1490 жылы мұнда Абдул-Керімнің хан болғаны аталады. Алайда 1554 жылы кінәз Пронский-Шемякиннің қолбасшылығымен орыс әскерлері [[Астрахан|Астраханды]] басып алып, қаладан қуылған Дербыш ханды қайтадан таққа отырғызды. Дербыш хан Ресейге бодан болуға ант беріп, алым-салық төлеуге уәде етті. Кейін оның сатқындығы қаланың орыс әскерлері тарапынан түпкілікті басып алынуына және 1557 жылы Астрахан хандығының Мәскеу мемлекетіне қосылуына себеп болды.

Ұзақ уақыт бойы өлкенің қоныстанған аумағы негізінен Астрахан қаласымен және одан төмен қарай Еділ атырауында орналасқан, балық аулауға арналған «учугтар» (балық ұстауға арналған арнайы бөгет-құрылымдар) деп аталатын кәсіпшілік орындарымен шектелді. [[I Пётр|І Петрдің]] бұл өлкеге ерекше назар аударуынан кейін отарлау үдерісі дами бастады. Алайда бастапқы кезеңде әртүрлі татар ордаларының жиі жасаған шапқыншылықтары, қалмақтардың тонаушылық шабуылдары және [[Еділ казактары|казактардың еркін әрекеттері]] салдарынан бұл үдеріс өте баяу жүрді.

1632 жылы [[Қалмақтар|қалмақтар]] бұл өңірге көшіп келді. Осылайша көшпелі ордалардың шығыстан батысқа қарай қоныс аудару үдерісі аяқталды. Өйткені, 1801 жылы [[Қырғыз-қайсақ|қырғыз-қайсақтардың]] Астрахан даласына қоныс аударуы үкіметтің рұқсатымен жүзеге асырылды. 1627 жылы [[Черный Яр]] [[Острог|острогының]] негізі қаланды, 1667 жылы [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Ярдың]] негізі қаланды. Ал 1700 жылдан бастап Еділдің оң жағалауында алғашқы елді мекендер, соның ішінде Солёное Займище, пайда бола бастады.

Астрахан губерниясы І Петрдің 1717 жылғы 22 қарашадағы жарлығымен құрылды. Оған дейін, 1708 жылдан бастап, оның аумағы [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамында болды. Астрахан губерниясының құрамына іргелес аумақтарымен бірге мына қалалар кірді: [[Астрахан]], Гурьев Яицкий (қазіргі [[Атырау]], Қазақстан), Дмитриевск (қазіргі [[Камышин]]), [[Петровск (Сарытау облысы)|Петровск]], [[Самара]], [[Саратов|Сарытау]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]), [[Сызрань]], [[Терек (бекініс)|Терск қаласы]], Царицын (қазіргі [[Волгоград]]), Жайық қалашығы (қазіргі [[Орал]]), [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]], [[Черный Яр]] және [[Қызлар]].

1728 жылы [[Саратов|Сарытау]], [[Самара]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]) және [[Сызрань]] қалалары уездерімен бірге [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамына берілді.

1739 жылы Сарытау Астрахан губерниясының құрамына қайта қосылды.

1744 жылы [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрылуына байланысты Жайық қалашығы мен [[Жайық казак әскері|Жайық казак әскерінің]] аумағы оның құрамына берілді.

1742 жылы [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантаудың]] негізі қаланып, 1746 жылдан бастап Еділдің оң жағалауын казак станицалары қоныстана бастады.

1752 жылы Гурьев қаласы Астрахан губерниясынан [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрамына берілді.

1763 жылы жоғары мәртебелі жарлық бойынша Астрахан маңындағы Еділ бойына Визенталь елді мекенін негіздеген 65 лютеран отбасы қоныстандырылды. Елді мекеннің қашан және қандай жағдайда жойылғаны белгісіз. Өлкені тезірек қоныстандыру мақсатында үкімет жер телімдерін сыйға беріп, оларды жеңілдетілген шарттармен сатты. Мысалы, 1770 жылы әртүрлі адамдарға іргелес су айдындарымен бірге 5755 десятина жер сатылды.

1771 жылы үкімет жүргізген шараларға наразылықтың салдарынан қалмақтардың басым бөлігі Ресей аумағынан көшіп кетті, сөйтіп олардың аз бөлігі ғана Еділдің оң жағалауында қалды.

[[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] автономиясы жойылып, қалмақтардың басым бөлігі Жоңғарияға қайта көшкеннен кейін қалмақ даласы Астрахан әскери губернаторына бағынатын Ресейдің әкімшілік-аумақтық бірліктерінің біріне айналды.

1780 жылғы қарашада Сарытау жаңадан құрылған [[Сарытау наменгерлігі|Сарытау наменгерлігінің]] орталығы болды. Оның құрамына Петровск және Дмитриевск қалалары да кірді.

1782 жылы [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінен]] кейін Гурьев қаласы Астрахан губерниясының құрамына қайтарылды. Сол жылы [[Орал]] қаласы да Астрахан губерниясының құрамына қосылды, ал [[Волгоград|Царицын]] қаласы Ақтөбе жібек зауытымен және Черный Яр қаласы [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясының]] құрамына берілді.

1785 жылы 5 мамырда Астрахан және Кавказ облыстарынан тұратын [[Кавказ наменгерлігі]] құрылды. Оның әкімшілік орталығы шағын [[Екатериноград]] бекінісі болды. 1790 жылы 30 сәуірде Кавказ губерниялық басқармасы Астрахан қаласына көшірілді.

1796 жылғы 12 және 31 желтоқсандағы жарлықтармен наменгерлік Астрахан губерниясы болып қайта құрылды. Оның құрамына кейінгі Ставрополь, Терек және Қобан губернияларының аумақтары да кірді. Сол кезде губерниялық басқарма да құрылды.

1802 жылы 15 қарашада Астрахан губерниясы Астрахан және [[Кавказ губерниясы|Кавказ]] губернияларына бөлінді. Астрахан губерниясының басына азаматтық губернатор тағайындалды. Сонымен қатар Астрахан губерниясы Кавказ өлкесі мен Грузияның әскери басшысына да бағынды. 1803 жылғы 27 қазандағы патша жарлығында Астрахан губернаторына Кавказ губерниясының істеріне араласуға жол берілмейтіні арнайы ескертілді.

1803 жылы Орал казак әскерінің аумағы қайтадан Орынбор губерниясының құрамына қосылды.

[[Сурет:Карта Астраханской Губернии.jpg|thumb|right|250px|Астрахан губерниясы. 1821 жыл]]
1825 жылы 10 наурызда Астрахан губерниясындағы көшпелі халықтар мекендеген аумақтың басым бөлігі Кавказ облысының құрамына беріліп, Мұсылман көшпелі халықтарының Бас приставтығы құрылды.

1832 жылы 6 қаңтарда Астрахан губерниясы Кавказ губерниясынан толық бөлініп шықты. Осы ретте губернияның басына азаматтық губернатормен қатар әскери губернатор да тағайындалды.

1832 жылы Астрахан губерниясы Грузияның Бас басқарушысының қарауынан шығарылды.

1848–1850 жылдар аралығында Ставрополь жолы бойына ауылдар қоныстандырылды. 1850 жылы Сарытау губерниясынан Царев уезі Астрахан губерниясының құрамына берілді, ал 1860 жылы Кума өзені бойындағы шекара солтүстікке қарай біршама жылжытылды. Алайда оның саласы Гайдук (Гуйдук) өзені мен Үлкен Дербет ұлысының қалмақтары Ставрополь губерниясының қарауына берілді.

1862 жылы Астрахан қаласынан Дон казак әскерінің шекарасына дейін созылған, ұзындығы 357 шақырым болатын Қырым жолы бойындағы Қалмақ даласының орталық бөлігін әрқайсысы 15–20 ауладан тұратын хуторлармен қоныстандыруға рұқсат етілді. Осы мақсатта 15 орын белгіленді. Алайда аталған жерлерге қоныстануға ниет білдірушілер болмағандықтан, бұл жоспар жүзеге аспады.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1917 жылы Қырғыз даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына берілді. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы [[Қалмақ автономиялы облысы|Қалмақ АО]] құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері ғана қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына аудандар құрылды: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары.

1928 жылы 21 мамырда губерния таратылып, оның аумағы жаңадан құрылған [[Төменгі Еділ өлкесі|Төменгі Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Әкімшілік бөлінісі ==
[[Сурет:Astrakhan gubernia.jpg|thumb|right|200px|Астрахан губерниясының картасы]]
XX ғасырдың басында әкімшілік жағынан Астрахан губерниясы 5 уезге — Астрахан, Красный Яр, Жантау, Черный Яр және Царев уездеріне, 7 ұлыстық басқармасы мен қалмақ базары бар Қалмақ даласына, телімдік басқармаларға (5 бөлік және 2 округ) бөлінген Қазақ даласына (Ішкі қазақ ордасына), сондай-ақ 2 бөлімнен тұратын [[Астрахан казак әскері|Астрахан казак әскеріне]] бөлінді.

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
! Реттік №
! Уез
! Уездік қала
! Уездік қаланың елтаңбасы
! Ауданы,&lt;br&gt;[[Шақырым|шақырым]]²
! Тұрғыны(1897), адам
|-
| 1
| [[Астрахан уезі|Астрахан]]
| [[Астрахан]] қ. (112 880 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Astrakhan COA (Astrakhan Governorate) (1856).png|43x43px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |6499,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |219 760
|-
| 2
| [[Жантау уезі|Жантау]]
| [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантау]] қ. (2826 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Yenotaevsk COA (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |4852,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |76 080
|-
| 3
| [[Красный Яр уезі (Астрахан губерниясы)|Красный Яр]]
| [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қ. (5593 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Krasny Yar COA (Astrakhan Governorate) (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |9463,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |65 995
|-
| 4
| [[Царев уезі|Царев]]
| [[Царев]] қ. (6977 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Tsaryov COA (1853).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |18 964,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |198 022
|-
| 5
| [[Черный Яр уезі|Черный Яр]]
| [[Черный Яр]] қ. (4226 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Coat of Arms of Chyorny Yar (Astrakhan oblast) (1846).png|42x42px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |11 858,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |100 316
|-
| 6
| [[Қалмақ даласы]]
| -
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |67 246,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |128 573
|-
| 7
| [[Бөкей Ордасы|Ішкі Қазақ ордасы]]
| [[Хан Ордасы (ауыл)|Хан Ордасы]] ауылы (2564 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |70 781,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |214 796
|}

1888 жылы барлық бес уезде 157 ауылдық қоғам, 47 болыс, 13 стан және 89 урядник учаскесі болды. Губернияда барлығы 189 алпауыт қожалық пен ауыл болды, бұған Астрахан казактарының 13 станицасы, ватағалар мен хуторлар кірмеді. Бес уездегі ауылдарда барлығы 231 тас және 56 472 ағаш үй болды. 1887 жылы губернияда 167 шіркеу мен 4 әдірият (монастырь) болды.

1917 жылы Қазақ даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына өтті. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы Қалмақ АО құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары құрылды.

== Тұрғындары ==

== Губерния жетекшілігі ==
=== Генерал-губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Павел Сергеевич Потемкин|Потемкин Павел Сергеевич]]
| генерал-поручик, Сарытау мен Астрахан генерал-губернаторы м. а. , &lt;br&gt; 1785 ж. бастап Кавказ наменгері
| &lt;center&gt;09.05.1785—1792&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Гудович|Гудович Иван Васильевич]]
| генерал-аншеф
| &lt;center&gt;1792—1798&lt;/center&gt;
|-
| [[Ираклий Иванович Морков|Морков Ираклий Иванович]]
| граф, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1798—1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Иванович Киселёв|Киселев Дмитрий Иванович]]
| генерал-лейтенант, м. а.
| &lt;center&gt;1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Карл Федорович Кноринг|Кноринг Карл Федорович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1799—1802&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Дмитриевич Цицианов|Цицианов Павел Дмитриевич]]
| кәніз, инфантерия генералы
| &lt;center&gt;08.09.1802—08.02.1806&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Гудович|Гудович Иван Васильевич]]
| граф, генерал-фельдмаршал
| &lt;center&gt;02.06.1806—05.03.1809&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Петрович Тормасов|Тормасов Александр Петрович]]
| кавалерия генералы
| &lt;center&gt;05.03.1809—09.1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Филипп Осипович Паулуччи|Паулуччи Филипп Осипович]]
| маркиз, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;09.1811—16.02.1812&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Федорович Ртищев|Ртищев Николай Федорович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;16.02.1812—12.10.1816&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Петрович Ермолов|Ермолов Алексей Петрович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;12.10.1816—16.03.1827&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Федорович Паскевич-Эриванский|Паскевич-Эриванский Иван Федорович]]
| граф, генерал-фельдмаршал
| &lt;center&gt;16.03.1827—28.04.1831&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Тариелович Лорис-Меликов|Лорис-Меликов Михаил Тариелович]]
| граф, генерал-адъютант, атты әскер генералы, &lt;br&gt; уақытша Астрахан, Сарытау мен Самара генерал-губернатор
| &lt;center&gt;20.01.1879—07.04.1879&lt;/center&gt;
|} 
=== Губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Петр Самойлович Салтыков|Салтыков Петр Самойлович]]
| жақын боярин
| &lt;center&gt;1717—1719&lt;/center&gt;
|-
| [[Артемий Петрович Волынский|Волынский Артемий Петрович]]
| полковник
| &lt;center&gt;1719—1725&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Алексеевич Менгден|Менгден Иван Алексеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1725—18.11.1731&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Петрович Измайлов|Измайлов Иван Петрович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1731—1732&lt;/center&gt;
|-
| [[Артемий Петрович Волынский|Волынский Артемий Петрович]]
| бригадир
| &lt;center&gt;1732&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Петрович Измайлов|Измайлов Иван Петрович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;11.07.1733—28.07.1735&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Иванович Румянцев|Румянцев Александр Иванович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;28.07.1735—16.10.1735&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Иванович Пашков (губернатор)|Пашков Егор Иванович]]
| бригадир
| &lt;center&gt;16.10.1735—1736&lt;/center&gt;
|-
| [[Леонтий Яковлевич Соймонов|Соймонов Леонтий Яковлевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1736—1738&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Голицын (генерал-адмирал)|Голицын Михаил Михайлович]]
| кәніз, құпия кеңесші
| &lt;center&gt;14.01.1740—17.09.1741&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Никитич Татищев|Татищев Василий Никитич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;31.12.1741—16.09.1745&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Онуфриевич Брылкин|Брылкин Иван Онуфриевич]]
| нақты камергер
| &lt;center&gt;16.09.1745—1752&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Сергеевич Жилин|Жилин Алексей Сергеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;18.12.1753—1760&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Васильевич Неронов|Неронов Василий Васильевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1760—1763&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Афанасьевич Бекетов|Бекетов Никита Афанасьевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1763—1773&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Никитич Кречетников|Кречетников Петр Никитич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Варфоломеевич Якоби|Якоби Иван Варфоломеевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1776—1781&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Жуков (нақты статтық кеңесші)|Жуков Михаил Михайлович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1781—1786&lt;/center&gt;
|}

=== Наменгерліктің басшылары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Илларион Спиридонович Алексеев|Алексеев Илларион Спиридонович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1786—1790&lt;/center&gt;
|-
| [[Сергей Афанасьевич Брянчанинов|Брянчанинов Сергей Афанасьевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1790—1792&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Михайлович Скаржинский|Скаржинский Петр Михайлович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1792—1796&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Васильевич Алябьев|Алябьев Александр Васильевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;1796—19.12.1796&lt;/center&gt;
|}

=== Азаматтық губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Николай Яковлевич Аршеневский|Аршеневский Николай Яковлевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;06.01.1797—22.04.1798&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Захаров|Захаров Иван Семенович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;22.04.1798—09.08.1800&lt;/center&gt;
|-
| [[Андрей Васильевич Повалишин|Повалишин Андрей Васильевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;09.08.1800—1802&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Васильевич Тенишев|Тенишев Дмитрий Васильевич]]
| кінәз, нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1802&lt;ref&gt;Қалай болғанда да, 1802 жылы 6 желтоқсанда ол әлдеқашан губернатор қызметін атқарған [https://runivers.ru/lib/book3130/9835/ Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Первое. Том XXVII. 1802—1803 гг. Закон 20.545. Декабря 6. с. 388] {{Wayback|url=https://runivers.ru/lib/book3130/9835/ |date=20200615075815 }}&lt;/ref&gt;—15.07.1807&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Александрович Кожевников|Кожевников Лев Александрович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1807—29.07.1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Степан Семенович Андреевский|Андреевский Степан Семенович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;29.07.1811—19.12.1818&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Яковлевич Бухарин|Бухарин Иван Яковлевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;19.12.1818—1821&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Иванович Попов (1776)|Попов Иван Иванович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;26.04.1821—03.06.1825&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Степанович Осипов|Осипов Александр Степанович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.01.1826—1831&lt;/center&gt;
|-
| [[Авксентий Павлович Гевлич|Гевлич Авксентий Павлович]]
| статтық кеңесші, азаматтық губернатор м. а.; лауазым 1832 ж. жойылды
| &lt;center&gt;05.09.1830—15.03.1832&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Гаврилович Пяткин|Пяткин Василий Гаврилович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1831—1834&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Тимирязев|Тимирязев Иван Семенович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1834—1844&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Егорович Чистяков|Чистяков Петр Егорович]]
| контр-адмирал
| &lt;center&gt;1844—1849&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Гаврилович Басаргин|Басаргин Григорий Гаврилович]]
| вице-адмирал
| &lt;center&gt;1849—1854&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Александрович Васильев (вице-адмирал)|Васильев Николай Александрович]]
| вице-адмирал
| &lt;center&gt;1854—1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Ростислав Григорьевич Машин|Машин Ростислав Григорьевич]]
| контр-адмирал
| &lt;center&gt;1857—1859&lt;/center&gt;
|-
| [[Бернгард Васильевич Струве|Струве Бернгард Васильевич]]
| статтық кеңесші, м. а.
| &lt;center&gt;15.08.1859—23.04.1861&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Павлович Дегай|Дегай Александр Павлович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;23.04.1861—01.11.1868&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Биппен|Биппен Николай Николаевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;15.11.1868—21.05.1880&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Алексеевич Протасов-Бахметев|Протасов-Бахметев Николай Алексеевич]]
| граф, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;25.05.1880—18.07.1882&lt;/center&gt;
|-
| [[Евгений Осипович Янковский|Янковский Евгений Осипович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;18.07.1882—24.08.1883&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Иванович Петров (государственный деятель)|Петров Николай Иванович]]
| генерал-майор (губернияны басқаруға кіріспеген)
| &lt;center&gt;07.09.1883—18.01.1884&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Максимович Цеймерн|Цеймерн Николай Максимович]]
| Император Мәртебесінің нөкері, генерал-майор
| &lt;center&gt;01.02.1884—17.05.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Леонид Дмитриевич Вяземский|Вяземский Леонид Дмитриевич]]
| кінәз, генерал-майор
| &lt;center&gt;31.07.1888—19.04.1890&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Тевяшов|Тевяшов Николай Николаевич]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;26.04.1890—17.10.1895&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Александрович Газенкампф|Газенкампф Михаил Александрович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;04.11.1895—28.09.1903&lt;/center&gt;
|-
| [[Бронислав Людвигович Громбчевский|Громбчевский (Гронбчевский) Бронислав Людвигович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;28.09.1903—04.08.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Николаевич Соколовский|Соколовский Иван Николаевич]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;04.08.1906—1917&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Алексеевич Бирюков|Иван Алексеевич Бирюков]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1917&lt;/center&gt;
|}

=== Губерния ақсүйектерінің басшылары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Андрей Михайлович Сушков|Сушков Андрей Михайлович]]
|
| &lt;center&gt;1792—1795&lt;/center&gt;
|-
| [[Савва Романович Копытовский|Копытовский Савва Романович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1795—1804&lt;/center&gt;
|-
| [[Федор Антонович Ахматов|Ахматов Федор Антонович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1814—1820&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Терентьевич Некрасов|Некрасов Григорий Терентьевич]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1820—1822&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Александрович Арзуманов|Арзуманов Никита Александрович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;16.01.1825—12.01.1828&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Иванович Максимович|Максимович Павел Иванович]]
| полковник
| &lt;center&gt;04.12.1828—20.06.1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Яковлевич Кафтарадзев|Кафтарадзев Иван Яковлевич]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;21.06.1830—21.02.1834&lt;/center&gt;
|-
| [[Даниил Федорович Милашев|Милашев Даниил Федорович]]
| камергер, алқалық асессор
| &lt;center&gt;06.03.1834—04.02.1841&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Никитович Арзуманов|Арзуманов Иван Никитович]]
| алқалық хатшы
| &lt;center&gt;04.02.1841—20.03.1847&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Иванович Орлов (статтық кеңесші)|Орлов Павел Иванович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.04.1847—08.08.1856&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Семенович Осипов|Осипов Петр Семенович]]
| алқалық асессор, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;08.08.1856—05.04.1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Попов (коллежский асессор)|Попов Иван Семенович]]
| алқалық асессор, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;05.04.1857—18.10.1860&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Петрович Гриненко|Гриненко Николай Петрович]]
| статтық кеңесші, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;18.10.1860—09.02.1862&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Никитович Арзуманов|Арзуманов Иван Никитович]]
| алқалық асессор
| &lt;center&gt;09.02.1862—26.06.1865&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Никифорович Явленский|Явленский Иван Никифорович]]
| титулдық кеңесші, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;26.06.1865—12.04.1868&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Иванович Вартанов|Вартанов Иван Иванович]]
| отставкадағы майор
| &lt;center&gt;12.04.1868—12.09.1878&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Данилович Сергеев|Сергеев Никита Данилович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.10.1878—25.10.1884&lt;/center&gt;
|-
| [[Харлампий Николаевич Хлебников|Хлебников Харлампий Николаевич]]
| алқалық асессор
| &lt;center&gt;25.10.1884—04.02.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Андрей Кириллович Ключарев|Ключарев Андрей Кириллович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;04.02.1888—25.10.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Харлампий Николаевич Хлебников|Хлебников Харлампий Николаевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.12.1890—1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Даниил Никитович Сергеев|Сергеев Даниил Никитович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;03.04.1906—1917&lt;/center&gt;
|}

* 1804 жылдан бастап 1814 жылға дейін Астрахан губерниясында ақсүйектер санының аз болуына байланысты ақсүйектер сайлауы тоқтатылып, ақсүйектер депутаттары жиналысының барлық іс қағаздары мен шежірелік кітаптары губерниялық мұрағатқа тапсырылды. Сайлау 1834 жылы қайта жаңғыртылды. Осыған байланысты губерниялық басқармаға Басқарушы Сенаттың 1813 жылғы 7 қарашадағы № 12 913 жарлығы келіп түсті.
* 1856 жылдан бастап 1862 жылға дейін губерниялық ақсүйектер басшысының міндетін уездік ақсүйектер басшылары атқарды. Кейін бұл қызметке үкімет тағайындаған Астрахан қылмыстық және азаматтық сот палатасының төрағасы Грипенко тағайындалды. Сайлаудың тоқтатылуына Астрахан губернаторы, вице-адмирал Васильевтің бастамасымен басталған хат алмасу себеп болды. Ол үкіметтен Астрахандағы ақсүйектер сайлауын тоқтатуды және Астрахан ақсүйектерін Ставрополь губерниясына қосуды өтінген еді. Алайда бұл өтініш қанағаттандырылмай, 1862 жылы сайлауды қайта бастау тапсырылды.

=== Вице-губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Леонтий Яковлевич Соймонов|Соймонов Леонтий Яковлевич]]
| бригадир (генерал-майор)
| &lt;center&gt;26.07.1736—26.01.1737&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Беклемишев|Беклемишев Иван]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;16.08.1760—1764&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Иванович Трейден|Трейден Матвей Иванович]]
| нақты статтық кеңесші, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1764—1766&lt;/center&gt;
|-
| [[Федор Михеевич Небольсин|Небольсин Федор Михеевич]]
| сарай кеңесшісі, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1764—1766&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Васильевич Семиков|Семиков Петр Васильевич]]
| полковник, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1766—1772&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Львов|Львов Григорий]]
| подполковник, (1767 бастап алқалық кеңесші) губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1766—1768&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Григорьевич Баранов|Баранов Михаил Григорьевич]]
| алқалық кеңесші, 1772 дейін — губернатордың 2-орынбасары, сосын — губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1768—1773&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Артамонович Муравьев|Муравьев Матвей Артамонович]]
| полковник, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Сергеевич Долгоруков (1718)|Долгоруков Николай Сергеевич]]
| кінәз, подполковник, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Григорьевич Толстой|Толстой Александр Григорьевич]]
| полковник, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1776—1777&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Васильевич Третьяков|Третьяков Петр Васильевич]]
| 1-дәрежелі капитан, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1776—1777&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Васильевич Третьяков|Третьяков Петр Васильевич]]
| 1-дәрежелі капитан, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1777—1778&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Григорьевич Толстой|Толстой Александр Григорьевич]]
| полковник, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1777—1779&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Козьмич Фатьянов|Фатьянов Григорий Козьмич]]
| сарай кеңесшісі, губернатордың орынбасары
| &lt;center&gt;1779&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Степанович Лебедев (полковник)|Лебедев Михаил Степанович]]
| полковник
| &lt;center&gt;1779—1784&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Симонович Лаптев|Лаптев Николай Симонович]]
| бригадир, нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;қаңтар—наурыз 1797&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Васильевич Каховский|Каховский Алексей Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;05.09.1797—1803&lt;/center&gt;
|-
| [[Марк Леонтьевич Малинский|Малинский Марк Леонтьевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1803—1809&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Данилович Вельсовский|Вельсовский Иван Данилович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1809—18.09.1812&lt;/center&gt;
|-
| [[Андрей Иванович Коростовцев|Коростовцев Андрей Иванович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;18.09.1812—1817&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Архипович Зотов|Зотов Петр Архипович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;1817—1822&lt;/center&gt;
|-
| [[Христофор Христофорович Повало-Швейковский|Повало-Швейковский Христофор Христофорович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1822—04.1824&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Саввич Смирнов|Смирнов Владимир Саввич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;30.05.1824—30.11.1828&lt;/center&gt;
|-
| [[Мартын Леонтьевич Крузе|Крузе Мартын Леонтьевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;11.01.1829—19.04.1829&lt;/center&gt;
|-
| [[Авксентий Павлович Гевлич|Гевлич Авксентий Павлович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;19.04.1829—05.09.1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Валериан Иванович Кошелев|Кошелев Валериан Иванович]]
| камергер атағында, алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;26.09.1830—27.04.1834&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Васильевич Чуфаров|Чуфаров Павел Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;27.04.1834—14.03.1836&lt;/center&gt;
|-
| [[Евграф Васильевич Филиппов|Филиппов Евграф Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;10.04.1836—01.02.1838&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Филиппович Пфеллер|Пфеллер Владимир Филиппович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;01.02.1838—27.04.1841&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Феопемптович Пучкин|Пучкин Михаил Феопемптович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;27.04.1841—21.08.1841&lt;/center&gt;
|-
| Больман Андриан Казимирович&lt;ref&gt;Андриан Казимирович Больман (1810—1859) — [[Вильно университеті|Вильно университетінің]] философия кандидаты, 1829 жылдан бастап мемлекеттік қызметте. — қараңыз [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004181794?page=84 Родословная книга дворянства Московской губернии / под ред. Л. М. Савёлова. Дворянство жалованное и выслуженное: А—И. — М.: Изд. Московского дворянства, 1914. — 686 с. — С. 154.]&lt;/ref&gt;
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;21.09.1841—11.09.1854&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Егорович Иванов|Иванов Павел Егорович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;11.09.1854—01.07.1856&lt;/center&gt;
|-
| [[Бернгард Васильевич Струве|Струве Бернгард Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;01.07.1856—15.08.1859&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Васильевич Лавров|Лавров Николай Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;15.08.1859—10.10.1861&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Биппен|Биппен Николай Николаевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;10.10.1861—06.09.1863&lt;/center&gt;
|-
| [[Валерий Александрович Мейер|Мейер Валерий Александрович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;11.09.1863—31.05.1868&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Васильевич Никитин (вице-губернатор)|Никитин Николай Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;21.06.1868—20.05.1870&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Николаевич Гортынский|Гортынский Константин Николаевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;20.05.1870—20.10.1872&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Степанович Остроумов|Остроумов Иван Степанович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;26.10.1872—01.06.1879&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Алексеевич Лебедев|Лебедев Константин Алексеевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;15.06.1879—27.02.1882&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Павлович Азанчевский|Азанчевский Матвей Павлович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;20.03.1882—23.06.1883&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Иванович Жоховский|Жоховский Николай Иванович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;07.07.1883—19.12.1885&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Егорович Норд|Норд Лев Егорович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;19.12.1885—12.09.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Германович Бринкман|Бринкман Александр Германович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.09.1888—10.06.1899&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Николаевич Гирс|Гирс Александр Николаевич]]
| камер-юнкер, сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;24.06.1899—14.02.1901&lt;/center&gt;
|-
| [[Сергей Сергеевич Андреевский|Андреевский Сергей Сергеевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;23.02.1901—30.05.1902&lt;/center&gt;
|-
| [[Яков Дмитриевич Бологовский|Бологовский Яков Дмитриевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;30.05.1902—20.02.1904&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Сосновский|Сосновский Иван Васильевич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;20.02.1904—24.04.1904&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Аполлонович Тарасенко-Отрешков|Тарасенко-Отрешков Иван Аполлонович]]
| нақты статтық кеңесші (1905 жылдың 17 сәуірінен бастап)
| &lt;center&gt;24.04.1904—?.?.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Михайлович Шидловский|Шидловский Константин Михайлович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;22.09.1907—16.11.1907&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Максимов|Максимов Николай Николаевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;16.11.1907—1915&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Иванович Курилов (вице-губернатор)|Курилов Владимир Иванович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1915—1917&lt;/center&gt;
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>cufe4x6ihf6cwqloqasl2060jmtwawb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658254</id>
      <parentid>3658253</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T08:10:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Губернаторлары */</comment>
      <origin>3658254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91946" sha1="7436a8j71vat24qc5kxaao3orvc6ex1" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan Governorate (1913).png
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
=== Географиялық орны ===
Астрахан губерниясы [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында, 45° және 51° солтүстік ендік, 43° және 51° шығыс бойлық аралығында орналасқан. Губернияның солтүстіктен оңтүстікке қарай ең үлкен ұзындығы — 587 км, ал батыстан шығысқа қарай ең үлкен ені — 533 км жетті.

=== Астрахан губерниясының қазіргі әкімшілік шекараларға қатысты орналасуы ===
Бұрынғы Астрахан губерниясының аумағында (1914 жылғы шекаралары бойынша) қазіргі [[Астрахан облысы]] мен [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасы]] толығымен, ал [[Волгоград облысы]], [[Ставрополь өлкесі]], [[Ростов облысы]] және [[Дағыстан|Дағыстан Республикасы]] ішінара орналасқан. Губерния аумағының бір бөлігі қазіргі [[Атырау облысы|Атырау облысының]] құрамына кіреді.

Бұрынғы [[Астрахан уезі|Астрахан уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі [[Астрахан облысы|Астрахан облысының]] аумағына, ал оңтүстік бөлігі [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасының]] аумағына кіреді. Уездің шағын батыс бөлігі [[Ростов облысы|Ростов облысының]], ал шағын оңтүстік бөлігі [[Ставрополь өлкесі]] мен [[Дағыстан|Дағыстан Республикасының]] аумағына жатады.

Бұрынғы [[Красный Яр уезі|Красный Яр уезінің]] басым бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағына кіреді, ал шағын солтүстік бөлігі Қазақстан аумағында орналасқан.

Бұрынғы [[Жантау уезі|Жантау уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, оңтүстік-батыс бөлігі Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды, ал ең батыс бөлігі — Ростов облысының аумағына кіреді.

Бұрынғы [[Черный Яр уезі|Черный Яр уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, солтүстік және солтүстік-батыс бөліктері — Волгоград облысының аумағына кіреді, ал уездің оңтүстік бөлігі — Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды.

Бұрынғы [[Царев уезі|Царев уезінің]] шағын оңтүстік бөлігі қазіргі Астрахан облысының құрамына кіреді, ал [[Царев]] қаласын (қазіргі ауыл) қоса алғандағы қалған бөлігі Волгоград облысының аумағында орналасқан.

Бұрынғы Қырғыз даласы қазіргі Қазақстан аумағында орналасқан.

=== Ауданы ===
1886 жылы губерниялық жер межелеу басқармасының мәліметтері бойынша, губернияның аумағы 182 913 шаршы верст (208 200 км²) болды. Су айдындарының беткі аумағын қоса есептегенде, бес уездің жалпы аумағы 41 147 шаршы верстті (46 830 км²), [[Қалмақ даласы|Қалмақ даласының]] аумағы 75 635 шаршы верстті (86 080 км²), ал [[Бөкей Ордасы|Ішкі қазақ ордасының]] аумағы 66 131 шаршы верстті (75 240 км²) құрады.

Басқа деректер бойынша, [[Иван Афанасьевич Стрельбицкий|И. А. Стрельбицкийдің]] 1874 жылғы мәліметтерінде Астрахан губерниясының аумағы 197 247,2 шаршы верст (224 500 км²) деп көрсетілген. Оның ішінде көлдердің су бетінің ауданы 647,5 шаршы верстті (736,9 км²), ал [[Еділ атырауы|Еділ атырауының]] аумағы 14 674,8 шаршы верстті (16 700 км²) құраған. Бұл аумақ [[Волгоград|Царицын]] қаласынан [[Каспий теңізі|Каспий теңізіне]] дейінгі, [[Еділ]] мен [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] өзендерінің аралығындағы кеңістікті, сондай-ақ теңіз жағалауындағы барлық аралдарды қамтыды.

Аумағы бойынша Астрахан губерниясы Ресей империясының Еуропалық бөлігіндегі губерниялар арасында төртінші орын алды.

=== Жер бедері ===
Губерния аумағы орман өсімдіктері жоқ, құмды-сазды және сортаң топырақты кең [[Дала|даладан]] тұрды. Жер бедері жалпы оңтүстік-шығысқа қарай еңістеп, бұрын теңіз табаны болған [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы ойпатының]] бір бөлігін құрады. Губернияның оңтүстік бөлігі 400 верст (427 км) бойында [[Каспий теңізі|Каспий теңізінің]] суларымен шайылып жатты.

=== Гидрографиясы ===
[[Еділ]] өзені Астрахан губерниясын екі бөлікке бөлді: оның оң жағалауындағы бөлік Еділ немесе Қалмақ даласы, ал сол жағалауындағы бөлік Еділ сырты немесе [[Торғай даласы|Қазақ даласы]] деп аталды.

Еділ өзені Астрахан губерниясының аумағына енген тұста өзінің ағысын бірнеше рет өзгертеді. Оңтүстікке қарай ағып келе жатқан өзен губерния аумағына толық енгеннен кейін, [[Еділдегі Сарепта|Сарепта]] колониясының маңында кенет шығысқа қарай бұрылып, алғашқы иірімді түзеді. Одан әрі [[Владимировка (Астрахан облысы)|Владимировка]] елді мекені тұсында екінші иірімді жасап, оңтүстік-шығысқа қарай бағыт алады да, Каспий теңізіне құйғанға дейін осы бағытты сақтайды.

[[Волгоград|Царицыннан]] шамамен жиырма верст жоғары жерде Еділдің сол жағалауынан едәуір ірі [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] тармағы бөлініп шығады. Ол Еділдің негізгі арнасына дерлік параллель бағытта шамамен 500 верст бойы ағып, Каспий теңізіне дейін жетеді.

Астрахан губерниясының аумағында Еділ өзені өзіне бірде-бір елеулі саланы қабылдамайды, керісінше, өзі көптеген тармақтарға бөлінеді. Олар өз кезегінде ұсақ тармақтарға бөлініп, жайылматармақ, жыртылым, баурай, өзен, ильмень және т.б. деп аталады да, бір-бірімен үздіксіз тоғысып, су жолдарының тұтас лабиринтін құрайды. [[Еділ атырауы]] негізінен Петропавловск ватағасының тұсынан, Лебяжья станицасынан сәл жоғары жерде Еділден оның ірі тармағы — Бозан өзенінің бөлініп шығуынан басталады. Еділдің төменгі ағысында 200-ге дейін тармақ бар деп есептеледі және олардың басым көпшілігі Еділдің сол жағынан бөлініп шығады. Су мөлшері жағынан ең ірілері — [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]], [[Бозан]], [[Болда (өзен)|Үлкен Болда]], [[Қамысөзек (өзен)|Қамысөзек]], Шаған, Иванчуг және т.б. Еділдің оң жағалауындағы тармақтар негізінен Астраханнан төмен жерде бөлініп шығады. Олардың қатарында [[Бақтемір (өзен)|Бақтемір]], Қарабұлақ және Шолпан бар. Еділ теңізге құяр жерінде 70-ке дейін сағаға бөлініп, қамыс қалың өсетін, өтуі қиын аласа атырау түзеді. Қамыс теңіз жағалауында «черней» деп аталатын қалың қамысты қопалардың қалыптасуына себеп болады. Еділдің көптеген тармақтарға бөлінуіне байланысты оның сағаларында су қатты тайызданып, Каспий теңізіне қарай кеме қатынасына негізгі кедергі келтіреді.

Еділдің негізгі кеме жүретін «Бақтемір» арнасында батыс және солтүстік-батыс желдері соққан кезде қайраңдардағы су тереңдігі 2,5 футқа дейін, кейде одан да төмен түседі. «Шашылымдар» деп аталатын қайраңдардың біріншісі — Астраханнан 53 верст қашықтықтағы Княжая, одан кейін Шадинская, Ракушинская және соңғысы — Зюзинская қайраңы. 1854 жылдан бастап Каспий теңізімен қатынас жасау үшін [[Фарватер|фарватер]] ретінде таңдалған Еділдің «Қамысөзек» тармағында 13 жыл бойы жұмыстар жүргізіліп, оған 2 млн рублден астам қаржы жұмсалды. Алайда бұл жұмыстардан күтілген нәтиже алынбады. 1869 жылғы 20 және 21 қазандағы дауыл мен су тасқыны Қамысөзек фарватерін жақсарту үшін салынған барлық құрылыстарды қиратып, соның салдарынан жұмыстар тоқтатылды. 1874 жылдан бастап «Бақтемір» фарватерін жер қазатын машиналар арқылы тереңдету жұмыстары басталып, олар 1890-жылдары жалғасты.

Еділ мен Ақтөбеден және олардың су тармақтары жүйесінен басқа, губерния аумағында мынадай өзендер мен жылғалар болды. Солтүстікте, [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясымен]] шекарада, жазда тартылып қалатын шағын [[Сарпа-Даван жылғасы|Сарпа]] өзені ағып жатты. Ол [[Ергени]] қыратының етегінде орналасқан [[Сарпа көлдері|Сарпа көлдерінің]] тұтас жүйесін қоректендірді. Вязовка өзені батыстан шығысқа қарай ағып, бар болғаны 25 верстке созылады. Оның суы ащы-тұзды, жазда тартылып қалып, Вязовка ауылы маңында Еділге құяды. Батыс шекарада, [[Дон әскерлерінің облысы|Дон казак әскері облысымен]] шекарада, Ергени қыратынан басталып, оның шығыс етегіндегі көлдер тізбегін қоректендіретін немесе батысқа қарай [[Дон|Донның]] салаларына ағатын 80-ге жуық өзен мен жылға болды. Олардың көпшілігі жазда тартылып қалатын, ал Елиста, Тенгути, Акишбай және т.б. сияқты аз ғана өзендердің ағысы тұрақты болды.

Оңтүстікте, [[Ставрополь губерниясы|Ставрополь губерниясымен]] шекарада, екі Маныч өзені болды: Батыс Маныч Дон казак әскері облысының аумағына қарай ағады, ал Шығыс Маныч Астрахан губерниясының аумағы арқылы өтеді. Екі Манычтың да бастау алатын жері [[Ергени|Ергени қыраты]] мен [[Ставрополь қыраты|Ставрополь қыратының]] түйіскен тұсында орналасып, Қара теңіз деңгейінен 11,5 сажын биіктікте жатты. [[Шығыс Маныч]] алдымен оңтүстік-шығысқа қарай ағып, кейін шығыстағы даланың аласа бөлігіне енген соң, Каспий теңізіне шамамен 100 верст жетпей, Састы көлдері деп аталатын көлдер жүйесінде жоғалады. Бұл жерде «хактар» деп аталатын өтуге қиын батпақты алқаптар түзіледі. Олардың ішіндегі ең белгілісі — Джерлақ хактары. Маныч өзендерінің бастау бөліктерінің су молайған кезде өзара қосылуы [[Азов теңізі|Азов]] және Каспий теңіздері арасында кеме жүретін канал салу мүмкіндігі туралы мәселені көтеруге себеп болды. Алайда осы өңірді екі экспедиция зерттегеннен кейін Байланыс жолдары бас басқармасы 1859 жылы канал салудың табысты жүзеге асуына жеткілікті кепілдік жоқ екенін және оның экономикалық тиімділігіне сай келмейтін орасан зор шығындарды талап ететінін мәлімдеді.

Кума өзенінің тармағы болып табылатын [[Гайдук (өзен)|Гайдук]] өзені тек көктемде ғана суға толады және Ставрополь губерниясының оңтүстік-батыс шекарасында орналасқан.

Астрахан губерниясының солтүстік-шығыс бөлігі тұщы су көздеріне одан да кедей болды. Ең солтүстігінде, Самара губерниясымен шекарада, Торгунь саласы бар шағын [[Еруслан (өзен)|Еруслан]] өзені ағады. Одан әрі солтүстік-шығыс шекараға жақын жерде [[Қараөзен (өзен)|Үлкен Өзен]] және [[Сарыөзен (өзен, Еділ-Жайық алабы)|Кіші Өзен]] өзендері орналасқан. Олар [[Қамыс-Самар көлдері|Қамыс-Самар көлдеріне]] құяды, ал төменгі ағыстары Астрахан губерниясының аумағына кіреді. Кей жерлерінде олардың суы тұздылау келеді. Бұдан басқа, далада Горькая және Бүлдіргенді өзендері бар. Хан ордасына жақын орналасқан бұл екі өзен де шағын әрі суы ащы, ішуге жарамсыз. Осы өзендер мен жылғалардың барлығы шағын және губернияның шеткі бөліктерінде орналасқан, ал даланың орталық бөлігі ағын сулардан мүлдем ада болды.

Мушкетов мырзаның зерттеулеріне сәйкес, Қалмақ даласында екі сулы қабат бар. Жоғарғы қабат Каспий шөгінділерінің арасында 2–6 сажын шамасындағы шағын тереңдікте орналасқан және оның суы тұздылау немесе тұзды болады. Төменгі қабат Каспий шөгінділерінің астында, үшіншілік құмтастар қабаттарымен бірге 20 және одан да көп сажын тереңдікте орналасып, тұщы су береді. Жергілікті халық жер асты суын алу үшін негізінен бірінші сулы қабатты пайдаланды. Ол үшін құмды жерлерде калмақ тілінде «худук» деп аталатын таяз құдықтар қазылды, ал сирек жағдайда орысша «копань» атауы қолданылды. Құдықтар бүкіл далаға топ-тобымен шашырай орналасып, бір-бірінен 10–30 верст қашықтықта жатты. Алайда даланың оңтүстік бөлігінде олар сирек кездесіп, арақашықтығы 50–70 верстке дейін жетті. Сонымен қатар ондағы су ішуге онша жарамды болмады. Бұдан басқа, далада «цандыктар» деп аталатын табиғи су қоймалары да пайдаланылды. Олар тығыз қоңыр саз қабатымен жабылған ойыстарда түзіліп, осы қабаттың үстіне еріген қар немесе жаңбыр суы жиналды. Мұндай суды тек қысқа уақыт ішінде ғана пайдалануға болатын.

Астрахан губерниясының аумағындағы [[Дон]] мен [[Еділ]] арасындағы суайрық Ергени деп аталады (қалмақша — «''қия беткейлер''») және Сарепта колониясынан оңтүстікке қарай шамамен 300 верст бойы меридиан бағытымен созылып жатқан жазық қыратты білдіреді. Ол Шығыс Маныч жағалауындағы Чалон-Хамур (немесе Таш-Муран) деп аталатын тік жарқабақпен аяқталады. Ергенидің ең биік нүктесі Заветное ауылының маңында орналасып, Каспий теңізі деңгейінен 532 фут биіктікке көтеріледі. Батысқа қарай Ергени Дон даласына біртіндеп төмендейді, ал шығыс беткейлері Еділ даласына қарай тік құлайды. Сондықтан биіктігі онша үлкен болмаса да, Ергени дала жағынан тауға ұқсап көрінеді. Оның шығыс беткейлері [[Жыра|жыралармен]] (сайлармен) тілімденген. Олар батысқа қарай бір-біріне жақындай түседі. Көктемде осы сай-жыралармен бұлақтар мен шағын өзендер ағып, Ергенидің етегіндегі көптеген көлдерді қоректендіреді. Бұл көлдердің бір бөлігі тұщы сулы (Цацинское, Алцын-Хута, Шар-Толгота, Чилгир, [[Жаскөл (ауыл)|Жаскөл]] және т.б.), ал кейбіреулерінің суы көктемде ғана тұщы болып, кейін ащы-тұздыға айналады (Ханата, Нарын-Хара, Кобдырь). Кейбір көлдер жазда [[Сор топырақ|сорға]] айналады (мысалы, Табун-Усун), ал кейбіреулері тартылып, бетіне шүйгін шөп өсіп, мол шөп шабуға пайдаланылатын жерлерге айналады (Ушке-Нур, Сальвру және т.б.). Ергенидің топырағын сары саздың қалың қабаттары, яғни [[Лесс|лесс]] құрайды.

Ергениден солтүстік-шығысқа қарай, Еділдің оң жағалауында орналасқан дала анағұрлым биік. Мұнда көлдер жоқ, шөбі шүйгін шабындықтар көп, кей жерлері егіншілікке жарамды, топырағы құмды-сазды. Царицын маңында биіктігі 280 фут болатын оң жағалаудағы қыратты өңір оңтүстікке қарай біртіндеп төмендеп, Черный Яр уезінде 30–40 футқа дейін түседі. Жантаудан төменірек жерде өсімдік жамылғысынан мүлдем айырылған құмды төбелер пайда болады. Каспий теңізіне қарай біртіндеп төмендейтін дала көптеген тұзды көлдермен көмкеріледі. Ал Каспий теңізі жағалауындағы жердің төмен жатқаны соншалық, солтүстік және солтүстік-батыс жағалаудың бүкіл өңірі жағалауға терең сұғына енген сансыз шығанақтардың (ильмендердің) және теңізге қарай сұғына созылған мүйістердің әсерінен шашақ тәрізді көрінеді. Бұл мүйістердің қалыптасуына сол жердегі құмды төбелердің ықпалы зор.

Даланың оңтүстік бөлігінің өзіндік ерекшелігін [[Бэр төбелері|Бэров төбелері]] деп аталатын, биіктігі 4 сажыннан аспайтын, шығыстан батысқа қарай созылып жатқан және бір-біріне параллель орналасқан аласа төбелер құрайды. Олардың табандары түйісіп жатады, ұзындығы 1½–4 верст, ал ені 170 сажынға дейін жетеді. Осы төбелердің үстіне Астрахан және [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қалалары салынған. Теңіз маңында көптеген төбелер судың астынан көтеріліп көрінеді. Олардың арасын су басып, көптеген ильмендер мен тұтас бір түбек архипелагын түзеді. Астраханның оңтүстік-батысында орналасқан бұл жер «Мочаг» деп аталады. Теңіз жағалауы жолағында көптеген тұзды және ащы-тұзды көлдер бар, олардың кейбіреулері емдік қасиеті бар балшықтармен қоршалған. Мысалы, Астраханнан солтүстік-батысқа қарай 12 верст жерде Тынақ балшықтары орналасқан.

Еділ жағалауына жақындаған кезде өзеннің осы құмды-сазды өңірде арнасын орнықсыз топырақты ойып өтіп, ені 30 және одан да көп верст болатын аңғар түзетінін көреміз. Оның шығыс шекарасын Ақтөбенің сол жағалауы шектейді. Өзен тармақтары жан-жаққа тілімдеген бұл аңғар тасқын кезінде су басатын және шайынды топырақтан құралған аралдар архипелагын құрайды. Аралдардың жағалаулары негізінен талдан тұратын орманның тар жолағымен көмкерілген, ал су қайтқаннан кейін оларда шүйгін шалғынды өсімдіктер қаулап өседі. Осы аңғардың бүкіл аумағы «займище» деп аталады.

Ақтөбенің ар жағында шығысқа қарай орналасқан және әрі қарай шетсіз-шексіз [[Орта Азия]] далаларымен ұласатын өңір жалпы сипаты жағынан батыстағы өңірге ұқсас. Оның анағұрлым биік солтүстік бөлігі біршама белесті жер бедерімен ерекшеленіп, Ақтөбе жағалауынан шығысқа қарай біртіндеп еңістейді де, құмды әрі төмен орналасқан жазықпен ұласады. Құмды-сазды топырақты бұл жазықтың ойпаң жерлері шүйгін шабындықтарға бай әрі егіншілікке жарамды. Алайда кей жерлерде топырақтың борпылдақтығы соншалық, ол оңай сусымалы құмға айналады. Сусымалы құмдардың аумағы жылдан жылға ұлғайып, қоныстанған жерлерге зиян келтіреді: жайылымдар мен егістіктерді құм басып, құмды төбелер — [[Барқан|барқандар]] түзеді. Құмдардың жылжуы салдарынан кейбір жерлерді құм соншалық басып қалған, мысалы, Хан ордасын, Сеитовка және Хошеутовское ауылдарын және басқа да елді мекендерді тұрғындары, Хошеутовское ауылындағыдай, қоныс аударуға мәжбүр болған. Муханов және Джамбай көлдері сияқты тұзды көлдер де құм астында қалып, олардан тұз өндіру тоқтатылды. Осындай құбылыс батыс далада да байқалады. Шығыс даланың ең солтүстік бөліктерінде, Царев уезінде, [[Қара топырақ|қара топырақ]] кездеседі. Осы белдеуде құрамындағы тұздың орасан көп мөлшерімен әйгілі Елтон ([[Эльтон]]) және [[Баскүнжақ]] көлдері, сондай-ақ Чапчачи тауы орналасқан. Бұдан бөлек, жекелеген таулар түрінде биіктеп тұрған қыраттар да бар: [[Үлкен Боғды]] — 524 фут, Кіші Боғды — 96 фут, Арзагар — 72 фут және т.б.

Кей жерлерде балшықты және батпақты алқаптар кездеседі. Олардың ішіндегі ең белгілілері — Хан ордасының шамамен бес верст жерінде орналасқан, ені мен ұзындығы ондаған верстке жететін алып Улань-Хактар. Сонымен қатар ащы-тұзды және тұщы сулы көлдер де бар. Одан әрі шығысқа қарай, Ақтөбе жағалауынан шамамен 100 верст жерде дала «Рын-құмдар» деп аталатын құмды-белесті өңірге айналады. Бұл жердегі құмды төбелер алуан түрлі пішіндегі қыраттардан тұрады, олардың арасында ені кейде 14 және одан да көп верстке жететін шалғындар орналасқан. Шалғындар аржан және далаға тән басқа да астық тұқымдас өсімдіктерден тұратын қалың өсімдік жамылғысымен көмкерілген. Өсімдіктерден дерлік жұтаң бұл төбелер теңізге жақындаған сайын біртіндеп аласарып, кәдімгі сусымалы құмдарға ұласады, ал одан әрі сары түсті, құнарсыз, сортаң ойпаттарға айналады. Өңір ұсақ тұзды көлдер мен балшықтарға бай, олардың ішіндегі ең белгілісі — Қызыл-Хактар. Ал Бестау тауларының арасында Ассетөбе немесе Айсысар деп аталатын шипалы бұлақ бар. Оның суының дәмі ащы-тұзды, температурасы 3°С, күкіртті иісі бар.

Оңтүстік-батысқа қарай Бэров төбелері пайда болады. Губернияның шығыс шетін жазық дала құрайды: оның бір бөлігінің топырағы қара-сұр саздан, ал екінші бөлігінің топырағы құмды-сазды сортаңнан тұрады. Бұл өңірдің солтүстігінде батпақтармен қоршалған, қамыс өскен тұщы сулы Қамыс-Самар көлдері орналасқан.

=== Геологиясы ===
Геологиялық құрамы бойынша Астрахан губерниясының топырағы Арал-Каспий формациясына жатады. Оның қабаттары барлық жерде дерлік көлденең орналасқан және құрамында көптеген тұзды саздар бар. Құмтастар мен үшіншілік саздардың үстінде жатқан Каспий шөгінділерінің қалыңдығы орасан зор болып, 53 сажынға дейін жетеді. Олар құм мен әртүрлі түсті саздардың — қызыл-қоңыр, көк және жасыл түсті саздардың — кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Сонымен қатар олардың құрамында Каспий фаунасына жататын және басым көпшілігі қазіргі кезде де тіршілік ететін түрлерге тиесілі ұлулардың қабыршақтары кездеседі.

Черный Ярдан төмен қарай сазды қабаттар жұқара түседі, ал кей жерлерде мүлдем жоғалып, олардың орнын борпылдақ құм басады. Бұл құм Еділдің төменгі ағысы жағалауында дюналардың түзілуіне себеп болады. Олар әсіресе Лебяжинская және Дуновская станицаларының маңында айқын байқалып, «Толокняный таулары» деп аталады.

Ергени Каспий саздары шөккеннен кейін қалыптасқан дербес көтерілу осін құрайды және миоценге жататын, көк саздың үстінде жатқан үшіншілік кезеңнің диірмен тасы құмтастарынан тұрады. Тек шалғынды беткей жағындағы жекелеген қыраттарда көне формацияларға жататын тау жыныстары, атап айтқанда, пермь және триас кезеңдерінің жыныстары кездеседі. Олар Боғды тауында байқалады. [[Опока]] немесе борлы [[Мергель|мергель]] борлы топыраққа жатады. Солёная Балка құмтастары жоғары сапалы диірмен тасын құрайды. Кормовое ауылының маңында ақ кварцтың, лидиялық тастың және темірлі құмтастың сынықтары кездеседі. «Кресты» сайында қазба балықтардың қалдықтарына бай рухляк қабаттары бар. Чалон-Хамур әктасты қабаттардан құралған. Кейбір сайларда кездесетін гипс алебастр алу үшін күйдіріледі, ал алынған алебастр тек үйлерді әктеуге пайдаланылады. Сонымен қатар Ергениде таскөмірдің белгілері анықталған, ал оның солтүстік бөлігіндегі [[Темір рудалары|темір кендері]] кейбір сайларда қалың қабаттар түрінде жер бетіне шығып жатады. Сарепта маңында қыш жасауға арналған саз өндіріледі, Солодников селосының маңында шатырлық тақтатас, ал Астрахан маңында кірпіш сазы өндіріледі. «Элиста» урочищесі маңынан күйдірген кезде таза қызыл түске ие болатын фаянс жасауға жарамды саз табылған. Кейбір жерлерде [[Селитралар|селитра]] кездеседі. Үлкен Боғды тауының маңынан күкірттің шағын кен орны мен [[Мұнай|мұнай]] белгілері табылған. Еділдің сол жағалауындағы Боғды және басқа да қыраттар негізінен гипстен тұрады. Алайда жалпы алғанда, Астрахан губерниясында тау-кен өнеркәсібінің қандай да бір саласының дамуын күту қиын, тек бұрыннан бар тұз өндіру саласын қоспағанда. Жаңа түзілімдерге Еділдің шөгінділері, құмды [[Дюналар|дюналар]], Ергенінің әктасты [[Туф|туфтары]], сортаңдар және өздігінен тұз шөгетін көлдердің тұздары жатады. [[Мамонттар]] мен басқа да жануарлардың сүйектері тек [[Еділ|Еділдің]] шөгінділерінен кездеседі.

=== Флорасы ===
Астрахан өлкесіндегі сирек өсімдік жамылғысы еш жерде тұтас әрі үздіксіз [[Шым|шым]] түзбейді, керісінше, аралдар секілді шашыраңқы орналасады. Биіктеу жерлерде жапырақтары сұрғылт-жасыл түсті жусанның көптеген түрлері өседі. Ал топырақ сортаңдау болса, жапырақтары қою жасыл түсті сораңдардың түрлері немесе қураған тікенекті өсімдіктер пайда болады. Неғұрлым төмен жерлерде [[Қау|қау]] ағарып көрінеді, ал ойпаттарда жасыл мия мен әртүрлі астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Топырақ сортаң болған жағдайда, жапырақтары қалың әрі шырынды, түсі қою қызғылт-сары түсті Salicorneae тұқымдасына жататын [[Шеркез|сораңдар]] өседі. Неғұрлым қалың өсімдік жамылғысы тек шалғындарда, Еділдегі аралдарда және Ергени сайларында кездеседі. Еділдің төменгі ағысындағы тұрып қалған суларды ''[[Ақ тұңғиық|Nymphaea alba]]'' және ''[[Үндістан лотосы|Nelumbium nuciferum]]'' көріктендіреді.

== Тарихы ==
Астрахан губерниясы Орта Азия далаларының шекарасында орналасып, ежелден халықтардың қоныс аудару бағыты болды. Ол [[Азия|Азиядан]] [[Еуропа|Еуропаға]] өтетін өзіндік қақпа саналды.

Халықтардың негізгі қоныс аудару қозғалыстары осы өңір арқылы жүріп отырды. Бір халық екіншісін ығыстырып, өз кезегінде Шығыстан келген жаңа қоныс аудару толқындарына орын беріп отырды. Ежелгі деректер Астрахан далаларында [[Скифтер|скифтердің]] болғанын көрсетеді. Біздің заманымыздың II ғасырында бұл өңірде [[Аландар|аландар]] пайда болып, III ғасырда олардың орнын [[Хазарлар|хазарлар]] басты. Хазарлардың атымен [[Каспий теңізі]] Хазар теңізі деп аталды. Хазарлардың [[Еділ|Еділдің]] төменгі ағысында [[Итиль]] атты астанасы болды. IV–XI ғасырлар аралығында бұл өңір арқылы [[Угорлар|угорлар]], [[Ғұндар|ғұндар]], [[Аварлар (көшпелі халық)|аварлар]], [[Мажарлар|мадиярлар]], [[Бұлғарлар|бұлғарлар]], [[Хвалистер|хвалистер]] және басқа да халықтар өтті. Соңғыларының атымен Каспий теңізі Хвалын теңізі деп аталды.

XII ғасырда Астрахан далаларында [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] көшіп-қонып жүрді, ал XIII ғасырда олардың орнын [[Моңғол шапқыншылығы және этностық өзгерістер|моңғолдар]] басты. Олар [[Еділ]] бойының едәуір бөлігін иеленіп, Астрахан өлкесінің төменгі ағысында [[Сарай-Бату]], [[Сарай-Берке]], [[Үкек]] және [[Астрахан|Қажытархан]] қалаларының негізін қалады.

Астрахан хандығының тарихы 1480 жылы, [[Алтын Орда]] ханы Ахмет хан қаза тапқаннан кейін басталады. Осы кезден бастап бұл аумақ Ноғай мырзаларының иелігіне өтті, ал 1490 жылы мұнда Абдул-Керімнің хан болғаны аталады. Алайда 1554 жылы кінәз Пронский-Шемякиннің қолбасшылығымен орыс әскерлері [[Астрахан|Астраханды]] басып алып, қаладан қуылған Дербыш ханды қайтадан таққа отырғызды. Дербыш хан Ресейге бодан болуға ант беріп, алым-салық төлеуге уәде етті. Кейін оның сатқындығы қаланың орыс әскерлері тарапынан түпкілікті басып алынуына және 1557 жылы Астрахан хандығының Мәскеу мемлекетіне қосылуына себеп болды.

Ұзақ уақыт бойы өлкенің қоныстанған аумағы негізінен Астрахан қаласымен және одан төмен қарай Еділ атырауында орналасқан, балық аулауға арналған «учугтар» (балық ұстауға арналған арнайы бөгет-құрылымдар) деп аталатын кәсіпшілік орындарымен шектелді. [[I Пётр|І Петрдің]] бұл өлкеге ерекше назар аударуынан кейін отарлау үдерісі дами бастады. Алайда бастапқы кезеңде әртүрлі татар ордаларының жиі жасаған шапқыншылықтары, қалмақтардың тонаушылық шабуылдары және [[Еділ казактары|казактардың еркін әрекеттері]] салдарынан бұл үдеріс өте баяу жүрді.

1632 жылы [[Қалмақтар|қалмақтар]] бұл өңірге көшіп келді. Осылайша көшпелі ордалардың шығыстан батысқа қарай қоныс аудару үдерісі аяқталды. Өйткені, 1801 жылы [[Қырғыз-қайсақ|қырғыз-қайсақтардың]] Астрахан даласына қоныс аударуы үкіметтің рұқсатымен жүзеге асырылды. 1627 жылы [[Черный Яр]] [[Острог|острогының]] негізі қаланды, 1667 жылы [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Ярдың]] негізі қаланды. Ал 1700 жылдан бастап Еділдің оң жағалауында алғашқы елді мекендер, соның ішінде Солёное Займище, пайда бола бастады.

Астрахан губерниясы І Петрдің 1717 жылғы 22 қарашадағы жарлығымен құрылды. Оған дейін, 1708 жылдан бастап, оның аумағы [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамында болды. Астрахан губерниясының құрамына іргелес аумақтарымен бірге мына қалалар кірді: [[Астрахан]], Гурьев Яицкий (қазіргі [[Атырау]], Қазақстан), Дмитриевск (қазіргі [[Камышин]]), [[Петровск (Сарытау облысы)|Петровск]], [[Самара]], [[Саратов|Сарытау]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]), [[Сызрань]], [[Терек (бекініс)|Терск қаласы]], Царицын (қазіргі [[Волгоград]]), Жайық қалашығы (қазіргі [[Орал]]), [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]], [[Черный Яр]] және [[Қызлар]].

1728 жылы [[Саратов|Сарытау]], [[Самара]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]) және [[Сызрань]] қалалары уездерімен бірге [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамына берілді.

1739 жылы Сарытау Астрахан губерниясының құрамына қайта қосылды.

1744 жылы [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрылуына байланысты Жайық қалашығы мен [[Жайық казак әскері|Жайық казак әскерінің]] аумағы оның құрамына берілді.

1742 жылы [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантаудың]] негізі қаланып, 1746 жылдан бастап Еділдің оң жағалауын казак станицалары қоныстана бастады.

1752 жылы Гурьев қаласы Астрахан губерниясынан [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрамына берілді.

1763 жылы жоғары мәртебелі жарлық бойынша Астрахан маңындағы Еділ бойына Визенталь елді мекенін негіздеген 65 лютеран отбасы қоныстандырылды. Елді мекеннің қашан және қандай жағдайда жойылғаны белгісіз. Өлкені тезірек қоныстандыру мақсатында үкімет жер телімдерін сыйға беріп, оларды жеңілдетілген шарттармен сатты. Мысалы, 1770 жылы әртүрлі адамдарға іргелес су айдындарымен бірге 5755 десятина жер сатылды.

1771 жылы үкімет жүргізген шараларға наразылықтың салдарынан қалмақтардың басым бөлігі Ресей аумағынан көшіп кетті, сөйтіп олардың аз бөлігі ғана Еділдің оң жағалауында қалды.

[[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] автономиясы жойылып, қалмақтардың басым бөлігі Жоңғарияға қайта көшкеннен кейін қалмақ даласы Астрахан әскери губернаторына бағынатын Ресейдің әкімшілік-аумақтық бірліктерінің біріне айналды.

1780 жылғы қарашада Сарытау жаңадан құрылған [[Сарытау наменгерлігі|Сарытау наменгерлігінің]] орталығы болды. Оның құрамына Петровск және Дмитриевск қалалары да кірді.

1782 жылы [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінен]] кейін Гурьев қаласы Астрахан губерниясының құрамына қайтарылды. Сол жылы [[Орал]] қаласы да Астрахан губерниясының құрамына қосылды, ал [[Волгоград|Царицын]] қаласы Ақтөбе жібек зауытымен және Черный Яр қаласы [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясының]] құрамына берілді.

1785 жылы 5 мамырда Астрахан және Кавказ облыстарынан тұратын [[Кавказ наменгерлігі]] құрылды. Оның әкімшілік орталығы шағын [[Екатериноград]] бекінісі болды. 1790 жылы 30 сәуірде Кавказ губерниялық басқармасы Астрахан қаласына көшірілді.

1796 жылғы 12 және 31 желтоқсандағы жарлықтармен наменгерлік Астрахан губерниясы болып қайта құрылды. Оның құрамына кейінгі Ставрополь, Терек және Қобан губернияларының аумақтары да кірді. Сол кезде губерниялық басқарма да құрылды.

1802 жылы 15 қарашада Астрахан губерниясы Астрахан және [[Кавказ губерниясы|Кавказ]] губернияларына бөлінді. Астрахан губерниясының басына азаматтық губернатор тағайындалды. Сонымен қатар Астрахан губерниясы Кавказ өлкесі мен Грузияның әскери басшысына да бағынды. 1803 жылғы 27 қазандағы патша жарлығында Астрахан губернаторына Кавказ губерниясының істеріне араласуға жол берілмейтіні арнайы ескертілді.

1803 жылы Орал казак әскерінің аумағы қайтадан Орынбор губерниясының құрамына қосылды.

[[Сурет:Карта Астраханской Губернии.jpg|thumb|right|250px|Астрахан губерниясы. 1821 жыл]]
1825 жылы 10 наурызда Астрахан губерниясындағы көшпелі халықтар мекендеген аумақтың басым бөлігі Кавказ облысының құрамына беріліп, Мұсылман көшпелі халықтарының Бас приставтығы құрылды.

1832 жылы 6 қаңтарда Астрахан губерниясы Кавказ губерниясынан толық бөлініп шықты. Осы ретте губернияның басына азаматтық губернатормен қатар әскери губернатор да тағайындалды.

1832 жылы Астрахан губерниясы Грузияның Бас басқарушысының қарауынан шығарылды.

1848–1850 жылдар аралығында Ставрополь жолы бойына ауылдар қоныстандырылды. 1850 жылы Сарытау губерниясынан Царев уезі Астрахан губерниясының құрамына берілді, ал 1860 жылы Кума өзені бойындағы шекара солтүстікке қарай біршама жылжытылды. Алайда оның саласы Гайдук (Гуйдук) өзені мен Үлкен Дербет ұлысының қалмақтары Ставрополь губерниясының қарауына берілді.

1862 жылы Астрахан қаласынан Дон казак әскерінің шекарасына дейін созылған, ұзындығы 357 шақырым болатын Қырым жолы бойындағы Қалмақ даласының орталық бөлігін әрқайсысы 15–20 ауладан тұратын хуторлармен қоныстандыруға рұқсат етілді. Осы мақсатта 15 орын белгіленді. Алайда аталған жерлерге қоныстануға ниет білдірушілер болмағандықтан, бұл жоспар жүзеге аспады.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1917 жылы Қырғыз даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына берілді. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы [[Қалмақ автономиялы облысы|Қалмақ АО]] құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері ғана қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына аудандар құрылды: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары.

1928 жылы 21 мамырда губерния таратылып, оның аумағы жаңадан құрылған [[Төменгі Еділ өлкесі|Төменгі Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Әкімшілік бөлінісі ==
[[Сурет:Astrakhan gubernia.jpg|thumb|right|200px|Астрахан губерниясының картасы]]
XX ғасырдың басында әкімшілік жағынан Астрахан губерниясы 5 уезге — Астрахан, Красный Яр, Жантау, Черный Яр және Царев уездеріне, 7 ұлыстық басқармасы мен қалмақ базары бар Қалмақ даласына, телімдік басқармаларға (5 бөлік және 2 округ) бөлінген Қазақ даласына (Ішкі қазақ ордасына), сондай-ақ 2 бөлімнен тұратын [[Астрахан казак әскері|Астрахан казак әскеріне]] бөлінді.

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
! Реттік №
! Уез
! Уездік қала
! Уездік қаланың елтаңбасы
! Ауданы,&lt;br&gt;[[Шақырым|шақырым]]²
! Тұрғыны(1897), адам
|-
| 1
| [[Астрахан уезі|Астрахан]]
| [[Астрахан]] қ. (112 880 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Astrakhan COA (Astrakhan Governorate) (1856).png|43x43px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |6499,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |219 760
|-
| 2
| [[Жантау уезі|Жантау]]
| [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантау]] қ. (2826 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Yenotaevsk COA (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |4852,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |76 080
|-
| 3
| [[Красный Яр уезі (Астрахан губерниясы)|Красный Яр]]
| [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қ. (5593 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Krasny Yar COA (Astrakhan Governorate) (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |9463,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |65 995
|-
| 4
| [[Царев уезі|Царев]]
| [[Царев]] қ. (6977 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Tsaryov COA (1853).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |18 964,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |198 022
|-
| 5
| [[Черный Яр уезі|Черный Яр]]
| [[Черный Яр]] қ. (4226 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Coat of Arms of Chyorny Yar (Astrakhan oblast) (1846).png|42x42px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |11 858,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |100 316
|-
| 6
| [[Қалмақ даласы]]
| -
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |67 246,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |128 573
|-
| 7
| [[Бөкей Ордасы|Ішкі Қазақ ордасы]]
| [[Хан Ордасы (ауыл)|Хан Ордасы]] ауылы (2564 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |70 781,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |214 796
|}

1888 жылы барлық бес уезде 157 ауылдық қоғам, 47 болыс, 13 стан және 89 урядник учаскесі болды. Губернияда барлығы 189 алпауыт қожалық пен ауыл болды, бұған Астрахан казактарының 13 станицасы, ватағалар мен хуторлар кірмеді. Бес уездегі ауылдарда барлығы 231 тас және 56 472 ағаш үй болды. 1887 жылы губернияда 167 шіркеу мен 4 әдірият (монастырь) болды.

1917 жылы Қазақ даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына өтті. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы Қалмақ АО құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары құрылды.

== Тұрғындары ==

== Губерния жетекшілігі ==
=== Генерал-губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Павел Сергеевич Потемкин|Потемкин Павел Сергеевич]]
| генерал-поручик, Сарытау мен Астрахан генерал-губернаторы м. а. , &lt;br&gt; 1785 ж. бастап Кавказ наменгері
| &lt;center&gt;09.05.1785—1792&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Гудович|Гудович Иван Васильевич]]
| генерал-аншеф
| &lt;center&gt;1792—1798&lt;/center&gt;
|-
| [[Ираклий Иванович Морков|Морков Ираклий Иванович]]
| граф, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1798—1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Иванович Киселёв|Киселев Дмитрий Иванович]]
| генерал-лейтенант, м. а.
| &lt;center&gt;1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Карл Федорович Кноринг|Кноринг Карл Федорович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1799—1802&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Дмитриевич Цицианов|Цицианов Павел Дмитриевич]]
| кәніз, инфантерия генералы
| &lt;center&gt;08.09.1802—08.02.1806&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Гудович|Гудович Иван Васильевич]]
| граф, генерал-фельдмаршал
| &lt;center&gt;02.06.1806—05.03.1809&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Петрович Тормасов|Тормасов Александр Петрович]]
| кавалерия генералы
| &lt;center&gt;05.03.1809—09.1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Филипп Осипович Паулуччи|Паулуччи Филипп Осипович]]
| маркиз, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;09.1811—16.02.1812&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Федорович Ртищев|Ртищев Николай Федорович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;16.02.1812—12.10.1816&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Петрович Ермолов|Ермолов Алексей Петрович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;12.10.1816—16.03.1827&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Федорович Паскевич-Эриванский|Паскевич-Эриванский Иван Федорович]]
| граф, генерал-фельдмаршал
| &lt;center&gt;16.03.1827—28.04.1831&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Тариелович Лорис-Меликов|Лорис-Меликов Михаил Тариелович]]
| граф, генерал-адъютант, атты әскер генералы, &lt;br&gt; уақытша Астрахан, Сарытау мен Самара генерал-губернатор
| &lt;center&gt;20.01.1879—07.04.1879&lt;/center&gt;
|} 
=== Губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Петр Самойлович Салтыков|Салтыков Петр Самойлович]]
| жақын боярин
| &lt;center&gt;1717—1719&lt;/center&gt;
|-
| [[Артемий Петрович Волынский|Волынский Артемий Петрович]]
| полковник
| &lt;center&gt;1719—1725&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Алексеевич Менгден|Менгден Иван Алексеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1725—18.11.1731&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Петрович Измайлов|Измайлов Иван Петрович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1731—1732&lt;/center&gt;
|-
| [[Артемий Петрович Волынский|Волынский Артемий Петрович]]
| бригадир
| &lt;center&gt;1732&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Петрович Измайлов|Измайлов Иван Петрович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;11.07.1733—28.07.1735&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Иванович Румянцев|Румянцев Александр Иванович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;28.07.1735—16.10.1735&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Иванович Пашков (губернатор)|Пашков Егор Иванович]]
| бригадир
| &lt;center&gt;16.10.1735—1736&lt;/center&gt;
|-
| [[Леонтий Яковлевич Соймонов|Соймонов Леонтий Яковлевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1736—1738&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Голицын (генерал-адмирал)|Голицын Михаил Михайлович]]
| кінәз, құпия кеңесші
| &lt;center&gt;14.01.1740—17.09.1741&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Никитич Татищев|Татищев Василий Никитич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;31.12.1741—16.09.1745&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Онуфриевич Брылкин|Брылкин Иван Онуфриевич]]
| нақты камергер
| &lt;center&gt;16.09.1745—1752&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Сергеевич Жилин|Жилин Алексей Сергеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;18.12.1753—1760&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Васильевич Неронов|Неронов Василий Васильевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1760—1763&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Афанасьевич Бекетов|Бекетов Никита Афанасьевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1763—1773&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Никитич Кречетников|Кречетников Петр Никитич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Варфоломеевич Якоби|Якоби Иван Варфоломеевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1776—1781&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Жуков (нақты статтық кеңесші)|Жуков Михаил Михайлович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1781—1786&lt;/center&gt;
|}

=== Наменгерліктің басшылары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Илларион Спиридонович Алексеев|Алексеев Илларион Спиридонович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1786—1790&lt;/center&gt;
|-
| [[Сергей Афанасьевич Брянчанинов|Брянчанинов Сергей Афанасьевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1790—1792&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Михайлович Скаржинский|Скаржинский Петр Михайлович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1792—1796&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Васильевич Алябьев|Алябьев Александр Васильевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;1796—19.12.1796&lt;/center&gt;
|}

=== Азаматтық губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Николай Яковлевич Аршеневский|Аршеневский Николай Яковлевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;06.01.1797—22.04.1798&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Захаров|Захаров Иван Семенович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;22.04.1798—09.08.1800&lt;/center&gt;
|-
| [[Андрей Васильевич Повалишин|Повалишин Андрей Васильевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;09.08.1800—1802&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Васильевич Тенишев|Тенишев Дмитрий Васильевич]]
| кінәз, нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1802&lt;ref&gt;Қалай болғанда да, 1802 жылы 6 желтоқсанда ол әлдеқашан губернатор қызметін атқарған [https://runivers.ru/lib/book3130/9835/ Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Первое. Том XXVII. 1802—1803 гг. Закон 20.545. Декабря 6. с. 388] {{Wayback|url=https://runivers.ru/lib/book3130/9835/ |date=20200615075815 }}&lt;/ref&gt;—15.07.1807&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Александрович Кожевников|Кожевников Лев Александрович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1807—29.07.1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Степан Семенович Андреевский|Андреевский Степан Семенович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;29.07.1811—19.12.1818&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Яковлевич Бухарин|Бухарин Иван Яковлевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;19.12.1818—1821&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Иванович Попов (1776)|Попов Иван Иванович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;26.04.1821—03.06.1825&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Степанович Осипов|Осипов Александр Степанович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.01.1826—1831&lt;/center&gt;
|-
| [[Авксентий Павлович Гевлич|Гевлич Авксентий Павлович]]
| статтық кеңесші, азаматтық губернатор м. а.; лауазым 1832 ж. жойылды
| &lt;center&gt;05.09.1830—15.03.1832&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Гаврилович Пяткин|Пяткин Василий Гаврилович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1831—1834&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Тимирязев|Тимирязев Иван Семенович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1834—1844&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Егорович Чистяков|Чистяков Петр Егорович]]
| контр-адмирал
| &lt;center&gt;1844—1849&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Гаврилович Басаргин|Басаргин Григорий Гаврилович]]
| вице-адмирал
| &lt;center&gt;1849—1854&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Александрович Васильев (вице-адмирал)|Васильев Николай Александрович]]
| вице-адмирал
| &lt;center&gt;1854—1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Ростислав Григорьевич Машин|Машин Ростислав Григорьевич]]
| контр-адмирал
| &lt;center&gt;1857—1859&lt;/center&gt;
|-
| [[Бернгард Васильевич Струве|Струве Бернгард Васильевич]]
| статтық кеңесші, м. а.
| &lt;center&gt;15.08.1859—23.04.1861&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Павлович Дегай|Дегай Александр Павлович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;23.04.1861—01.11.1868&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Биппен|Биппен Николай Николаевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;15.11.1868—21.05.1880&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Алексеевич Протасов-Бахметев|Протасов-Бахметев Николай Алексеевич]]
| граф, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;25.05.1880—18.07.1882&lt;/center&gt;
|-
| [[Евгений Осипович Янковский|Янковский Евгений Осипович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;18.07.1882—24.08.1883&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Иванович Петров (государственный деятель)|Петров Николай Иванович]]
| генерал-майор (губернияны басқаруға кіріспеген)
| &lt;center&gt;07.09.1883—18.01.1884&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Максимович Цеймерн|Цеймерн Николай Максимович]]
| Император Мәртебесінің нөкері, генерал-майор
| &lt;center&gt;01.02.1884—17.05.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Леонид Дмитриевич Вяземский|Вяземский Леонид Дмитриевич]]
| кінәз, генерал-майор
| &lt;center&gt;31.07.1888—19.04.1890&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Тевяшов|Тевяшов Николай Николаевич]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;26.04.1890—17.10.1895&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Александрович Газенкампф|Газенкампф Михаил Александрович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;04.11.1895—28.09.1903&lt;/center&gt;
|-
| [[Бронислав Людвигович Громбчевский|Громбчевский (Гронбчевский) Бронислав Людвигович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;28.09.1903—04.08.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Николаевич Соколовский|Соколовский Иван Николаевич]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;04.08.1906—1917&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Алексеевич Бирюков|Иван Алексеевич Бирюков]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1917&lt;/center&gt;
|}

=== Губерния ақсүйектерінің басшылары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Андрей Михайлович Сушков|Сушков Андрей Михайлович]]
|
| &lt;center&gt;1792—1795&lt;/center&gt;
|-
| [[Савва Романович Копытовский|Копытовский Савва Романович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1795—1804&lt;/center&gt;
|-
| [[Федор Антонович Ахматов|Ахматов Федор Антонович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1814—1820&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Терентьевич Некрасов|Некрасов Григорий Терентьевич]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1820—1822&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Александрович Арзуманов|Арзуманов Никита Александрович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;16.01.1825—12.01.1828&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Иванович Максимович|Максимович Павел Иванович]]
| полковник
| &lt;center&gt;04.12.1828—20.06.1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Яковлевич Кафтарадзев|Кафтарадзев Иван Яковлевич]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;21.06.1830—21.02.1834&lt;/center&gt;
|-
| [[Даниил Федорович Милашев|Милашев Даниил Федорович]]
| камергер, алқалық асессор
| &lt;center&gt;06.03.1834—04.02.1841&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Никитович Арзуманов|Арзуманов Иван Никитович]]
| алқалық хатшы
| &lt;center&gt;04.02.1841—20.03.1847&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Иванович Орлов (статтық кеңесші)|Орлов Павел Иванович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.04.1847—08.08.1856&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Семенович Осипов|Осипов Петр Семенович]]
| алқалық асессор, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;08.08.1856—05.04.1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Попов (коллежский асессор)|Попов Иван Семенович]]
| алқалық асессор, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;05.04.1857—18.10.1860&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Петрович Гриненко|Гриненко Николай Петрович]]
| статтық кеңесші, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;18.10.1860—09.02.1862&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Никитович Арзуманов|Арзуманов Иван Никитович]]
| алқалық асессор
| &lt;center&gt;09.02.1862—26.06.1865&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Никифорович Явленский|Явленский Иван Никифорович]]
| титулдық кеңесші, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;26.06.1865—12.04.1868&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Иванович Вартанов|Вартанов Иван Иванович]]
| отставкадағы майор
| &lt;center&gt;12.04.1868—12.09.1878&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Данилович Сергеев|Сергеев Никита Данилович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.10.1878—25.10.1884&lt;/center&gt;
|-
| [[Харлампий Николаевич Хлебников|Хлебников Харлампий Николаевич]]
| алқалық асессор
| &lt;center&gt;25.10.1884—04.02.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Андрей Кириллович Ключарев|Ключарев Андрей Кириллович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;04.02.1888—25.10.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Харлампий Николаевич Хлебников|Хлебников Харлампий Николаевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.12.1890—1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Даниил Никитович Сергеев|Сергеев Даниил Никитович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;03.04.1906—1917&lt;/center&gt;
|}

* 1804 жылдан бастап 1814 жылға дейін Астрахан губерниясында ақсүйектер санының аз болуына байланысты ақсүйектер сайлауы тоқтатылып, ақсүйектер депутаттары жиналысының барлық іс қағаздары мен шежірелік кітаптары губерниялық мұрағатқа тапсырылды. Сайлау 1834 жылы қайта жаңғыртылды. Осыған байланысты губерниялық басқармаға Басқарушы Сенаттың 1813 жылғы 7 қарашадағы № 12 913 жарлығы келіп түсті.
* 1856 жылдан бастап 1862 жылға дейін губерниялық ақсүйектер басшысының міндетін уездік ақсүйектер басшылары атқарды. Кейін бұл қызметке үкімет тағайындаған Астрахан қылмыстық және азаматтық сот палатасының төрағасы Грипенко тағайындалды. Сайлаудың тоқтатылуына Астрахан губернаторы, вице-адмирал Васильевтің бастамасымен басталған хат алмасу себеп болды. Ол үкіметтен Астрахандағы ақсүйектер сайлауын тоқтатуды және Астрахан ақсүйектерін Ставрополь губерниясына қосуды өтінген еді. Алайда бұл өтініш қанағаттандырылмай, 1862 жылы сайлауды қайта бастау тапсырылды.

=== Вице-губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Леонтий Яковлевич Соймонов|Соймонов Леонтий Яковлевич]]
| бригадир (генерал-майор)
| &lt;center&gt;26.07.1736—26.01.1737&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Беклемишев|Беклемишев Иван]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;16.08.1760—1764&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Иванович Трейден|Трейден Матвей Иванович]]
| нақты статтық кеңесші, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1764—1766&lt;/center&gt;
|-
| [[Федор Михеевич Небольсин|Небольсин Федор Михеевич]]
| сарай кеңесшісі, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1764—1766&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Васильевич Семиков|Семиков Петр Васильевич]]
| полковник, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1766—1772&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Львов|Львов Григорий]]
| подполковник, (1767 бастап алқалық кеңесші) губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1766—1768&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Григорьевич Баранов|Баранов Михаил Григорьевич]]
| алқалық кеңесші, 1772 дейін — губернатордың 2-орынбасары, сосын — губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1768—1773&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Артамонович Муравьев|Муравьев Матвей Артамонович]]
| полковник, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Сергеевич Долгоруков (1718)|Долгоруков Николай Сергеевич]]
| кінәз, подполковник, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Григорьевич Толстой|Толстой Александр Григорьевич]]
| полковник, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1776—1777&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Васильевич Третьяков|Третьяков Петр Васильевич]]
| 1-дәрежелі капитан, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1776—1777&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Васильевич Третьяков|Третьяков Петр Васильевич]]
| 1-дәрежелі капитан, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1777—1778&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Григорьевич Толстой|Толстой Александр Григорьевич]]
| полковник, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1777—1779&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Козьмич Фатьянов|Фатьянов Григорий Козьмич]]
| сарай кеңесшісі, губернатордың орынбасары
| &lt;center&gt;1779&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Степанович Лебедев (полковник)|Лебедев Михаил Степанович]]
| полковник
| &lt;center&gt;1779—1784&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Симонович Лаптев|Лаптев Николай Симонович]]
| бригадир, нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;қаңтар—наурыз 1797&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Васильевич Каховский|Каховский Алексей Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;05.09.1797—1803&lt;/center&gt;
|-
| [[Марк Леонтьевич Малинский|Малинский Марк Леонтьевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1803—1809&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Данилович Вельсовский|Вельсовский Иван Данилович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1809—18.09.1812&lt;/center&gt;
|-
| [[Андрей Иванович Коростовцев|Коростовцев Андрей Иванович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;18.09.1812—1817&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Архипович Зотов|Зотов Петр Архипович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;1817—1822&lt;/center&gt;
|-
| [[Христофор Христофорович Повало-Швейковский|Повало-Швейковский Христофор Христофорович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1822—04.1824&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Саввич Смирнов|Смирнов Владимир Саввич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;30.05.1824—30.11.1828&lt;/center&gt;
|-
| [[Мартын Леонтьевич Крузе|Крузе Мартын Леонтьевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;11.01.1829—19.04.1829&lt;/center&gt;
|-
| [[Авксентий Павлович Гевлич|Гевлич Авксентий Павлович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;19.04.1829—05.09.1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Валериан Иванович Кошелев|Кошелев Валериан Иванович]]
| камергер атағында, алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;26.09.1830—27.04.1834&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Васильевич Чуфаров|Чуфаров Павел Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;27.04.1834—14.03.1836&lt;/center&gt;
|-
| [[Евграф Васильевич Филиппов|Филиппов Евграф Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;10.04.1836—01.02.1838&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Филиппович Пфеллер|Пфеллер Владимир Филиппович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;01.02.1838—27.04.1841&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Феопемптович Пучкин|Пучкин Михаил Феопемптович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;27.04.1841—21.08.1841&lt;/center&gt;
|-
| Больман Андриан Казимирович&lt;ref&gt;Андриан Казимирович Больман (1810—1859) — [[Вильно университеті|Вильно университетінің]] философия кандидаты, 1829 жылдан бастап мемлекеттік қызметте. — қараңыз [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004181794?page=84 Родословная книга дворянства Московской губернии / под ред. Л. М. Савёлова. Дворянство жалованное и выслуженное: А—И. — М.: Изд. Московского дворянства, 1914. — 686 с. — С. 154.]&lt;/ref&gt;
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;21.09.1841—11.09.1854&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Егорович Иванов|Иванов Павел Егорович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;11.09.1854—01.07.1856&lt;/center&gt;
|-
| [[Бернгард Васильевич Струве|Струве Бернгард Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;01.07.1856—15.08.1859&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Васильевич Лавров|Лавров Николай Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;15.08.1859—10.10.1861&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Биппен|Биппен Николай Николаевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;10.10.1861—06.09.1863&lt;/center&gt;
|-
| [[Валерий Александрович Мейер|Мейер Валерий Александрович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;11.09.1863—31.05.1868&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Васильевич Никитин (вице-губернатор)|Никитин Николай Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;21.06.1868—20.05.1870&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Николаевич Гортынский|Гортынский Константин Николаевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;20.05.1870—20.10.1872&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Степанович Остроумов|Остроумов Иван Степанович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;26.10.1872—01.06.1879&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Алексеевич Лебедев|Лебедев Константин Алексеевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;15.06.1879—27.02.1882&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Павлович Азанчевский|Азанчевский Матвей Павлович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;20.03.1882—23.06.1883&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Иванович Жоховский|Жоховский Николай Иванович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;07.07.1883—19.12.1885&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Егорович Норд|Норд Лев Егорович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;19.12.1885—12.09.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Германович Бринкман|Бринкман Александр Германович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.09.1888—10.06.1899&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Николаевич Гирс|Гирс Александр Николаевич]]
| камер-юнкер, сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;24.06.1899—14.02.1901&lt;/center&gt;
|-
| [[Сергей Сергеевич Андреевский|Андреевский Сергей Сергеевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;23.02.1901—30.05.1902&lt;/center&gt;
|-
| [[Яков Дмитриевич Бологовский|Бологовский Яков Дмитриевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;30.05.1902—20.02.1904&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Сосновский|Сосновский Иван Васильевич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;20.02.1904—24.04.1904&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Аполлонович Тарасенко-Отрешков|Тарасенко-Отрешков Иван Аполлонович]]
| нақты статтық кеңесші (1905 жылдың 17 сәуірінен бастап)
| &lt;center&gt;24.04.1904—?.?.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Михайлович Шидловский|Шидловский Константин Михайлович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;22.09.1907—16.11.1907&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Максимов|Максимов Николай Николаевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;16.11.1907—1915&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Иванович Курилов (вице-губернатор)|Курилов Владимир Иванович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1915—1917&lt;/center&gt;
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>7436a8j71vat24qc5kxaao3orvc6ex1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658255</id>
      <parentid>3658254</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T08:11:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Генерал-губернаторлары */</comment>
      <origin>3658255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91946" sha1="et5489pfe20gnfnyigoflorrqp22i9e" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan Governorate (1913).png
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
=== Географиялық орны ===
Астрахан губерниясы [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында, 45° және 51° солтүстік ендік, 43° және 51° шығыс бойлық аралығында орналасқан. Губернияның солтүстіктен оңтүстікке қарай ең үлкен ұзындығы — 587 км, ал батыстан шығысқа қарай ең үлкен ені — 533 км жетті.

=== Астрахан губерниясының қазіргі әкімшілік шекараларға қатысты орналасуы ===
Бұрынғы Астрахан губерниясының аумағында (1914 жылғы шекаралары бойынша) қазіргі [[Астрахан облысы]] мен [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасы]] толығымен, ал [[Волгоград облысы]], [[Ставрополь өлкесі]], [[Ростов облысы]] және [[Дағыстан|Дағыстан Республикасы]] ішінара орналасқан. Губерния аумағының бір бөлігі қазіргі [[Атырау облысы|Атырау облысының]] құрамына кіреді.

Бұрынғы [[Астрахан уезі|Астрахан уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі [[Астрахан облысы|Астрахан облысының]] аумағына, ал оңтүстік бөлігі [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасының]] аумағына кіреді. Уездің шағын батыс бөлігі [[Ростов облысы|Ростов облысының]], ал шағын оңтүстік бөлігі [[Ставрополь өлкесі]] мен [[Дағыстан|Дағыстан Республикасының]] аумағына жатады.

Бұрынғы [[Красный Яр уезі|Красный Яр уезінің]] басым бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағына кіреді, ал шағын солтүстік бөлігі Қазақстан аумағында орналасқан.

Бұрынғы [[Жантау уезі|Жантау уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, оңтүстік-батыс бөлігі Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды, ал ең батыс бөлігі — Ростов облысының аумағына кіреді.

Бұрынғы [[Черный Яр уезі|Черный Яр уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, солтүстік және солтүстік-батыс бөліктері — Волгоград облысының аумағына кіреді, ал уездің оңтүстік бөлігі — Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды.

Бұрынғы [[Царев уезі|Царев уезінің]] шағын оңтүстік бөлігі қазіргі Астрахан облысының құрамына кіреді, ал [[Царев]] қаласын (қазіргі ауыл) қоса алғандағы қалған бөлігі Волгоград облысының аумағында орналасқан.

Бұрынғы Қырғыз даласы қазіргі Қазақстан аумағында орналасқан.

=== Ауданы ===
1886 жылы губерниялық жер межелеу басқармасының мәліметтері бойынша, губернияның аумағы 182 913 шаршы верст (208 200 км²) болды. Су айдындарының беткі аумағын қоса есептегенде, бес уездің жалпы аумағы 41 147 шаршы верстті (46 830 км²), [[Қалмақ даласы|Қалмақ даласының]] аумағы 75 635 шаршы верстті (86 080 км²), ал [[Бөкей Ордасы|Ішкі қазақ ордасының]] аумағы 66 131 шаршы верстті (75 240 км²) құрады.

Басқа деректер бойынша, [[Иван Афанасьевич Стрельбицкий|И. А. Стрельбицкийдің]] 1874 жылғы мәліметтерінде Астрахан губерниясының аумағы 197 247,2 шаршы верст (224 500 км²) деп көрсетілген. Оның ішінде көлдердің су бетінің ауданы 647,5 шаршы верстті (736,9 км²), ал [[Еділ атырауы|Еділ атырауының]] аумағы 14 674,8 шаршы верстті (16 700 км²) құраған. Бұл аумақ [[Волгоград|Царицын]] қаласынан [[Каспий теңізі|Каспий теңізіне]] дейінгі, [[Еділ]] мен [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] өзендерінің аралығындағы кеңістікті, сондай-ақ теңіз жағалауындағы барлық аралдарды қамтыды.

Аумағы бойынша Астрахан губерниясы Ресей империясының Еуропалық бөлігіндегі губерниялар арасында төртінші орын алды.

=== Жер бедері ===
Губерния аумағы орман өсімдіктері жоқ, құмды-сазды және сортаң топырақты кең [[Дала|даладан]] тұрды. Жер бедері жалпы оңтүстік-шығысқа қарай еңістеп, бұрын теңіз табаны болған [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы ойпатының]] бір бөлігін құрады. Губернияның оңтүстік бөлігі 400 верст (427 км) бойында [[Каспий теңізі|Каспий теңізінің]] суларымен шайылып жатты.

=== Гидрографиясы ===
[[Еділ]] өзені Астрахан губерниясын екі бөлікке бөлді: оның оң жағалауындағы бөлік Еділ немесе Қалмақ даласы, ал сол жағалауындағы бөлік Еділ сырты немесе [[Торғай даласы|Қазақ даласы]] деп аталды.

Еділ өзені Астрахан губерниясының аумағына енген тұста өзінің ағысын бірнеше рет өзгертеді. Оңтүстікке қарай ағып келе жатқан өзен губерния аумағына толық енгеннен кейін, [[Еділдегі Сарепта|Сарепта]] колониясының маңында кенет шығысқа қарай бұрылып, алғашқы иірімді түзеді. Одан әрі [[Владимировка (Астрахан облысы)|Владимировка]] елді мекені тұсында екінші иірімді жасап, оңтүстік-шығысқа қарай бағыт алады да, Каспий теңізіне құйғанға дейін осы бағытты сақтайды.

[[Волгоград|Царицыннан]] шамамен жиырма верст жоғары жерде Еділдің сол жағалауынан едәуір ірі [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] тармағы бөлініп шығады. Ол Еділдің негізгі арнасына дерлік параллель бағытта шамамен 500 верст бойы ағып, Каспий теңізіне дейін жетеді.

Астрахан губерниясының аумағында Еділ өзені өзіне бірде-бір елеулі саланы қабылдамайды, керісінше, өзі көптеген тармақтарға бөлінеді. Олар өз кезегінде ұсақ тармақтарға бөлініп, жайылматармақ, жыртылым, баурай, өзен, ильмень және т.б. деп аталады да, бір-бірімен үздіксіз тоғысып, су жолдарының тұтас лабиринтін құрайды. [[Еділ атырауы]] негізінен Петропавловск ватағасының тұсынан, Лебяжья станицасынан сәл жоғары жерде Еділден оның ірі тармағы — Бозан өзенінің бөлініп шығуынан басталады. Еділдің төменгі ағысында 200-ге дейін тармақ бар деп есептеледі және олардың басым көпшілігі Еділдің сол жағынан бөлініп шығады. Су мөлшері жағынан ең ірілері — [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]], [[Бозан]], [[Болда (өзен)|Үлкен Болда]], [[Қамысөзек (өзен)|Қамысөзек]], Шаған, Иванчуг және т.б. Еділдің оң жағалауындағы тармақтар негізінен Астраханнан төмен жерде бөлініп шығады. Олардың қатарында [[Бақтемір (өзен)|Бақтемір]], Қарабұлақ және Шолпан бар. Еділ теңізге құяр жерінде 70-ке дейін сағаға бөлініп, қамыс қалың өсетін, өтуі қиын аласа атырау түзеді. Қамыс теңіз жағалауында «черней» деп аталатын қалың қамысты қопалардың қалыптасуына себеп болады. Еділдің көптеген тармақтарға бөлінуіне байланысты оның сағаларында су қатты тайызданып, Каспий теңізіне қарай кеме қатынасына негізгі кедергі келтіреді.

Еділдің негізгі кеме жүретін «Бақтемір» арнасында батыс және солтүстік-батыс желдері соққан кезде қайраңдардағы су тереңдігі 2,5 футқа дейін, кейде одан да төмен түседі. «Шашылымдар» деп аталатын қайраңдардың біріншісі — Астраханнан 53 верст қашықтықтағы Княжая, одан кейін Шадинская, Ракушинская және соңғысы — Зюзинская қайраңы. 1854 жылдан бастап Каспий теңізімен қатынас жасау үшін [[Фарватер|фарватер]] ретінде таңдалған Еділдің «Қамысөзек» тармағында 13 жыл бойы жұмыстар жүргізіліп, оған 2 млн рублден астам қаржы жұмсалды. Алайда бұл жұмыстардан күтілген нәтиже алынбады. 1869 жылғы 20 және 21 қазандағы дауыл мен су тасқыны Қамысөзек фарватерін жақсарту үшін салынған барлық құрылыстарды қиратып, соның салдарынан жұмыстар тоқтатылды. 1874 жылдан бастап «Бақтемір» фарватерін жер қазатын машиналар арқылы тереңдету жұмыстары басталып, олар 1890-жылдары жалғасты.

Еділ мен Ақтөбеден және олардың су тармақтары жүйесінен басқа, губерния аумағында мынадай өзендер мен жылғалар болды. Солтүстікте, [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясымен]] шекарада, жазда тартылып қалатын шағын [[Сарпа-Даван жылғасы|Сарпа]] өзені ағып жатты. Ол [[Ергени]] қыратының етегінде орналасқан [[Сарпа көлдері|Сарпа көлдерінің]] тұтас жүйесін қоректендірді. Вязовка өзені батыстан шығысқа қарай ағып, бар болғаны 25 верстке созылады. Оның суы ащы-тұзды, жазда тартылып қалып, Вязовка ауылы маңында Еділге құяды. Батыс шекарада, [[Дон әскерлерінің облысы|Дон казак әскері облысымен]] шекарада, Ергени қыратынан басталып, оның шығыс етегіндегі көлдер тізбегін қоректендіретін немесе батысқа қарай [[Дон|Донның]] салаларына ағатын 80-ге жуық өзен мен жылға болды. Олардың көпшілігі жазда тартылып қалатын, ал Елиста, Тенгути, Акишбай және т.б. сияқты аз ғана өзендердің ағысы тұрақты болды.

Оңтүстікте, [[Ставрополь губерниясы|Ставрополь губерниясымен]] шекарада, екі Маныч өзені болды: Батыс Маныч Дон казак әскері облысының аумағына қарай ағады, ал Шығыс Маныч Астрахан губерниясының аумағы арқылы өтеді. Екі Манычтың да бастау алатын жері [[Ергени|Ергени қыраты]] мен [[Ставрополь қыраты|Ставрополь қыратының]] түйіскен тұсында орналасып, Қара теңіз деңгейінен 11,5 сажын биіктікте жатты. [[Шығыс Маныч]] алдымен оңтүстік-шығысқа қарай ағып, кейін шығыстағы даланың аласа бөлігіне енген соң, Каспий теңізіне шамамен 100 верст жетпей, Састы көлдері деп аталатын көлдер жүйесінде жоғалады. Бұл жерде «хактар» деп аталатын өтуге қиын батпақты алқаптар түзіледі. Олардың ішіндегі ең белгілісі — Джерлақ хактары. Маныч өзендерінің бастау бөліктерінің су молайған кезде өзара қосылуы [[Азов теңізі|Азов]] және Каспий теңіздері арасында кеме жүретін канал салу мүмкіндігі туралы мәселені көтеруге себеп болды. Алайда осы өңірді екі экспедиция зерттегеннен кейін Байланыс жолдары бас басқармасы 1859 жылы канал салудың табысты жүзеге асуына жеткілікті кепілдік жоқ екенін және оның экономикалық тиімділігіне сай келмейтін орасан зор шығындарды талап ететінін мәлімдеді.

Кума өзенінің тармағы болып табылатын [[Гайдук (өзен)|Гайдук]] өзені тек көктемде ғана суға толады және Ставрополь губерниясының оңтүстік-батыс шекарасында орналасқан.

Астрахан губерниясының солтүстік-шығыс бөлігі тұщы су көздеріне одан да кедей болды. Ең солтүстігінде, Самара губерниясымен шекарада, Торгунь саласы бар шағын [[Еруслан (өзен)|Еруслан]] өзені ағады. Одан әрі солтүстік-шығыс шекараға жақын жерде [[Қараөзен (өзен)|Үлкен Өзен]] және [[Сарыөзен (өзен, Еділ-Жайық алабы)|Кіші Өзен]] өзендері орналасқан. Олар [[Қамыс-Самар көлдері|Қамыс-Самар көлдеріне]] құяды, ал төменгі ағыстары Астрахан губерниясының аумағына кіреді. Кей жерлерінде олардың суы тұздылау келеді. Бұдан басқа, далада Горькая және Бүлдіргенді өзендері бар. Хан ордасына жақын орналасқан бұл екі өзен де шағын әрі суы ащы, ішуге жарамсыз. Осы өзендер мен жылғалардың барлығы шағын және губернияның шеткі бөліктерінде орналасқан, ал даланың орталық бөлігі ағын сулардан мүлдем ада болды.

Мушкетов мырзаның зерттеулеріне сәйкес, Қалмақ даласында екі сулы қабат бар. Жоғарғы қабат Каспий шөгінділерінің арасында 2–6 сажын шамасындағы шағын тереңдікте орналасқан және оның суы тұздылау немесе тұзды болады. Төменгі қабат Каспий шөгінділерінің астында, үшіншілік құмтастар қабаттарымен бірге 20 және одан да көп сажын тереңдікте орналасып, тұщы су береді. Жергілікті халық жер асты суын алу үшін негізінен бірінші сулы қабатты пайдаланды. Ол үшін құмды жерлерде калмақ тілінде «худук» деп аталатын таяз құдықтар қазылды, ал сирек жағдайда орысша «копань» атауы қолданылды. Құдықтар бүкіл далаға топ-тобымен шашырай орналасып, бір-бірінен 10–30 верст қашықтықта жатты. Алайда даланың оңтүстік бөлігінде олар сирек кездесіп, арақашықтығы 50–70 верстке дейін жетті. Сонымен қатар ондағы су ішуге онша жарамды болмады. Бұдан басқа, далада «цандыктар» деп аталатын табиғи су қоймалары да пайдаланылды. Олар тығыз қоңыр саз қабатымен жабылған ойыстарда түзіліп, осы қабаттың үстіне еріген қар немесе жаңбыр суы жиналды. Мұндай суды тек қысқа уақыт ішінде ғана пайдалануға болатын.

Астрахан губерниясының аумағындағы [[Дон]] мен [[Еділ]] арасындағы суайрық Ергени деп аталады (қалмақша — «''қия беткейлер''») және Сарепта колониясынан оңтүстікке қарай шамамен 300 верст бойы меридиан бағытымен созылып жатқан жазық қыратты білдіреді. Ол Шығыс Маныч жағалауындағы Чалон-Хамур (немесе Таш-Муран) деп аталатын тік жарқабақпен аяқталады. Ергенидің ең биік нүктесі Заветное ауылының маңында орналасып, Каспий теңізі деңгейінен 532 фут биіктікке көтеріледі. Батысқа қарай Ергени Дон даласына біртіндеп төмендейді, ал шығыс беткейлері Еділ даласына қарай тік құлайды. Сондықтан биіктігі онша үлкен болмаса да, Ергени дала жағынан тауға ұқсап көрінеді. Оның шығыс беткейлері [[Жыра|жыралармен]] (сайлармен) тілімденген. Олар батысқа қарай бір-біріне жақындай түседі. Көктемде осы сай-жыралармен бұлақтар мен шағын өзендер ағып, Ергенидің етегіндегі көптеген көлдерді қоректендіреді. Бұл көлдердің бір бөлігі тұщы сулы (Цацинское, Алцын-Хута, Шар-Толгота, Чилгир, [[Жаскөл (ауыл)|Жаскөл]] және т.б.), ал кейбіреулерінің суы көктемде ғана тұщы болып, кейін ащы-тұздыға айналады (Ханата, Нарын-Хара, Кобдырь). Кейбір көлдер жазда [[Сор топырақ|сорға]] айналады (мысалы, Табун-Усун), ал кейбіреулері тартылып, бетіне шүйгін шөп өсіп, мол шөп шабуға пайдаланылатын жерлерге айналады (Ушке-Нур, Сальвру және т.б.). Ергенидің топырағын сары саздың қалың қабаттары, яғни [[Лесс|лесс]] құрайды.

Ергениден солтүстік-шығысқа қарай, Еділдің оң жағалауында орналасқан дала анағұрлым биік. Мұнда көлдер жоқ, шөбі шүйгін шабындықтар көп, кей жерлері егіншілікке жарамды, топырағы құмды-сазды. Царицын маңында биіктігі 280 фут болатын оң жағалаудағы қыратты өңір оңтүстікке қарай біртіндеп төмендеп, Черный Яр уезінде 30–40 футқа дейін түседі. Жантаудан төменірек жерде өсімдік жамылғысынан мүлдем айырылған құмды төбелер пайда болады. Каспий теңізіне қарай біртіндеп төмендейтін дала көптеген тұзды көлдермен көмкеріледі. Ал Каспий теңізі жағалауындағы жердің төмен жатқаны соншалық, солтүстік және солтүстік-батыс жағалаудың бүкіл өңірі жағалауға терең сұғына енген сансыз шығанақтардың (ильмендердің) және теңізге қарай сұғына созылған мүйістердің әсерінен шашақ тәрізді көрінеді. Бұл мүйістердің қалыптасуына сол жердегі құмды төбелердің ықпалы зор.

Даланың оңтүстік бөлігінің өзіндік ерекшелігін [[Бэр төбелері|Бэров төбелері]] деп аталатын, биіктігі 4 сажыннан аспайтын, шығыстан батысқа қарай созылып жатқан және бір-біріне параллель орналасқан аласа төбелер құрайды. Олардың табандары түйісіп жатады, ұзындығы 1½–4 верст, ал ені 170 сажынға дейін жетеді. Осы төбелердің үстіне Астрахан және [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қалалары салынған. Теңіз маңында көптеген төбелер судың астынан көтеріліп көрінеді. Олардың арасын су басып, көптеген ильмендер мен тұтас бір түбек архипелагын түзеді. Астраханның оңтүстік-батысында орналасқан бұл жер «Мочаг» деп аталады. Теңіз жағалауы жолағында көптеген тұзды және ащы-тұзды көлдер бар, олардың кейбіреулері емдік қасиеті бар балшықтармен қоршалған. Мысалы, Астраханнан солтүстік-батысқа қарай 12 верст жерде Тынақ балшықтары орналасқан.

Еділ жағалауына жақындаған кезде өзеннің осы құмды-сазды өңірде арнасын орнықсыз топырақты ойып өтіп, ені 30 және одан да көп верст болатын аңғар түзетінін көреміз. Оның шығыс шекарасын Ақтөбенің сол жағалауы шектейді. Өзен тармақтары жан-жаққа тілімдеген бұл аңғар тасқын кезінде су басатын және шайынды топырақтан құралған аралдар архипелагын құрайды. Аралдардың жағалаулары негізінен талдан тұратын орманның тар жолағымен көмкерілген, ал су қайтқаннан кейін оларда шүйгін шалғынды өсімдіктер қаулап өседі. Осы аңғардың бүкіл аумағы «займище» деп аталады.

Ақтөбенің ар жағында шығысқа қарай орналасқан және әрі қарай шетсіз-шексіз [[Орта Азия]] далаларымен ұласатын өңір жалпы сипаты жағынан батыстағы өңірге ұқсас. Оның анағұрлым биік солтүстік бөлігі біршама белесті жер бедерімен ерекшеленіп, Ақтөбе жағалауынан шығысқа қарай біртіндеп еңістейді де, құмды әрі төмен орналасқан жазықпен ұласады. Құмды-сазды топырақты бұл жазықтың ойпаң жерлері шүйгін шабындықтарға бай әрі егіншілікке жарамды. Алайда кей жерлерде топырақтың борпылдақтығы соншалық, ол оңай сусымалы құмға айналады. Сусымалы құмдардың аумағы жылдан жылға ұлғайып, қоныстанған жерлерге зиян келтіреді: жайылымдар мен егістіктерді құм басып, құмды төбелер — [[Барқан|барқандар]] түзеді. Құмдардың жылжуы салдарынан кейбір жерлерді құм соншалық басып қалған, мысалы, Хан ордасын, Сеитовка және Хошеутовское ауылдарын және басқа да елді мекендерді тұрғындары, Хошеутовское ауылындағыдай, қоныс аударуға мәжбүр болған. Муханов және Джамбай көлдері сияқты тұзды көлдер де құм астында қалып, олардан тұз өндіру тоқтатылды. Осындай құбылыс батыс далада да байқалады. Шығыс даланың ең солтүстік бөліктерінде, Царев уезінде, [[Қара топырақ|қара топырақ]] кездеседі. Осы белдеуде құрамындағы тұздың орасан көп мөлшерімен әйгілі Елтон ([[Эльтон]]) және [[Баскүнжақ]] көлдері, сондай-ақ Чапчачи тауы орналасқан. Бұдан бөлек, жекелеген таулар түрінде биіктеп тұрған қыраттар да бар: [[Үлкен Боғды]] — 524 фут, Кіші Боғды — 96 фут, Арзагар — 72 фут және т.б.

Кей жерлерде балшықты және батпақты алқаптар кездеседі. Олардың ішіндегі ең белгілілері — Хан ордасының шамамен бес верст жерінде орналасқан, ені мен ұзындығы ондаған верстке жететін алып Улань-Хактар. Сонымен қатар ащы-тұзды және тұщы сулы көлдер де бар. Одан әрі шығысқа қарай, Ақтөбе жағалауынан шамамен 100 верст жерде дала «Рын-құмдар» деп аталатын құмды-белесті өңірге айналады. Бұл жердегі құмды төбелер алуан түрлі пішіндегі қыраттардан тұрады, олардың арасында ені кейде 14 және одан да көп верстке жететін шалғындар орналасқан. Шалғындар аржан және далаға тән басқа да астық тұқымдас өсімдіктерден тұратын қалың өсімдік жамылғысымен көмкерілген. Өсімдіктерден дерлік жұтаң бұл төбелер теңізге жақындаған сайын біртіндеп аласарып, кәдімгі сусымалы құмдарға ұласады, ал одан әрі сары түсті, құнарсыз, сортаң ойпаттарға айналады. Өңір ұсақ тұзды көлдер мен балшықтарға бай, олардың ішіндегі ең белгілісі — Қызыл-Хактар. Ал Бестау тауларының арасында Ассетөбе немесе Айсысар деп аталатын шипалы бұлақ бар. Оның суының дәмі ащы-тұзды, температурасы 3°С, күкіртті иісі бар.

Оңтүстік-батысқа қарай Бэров төбелері пайда болады. Губернияның шығыс шетін жазық дала құрайды: оның бір бөлігінің топырағы қара-сұр саздан, ал екінші бөлігінің топырағы құмды-сазды сортаңнан тұрады. Бұл өңірдің солтүстігінде батпақтармен қоршалған, қамыс өскен тұщы сулы Қамыс-Самар көлдері орналасқан.

=== Геологиясы ===
Геологиялық құрамы бойынша Астрахан губерниясының топырағы Арал-Каспий формациясына жатады. Оның қабаттары барлық жерде дерлік көлденең орналасқан және құрамында көптеген тұзды саздар бар. Құмтастар мен үшіншілік саздардың үстінде жатқан Каспий шөгінділерінің қалыңдығы орасан зор болып, 53 сажынға дейін жетеді. Олар құм мен әртүрлі түсті саздардың — қызыл-қоңыр, көк және жасыл түсті саздардың — кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Сонымен қатар олардың құрамында Каспий фаунасына жататын және басым көпшілігі қазіргі кезде де тіршілік ететін түрлерге тиесілі ұлулардың қабыршақтары кездеседі.

Черный Ярдан төмен қарай сазды қабаттар жұқара түседі, ал кей жерлерде мүлдем жоғалып, олардың орнын борпылдақ құм басады. Бұл құм Еділдің төменгі ағысы жағалауында дюналардың түзілуіне себеп болады. Олар әсіресе Лебяжинская және Дуновская станицаларының маңында айқын байқалып, «Толокняный таулары» деп аталады.

Ергени Каспий саздары шөккеннен кейін қалыптасқан дербес көтерілу осін құрайды және миоценге жататын, көк саздың үстінде жатқан үшіншілік кезеңнің диірмен тасы құмтастарынан тұрады. Тек шалғынды беткей жағындағы жекелеген қыраттарда көне формацияларға жататын тау жыныстары, атап айтқанда, пермь және триас кезеңдерінің жыныстары кездеседі. Олар Боғды тауында байқалады. [[Опока]] немесе борлы [[Мергель|мергель]] борлы топыраққа жатады. Солёная Балка құмтастары жоғары сапалы диірмен тасын құрайды. Кормовое ауылының маңында ақ кварцтың, лидиялық тастың және темірлі құмтастың сынықтары кездеседі. «Кресты» сайында қазба балықтардың қалдықтарына бай рухляк қабаттары бар. Чалон-Хамур әктасты қабаттардан құралған. Кейбір сайларда кездесетін гипс алебастр алу үшін күйдіріледі, ал алынған алебастр тек үйлерді әктеуге пайдаланылады. Сонымен қатар Ергениде таскөмірдің белгілері анықталған, ал оның солтүстік бөлігіндегі [[Темір рудалары|темір кендері]] кейбір сайларда қалың қабаттар түрінде жер бетіне шығып жатады. Сарепта маңында қыш жасауға арналған саз өндіріледі, Солодников селосының маңында шатырлық тақтатас, ал Астрахан маңында кірпіш сазы өндіріледі. «Элиста» урочищесі маңынан күйдірген кезде таза қызыл түске ие болатын фаянс жасауға жарамды саз табылған. Кейбір жерлерде [[Селитралар|селитра]] кездеседі. Үлкен Боғды тауының маңынан күкірттің шағын кен орны мен [[Мұнай|мұнай]] белгілері табылған. Еділдің сол жағалауындағы Боғды және басқа да қыраттар негізінен гипстен тұрады. Алайда жалпы алғанда, Астрахан губерниясында тау-кен өнеркәсібінің қандай да бір саласының дамуын күту қиын, тек бұрыннан бар тұз өндіру саласын қоспағанда. Жаңа түзілімдерге Еділдің шөгінділері, құмды [[Дюналар|дюналар]], Ергенінің әктасты [[Туф|туфтары]], сортаңдар және өздігінен тұз шөгетін көлдердің тұздары жатады. [[Мамонттар]] мен басқа да жануарлардың сүйектері тек [[Еділ|Еділдің]] шөгінділерінен кездеседі.

=== Флорасы ===
Астрахан өлкесіндегі сирек өсімдік жамылғысы еш жерде тұтас әрі үздіксіз [[Шым|шым]] түзбейді, керісінше, аралдар секілді шашыраңқы орналасады. Биіктеу жерлерде жапырақтары сұрғылт-жасыл түсті жусанның көптеген түрлері өседі. Ал топырақ сортаңдау болса, жапырақтары қою жасыл түсті сораңдардың түрлері немесе қураған тікенекті өсімдіктер пайда болады. Неғұрлым төмен жерлерде [[Қау|қау]] ағарып көрінеді, ал ойпаттарда жасыл мия мен әртүрлі астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Топырақ сортаң болған жағдайда, жапырақтары қалың әрі шырынды, түсі қою қызғылт-сары түсті Salicorneae тұқымдасына жататын [[Шеркез|сораңдар]] өседі. Неғұрлым қалың өсімдік жамылғысы тек шалғындарда, Еділдегі аралдарда және Ергени сайларында кездеседі. Еділдің төменгі ағысындағы тұрып қалған суларды ''[[Ақ тұңғиық|Nymphaea alba]]'' және ''[[Үндістан лотосы|Nelumbium nuciferum]]'' көріктендіреді.

== Тарихы ==
Астрахан губерниясы Орта Азия далаларының шекарасында орналасып, ежелден халықтардың қоныс аудару бағыты болды. Ол [[Азия|Азиядан]] [[Еуропа|Еуропаға]] өтетін өзіндік қақпа саналды.

Халықтардың негізгі қоныс аудару қозғалыстары осы өңір арқылы жүріп отырды. Бір халық екіншісін ығыстырып, өз кезегінде Шығыстан келген жаңа қоныс аудару толқындарына орын беріп отырды. Ежелгі деректер Астрахан далаларында [[Скифтер|скифтердің]] болғанын көрсетеді. Біздің заманымыздың II ғасырында бұл өңірде [[Аландар|аландар]] пайда болып, III ғасырда олардың орнын [[Хазарлар|хазарлар]] басты. Хазарлардың атымен [[Каспий теңізі]] Хазар теңізі деп аталды. Хазарлардың [[Еділ|Еділдің]] төменгі ағысында [[Итиль]] атты астанасы болды. IV–XI ғасырлар аралығында бұл өңір арқылы [[Угорлар|угорлар]], [[Ғұндар|ғұндар]], [[Аварлар (көшпелі халық)|аварлар]], [[Мажарлар|мадиярлар]], [[Бұлғарлар|бұлғарлар]], [[Хвалистер|хвалистер]] және басқа да халықтар өтті. Соңғыларының атымен Каспий теңізі Хвалын теңізі деп аталды.

XII ғасырда Астрахан далаларында [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] көшіп-қонып жүрді, ал XIII ғасырда олардың орнын [[Моңғол шапқыншылығы және этностық өзгерістер|моңғолдар]] басты. Олар [[Еділ]] бойының едәуір бөлігін иеленіп, Астрахан өлкесінің төменгі ағысында [[Сарай-Бату]], [[Сарай-Берке]], [[Үкек]] және [[Астрахан|Қажытархан]] қалаларының негізін қалады.

Астрахан хандығының тарихы 1480 жылы, [[Алтын Орда]] ханы Ахмет хан қаза тапқаннан кейін басталады. Осы кезден бастап бұл аумақ Ноғай мырзаларының иелігіне өтті, ал 1490 жылы мұнда Абдул-Керімнің хан болғаны аталады. Алайда 1554 жылы кінәз Пронский-Шемякиннің қолбасшылығымен орыс әскерлері [[Астрахан|Астраханды]] басып алып, қаладан қуылған Дербыш ханды қайтадан таққа отырғызды. Дербыш хан Ресейге бодан болуға ант беріп, алым-салық төлеуге уәде етті. Кейін оның сатқындығы қаланың орыс әскерлері тарапынан түпкілікті басып алынуына және 1557 жылы Астрахан хандығының Мәскеу мемлекетіне қосылуына себеп болды.

Ұзақ уақыт бойы өлкенің қоныстанған аумағы негізінен Астрахан қаласымен және одан төмен қарай Еділ атырауында орналасқан, балық аулауға арналған «учугтар» (балық ұстауға арналған арнайы бөгет-құрылымдар) деп аталатын кәсіпшілік орындарымен шектелді. [[I Пётр|І Петрдің]] бұл өлкеге ерекше назар аударуынан кейін отарлау үдерісі дами бастады. Алайда бастапқы кезеңде әртүрлі татар ордаларының жиі жасаған шапқыншылықтары, қалмақтардың тонаушылық шабуылдары және [[Еділ казактары|казактардың еркін әрекеттері]] салдарынан бұл үдеріс өте баяу жүрді.

1632 жылы [[Қалмақтар|қалмақтар]] бұл өңірге көшіп келді. Осылайша көшпелі ордалардың шығыстан батысқа қарай қоныс аудару үдерісі аяқталды. Өйткені, 1801 жылы [[Қырғыз-қайсақ|қырғыз-қайсақтардың]] Астрахан даласына қоныс аударуы үкіметтің рұқсатымен жүзеге асырылды. 1627 жылы [[Черный Яр]] [[Острог|острогының]] негізі қаланды, 1667 жылы [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Ярдың]] негізі қаланды. Ал 1700 жылдан бастап Еділдің оң жағалауында алғашқы елді мекендер, соның ішінде Солёное Займище, пайда бола бастады.

Астрахан губерниясы І Петрдің 1717 жылғы 22 қарашадағы жарлығымен құрылды. Оған дейін, 1708 жылдан бастап, оның аумағы [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамында болды. Астрахан губерниясының құрамына іргелес аумақтарымен бірге мына қалалар кірді: [[Астрахан]], Гурьев Яицкий (қазіргі [[Атырау]], Қазақстан), Дмитриевск (қазіргі [[Камышин]]), [[Петровск (Сарытау облысы)|Петровск]], [[Самара]], [[Саратов|Сарытау]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]), [[Сызрань]], [[Терек (бекініс)|Терск қаласы]], Царицын (қазіргі [[Волгоград]]), Жайық қалашығы (қазіргі [[Орал]]), [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]], [[Черный Яр]] және [[Қызлар]].

1728 жылы [[Саратов|Сарытау]], [[Самара]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]) және [[Сызрань]] қалалары уездерімен бірге [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамына берілді.

1739 жылы Сарытау Астрахан губерниясының құрамына қайта қосылды.

1744 жылы [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрылуына байланысты Жайық қалашығы мен [[Жайық казак әскері|Жайық казак әскерінің]] аумағы оның құрамына берілді.

1742 жылы [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантаудың]] негізі қаланып, 1746 жылдан бастап Еділдің оң жағалауын казак станицалары қоныстана бастады.

1752 жылы Гурьев қаласы Астрахан губерниясынан [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрамына берілді.

1763 жылы жоғары мәртебелі жарлық бойынша Астрахан маңындағы Еділ бойына Визенталь елді мекенін негіздеген 65 лютеран отбасы қоныстандырылды. Елді мекеннің қашан және қандай жағдайда жойылғаны белгісіз. Өлкені тезірек қоныстандыру мақсатында үкімет жер телімдерін сыйға беріп, оларды жеңілдетілген шарттармен сатты. Мысалы, 1770 жылы әртүрлі адамдарға іргелес су айдындарымен бірге 5755 десятина жер сатылды.

1771 жылы үкімет жүргізген шараларға наразылықтың салдарынан қалмақтардың басым бөлігі Ресей аумағынан көшіп кетті, сөйтіп олардың аз бөлігі ғана Еділдің оң жағалауында қалды.

[[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] автономиясы жойылып, қалмақтардың басым бөлігі Жоңғарияға қайта көшкеннен кейін қалмақ даласы Астрахан әскери губернаторына бағынатын Ресейдің әкімшілік-аумақтық бірліктерінің біріне айналды.

1780 жылғы қарашада Сарытау жаңадан құрылған [[Сарытау наменгерлігі|Сарытау наменгерлігінің]] орталығы болды. Оның құрамына Петровск және Дмитриевск қалалары да кірді.

1782 жылы [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінен]] кейін Гурьев қаласы Астрахан губерниясының құрамына қайтарылды. Сол жылы [[Орал]] қаласы да Астрахан губерниясының құрамына қосылды, ал [[Волгоград|Царицын]] қаласы Ақтөбе жібек зауытымен және Черный Яр қаласы [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясының]] құрамына берілді.

1785 жылы 5 мамырда Астрахан және Кавказ облыстарынан тұратын [[Кавказ наменгерлігі]] құрылды. Оның әкімшілік орталығы шағын [[Екатериноград]] бекінісі болды. 1790 жылы 30 сәуірде Кавказ губерниялық басқармасы Астрахан қаласына көшірілді.

1796 жылғы 12 және 31 желтоқсандағы жарлықтармен наменгерлік Астрахан губерниясы болып қайта құрылды. Оның құрамына кейінгі Ставрополь, Терек және Қобан губернияларының аумақтары да кірді. Сол кезде губерниялық басқарма да құрылды.

1802 жылы 15 қарашада Астрахан губерниясы Астрахан және [[Кавказ губерниясы|Кавказ]] губернияларына бөлінді. Астрахан губерниясының басына азаматтық губернатор тағайындалды. Сонымен қатар Астрахан губерниясы Кавказ өлкесі мен Грузияның әскери басшысына да бағынды. 1803 жылғы 27 қазандағы патша жарлығында Астрахан губернаторына Кавказ губерниясының істеріне араласуға жол берілмейтіні арнайы ескертілді.

1803 жылы Орал казак әскерінің аумағы қайтадан Орынбор губерниясының құрамына қосылды.

[[Сурет:Карта Астраханской Губернии.jpg|thumb|right|250px|Астрахан губерниясы. 1821 жыл]]
1825 жылы 10 наурызда Астрахан губерниясындағы көшпелі халықтар мекендеген аумақтың басым бөлігі Кавказ облысының құрамына беріліп, Мұсылман көшпелі халықтарының Бас приставтығы құрылды.

1832 жылы 6 қаңтарда Астрахан губерниясы Кавказ губерниясынан толық бөлініп шықты. Осы ретте губернияның басына азаматтық губернатормен қатар әскери губернатор да тағайындалды.

1832 жылы Астрахан губерниясы Грузияның Бас басқарушысының қарауынан шығарылды.

1848–1850 жылдар аралығында Ставрополь жолы бойына ауылдар қоныстандырылды. 1850 жылы Сарытау губерниясынан Царев уезі Астрахан губерниясының құрамына берілді, ал 1860 жылы Кума өзені бойындағы шекара солтүстікке қарай біршама жылжытылды. Алайда оның саласы Гайдук (Гуйдук) өзені мен Үлкен Дербет ұлысының қалмақтары Ставрополь губерниясының қарауына берілді.

1862 жылы Астрахан қаласынан Дон казак әскерінің шекарасына дейін созылған, ұзындығы 357 шақырым болатын Қырым жолы бойындағы Қалмақ даласының орталық бөлігін әрқайсысы 15–20 ауладан тұратын хуторлармен қоныстандыруға рұқсат етілді. Осы мақсатта 15 орын белгіленді. Алайда аталған жерлерге қоныстануға ниет білдірушілер болмағандықтан, бұл жоспар жүзеге аспады.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1917 жылы Қырғыз даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына берілді. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы [[Қалмақ автономиялы облысы|Қалмақ АО]] құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері ғана қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына аудандар құрылды: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары.

1928 жылы 21 мамырда губерния таратылып, оның аумағы жаңадан құрылған [[Төменгі Еділ өлкесі|Төменгі Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Әкімшілік бөлінісі ==
[[Сурет:Astrakhan gubernia.jpg|thumb|right|200px|Астрахан губерниясының картасы]]
XX ғасырдың басында әкімшілік жағынан Астрахан губерниясы 5 уезге — Астрахан, Красный Яр, Жантау, Черный Яр және Царев уездеріне, 7 ұлыстық басқармасы мен қалмақ базары бар Қалмақ даласына, телімдік басқармаларға (5 бөлік және 2 округ) бөлінген Қазақ даласына (Ішкі қазақ ордасына), сондай-ақ 2 бөлімнен тұратын [[Астрахан казак әскері|Астрахан казак әскеріне]] бөлінді.

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
! Реттік №
! Уез
! Уездік қала
! Уездік қаланың елтаңбасы
! Ауданы,&lt;br&gt;[[Шақырым|шақырым]]²
! Тұрғыны(1897), адам
|-
| 1
| [[Астрахан уезі|Астрахан]]
| [[Астрахан]] қ. (112 880 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Astrakhan COA (Astrakhan Governorate) (1856).png|43x43px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |6499,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |219 760
|-
| 2
| [[Жантау уезі|Жантау]]
| [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантау]] қ. (2826 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Yenotaevsk COA (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |4852,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |76 080
|-
| 3
| [[Красный Яр уезі (Астрахан губерниясы)|Красный Яр]]
| [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қ. (5593 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Krasny Yar COA (Astrakhan Governorate) (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |9463,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |65 995
|-
| 4
| [[Царев уезі|Царев]]
| [[Царев]] қ. (6977 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Tsaryov COA (1853).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |18 964,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |198 022
|-
| 5
| [[Черный Яр уезі|Черный Яр]]
| [[Черный Яр]] қ. (4226 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Coat of Arms of Chyorny Yar (Astrakhan oblast) (1846).png|42x42px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |11 858,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |100 316
|-
| 6
| [[Қалмақ даласы]]
| -
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |67 246,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |128 573
|-
| 7
| [[Бөкей Ордасы|Ішкі Қазақ ордасы]]
| [[Хан Ордасы (ауыл)|Хан Ордасы]] ауылы (2564 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |70 781,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |214 796
|}

1888 жылы барлық бес уезде 157 ауылдық қоғам, 47 болыс, 13 стан және 89 урядник учаскесі болды. Губернияда барлығы 189 алпауыт қожалық пен ауыл болды, бұған Астрахан казактарының 13 станицасы, ватағалар мен хуторлар кірмеді. Бес уездегі ауылдарда барлығы 231 тас және 56 472 ағаш үй болды. 1887 жылы губернияда 167 шіркеу мен 4 әдірият (монастырь) болды.

1917 жылы Қазақ даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына өтті. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы Қалмақ АО құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары құрылды.

== Тұрғындары ==

== Губерния жетекшілігі ==
=== Генерал-губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Павел Сергеевич Потемкин|Потемкин Павел Сергеевич]]
| генерал-поручик, Сарытау мен Астрахан генерал-губернаторы м. а. , &lt;br&gt; 1785 ж. бастап Кавказ наменгері
| &lt;center&gt;09.05.1785—1792&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Гудович|Гудович Иван Васильевич]]
| генерал-аншеф
| &lt;center&gt;1792—1798&lt;/center&gt;
|-
| [[Ираклий Иванович Морков|Морков Ираклий Иванович]]
| граф, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1798—1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Иванович Киселёв|Киселев Дмитрий Иванович]]
| генерал-лейтенант, м. а.
| &lt;center&gt;1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Карл Федорович Кноринг|Кноринг Карл Федорович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1799—1802&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Дмитриевич Цицианов|Цицианов Павел Дмитриевич]]
| кінәз, инфантерия генералы
| &lt;center&gt;08.09.1802—08.02.1806&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Гудович|Гудович Иван Васильевич]]
| граф, генерал-фельдмаршал
| &lt;center&gt;02.06.1806—05.03.1809&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Петрович Тормасов|Тормасов Александр Петрович]]
| кавалерия генералы
| &lt;center&gt;05.03.1809—09.1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Филипп Осипович Паулуччи|Паулуччи Филипп Осипович]]
| маркиз, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;09.1811—16.02.1812&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Федорович Ртищев|Ртищев Николай Федорович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;16.02.1812—12.10.1816&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Петрович Ермолов|Ермолов Алексей Петрович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;12.10.1816—16.03.1827&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Федорович Паскевич-Эриванский|Паскевич-Эриванский Иван Федорович]]
| граф, генерал-фельдмаршал
| &lt;center&gt;16.03.1827—28.04.1831&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Тариелович Лорис-Меликов|Лорис-Меликов Михаил Тариелович]]
| граф, генерал-адъютант, атты әскер генералы, &lt;br&gt; уақытша Астрахан, Сарытау мен Самара генерал-губернатор
| &lt;center&gt;20.01.1879—07.04.1879&lt;/center&gt;
|}

=== Губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Петр Самойлович Салтыков|Салтыков Петр Самойлович]]
| жақын боярин
| &lt;center&gt;1717—1719&lt;/center&gt;
|-
| [[Артемий Петрович Волынский|Волынский Артемий Петрович]]
| полковник
| &lt;center&gt;1719—1725&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Алексеевич Менгден|Менгден Иван Алексеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1725—18.11.1731&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Петрович Измайлов|Измайлов Иван Петрович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1731—1732&lt;/center&gt;
|-
| [[Артемий Петрович Волынский|Волынский Артемий Петрович]]
| бригадир
| &lt;center&gt;1732&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Петрович Измайлов|Измайлов Иван Петрович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;11.07.1733—28.07.1735&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Иванович Румянцев|Румянцев Александр Иванович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;28.07.1735—16.10.1735&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Иванович Пашков (губернатор)|Пашков Егор Иванович]]
| бригадир
| &lt;center&gt;16.10.1735—1736&lt;/center&gt;
|-
| [[Леонтий Яковлевич Соймонов|Соймонов Леонтий Яковлевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1736—1738&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Голицын (генерал-адмирал)|Голицын Михаил Михайлович]]
| кінәз, құпия кеңесші
| &lt;center&gt;14.01.1740—17.09.1741&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Никитич Татищев|Татищев Василий Никитич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;31.12.1741—16.09.1745&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Онуфриевич Брылкин|Брылкин Иван Онуфриевич]]
| нақты камергер
| &lt;center&gt;16.09.1745—1752&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Сергеевич Жилин|Жилин Алексей Сергеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;18.12.1753—1760&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Васильевич Неронов|Неронов Василий Васильевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1760—1763&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Афанасьевич Бекетов|Бекетов Никита Афанасьевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1763—1773&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Никитич Кречетников|Кречетников Петр Никитич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Варфоломеевич Якоби|Якоби Иван Варфоломеевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1776—1781&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Жуков (нақты статтық кеңесші)|Жуков Михаил Михайлович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1781—1786&lt;/center&gt;
|}

=== Наменгерліктің басшылары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Илларион Спиридонович Алексеев|Алексеев Илларион Спиридонович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1786—1790&lt;/center&gt;
|-
| [[Сергей Афанасьевич Брянчанинов|Брянчанинов Сергей Афанасьевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1790—1792&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Михайлович Скаржинский|Скаржинский Петр Михайлович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1792—1796&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Васильевич Алябьев|Алябьев Александр Васильевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;1796—19.12.1796&lt;/center&gt;
|}

=== Азаматтық губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Николай Яковлевич Аршеневский|Аршеневский Николай Яковлевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;06.01.1797—22.04.1798&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Захаров|Захаров Иван Семенович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;22.04.1798—09.08.1800&lt;/center&gt;
|-
| [[Андрей Васильевич Повалишин|Повалишин Андрей Васильевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;09.08.1800—1802&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Васильевич Тенишев|Тенишев Дмитрий Васильевич]]
| кінәз, нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1802&lt;ref&gt;Қалай болғанда да, 1802 жылы 6 желтоқсанда ол әлдеқашан губернатор қызметін атқарған [https://runivers.ru/lib/book3130/9835/ Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Первое. Том XXVII. 1802—1803 гг. Закон 20.545. Декабря 6. с. 388] {{Wayback|url=https://runivers.ru/lib/book3130/9835/ |date=20200615075815 }}&lt;/ref&gt;—15.07.1807&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Александрович Кожевников|Кожевников Лев Александрович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1807—29.07.1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Степан Семенович Андреевский|Андреевский Степан Семенович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;29.07.1811—19.12.1818&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Яковлевич Бухарин|Бухарин Иван Яковлевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;19.12.1818—1821&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Иванович Попов (1776)|Попов Иван Иванович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;26.04.1821—03.06.1825&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Степанович Осипов|Осипов Александр Степанович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.01.1826—1831&lt;/center&gt;
|-
| [[Авксентий Павлович Гевлич|Гевлич Авксентий Павлович]]
| статтық кеңесші, азаматтық губернатор м. а.; лауазым 1832 ж. жойылды
| &lt;center&gt;05.09.1830—15.03.1832&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Гаврилович Пяткин|Пяткин Василий Гаврилович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1831—1834&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Тимирязев|Тимирязев Иван Семенович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1834—1844&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Егорович Чистяков|Чистяков Петр Егорович]]
| контр-адмирал
| &lt;center&gt;1844—1849&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Гаврилович Басаргин|Басаргин Григорий Гаврилович]]
| вице-адмирал
| &lt;center&gt;1849—1854&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Александрович Васильев (вице-адмирал)|Васильев Николай Александрович]]
| вице-адмирал
| &lt;center&gt;1854—1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Ростислав Григорьевич Машин|Машин Ростислав Григорьевич]]
| контр-адмирал
| &lt;center&gt;1857—1859&lt;/center&gt;
|-
| [[Бернгард Васильевич Струве|Струве Бернгард Васильевич]]
| статтық кеңесші, м. а.
| &lt;center&gt;15.08.1859—23.04.1861&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Павлович Дегай|Дегай Александр Павлович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;23.04.1861—01.11.1868&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Биппен|Биппен Николай Николаевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;15.11.1868—21.05.1880&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Алексеевич Протасов-Бахметев|Протасов-Бахметев Николай Алексеевич]]
| граф, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;25.05.1880—18.07.1882&lt;/center&gt;
|-
| [[Евгений Осипович Янковский|Янковский Евгений Осипович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;18.07.1882—24.08.1883&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Иванович Петров (государственный деятель)|Петров Николай Иванович]]
| генерал-майор (губернияны басқаруға кіріспеген)
| &lt;center&gt;07.09.1883—18.01.1884&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Максимович Цеймерн|Цеймерн Николай Максимович]]
| Император Мәртебесінің нөкері, генерал-майор
| &lt;center&gt;01.02.1884—17.05.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Леонид Дмитриевич Вяземский|Вяземский Леонид Дмитриевич]]
| кінәз, генерал-майор
| &lt;center&gt;31.07.1888—19.04.1890&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Тевяшов|Тевяшов Николай Николаевич]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;26.04.1890—17.10.1895&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Александрович Газенкампф|Газенкампф Михаил Александрович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;04.11.1895—28.09.1903&lt;/center&gt;
|-
| [[Бронислав Людвигович Громбчевский|Громбчевский (Гронбчевский) Бронислав Людвигович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;28.09.1903—04.08.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Николаевич Соколовский|Соколовский Иван Николаевич]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;04.08.1906—1917&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Алексеевич Бирюков|Иван Алексеевич Бирюков]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1917&lt;/center&gt;
|}

=== Губерния ақсүйектерінің басшылары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Андрей Михайлович Сушков|Сушков Андрей Михайлович]]
|
| &lt;center&gt;1792—1795&lt;/center&gt;
|-
| [[Савва Романович Копытовский|Копытовский Савва Романович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1795—1804&lt;/center&gt;
|-
| [[Федор Антонович Ахматов|Ахматов Федор Антонович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1814—1820&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Терентьевич Некрасов|Некрасов Григорий Терентьевич]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1820—1822&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Александрович Арзуманов|Арзуманов Никита Александрович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;16.01.1825—12.01.1828&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Иванович Максимович|Максимович Павел Иванович]]
| полковник
| &lt;center&gt;04.12.1828—20.06.1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Яковлевич Кафтарадзев|Кафтарадзев Иван Яковлевич]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;21.06.1830—21.02.1834&lt;/center&gt;
|-
| [[Даниил Федорович Милашев|Милашев Даниил Федорович]]
| камергер, алқалық асессор
| &lt;center&gt;06.03.1834—04.02.1841&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Никитович Арзуманов|Арзуманов Иван Никитович]]
| алқалық хатшы
| &lt;center&gt;04.02.1841—20.03.1847&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Иванович Орлов (статтық кеңесші)|Орлов Павел Иванович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.04.1847—08.08.1856&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Семенович Осипов|Осипов Петр Семенович]]
| алқалық асессор, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;08.08.1856—05.04.1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Попов (коллежский асессор)|Попов Иван Семенович]]
| алқалық асессор, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;05.04.1857—18.10.1860&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Петрович Гриненко|Гриненко Николай Петрович]]
| статтық кеңесші, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;18.10.1860—09.02.1862&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Никитович Арзуманов|Арзуманов Иван Никитович]]
| алқалық асессор
| &lt;center&gt;09.02.1862—26.06.1865&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Никифорович Явленский|Явленский Иван Никифорович]]
| титулдық кеңесші, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;26.06.1865—12.04.1868&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Иванович Вартанов|Вартанов Иван Иванович]]
| отставкадағы майор
| &lt;center&gt;12.04.1868—12.09.1878&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Данилович Сергеев|Сергеев Никита Данилович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.10.1878—25.10.1884&lt;/center&gt;
|-
| [[Харлампий Николаевич Хлебников|Хлебников Харлампий Николаевич]]
| алқалық асессор
| &lt;center&gt;25.10.1884—04.02.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Андрей Кириллович Ключарев|Ключарев Андрей Кириллович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;04.02.1888—25.10.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Харлампий Николаевич Хлебников|Хлебников Харлампий Николаевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.12.1890—1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Даниил Никитович Сергеев|Сергеев Даниил Никитович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;03.04.1906—1917&lt;/center&gt;
|}

* 1804 жылдан бастап 1814 жылға дейін Астрахан губерниясында ақсүйектер санының аз болуына байланысты ақсүйектер сайлауы тоқтатылып, ақсүйектер депутаттары жиналысының барлық іс қағаздары мен шежірелік кітаптары губерниялық мұрағатқа тапсырылды. Сайлау 1834 жылы қайта жаңғыртылды. Осыған байланысты губерниялық басқармаға Басқарушы Сенаттың 1813 жылғы 7 қарашадағы № 12 913 жарлығы келіп түсті.
* 1856 жылдан бастап 1862 жылға дейін губерниялық ақсүйектер басшысының міндетін уездік ақсүйектер басшылары атқарды. Кейін бұл қызметке үкімет тағайындаған Астрахан қылмыстық және азаматтық сот палатасының төрағасы Грипенко тағайындалды. Сайлаудың тоқтатылуына Астрахан губернаторы, вице-адмирал Васильевтің бастамасымен басталған хат алмасу себеп болды. Ол үкіметтен Астрахандағы ақсүйектер сайлауын тоқтатуды және Астрахан ақсүйектерін Ставрополь губерниясына қосуды өтінген еді. Алайда бұл өтініш қанағаттандырылмай, 1862 жылы сайлауды қайта бастау тапсырылды.

=== Вице-губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Леонтий Яковлевич Соймонов|Соймонов Леонтий Яковлевич]]
| бригадир (генерал-майор)
| &lt;center&gt;26.07.1736—26.01.1737&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Беклемишев|Беклемишев Иван]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;16.08.1760—1764&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Иванович Трейден|Трейден Матвей Иванович]]
| нақты статтық кеңесші, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1764—1766&lt;/center&gt;
|-
| [[Федор Михеевич Небольсин|Небольсин Федор Михеевич]]
| сарай кеңесшісі, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1764—1766&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Васильевич Семиков|Семиков Петр Васильевич]]
| полковник, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1766—1772&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Львов|Львов Григорий]]
| подполковник, (1767 бастап алқалық кеңесші) губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1766—1768&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Григорьевич Баранов|Баранов Михаил Григорьевич]]
| алқалық кеңесші, 1772 дейін — губернатордың 2-орынбасары, сосын — губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1768—1773&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Артамонович Муравьев|Муравьев Матвей Артамонович]]
| полковник, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Сергеевич Долгоруков (1718)|Долгоруков Николай Сергеевич]]
| кінәз, подполковник, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Григорьевич Толстой|Толстой Александр Григорьевич]]
| полковник, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1776—1777&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Васильевич Третьяков|Третьяков Петр Васильевич]]
| 1-дәрежелі капитан, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1776—1777&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Васильевич Третьяков|Третьяков Петр Васильевич]]
| 1-дәрежелі капитан, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1777—1778&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Григорьевич Толстой|Толстой Александр Григорьевич]]
| полковник, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1777—1779&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Козьмич Фатьянов|Фатьянов Григорий Козьмич]]
| сарай кеңесшісі, губернатордың орынбасары
| &lt;center&gt;1779&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Степанович Лебедев (полковник)|Лебедев Михаил Степанович]]
| полковник
| &lt;center&gt;1779—1784&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Симонович Лаптев|Лаптев Николай Симонович]]
| бригадир, нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;қаңтар—наурыз 1797&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Васильевич Каховский|Каховский Алексей Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;05.09.1797—1803&lt;/center&gt;
|-
| [[Марк Леонтьевич Малинский|Малинский Марк Леонтьевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1803—1809&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Данилович Вельсовский|Вельсовский Иван Данилович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1809—18.09.1812&lt;/center&gt;
|-
| [[Андрей Иванович Коростовцев|Коростовцев Андрей Иванович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;18.09.1812—1817&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Архипович Зотов|Зотов Петр Архипович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;1817—1822&lt;/center&gt;
|-
| [[Христофор Христофорович Повало-Швейковский|Повало-Швейковский Христофор Христофорович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1822—04.1824&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Саввич Смирнов|Смирнов Владимир Саввич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;30.05.1824—30.11.1828&lt;/center&gt;
|-
| [[Мартын Леонтьевич Крузе|Крузе Мартын Леонтьевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;11.01.1829—19.04.1829&lt;/center&gt;
|-
| [[Авксентий Павлович Гевлич|Гевлич Авксентий Павлович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;19.04.1829—05.09.1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Валериан Иванович Кошелев|Кошелев Валериан Иванович]]
| камергер атағында, алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;26.09.1830—27.04.1834&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Васильевич Чуфаров|Чуфаров Павел Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;27.04.1834—14.03.1836&lt;/center&gt;
|-
| [[Евграф Васильевич Филиппов|Филиппов Евграф Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;10.04.1836—01.02.1838&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Филиппович Пфеллер|Пфеллер Владимир Филиппович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;01.02.1838—27.04.1841&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Феопемптович Пучкин|Пучкин Михаил Феопемптович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;27.04.1841—21.08.1841&lt;/center&gt;
|-
| Больман Андриан Казимирович&lt;ref&gt;Андриан Казимирович Больман (1810—1859) — [[Вильно университеті|Вильно университетінің]] философия кандидаты, 1829 жылдан бастап мемлекеттік қызметте. — қараңыз [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004181794?page=84 Родословная книга дворянства Московской губернии / под ред. Л. М. Савёлова. Дворянство жалованное и выслуженное: А—И. — М.: Изд. Московского дворянства, 1914. — 686 с. — С. 154.]&lt;/ref&gt;
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;21.09.1841—11.09.1854&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Егорович Иванов|Иванов Павел Егорович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;11.09.1854—01.07.1856&lt;/center&gt;
|-
| [[Бернгард Васильевич Струве|Струве Бернгард Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;01.07.1856—15.08.1859&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Васильевич Лавров|Лавров Николай Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;15.08.1859—10.10.1861&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Биппен|Биппен Николай Николаевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;10.10.1861—06.09.1863&lt;/center&gt;
|-
| [[Валерий Александрович Мейер|Мейер Валерий Александрович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;11.09.1863—31.05.1868&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Васильевич Никитин (вице-губернатор)|Никитин Николай Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;21.06.1868—20.05.1870&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Николаевич Гортынский|Гортынский Константин Николаевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;20.05.1870—20.10.1872&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Степанович Остроумов|Остроумов Иван Степанович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;26.10.1872—01.06.1879&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Алексеевич Лебедев|Лебедев Константин Алексеевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;15.06.1879—27.02.1882&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Павлович Азанчевский|Азанчевский Матвей Павлович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;20.03.1882—23.06.1883&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Иванович Жоховский|Жоховский Николай Иванович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;07.07.1883—19.12.1885&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Егорович Норд|Норд Лев Егорович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;19.12.1885—12.09.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Германович Бринкман|Бринкман Александр Германович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.09.1888—10.06.1899&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Николаевич Гирс|Гирс Александр Николаевич]]
| камер-юнкер, сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;24.06.1899—14.02.1901&lt;/center&gt;
|-
| [[Сергей Сергеевич Андреевский|Андреевский Сергей Сергеевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;23.02.1901—30.05.1902&lt;/center&gt;
|-
| [[Яков Дмитриевич Бологовский|Бологовский Яков Дмитриевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;30.05.1902—20.02.1904&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Сосновский|Сосновский Иван Васильевич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;20.02.1904—24.04.1904&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Аполлонович Тарасенко-Отрешков|Тарасенко-Отрешков Иван Аполлонович]]
| нақты статтық кеңесші (1905 жылдың 17 сәуірінен бастап)
| &lt;center&gt;24.04.1904—?.?.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Михайлович Шидловский|Шидловский Константин Михайлович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;22.09.1907—16.11.1907&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Максимов|Максимов Николай Николаевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;16.11.1907—1915&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Иванович Курилов (вице-губернатор)|Курилов Владимир Иванович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1915—1917&lt;/center&gt;
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>et5489pfe20gnfnyigoflorrqp22i9e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658256</id>
      <parentid>3658255</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T08:23:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тұрғындары */</comment>
      <origin>3658256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98496" sha1="dc8sjif29infyltw2isjl4p92gz3guy" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan Governorate (1913).png
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
=== Географиялық орны ===
Астрахан губерниясы [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында, 45° және 51° солтүстік ендік, 43° және 51° шығыс бойлық аралығында орналасқан. Губернияның солтүстіктен оңтүстікке қарай ең үлкен ұзындығы — 587 км, ал батыстан шығысқа қарай ең үлкен ені — 533 км жетті.

=== Астрахан губерниясының қазіргі әкімшілік шекараларға қатысты орналасуы ===
Бұрынғы Астрахан губерниясының аумағында (1914 жылғы шекаралары бойынша) қазіргі [[Астрахан облысы]] мен [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасы]] толығымен, ал [[Волгоград облысы]], [[Ставрополь өлкесі]], [[Ростов облысы]] және [[Дағыстан|Дағыстан Республикасы]] ішінара орналасқан. Губерния аумағының бір бөлігі қазіргі [[Атырау облысы|Атырау облысының]] құрамына кіреді.

Бұрынғы [[Астрахан уезі|Астрахан уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі [[Астрахан облысы|Астрахан облысының]] аумағына, ал оңтүстік бөлігі [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасының]] аумағына кіреді. Уездің шағын батыс бөлігі [[Ростов облысы|Ростов облысының]], ал шағын оңтүстік бөлігі [[Ставрополь өлкесі]] мен [[Дағыстан|Дағыстан Республикасының]] аумағына жатады.

Бұрынғы [[Красный Яр уезі|Красный Яр уезінің]] басым бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағына кіреді, ал шағын солтүстік бөлігі Қазақстан аумағында орналасқан.

Бұрынғы [[Жантау уезі|Жантау уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, оңтүстік-батыс бөлігі Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды, ал ең батыс бөлігі — Ростов облысының аумағына кіреді.

Бұрынғы [[Черный Яр уезі|Черный Яр уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, солтүстік және солтүстік-батыс бөліктері — Волгоград облысының аумағына кіреді, ал уездің оңтүстік бөлігі — Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды.

Бұрынғы [[Царев уезі|Царев уезінің]] шағын оңтүстік бөлігі қазіргі Астрахан облысының құрамына кіреді, ал [[Царев]] қаласын (қазіргі ауыл) қоса алғандағы қалған бөлігі Волгоград облысының аумағында орналасқан.

Бұрынғы Қырғыз даласы қазіргі Қазақстан аумағында орналасқан.

=== Ауданы ===
1886 жылы губерниялық жер межелеу басқармасының мәліметтері бойынша, губернияның аумағы 182 913 шаршы верст (208 200 км²) болды. Су айдындарының беткі аумағын қоса есептегенде, бес уездің жалпы аумағы 41 147 шаршы верстті (46 830 км²), [[Қалмақ даласы|Қалмақ даласының]] аумағы 75 635 шаршы верстті (86 080 км²), ал [[Бөкей Ордасы|Ішкі қазақ ордасының]] аумағы 66 131 шаршы верстті (75 240 км²) құрады.

Басқа деректер бойынша, [[Иван Афанасьевич Стрельбицкий|И. А. Стрельбицкийдің]] 1874 жылғы мәліметтерінде Астрахан губерниясының аумағы 197 247,2 шаршы верст (224 500 км²) деп көрсетілген. Оның ішінде көлдердің су бетінің ауданы 647,5 шаршы верстті (736,9 км²), ал [[Еділ атырауы|Еділ атырауының]] аумағы 14 674,8 шаршы верстті (16 700 км²) құраған. Бұл аумақ [[Волгоград|Царицын]] қаласынан [[Каспий теңізі|Каспий теңізіне]] дейінгі, [[Еділ]] мен [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] өзендерінің аралығындағы кеңістікті, сондай-ақ теңіз жағалауындағы барлық аралдарды қамтыды.

Аумағы бойынша Астрахан губерниясы Ресей империясының Еуропалық бөлігіндегі губерниялар арасында төртінші орын алды.

=== Жер бедері ===
Губерния аумағы орман өсімдіктері жоқ, құмды-сазды және сортаң топырақты кең [[Дала|даладан]] тұрды. Жер бедері жалпы оңтүстік-шығысқа қарай еңістеп, бұрын теңіз табаны болған [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы ойпатының]] бір бөлігін құрады. Губернияның оңтүстік бөлігі 400 верст (427 км) бойында [[Каспий теңізі|Каспий теңізінің]] суларымен шайылып жатты.

=== Гидрографиясы ===
[[Еділ]] өзені Астрахан губерниясын екі бөлікке бөлді: оның оң жағалауындағы бөлік Еділ немесе Қалмақ даласы, ал сол жағалауындағы бөлік Еділ сырты немесе [[Торғай даласы|Қазақ даласы]] деп аталды.

Еділ өзені Астрахан губерниясының аумағына енген тұста өзінің ағысын бірнеше рет өзгертеді. Оңтүстікке қарай ағып келе жатқан өзен губерния аумағына толық енгеннен кейін, [[Еділдегі Сарепта|Сарепта]] колониясының маңында кенет шығысқа қарай бұрылып, алғашқы иірімді түзеді. Одан әрі [[Владимировка (Астрахан облысы)|Владимировка]] елді мекені тұсында екінші иірімді жасап, оңтүстік-шығысқа қарай бағыт алады да, Каспий теңізіне құйғанға дейін осы бағытты сақтайды.

[[Волгоград|Царицыннан]] шамамен жиырма верст жоғары жерде Еділдің сол жағалауынан едәуір ірі [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] тармағы бөлініп шығады. Ол Еділдің негізгі арнасына дерлік параллель бағытта шамамен 500 верст бойы ағып, Каспий теңізіне дейін жетеді.

Астрахан губерниясының аумағында Еділ өзені өзіне бірде-бір елеулі саланы қабылдамайды, керісінше, өзі көптеген тармақтарға бөлінеді. Олар өз кезегінде ұсақ тармақтарға бөлініп, жайылматармақ, жыртылым, баурай, өзен, ильмень және т.б. деп аталады да, бір-бірімен үздіксіз тоғысып, су жолдарының тұтас лабиринтін құрайды. [[Еділ атырауы]] негізінен Петропавловск ватағасының тұсынан, Лебяжья станицасынан сәл жоғары жерде Еділден оның ірі тармағы — Бозан өзенінің бөлініп шығуынан басталады. Еділдің төменгі ағысында 200-ге дейін тармақ бар деп есептеледі және олардың басым көпшілігі Еділдің сол жағынан бөлініп шығады. Су мөлшері жағынан ең ірілері — [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]], [[Бозан]], [[Болда (өзен)|Үлкен Болда]], [[Қамысөзек (өзен)|Қамысөзек]], Шаған, Иванчуг және т.б. Еділдің оң жағалауындағы тармақтар негізінен Астраханнан төмен жерде бөлініп шығады. Олардың қатарында [[Бақтемір (өзен)|Бақтемір]], Қарабұлақ және Шолпан бар. Еділ теңізге құяр жерінде 70-ке дейін сағаға бөлініп, қамыс қалың өсетін, өтуі қиын аласа атырау түзеді. Қамыс теңіз жағалауында «черней» деп аталатын қалың қамысты қопалардың қалыптасуына себеп болады. Еділдің көптеген тармақтарға бөлінуіне байланысты оның сағаларында су қатты тайызданып, Каспий теңізіне қарай кеме қатынасына негізгі кедергі келтіреді.

Еділдің негізгі кеме жүретін «Бақтемір» арнасында батыс және солтүстік-батыс желдері соққан кезде қайраңдардағы су тереңдігі 2,5 футқа дейін, кейде одан да төмен түседі. «Шашылымдар» деп аталатын қайраңдардың біріншісі — Астраханнан 53 верст қашықтықтағы Княжая, одан кейін Шадинская, Ракушинская және соңғысы — Зюзинская қайраңы. 1854 жылдан бастап Каспий теңізімен қатынас жасау үшін [[Фарватер|фарватер]] ретінде таңдалған Еділдің «Қамысөзек» тармағында 13 жыл бойы жұмыстар жүргізіліп, оған 2 млн рублден астам қаржы жұмсалды. Алайда бұл жұмыстардан күтілген нәтиже алынбады. 1869 жылғы 20 және 21 қазандағы дауыл мен су тасқыны Қамысөзек фарватерін жақсарту үшін салынған барлық құрылыстарды қиратып, соның салдарынан жұмыстар тоқтатылды. 1874 жылдан бастап «Бақтемір» фарватерін жер қазатын машиналар арқылы тереңдету жұмыстары басталып, олар 1890-жылдары жалғасты.

Еділ мен Ақтөбеден және олардың су тармақтары жүйесінен басқа, губерния аумағында мынадай өзендер мен жылғалар болды. Солтүстікте, [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясымен]] шекарада, жазда тартылып қалатын шағын [[Сарпа-Даван жылғасы|Сарпа]] өзені ағып жатты. Ол [[Ергени]] қыратының етегінде орналасқан [[Сарпа көлдері|Сарпа көлдерінің]] тұтас жүйесін қоректендірді. Вязовка өзені батыстан шығысқа қарай ағып, бар болғаны 25 верстке созылады. Оның суы ащы-тұзды, жазда тартылып қалып, Вязовка ауылы маңында Еділге құяды. Батыс шекарада, [[Дон әскерлерінің облысы|Дон казак әскері облысымен]] шекарада, Ергени қыратынан басталып, оның шығыс етегіндегі көлдер тізбегін қоректендіретін немесе батысқа қарай [[Дон|Донның]] салаларына ағатын 80-ге жуық өзен мен жылға болды. Олардың көпшілігі жазда тартылып қалатын, ал Елиста, Тенгути, Акишбай және т.б. сияқты аз ғана өзендердің ағысы тұрақты болды.

Оңтүстікте, [[Ставрополь губерниясы|Ставрополь губерниясымен]] шекарада, екі Маныч өзені болды: Батыс Маныч Дон казак әскері облысының аумағына қарай ағады, ал Шығыс Маныч Астрахан губерниясының аумағы арқылы өтеді. Екі Манычтың да бастау алатын жері [[Ергени|Ергени қыраты]] мен [[Ставрополь қыраты|Ставрополь қыратының]] түйіскен тұсында орналасып, Қара теңіз деңгейінен 11,5 сажын биіктікте жатты. [[Шығыс Маныч]] алдымен оңтүстік-шығысқа қарай ағып, кейін шығыстағы даланың аласа бөлігіне енген соң, Каспий теңізіне шамамен 100 верст жетпей, Састы көлдері деп аталатын көлдер жүйесінде жоғалады. Бұл жерде «хактар» деп аталатын өтуге қиын батпақты алқаптар түзіледі. Олардың ішіндегі ең белгілісі — Джерлақ хактары. Маныч өзендерінің бастау бөліктерінің су молайған кезде өзара қосылуы [[Азов теңізі|Азов]] және Каспий теңіздері арасында кеме жүретін канал салу мүмкіндігі туралы мәселені көтеруге себеп болды. Алайда осы өңірді екі экспедиция зерттегеннен кейін Байланыс жолдары бас басқармасы 1859 жылы канал салудың табысты жүзеге асуына жеткілікті кепілдік жоқ екенін және оның экономикалық тиімділігіне сай келмейтін орасан зор шығындарды талап ететінін мәлімдеді.

Кума өзенінің тармағы болып табылатын [[Гайдук (өзен)|Гайдук]] өзені тек көктемде ғана суға толады және Ставрополь губерниясының оңтүстік-батыс шекарасында орналасқан.

Астрахан губерниясының солтүстік-шығыс бөлігі тұщы су көздеріне одан да кедей болды. Ең солтүстігінде, Самара губерниясымен шекарада, Торгунь саласы бар шағын [[Еруслан (өзен)|Еруслан]] өзені ағады. Одан әрі солтүстік-шығыс шекараға жақын жерде [[Қараөзен (өзен)|Үлкен Өзен]] және [[Сарыөзен (өзен, Еділ-Жайық алабы)|Кіші Өзен]] өзендері орналасқан. Олар [[Қамыс-Самар көлдері|Қамыс-Самар көлдеріне]] құяды, ал төменгі ағыстары Астрахан губерниясының аумағына кіреді. Кей жерлерінде олардың суы тұздылау келеді. Бұдан басқа, далада Горькая және Бүлдіргенді өзендері бар. Хан ордасына жақын орналасқан бұл екі өзен де шағын әрі суы ащы, ішуге жарамсыз. Осы өзендер мен жылғалардың барлығы шағын және губернияның шеткі бөліктерінде орналасқан, ал даланың орталық бөлігі ағын сулардан мүлдем ада болды.

Мушкетов мырзаның зерттеулеріне сәйкес, Қалмақ даласында екі сулы қабат бар. Жоғарғы қабат Каспий шөгінділерінің арасында 2–6 сажын шамасындағы шағын тереңдікте орналасқан және оның суы тұздылау немесе тұзды болады. Төменгі қабат Каспий шөгінділерінің астында, үшіншілік құмтастар қабаттарымен бірге 20 және одан да көп сажын тереңдікте орналасып, тұщы су береді. Жергілікті халық жер асты суын алу үшін негізінен бірінші сулы қабатты пайдаланды. Ол үшін құмды жерлерде калмақ тілінде «худук» деп аталатын таяз құдықтар қазылды, ал сирек жағдайда орысша «копань» атауы қолданылды. Құдықтар бүкіл далаға топ-тобымен шашырай орналасып, бір-бірінен 10–30 верст қашықтықта жатты. Алайда даланың оңтүстік бөлігінде олар сирек кездесіп, арақашықтығы 50–70 верстке дейін жетті. Сонымен қатар ондағы су ішуге онша жарамды болмады. Бұдан басқа, далада «цандыктар» деп аталатын табиғи су қоймалары да пайдаланылды. Олар тығыз қоңыр саз қабатымен жабылған ойыстарда түзіліп, осы қабаттың үстіне еріген қар немесе жаңбыр суы жиналды. Мұндай суды тек қысқа уақыт ішінде ғана пайдалануға болатын.

Астрахан губерниясының аумағындағы [[Дон]] мен [[Еділ]] арасындағы суайрық Ергени деп аталады (қалмақша — «''қия беткейлер''») және Сарепта колониясынан оңтүстікке қарай шамамен 300 верст бойы меридиан бағытымен созылып жатқан жазық қыратты білдіреді. Ол Шығыс Маныч жағалауындағы Чалон-Хамур (немесе Таш-Муран) деп аталатын тік жарқабақпен аяқталады. Ергенидің ең биік нүктесі Заветное ауылының маңында орналасып, Каспий теңізі деңгейінен 532 фут биіктікке көтеріледі. Батысқа қарай Ергени Дон даласына біртіндеп төмендейді, ал шығыс беткейлері Еділ даласына қарай тік құлайды. Сондықтан биіктігі онша үлкен болмаса да, Ергени дала жағынан тауға ұқсап көрінеді. Оның шығыс беткейлері [[Жыра|жыралармен]] (сайлармен) тілімденген. Олар батысқа қарай бір-біріне жақындай түседі. Көктемде осы сай-жыралармен бұлақтар мен шағын өзендер ағып, Ергенидің етегіндегі көптеген көлдерді қоректендіреді. Бұл көлдердің бір бөлігі тұщы сулы (Цацинское, Алцын-Хута, Шар-Толгота, Чилгир, [[Жаскөл (ауыл)|Жаскөл]] және т.б.), ал кейбіреулерінің суы көктемде ғана тұщы болып, кейін ащы-тұздыға айналады (Ханата, Нарын-Хара, Кобдырь). Кейбір көлдер жазда [[Сор топырақ|сорға]] айналады (мысалы, Табун-Усун), ал кейбіреулері тартылып, бетіне шүйгін шөп өсіп, мол шөп шабуға пайдаланылатын жерлерге айналады (Ушке-Нур, Сальвру және т.б.). Ергенидің топырағын сары саздың қалың қабаттары, яғни [[Лесс|лесс]] құрайды.

Ергениден солтүстік-шығысқа қарай, Еділдің оң жағалауында орналасқан дала анағұрлым биік. Мұнда көлдер жоқ, шөбі шүйгін шабындықтар көп, кей жерлері егіншілікке жарамды, топырағы құмды-сазды. Царицын маңында биіктігі 280 фут болатын оң жағалаудағы қыратты өңір оңтүстікке қарай біртіндеп төмендеп, Черный Яр уезінде 30–40 футқа дейін түседі. Жантаудан төменірек жерде өсімдік жамылғысынан мүлдем айырылған құмды төбелер пайда болады. Каспий теңізіне қарай біртіндеп төмендейтін дала көптеген тұзды көлдермен көмкеріледі. Ал Каспий теңізі жағалауындағы жердің төмен жатқаны соншалық, солтүстік және солтүстік-батыс жағалаудың бүкіл өңірі жағалауға терең сұғына енген сансыз шығанақтардың (ильмендердің) және теңізге қарай сұғына созылған мүйістердің әсерінен шашақ тәрізді көрінеді. Бұл мүйістердің қалыптасуына сол жердегі құмды төбелердің ықпалы зор.

Даланың оңтүстік бөлігінің өзіндік ерекшелігін [[Бэр төбелері|Бэров төбелері]] деп аталатын, биіктігі 4 сажыннан аспайтын, шығыстан батысқа қарай созылып жатқан және бір-біріне параллель орналасқан аласа төбелер құрайды. Олардың табандары түйісіп жатады, ұзындығы 1½–4 верст, ал ені 170 сажынға дейін жетеді. Осы төбелердің үстіне Астрахан және [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қалалары салынған. Теңіз маңында көптеген төбелер судың астынан көтеріліп көрінеді. Олардың арасын су басып, көптеген ильмендер мен тұтас бір түбек архипелагын түзеді. Астраханның оңтүстік-батысында орналасқан бұл жер «Мочаг» деп аталады. Теңіз жағалауы жолағында көптеген тұзды және ащы-тұзды көлдер бар, олардың кейбіреулері емдік қасиеті бар балшықтармен қоршалған. Мысалы, Астраханнан солтүстік-батысқа қарай 12 верст жерде Тынақ балшықтары орналасқан.

Еділ жағалауына жақындаған кезде өзеннің осы құмды-сазды өңірде арнасын орнықсыз топырақты ойып өтіп, ені 30 және одан да көп верст болатын аңғар түзетінін көреміз. Оның шығыс шекарасын Ақтөбенің сол жағалауы шектейді. Өзен тармақтары жан-жаққа тілімдеген бұл аңғар тасқын кезінде су басатын және шайынды топырақтан құралған аралдар архипелагын құрайды. Аралдардың жағалаулары негізінен талдан тұратын орманның тар жолағымен көмкерілген, ал су қайтқаннан кейін оларда шүйгін шалғынды өсімдіктер қаулап өседі. Осы аңғардың бүкіл аумағы «займище» деп аталады.

Ақтөбенің ар жағында шығысқа қарай орналасқан және әрі қарай шетсіз-шексіз [[Орта Азия]] далаларымен ұласатын өңір жалпы сипаты жағынан батыстағы өңірге ұқсас. Оның анағұрлым биік солтүстік бөлігі біршама белесті жер бедерімен ерекшеленіп, Ақтөбе жағалауынан шығысқа қарай біртіндеп еңістейді де, құмды әрі төмен орналасқан жазықпен ұласады. Құмды-сазды топырақты бұл жазықтың ойпаң жерлері шүйгін шабындықтарға бай әрі егіншілікке жарамды. Алайда кей жерлерде топырақтың борпылдақтығы соншалық, ол оңай сусымалы құмға айналады. Сусымалы құмдардың аумағы жылдан жылға ұлғайып, қоныстанған жерлерге зиян келтіреді: жайылымдар мен егістіктерді құм басып, құмды төбелер — [[Барқан|барқандар]] түзеді. Құмдардың жылжуы салдарынан кейбір жерлерді құм соншалық басып қалған, мысалы, Хан ордасын, Сеитовка және Хошеутовское ауылдарын және басқа да елді мекендерді тұрғындары, Хошеутовское ауылындағыдай, қоныс аударуға мәжбүр болған. Муханов және Джамбай көлдері сияқты тұзды көлдер де құм астында қалып, олардан тұз өндіру тоқтатылды. Осындай құбылыс батыс далада да байқалады. Шығыс даланың ең солтүстік бөліктерінде, Царев уезінде, [[Қара топырақ|қара топырақ]] кездеседі. Осы белдеуде құрамындағы тұздың орасан көп мөлшерімен әйгілі Елтон ([[Эльтон]]) және [[Баскүнжақ]] көлдері, сондай-ақ Чапчачи тауы орналасқан. Бұдан бөлек, жекелеген таулар түрінде биіктеп тұрған қыраттар да бар: [[Үлкен Боғды]] — 524 фут, Кіші Боғды — 96 фут, Арзагар — 72 фут және т.б.

Кей жерлерде балшықты және батпақты алқаптар кездеседі. Олардың ішіндегі ең белгілілері — Хан ордасының шамамен бес верст жерінде орналасқан, ені мен ұзындығы ондаған верстке жететін алып Улань-Хактар. Сонымен қатар ащы-тұзды және тұщы сулы көлдер де бар. Одан әрі шығысқа қарай, Ақтөбе жағалауынан шамамен 100 верст жерде дала «Рын-құмдар» деп аталатын құмды-белесті өңірге айналады. Бұл жердегі құмды төбелер алуан түрлі пішіндегі қыраттардан тұрады, олардың арасында ені кейде 14 және одан да көп верстке жететін шалғындар орналасқан. Шалғындар аржан және далаға тән басқа да астық тұқымдас өсімдіктерден тұратын қалың өсімдік жамылғысымен көмкерілген. Өсімдіктерден дерлік жұтаң бұл төбелер теңізге жақындаған сайын біртіндеп аласарып, кәдімгі сусымалы құмдарға ұласады, ал одан әрі сары түсті, құнарсыз, сортаң ойпаттарға айналады. Өңір ұсақ тұзды көлдер мен балшықтарға бай, олардың ішіндегі ең белгілісі — Қызыл-Хактар. Ал Бестау тауларының арасында Ассетөбе немесе Айсысар деп аталатын шипалы бұлақ бар. Оның суының дәмі ащы-тұзды, температурасы 3°С, күкіртті иісі бар.

Оңтүстік-батысқа қарай Бэров төбелері пайда болады. Губернияның шығыс шетін жазық дала құрайды: оның бір бөлігінің топырағы қара-сұр саздан, ал екінші бөлігінің топырағы құмды-сазды сортаңнан тұрады. Бұл өңірдің солтүстігінде батпақтармен қоршалған, қамыс өскен тұщы сулы Қамыс-Самар көлдері орналасқан.

=== Геологиясы ===
Геологиялық құрамы бойынша Астрахан губерниясының топырағы Арал-Каспий формациясына жатады. Оның қабаттары барлық жерде дерлік көлденең орналасқан және құрамында көптеген тұзды саздар бар. Құмтастар мен үшіншілік саздардың үстінде жатқан Каспий шөгінділерінің қалыңдығы орасан зор болып, 53 сажынға дейін жетеді. Олар құм мен әртүрлі түсті саздардың — қызыл-қоңыр, көк және жасыл түсті саздардың — кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Сонымен қатар олардың құрамында Каспий фаунасына жататын және басым көпшілігі қазіргі кезде де тіршілік ететін түрлерге тиесілі ұлулардың қабыршақтары кездеседі.

Черный Ярдан төмен қарай сазды қабаттар жұқара түседі, ал кей жерлерде мүлдем жоғалып, олардың орнын борпылдақ құм басады. Бұл құм Еділдің төменгі ағысы жағалауында дюналардың түзілуіне себеп болады. Олар әсіресе Лебяжинская және Дуновская станицаларының маңында айқын байқалып, «Толокняный таулары» деп аталады.

Ергени Каспий саздары шөккеннен кейін қалыптасқан дербес көтерілу осін құрайды және миоценге жататын, көк саздың үстінде жатқан үшіншілік кезеңнің диірмен тасы құмтастарынан тұрады. Тек шалғынды беткей жағындағы жекелеген қыраттарда көне формацияларға жататын тау жыныстары, атап айтқанда, пермь және триас кезеңдерінің жыныстары кездеседі. Олар Боғды тауында байқалады. [[Опока]] немесе борлы [[Мергель|мергель]] борлы топыраққа жатады. Солёная Балка құмтастары жоғары сапалы диірмен тасын құрайды. Кормовое ауылының маңында ақ кварцтың, лидиялық тастың және темірлі құмтастың сынықтары кездеседі. «Кресты» сайында қазба балықтардың қалдықтарына бай рухляк қабаттары бар. Чалон-Хамур әктасты қабаттардан құралған. Кейбір сайларда кездесетін гипс алебастр алу үшін күйдіріледі, ал алынған алебастр тек үйлерді әктеуге пайдаланылады. Сонымен қатар Ергениде таскөмірдің белгілері анықталған, ал оның солтүстік бөлігіндегі [[Темір рудалары|темір кендері]] кейбір сайларда қалың қабаттар түрінде жер бетіне шығып жатады. Сарепта маңында қыш жасауға арналған саз өндіріледі, Солодников селосының маңында шатырлық тақтатас, ал Астрахан маңында кірпіш сазы өндіріледі. «Элиста» урочищесі маңынан күйдірген кезде таза қызыл түске ие болатын фаянс жасауға жарамды саз табылған. Кейбір жерлерде [[Селитралар|селитра]] кездеседі. Үлкен Боғды тауының маңынан күкірттің шағын кен орны мен [[Мұнай|мұнай]] белгілері табылған. Еділдің сол жағалауындағы Боғды және басқа да қыраттар негізінен гипстен тұрады. Алайда жалпы алғанда, Астрахан губерниясында тау-кен өнеркәсібінің қандай да бір саласының дамуын күту қиын, тек бұрыннан бар тұз өндіру саласын қоспағанда. Жаңа түзілімдерге Еділдің шөгінділері, құмды [[Дюналар|дюналар]], Ергенінің әктасты [[Туф|туфтары]], сортаңдар және өздігінен тұз шөгетін көлдердің тұздары жатады. [[Мамонттар]] мен басқа да жануарлардың сүйектері тек [[Еділ|Еділдің]] шөгінділерінен кездеседі.

=== Флорасы ===
Астрахан өлкесіндегі сирек өсімдік жамылғысы еш жерде тұтас әрі үздіксіз [[Шым|шым]] түзбейді, керісінше, аралдар секілді шашыраңқы орналасады. Биіктеу жерлерде жапырақтары сұрғылт-жасыл түсті жусанның көптеген түрлері өседі. Ал топырақ сортаңдау болса, жапырақтары қою жасыл түсті сораңдардың түрлері немесе қураған тікенекті өсімдіктер пайда болады. Неғұрлым төмен жерлерде [[Қау|қау]] ағарып көрінеді, ал ойпаттарда жасыл мия мен әртүрлі астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Топырақ сортаң болған жағдайда, жапырақтары қалың әрі шырынды, түсі қою қызғылт-сары түсті Salicorneae тұқымдасына жататын [[Шеркез|сораңдар]] өседі. Неғұрлым қалың өсімдік жамылғысы тек шалғындарда, Еділдегі аралдарда және Ергени сайларында кездеседі. Еділдің төменгі ағысындағы тұрып қалған суларды ''[[Ақ тұңғиық|Nymphaea alba]]'' және ''[[Үндістан лотосы|Nelumbium nuciferum]]'' көріктендіреді.

== Тарихы ==
Астрахан губерниясы Орта Азия далаларының шекарасында орналасып, ежелден халықтардың қоныс аудару бағыты болды. Ол [[Азия|Азиядан]] [[Еуропа|Еуропаға]] өтетін өзіндік қақпа саналды.

Халықтардың негізгі қоныс аудару қозғалыстары осы өңір арқылы жүріп отырды. Бір халық екіншісін ығыстырып, өз кезегінде Шығыстан келген жаңа қоныс аудару толқындарына орын беріп отырды. Ежелгі деректер Астрахан далаларында [[Скифтер|скифтердің]] болғанын көрсетеді. Біздің заманымыздың II ғасырында бұл өңірде [[Аландар|аландар]] пайда болып, III ғасырда олардың орнын [[Хазарлар|хазарлар]] басты. Хазарлардың атымен [[Каспий теңізі]] Хазар теңізі деп аталды. Хазарлардың [[Еділ|Еділдің]] төменгі ағысында [[Итиль]] атты астанасы болды. IV–XI ғасырлар аралығында бұл өңір арқылы [[Угорлар|угорлар]], [[Ғұндар|ғұндар]], [[Аварлар (көшпелі халық)|аварлар]], [[Мажарлар|мадиярлар]], [[Бұлғарлар|бұлғарлар]], [[Хвалистер|хвалистер]] және басқа да халықтар өтті. Соңғыларының атымен Каспий теңізі Хвалын теңізі деп аталды.

XII ғасырда Астрахан далаларында [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] көшіп-қонып жүрді, ал XIII ғасырда олардың орнын [[Моңғол шапқыншылығы және этностық өзгерістер|моңғолдар]] басты. Олар [[Еділ]] бойының едәуір бөлігін иеленіп, Астрахан өлкесінің төменгі ағысында [[Сарай-Бату]], [[Сарай-Берке]], [[Үкек]] және [[Астрахан|Қажытархан]] қалаларының негізін қалады.

Астрахан хандығының тарихы 1480 жылы, [[Алтын Орда]] ханы Ахмет хан қаза тапқаннан кейін басталады. Осы кезден бастап бұл аумақ Ноғай мырзаларының иелігіне өтті, ал 1490 жылы мұнда Абдул-Керімнің хан болғаны аталады. Алайда 1554 жылы кінәз Пронский-Шемякиннің қолбасшылығымен орыс әскерлері [[Астрахан|Астраханды]] басып алып, қаладан қуылған Дербыш ханды қайтадан таққа отырғызды. Дербыш хан Ресейге бодан болуға ант беріп, алым-салық төлеуге уәде етті. Кейін оның сатқындығы қаланың орыс әскерлері тарапынан түпкілікті басып алынуына және 1557 жылы Астрахан хандығының Мәскеу мемлекетіне қосылуына себеп болды.

Ұзақ уақыт бойы өлкенің қоныстанған аумағы негізінен Астрахан қаласымен және одан төмен қарай Еділ атырауында орналасқан, балық аулауға арналған «учугтар» (балық ұстауға арналған арнайы бөгет-құрылымдар) деп аталатын кәсіпшілік орындарымен шектелді. [[I Пётр|І Петрдің]] бұл өлкеге ерекше назар аударуынан кейін отарлау үдерісі дами бастады. Алайда бастапқы кезеңде әртүрлі татар ордаларының жиі жасаған шапқыншылықтары, қалмақтардың тонаушылық шабуылдары және [[Еділ казактары|казактардың еркін әрекеттері]] салдарынан бұл үдеріс өте баяу жүрді.

1632 жылы [[Қалмақтар|қалмақтар]] бұл өңірге көшіп келді. Осылайша көшпелі ордалардың шығыстан батысқа қарай қоныс аудару үдерісі аяқталды. Өйткені, 1801 жылы [[Қырғыз-қайсақ|қырғыз-қайсақтардың]] Астрахан даласына қоныс аударуы үкіметтің рұқсатымен жүзеге асырылды. 1627 жылы [[Черный Яр]] [[Острог|острогының]] негізі қаланды, 1667 жылы [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Ярдың]] негізі қаланды. Ал 1700 жылдан бастап Еділдің оң жағалауында алғашқы елді мекендер, соның ішінде Солёное Займище, пайда бола бастады.

Астрахан губерниясы І Петрдің 1717 жылғы 22 қарашадағы жарлығымен құрылды. Оған дейін, 1708 жылдан бастап, оның аумағы [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамында болды. Астрахан губерниясының құрамына іргелес аумақтарымен бірге мына қалалар кірді: [[Астрахан]], Гурьев Яицкий (қазіргі [[Атырау]], Қазақстан), Дмитриевск (қазіргі [[Камышин]]), [[Петровск (Сарытау облысы)|Петровск]], [[Самара]], [[Саратов|Сарытау]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]), [[Сызрань]], [[Терек (бекініс)|Терск қаласы]], Царицын (қазіргі [[Волгоград]]), Жайық қалашығы (қазіргі [[Орал]]), [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]], [[Черный Яр]] және [[Қызлар]].

1728 жылы [[Саратов|Сарытау]], [[Самара]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]) және [[Сызрань]] қалалары уездерімен бірге [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамына берілді.

1739 жылы Сарытау Астрахан губерниясының құрамына қайта қосылды.

1744 жылы [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрылуына байланысты Жайық қалашығы мен [[Жайық казак әскері|Жайық казак әскерінің]] аумағы оның құрамына берілді.

1742 жылы [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантаудың]] негізі қаланып, 1746 жылдан бастап Еділдің оң жағалауын казак станицалары қоныстана бастады.

1752 жылы Гурьев қаласы Астрахан губерниясынан [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрамына берілді.

1763 жылы жоғары мәртебелі жарлық бойынша Астрахан маңындағы Еділ бойына Визенталь елді мекенін негіздеген 65 лютеран отбасы қоныстандырылды. Елді мекеннің қашан және қандай жағдайда жойылғаны белгісіз. Өлкені тезірек қоныстандыру мақсатында үкімет жер телімдерін сыйға беріп, оларды жеңілдетілген шарттармен сатты. Мысалы, 1770 жылы әртүрлі адамдарға іргелес су айдындарымен бірге 5755 десятина жер сатылды.

1771 жылы үкімет жүргізген шараларға наразылықтың салдарынан қалмақтардың басым бөлігі Ресей аумағынан көшіп кетті, сөйтіп олардың аз бөлігі ғана Еділдің оң жағалауында қалды.

[[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] автономиясы жойылып, қалмақтардың басым бөлігі Жоңғарияға қайта көшкеннен кейін қалмақ даласы Астрахан әскери губернаторына бағынатын Ресейдің әкімшілік-аумақтық бірліктерінің біріне айналды.

1780 жылғы қарашада Сарытау жаңадан құрылған [[Сарытау наменгерлігі|Сарытау наменгерлігінің]] орталығы болды. Оның құрамына Петровск және Дмитриевск қалалары да кірді.

1782 жылы [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінен]] кейін Гурьев қаласы Астрахан губерниясының құрамына қайтарылды. Сол жылы [[Орал]] қаласы да Астрахан губерниясының құрамына қосылды, ал [[Волгоград|Царицын]] қаласы Ақтөбе жібек зауытымен және Черный Яр қаласы [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясының]] құрамына берілді.

1785 жылы 5 мамырда Астрахан және Кавказ облыстарынан тұратын [[Кавказ наменгерлігі]] құрылды. Оның әкімшілік орталығы шағын [[Екатериноград]] бекінісі болды. 1790 жылы 30 сәуірде Кавказ губерниялық басқармасы Астрахан қаласына көшірілді.

1796 жылғы 12 және 31 желтоқсандағы жарлықтармен наменгерлік Астрахан губерниясы болып қайта құрылды. Оның құрамына кейінгі Ставрополь, Терек және Қобан губернияларының аумақтары да кірді. Сол кезде губерниялық басқарма да құрылды.

1802 жылы 15 қарашада Астрахан губерниясы Астрахан және [[Кавказ губерниясы|Кавказ]] губернияларына бөлінді. Астрахан губерниясының басына азаматтық губернатор тағайындалды. Сонымен қатар Астрахан губерниясы Кавказ өлкесі мен Грузияның әскери басшысына да бағынды. 1803 жылғы 27 қазандағы патша жарлығында Астрахан губернаторына Кавказ губерниясының істеріне араласуға жол берілмейтіні арнайы ескертілді.

1803 жылы Орал казак әскерінің аумағы қайтадан Орынбор губерниясының құрамына қосылды.

[[Сурет:Карта Астраханской Губернии.jpg|thumb|right|250px|Астрахан губерниясы. 1821 жыл]]
1825 жылы 10 наурызда Астрахан губерниясындағы көшпелі халықтар мекендеген аумақтың басым бөлігі Кавказ облысының құрамына беріліп, Мұсылман көшпелі халықтарының Бас приставтығы құрылды.

1832 жылы 6 қаңтарда Астрахан губерниясы Кавказ губерниясынан толық бөлініп шықты. Осы ретте губернияның басына азаматтық губернатормен қатар әскери губернатор да тағайындалды.

1832 жылы Астрахан губерниясы Грузияның Бас басқарушысының қарауынан шығарылды.

1848–1850 жылдар аралығында Ставрополь жолы бойына ауылдар қоныстандырылды. 1850 жылы Сарытау губерниясынан Царев уезі Астрахан губерниясының құрамына берілді, ал 1860 жылы Кума өзені бойындағы шекара солтүстікке қарай біршама жылжытылды. Алайда оның саласы Гайдук (Гуйдук) өзені мен Үлкен Дербет ұлысының қалмақтары Ставрополь губерниясының қарауына берілді.

1862 жылы Астрахан қаласынан Дон казак әскерінің шекарасына дейін созылған, ұзындығы 357 шақырым болатын Қырым жолы бойындағы Қалмақ даласының орталық бөлігін әрқайсысы 15–20 ауладан тұратын хуторлармен қоныстандыруға рұқсат етілді. Осы мақсатта 15 орын белгіленді. Алайда аталған жерлерге қоныстануға ниет білдірушілер болмағандықтан, бұл жоспар жүзеге аспады.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1917 жылы Қырғыз даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына берілді. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы [[Қалмақ автономиялы облысы|Қалмақ АО]] құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері ғана қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына аудандар құрылды: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары.

1928 жылы 21 мамырда губерния таратылып, оның аумағы жаңадан құрылған [[Төменгі Еділ өлкесі|Төменгі Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Әкімшілік бөлінісі ==
[[Сурет:Astrakhan gubernia.jpg|thumb|right|200px|Астрахан губерниясының картасы]]
XX ғасырдың басында әкімшілік жағынан Астрахан губерниясы 5 уезге — Астрахан, Красный Яр, Жантау, Черный Яр және Царев уездеріне, 7 ұлыстық басқармасы мен қалмақ базары бар Қалмақ даласына, телімдік басқармаларға (5 бөлік және 2 округ) бөлінген Қазақ даласына (Ішкі қазақ ордасына), сондай-ақ 2 бөлімнен тұратын [[Астрахан казак әскері|Астрахан казак әскеріне]] бөлінді.

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
! Реттік №
! Уез
! Уездік қала
! Уездік қаланың елтаңбасы
! Ауданы,&lt;br&gt;[[Шақырым|шақырым]]²
! Тұрғыны(1897), адам
|-
| 1
| [[Астрахан уезі|Астрахан]]
| [[Астрахан]] қ. (112 880 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Astrakhan COA (Astrakhan Governorate) (1856).png|43x43px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |6499,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |219 760
|-
| 2
| [[Жантау уезі|Жантау]]
| [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантау]] қ. (2826 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Yenotaevsk COA (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |4852,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |76 080
|-
| 3
| [[Красный Яр уезі (Астрахан губерниясы)|Красный Яр]]
| [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қ. (5593 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Krasny Yar COA (Astrakhan Governorate) (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |9463,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |65 995
|-
| 4
| [[Царев уезі|Царев]]
| [[Царев]] қ. (6977 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Tsaryov COA (1853).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |18 964,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |198 022
|-
| 5
| [[Черный Яр уезі|Черный Яр]]
| [[Черный Яр]] қ. (4226 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Coat of Arms of Chyorny Yar (Astrakhan oblast) (1846).png|42x42px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |11 858,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |100 316
|-
| 6
| [[Қалмақ даласы]]
| -
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |67 246,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |128 573
|-
| 7
| [[Бөкей Ордасы|Ішкі Қазақ ордасы]]
| [[Хан Ордасы (ауыл)|Хан Ордасы]] ауылы (2564 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |70 781,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |214 796
|}

1888 жылы барлық бес уезде 157 ауылдық қоғам, 47 болыс, 13 стан және 89 урядник учаскесі болды. Губернияда барлығы 189 алпауыт қожалық пен ауыл болды, бұған Астрахан казактарының 13 станицасы, ватағалар мен хуторлар кірмеді. Бес уездегі ауылдарда барлығы 231 тас және 56 472 ағаш үй болды. 1887 жылы губернияда 167 шіркеу мен 4 әдірият (монастырь) болды.

1917 жылы Қазақ даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына өтті. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы Қалмақ АО құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары құрылды.

== Тұрғындары ==
Ірі елді мекендері (1877):
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Уез
! Елді мекен
! Аула саны
! Тұрғыны (адам)
|-
| Царев
| Николаевская слободасы
| 1750
| 17824
|-
| Жантау
| Никольское ауылы
| 668
| 4734
|-
| Черный Яр
| Соленое-Займище ауылы
| 533
| 3090
|-
| Астрахан
| Солянка ауылы
| 305
| 1658
|-
| Красный Яр
| Казначинское ауылы
| 147
| 1396
|-
|
| Замьяновская станицасы
| 323
| 1763
|}

1888 жылы Астрахан губерниясының отырықшы халқы 479 980 адамнан тұрды, оның 245 079-ы ер адам, 234 901-і әйел адам болды. Халықтың басым бөлігін великоростар, малоростар (Ресейдің әртүрлі губернияларынан қоныс аударушылар), сондай-ақ жұрт және кундров татарлары ([[Астрахан татарлары|астрахан татарларын]] қараңыз) құрады. Ауыл халқының тығыздығы 1 шаршы верстке 11,6 адамнан келді. Бұдан басқа, Қалмақ даласында шамамен 138 980 адам, ал Қазақ даласында — 237 520 адам тұрды. Олардың арасында [[Қарақалпақтар|қарақалпақтар]] мен [[Түрікмендер|түрікмендердің]] аздаған бөлігі де болды.

Діни сенімі бойынша халықтың құрамы мынадай болды: православтар — 420 699 адам, старообрядшылар — 12 002, армян-григориандар — 6 364, рим-католиктер — 1 183, евангелиялық-лютерандар — 585, жебірейлер — 872, мұсылмандар — 276 759, лама дінін ұстанушылар — 136 735, басқа діндерді ұстанушылар — 1 713 адам.

Сословиелік құрамы бойынша халықтың қалған бөлігі былай бөлінді: мұрагерлік және жеке ақсүйектер — екі жынысты 2 665 адам; православ монастырьлық дін қызметкерлері — 120, ақ дін қызметкерлері — 1 736, армян-григориан дін қызметкерлері — 97, рим-католик дін қызметкерлері — 1, евангелиялық-лютеран дін қызметкерлері — 5, мұсылман дін қызметкерлері — 383, иудей дін қызметкерлері — 3; мұрагерлік және жеке азаматтар — 647; көпестер — 2 354; мещандар мен цехтықтар — 65 122; әртүрлі шенділер — 1 724; барлық санаттағы шаруалар — 348 066; колонистер — 169; ерікті матростар мен штурмандар — 72; тұрақты әскер — 1 621; казактар — 16 404; запастағы төменгі шенділер — 8 002; отставкадағы төменгі шенділер — 28 852; шетел азаматтары — 1 131; аталған санаттардың ешқайсысына жатпайтын адамдар — 807.

Отырықшы халық арасында неке саны 5 167, туғандар саны 29 753, қайтыс болғандар саны 20 080 болды. Халықтың табиғи өсімі 9 673 адамды құрады. Шперкінің 17 жылдық орташа есебі бойынша, губернияның отырықшы халқының әр 100 адамына шаққанда жыл сайын 5,7 адам дүниеге келіп, 3,7 адам қайтыс болған. Жыл мезгілдері бойынша өлім-жітімнің ең жоғары үлесі жазға — 33,5 %, одан кейін көктемге — 23 %, қысқа — 22,7 % және күзге — 20,8 % тиесілі болды.

=== 1897 жылғы ұлттық құрамы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=30 |title=Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей |access-date=2009-02-28 |archive-date=2013-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004213144/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=30 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Уезд
! орыстар
! қазақтар
! қалмақтар
! украиндар
! татарлар
! армяндар
! немістер
|-
| Жалпы губерния бойынша
| 40,8 %
| 25,0 %
| 13,8 %
| 13,3 %
| 5,3 %
| …
| …
|-
| Астрахан
| 74,7 %
| 3,3 %
| 1,8 %
| …
| 13,9 %
| 1,9 %
| …
|-
| Жантау
| 69,4 %
| 3,6 %
| 8,5 %
| 18,0 %
| …
| …
| …
|-
| Красный Яр
| 41,2 %
| 43,6 %
| …
| 1,7 %
| 12,6 %
| …
| …
|-
| Царев
| 54,8 %
| 2,2 %
| …
| 38,2 %
| 2,2 %
| …
| 1,5 %
|-
| Черный Яр
| 50,5 %
| …
| 4,6 %
| 40,7 %
| 3,2 %
| …
| …
|-
| Қалмақ даласы
| 3,3 %
| …
| 95,3 %
| …
| …
| …
| …
|-
| Ішкі &lt;br&gt;Қазақ ордасы
| …
| 96,5 %
| …
| …
| 2,7 %
| …
| …
|}

== Білім беру ==
Губернияда, [[Астрахан]] қаласын қоспағанда, халыққа білім беру жүйесі приходтық және бастауыш халық училищелерінен, шіркеу-приход мектептері мен сауат ашу мектептерінен тұрды. Уездік қалаларда 11 училище болып, онда 682 оқушы (505 ұл және 177 қыз) білім алды. Ауылдар мен станицаларда 193 училище жұмыс істеп, онда 7 090 оқушы (6 203 ұл және 1 887 қыз) оқыды. Қалмақ даласында 118 ұл бала оқитын 5 училище, ал татар мектептерінің 36-сында 1 144 оқушы (1 099 ұл және 45 қыз) болды. Қазақ ордасында 2 ставка училищесі және 6 мектеп жұмыс істеді.

== Экономикасы ==

== Губерния жетекшілігі ==
=== Генерал-губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Павел Сергеевич Потемкин|Потемкин Павел Сергеевич]]
| генерал-поручик, Сарытау мен Астрахан генерал-губернаторы м. а. , &lt;br&gt; 1785 ж. бастап Кавказ наменгері
| &lt;center&gt;09.05.1785—1792&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Гудович|Гудович Иван Васильевич]]
| генерал-аншеф
| &lt;center&gt;1792—1798&lt;/center&gt;
|-
| [[Ираклий Иванович Морков|Морков Ираклий Иванович]]
| граф, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1798—1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Иванович Киселёв|Киселев Дмитрий Иванович]]
| генерал-лейтенант, м. а.
| &lt;center&gt;1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Карл Федорович Кноринг|Кноринг Карл Федорович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1799—1802&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Дмитриевич Цицианов|Цицианов Павел Дмитриевич]]
| кінәз, инфантерия генералы
| &lt;center&gt;08.09.1802—08.02.1806&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Гудович|Гудович Иван Васильевич]]
| граф, генерал-фельдмаршал
| &lt;center&gt;02.06.1806—05.03.1809&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Петрович Тормасов|Тормасов Александр Петрович]]
| кавалерия генералы
| &lt;center&gt;05.03.1809—09.1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Филипп Осипович Паулуччи|Паулуччи Филипп Осипович]]
| маркиз, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;09.1811—16.02.1812&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Федорович Ртищев|Ртищев Николай Федорович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;16.02.1812—12.10.1816&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Петрович Ермолов|Ермолов Алексей Петрович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;12.10.1816—16.03.1827&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Федорович Паскевич-Эриванский|Паскевич-Эриванский Иван Федорович]]
| граф, генерал-фельдмаршал
| &lt;center&gt;16.03.1827—28.04.1831&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Тариелович Лорис-Меликов|Лорис-Меликов Михаил Тариелович]]
| граф, генерал-адъютант, атты әскер генералы, &lt;br&gt; уақытша Астрахан, Сарытау мен Самара генерал-губернатор
| &lt;center&gt;20.01.1879—07.04.1879&lt;/center&gt;
|}

=== Губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Петр Самойлович Салтыков|Салтыков Петр Самойлович]]
| жақын боярин
| &lt;center&gt;1717—1719&lt;/center&gt;
|-
| [[Артемий Петрович Волынский|Волынский Артемий Петрович]]
| полковник
| &lt;center&gt;1719—1725&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Алексеевич Менгден|Менгден Иван Алексеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1725—18.11.1731&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Петрович Измайлов|Измайлов Иван Петрович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1731—1732&lt;/center&gt;
|-
| [[Артемий Петрович Волынский|Волынский Артемий Петрович]]
| бригадир
| &lt;center&gt;1732&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Петрович Измайлов|Измайлов Иван Петрович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;11.07.1733—28.07.1735&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Иванович Румянцев|Румянцев Александр Иванович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;28.07.1735—16.10.1735&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Иванович Пашков (губернатор)|Пашков Егор Иванович]]
| бригадир
| &lt;center&gt;16.10.1735—1736&lt;/center&gt;
|-
| [[Леонтий Яковлевич Соймонов|Соймонов Леонтий Яковлевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1736—1738&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Голицын (генерал-адмирал)|Голицын Михаил Михайлович]]
| кінәз, құпия кеңесші
| &lt;center&gt;14.01.1740—17.09.1741&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Никитич Татищев|Татищев Василий Никитич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;31.12.1741—16.09.1745&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Онуфриевич Брылкин|Брылкин Иван Онуфриевич]]
| нақты камергер
| &lt;center&gt;16.09.1745—1752&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Сергеевич Жилин|Жилин Алексей Сергеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;18.12.1753—1760&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Васильевич Неронов|Неронов Василий Васильевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1760—1763&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Афанасьевич Бекетов|Бекетов Никита Афанасьевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1763—1773&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Никитич Кречетников|Кречетников Петр Никитич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Варфоломеевич Якоби|Якоби Иван Варфоломеевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1776—1781&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Жуков (нақты статтық кеңесші)|Жуков Михаил Михайлович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1781—1786&lt;/center&gt;
|}

=== Наменгерліктің басшылары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Илларион Спиридонович Алексеев|Алексеев Илларион Спиридонович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1786—1790&lt;/center&gt;
|-
| [[Сергей Афанасьевич Брянчанинов|Брянчанинов Сергей Афанасьевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1790—1792&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Михайлович Скаржинский|Скаржинский Петр Михайлович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1792—1796&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Васильевич Алябьев|Алябьев Александр Васильевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;1796—19.12.1796&lt;/center&gt;
|}

=== Азаматтық губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Николай Яковлевич Аршеневский|Аршеневский Николай Яковлевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;06.01.1797—22.04.1798&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Захаров|Захаров Иван Семенович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;22.04.1798—09.08.1800&lt;/center&gt;
|-
| [[Андрей Васильевич Повалишин|Повалишин Андрей Васильевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;09.08.1800—1802&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Васильевич Тенишев|Тенишев Дмитрий Васильевич]]
| кінәз, нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1802&lt;ref&gt;Қалай болғанда да, 1802 жылы 6 желтоқсанда ол әлдеқашан губернатор қызметін атқарған [https://runivers.ru/lib/book3130/9835/ Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Первое. Том XXVII. 1802—1803 гг. Закон 20.545. Декабря 6. с. 388] {{Wayback|url=https://runivers.ru/lib/book3130/9835/ |date=20200615075815 }}&lt;/ref&gt;—15.07.1807&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Александрович Кожевников|Кожевников Лев Александрович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1807—29.07.1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Степан Семенович Андреевский|Андреевский Степан Семенович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;29.07.1811—19.12.1818&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Яковлевич Бухарин|Бухарин Иван Яковлевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;19.12.1818—1821&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Иванович Попов (1776)|Попов Иван Иванович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;26.04.1821—03.06.1825&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Степанович Осипов|Осипов Александр Степанович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.01.1826—1831&lt;/center&gt;
|-
| [[Авксентий Павлович Гевлич|Гевлич Авксентий Павлович]]
| статтық кеңесші, азаматтық губернатор м. а.; лауазым 1832 ж. жойылды
| &lt;center&gt;05.09.1830—15.03.1832&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Гаврилович Пяткин|Пяткин Василий Гаврилович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1831—1834&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Тимирязев|Тимирязев Иван Семенович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1834—1844&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Егорович Чистяков|Чистяков Петр Егорович]]
| контр-адмирал
| &lt;center&gt;1844—1849&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Гаврилович Басаргин|Басаргин Григорий Гаврилович]]
| вице-адмирал
| &lt;center&gt;1849—1854&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Александрович Васильев (вице-адмирал)|Васильев Николай Александрович]]
| вице-адмирал
| &lt;center&gt;1854—1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Ростислав Григорьевич Машин|Машин Ростислав Григорьевич]]
| контр-адмирал
| &lt;center&gt;1857—1859&lt;/center&gt;
|-
| [[Бернгард Васильевич Струве|Струве Бернгард Васильевич]]
| статтық кеңесші, м. а.
| &lt;center&gt;15.08.1859—23.04.1861&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Павлович Дегай|Дегай Александр Павлович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;23.04.1861—01.11.1868&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Биппен|Биппен Николай Николаевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;15.11.1868—21.05.1880&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Алексеевич Протасов-Бахметев|Протасов-Бахметев Николай Алексеевич]]
| граф, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;25.05.1880—18.07.1882&lt;/center&gt;
|-
| [[Евгений Осипович Янковский|Янковский Евгений Осипович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;18.07.1882—24.08.1883&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Иванович Петров (государственный деятель)|Петров Николай Иванович]]
| генерал-майор (губернияны басқаруға кіріспеген)
| &lt;center&gt;07.09.1883—18.01.1884&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Максимович Цеймерн|Цеймерн Николай Максимович]]
| Император Мәртебесінің нөкері, генерал-майор
| &lt;center&gt;01.02.1884—17.05.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Леонид Дмитриевич Вяземский|Вяземский Леонид Дмитриевич]]
| кінәз, генерал-майор
| &lt;center&gt;31.07.1888—19.04.1890&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Тевяшов|Тевяшов Николай Николаевич]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;26.04.1890—17.10.1895&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Александрович Газенкампф|Газенкампф Михаил Александрович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;04.11.1895—28.09.1903&lt;/center&gt;
|-
| [[Бронислав Людвигович Громбчевский|Громбчевский (Гронбчевский) Бронислав Людвигович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;28.09.1903—04.08.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Николаевич Соколовский|Соколовский Иван Николаевич]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;04.08.1906—1917&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Алексеевич Бирюков|Иван Алексеевич Бирюков]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1917&lt;/center&gt;
|}

=== Губерния ақсүйектерінің басшылары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Андрей Михайлович Сушков|Сушков Андрей Михайлович]]
|
| &lt;center&gt;1792—1795&lt;/center&gt;
|-
| [[Савва Романович Копытовский|Копытовский Савва Романович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1795—1804&lt;/center&gt;
|-
| [[Федор Антонович Ахматов|Ахматов Федор Антонович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1814—1820&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Терентьевич Некрасов|Некрасов Григорий Терентьевич]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1820—1822&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Александрович Арзуманов|Арзуманов Никита Александрович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;16.01.1825—12.01.1828&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Иванович Максимович|Максимович Павел Иванович]]
| полковник
| &lt;center&gt;04.12.1828—20.06.1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Яковлевич Кафтарадзев|Кафтарадзев Иван Яковлевич]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;21.06.1830—21.02.1834&lt;/center&gt;
|-
| [[Даниил Федорович Милашев|Милашев Даниил Федорович]]
| камергер, алқалық асессор
| &lt;center&gt;06.03.1834—04.02.1841&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Никитович Арзуманов|Арзуманов Иван Никитович]]
| алқалық хатшы
| &lt;center&gt;04.02.1841—20.03.1847&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Иванович Орлов (статтық кеңесші)|Орлов Павел Иванович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.04.1847—08.08.1856&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Семенович Осипов|Осипов Петр Семенович]]
| алқалық асессор, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;08.08.1856—05.04.1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Попов (коллежский асессор)|Попов Иван Семенович]]
| алқалық асессор, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;05.04.1857—18.10.1860&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Петрович Гриненко|Гриненко Николай Петрович]]
| статтық кеңесші, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;18.10.1860—09.02.1862&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Никитович Арзуманов|Арзуманов Иван Никитович]]
| алқалық асессор
| &lt;center&gt;09.02.1862—26.06.1865&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Никифорович Явленский|Явленский Иван Никифорович]]
| титулдық кеңесші, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;26.06.1865—12.04.1868&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Иванович Вартанов|Вартанов Иван Иванович]]
| отставкадағы майор
| &lt;center&gt;12.04.1868—12.09.1878&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Данилович Сергеев|Сергеев Никита Данилович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.10.1878—25.10.1884&lt;/center&gt;
|-
| [[Харлампий Николаевич Хлебников|Хлебников Харлампий Николаевич]]
| алқалық асессор
| &lt;center&gt;25.10.1884—04.02.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Андрей Кириллович Ключарев|Ключарев Андрей Кириллович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;04.02.1888—25.10.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Харлампий Николаевич Хлебников|Хлебников Харлампий Николаевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.12.1890—1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Даниил Никитович Сергеев|Сергеев Даниил Никитович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;03.04.1906—1917&lt;/center&gt;
|}

* 1804 жылдан бастап 1814 жылға дейін Астрахан губерниясында ақсүйектер санының аз болуына байланысты ақсүйектер сайлауы тоқтатылып, ақсүйектер депутаттары жиналысының барлық іс қағаздары мен шежірелік кітаптары губерниялық мұрағатқа тапсырылды. Сайлау 1834 жылы қайта жаңғыртылды. Осыған байланысты губерниялық басқармаға Басқарушы Сенаттың 1813 жылғы 7 қарашадағы № 12 913 жарлығы келіп түсті.
* 1856 жылдан бастап 1862 жылға дейін губерниялық ақсүйектер басшысының міндетін уездік ақсүйектер басшылары атқарды. Кейін бұл қызметке үкімет тағайындаған Астрахан қылмыстық және азаматтық сот палатасының төрағасы Грипенко тағайындалды. Сайлаудың тоқтатылуына Астрахан губернаторы, вице-адмирал Васильевтің бастамасымен басталған хат алмасу себеп болды. Ол үкіметтен Астрахандағы ақсүйектер сайлауын тоқтатуды және Астрахан ақсүйектерін Ставрополь губерниясына қосуды өтінген еді. Алайда бұл өтініш қанағаттандырылмай, 1862 жылы сайлауды қайта бастау тапсырылды.

=== Вице-губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Леонтий Яковлевич Соймонов|Соймонов Леонтий Яковлевич]]
| бригадир (генерал-майор)
| &lt;center&gt;26.07.1736—26.01.1737&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Беклемишев|Беклемишев Иван]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;16.08.1760—1764&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Иванович Трейден|Трейден Матвей Иванович]]
| нақты статтық кеңесші, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1764—1766&lt;/center&gt;
|-
| [[Федор Михеевич Небольсин|Небольсин Федор Михеевич]]
| сарай кеңесшісі, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1764—1766&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Васильевич Семиков|Семиков Петр Васильевич]]
| полковник, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1766—1772&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Львов|Львов Григорий]]
| подполковник, (1767 бастап алқалық кеңесші) губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1766—1768&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Григорьевич Баранов|Баранов Михаил Григорьевич]]
| алқалық кеңесші, 1772 дейін — губернатордың 2-орынбасары, сосын — губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1768—1773&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Артамонович Муравьев|Муравьев Матвей Артамонович]]
| полковник, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Сергеевич Долгоруков (1718)|Долгоруков Николай Сергеевич]]
| кінәз, подполковник, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Григорьевич Толстой|Толстой Александр Григорьевич]]
| полковник, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1776—1777&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Васильевич Третьяков|Третьяков Петр Васильевич]]
| 1-дәрежелі капитан, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1776—1777&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Васильевич Третьяков|Третьяков Петр Васильевич]]
| 1-дәрежелі капитан, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1777—1778&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Григорьевич Толстой|Толстой Александр Григорьевич]]
| полковник, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1777—1779&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Козьмич Фатьянов|Фатьянов Григорий Козьмич]]
| сарай кеңесшісі, губернатордың орынбасары
| &lt;center&gt;1779&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Степанович Лебедев (полковник)|Лебедев Михаил Степанович]]
| полковник
| &lt;center&gt;1779—1784&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Симонович Лаптев|Лаптев Николай Симонович]]
| бригадир, нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;қаңтар—наурыз 1797&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Васильевич Каховский|Каховский Алексей Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;05.09.1797—1803&lt;/center&gt;
|-
| [[Марк Леонтьевич Малинский|Малинский Марк Леонтьевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1803—1809&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Данилович Вельсовский|Вельсовский Иван Данилович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1809—18.09.1812&lt;/center&gt;
|-
| [[Андрей Иванович Коростовцев|Коростовцев Андрей Иванович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;18.09.1812—1817&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Архипович Зотов|Зотов Петр Архипович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;1817—1822&lt;/center&gt;
|-
| [[Христофор Христофорович Повало-Швейковский|Повало-Швейковский Христофор Христофорович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1822—04.1824&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Саввич Смирнов|Смирнов Владимир Саввич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;30.05.1824—30.11.1828&lt;/center&gt;
|-
| [[Мартын Леонтьевич Крузе|Крузе Мартын Леонтьевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;11.01.1829—19.04.1829&lt;/center&gt;
|-
| [[Авксентий Павлович Гевлич|Гевлич Авксентий Павлович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;19.04.1829—05.09.1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Валериан Иванович Кошелев|Кошелев Валериан Иванович]]
| камергер атағында, алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;26.09.1830—27.04.1834&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Васильевич Чуфаров|Чуфаров Павел Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;27.04.1834—14.03.1836&lt;/center&gt;
|-
| [[Евграф Васильевич Филиппов|Филиппов Евграф Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;10.04.1836—01.02.1838&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Филиппович Пфеллер|Пфеллер Владимир Филиппович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;01.02.1838—27.04.1841&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Феопемптович Пучкин|Пучкин Михаил Феопемптович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;27.04.1841—21.08.1841&lt;/center&gt;
|-
| Больман Андриан Казимирович&lt;ref&gt;Андриан Казимирович Больман (1810—1859) — [[Вильно университеті|Вильно университетінің]] философия кандидаты, 1829 жылдан бастап мемлекеттік қызметте. — қараңыз [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004181794?page=84 Родословная книга дворянства Московской губернии / под ред. Л. М. Савёлова. Дворянство жалованное и выслуженное: А—И. — М.: Изд. Московского дворянства, 1914. — 686 с. — С. 154.]&lt;/ref&gt;
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;21.09.1841—11.09.1854&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Егорович Иванов|Иванов Павел Егорович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;11.09.1854—01.07.1856&lt;/center&gt;
|-
| [[Бернгард Васильевич Струве|Струве Бернгард Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;01.07.1856—15.08.1859&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Васильевич Лавров|Лавров Николай Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;15.08.1859—10.10.1861&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Биппен|Биппен Николай Николаевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;10.10.1861—06.09.1863&lt;/center&gt;
|-
| [[Валерий Александрович Мейер|Мейер Валерий Александрович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;11.09.1863—31.05.1868&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Васильевич Никитин (вице-губернатор)|Никитин Николай Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;21.06.1868—20.05.1870&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Николаевич Гортынский|Гортынский Константин Николаевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;20.05.1870—20.10.1872&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Степанович Остроумов|Остроумов Иван Степанович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;26.10.1872—01.06.1879&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Алексеевич Лебедев|Лебедев Константин Алексеевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;15.06.1879—27.02.1882&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Павлович Азанчевский|Азанчевский Матвей Павлович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;20.03.1882—23.06.1883&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Иванович Жоховский|Жоховский Николай Иванович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;07.07.1883—19.12.1885&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Егорович Норд|Норд Лев Егорович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;19.12.1885—12.09.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Германович Бринкман|Бринкман Александр Германович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.09.1888—10.06.1899&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Николаевич Гирс|Гирс Александр Николаевич]]
| камер-юнкер, сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;24.06.1899—14.02.1901&lt;/center&gt;
|-
| [[Сергей Сергеевич Андреевский|Андреевский Сергей Сергеевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;23.02.1901—30.05.1902&lt;/center&gt;
|-
| [[Яков Дмитриевич Бологовский|Бологовский Яков Дмитриевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;30.05.1902—20.02.1904&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Сосновский|Сосновский Иван Васильевич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;20.02.1904—24.04.1904&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Аполлонович Тарасенко-Отрешков|Тарасенко-Отрешков Иван Аполлонович]]
| нақты статтық кеңесші (1905 жылдың 17 сәуірінен бастап)
| &lt;center&gt;24.04.1904—?.?.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Михайлович Шидловский|Шидловский Константин Михайлович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;22.09.1907—16.11.1907&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Максимов|Максимов Николай Николаевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;16.11.1907—1915&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Иванович Курилов (вице-губернатор)|Курилов Владимир Иванович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1915—1917&lt;/center&gt;
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>dc8sjif29infyltw2isjl4p92gz3guy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658262</id>
      <parentid>3658256</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T08:45:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы */</comment>
      <origin>3658262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114553" sha1="7sk9yuadlshvzyfon2vtjx0kk7a6gh3" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan Governorate (1913).png
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
=== Географиялық орны ===
Астрахан губерниясы [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында, 45° және 51° солтүстік ендік, 43° және 51° шығыс бойлық аралығында орналасқан. Губернияның солтүстіктен оңтүстікке қарай ең үлкен ұзындығы — 587 км, ал батыстан шығысқа қарай ең үлкен ені — 533 км жетті.

=== Астрахан губерниясының қазіргі әкімшілік шекараларға қатысты орналасуы ===
Бұрынғы Астрахан губерниясының аумағында (1914 жылғы шекаралары бойынша) қазіргі [[Астрахан облысы]] мен [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасы]] толығымен, ал [[Волгоград облысы]], [[Ставрополь өлкесі]], [[Ростов облысы]] және [[Дағыстан|Дағыстан Республикасы]] ішінара орналасқан. Губерния аумағының бір бөлігі қазіргі [[Атырау облысы|Атырау облысының]] құрамына кіреді.

Бұрынғы [[Астрахан уезі|Астрахан уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі [[Астрахан облысы|Астрахан облысының]] аумағына, ал оңтүстік бөлігі [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасының]] аумағына кіреді. Уездің шағын батыс бөлігі [[Ростов облысы|Ростов облысының]], ал шағын оңтүстік бөлігі [[Ставрополь өлкесі]] мен [[Дағыстан|Дағыстан Республикасының]] аумағына жатады.

Бұрынғы [[Красный Яр уезі|Красный Яр уезінің]] басым бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағына кіреді, ал шағын солтүстік бөлігі Қазақстан аумағында орналасқан.

Бұрынғы [[Жантау уезі|Жантау уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, оңтүстік-батыс бөлігі Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды, ал ең батыс бөлігі — Ростов облысының аумағына кіреді.

Бұрынғы [[Черный Яр уезі|Черный Яр уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, солтүстік және солтүстік-батыс бөліктері — Волгоград облысының аумағына кіреді, ал уездің оңтүстік бөлігі — Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды.

Бұрынғы [[Царев уезі|Царев уезінің]] шағын оңтүстік бөлігі қазіргі Астрахан облысының құрамына кіреді, ал [[Царев]] қаласын (қазіргі ауыл) қоса алғандағы қалған бөлігі Волгоград облысының аумағында орналасқан.

Бұрынғы Қырғыз даласы қазіргі Қазақстан аумағында орналасқан.

=== Ауданы ===
1886 жылы губерниялық жер межелеу басқармасының мәліметтері бойынша, губернияның аумағы 182 913 шаршы верст (208 200 км²) болды. Су айдындарының беткі аумағын қоса есептегенде, бес уездің жалпы аумағы 41 147 шаршы верстті (46 830 км²), [[Қалмақ даласы|Қалмақ даласының]] аумағы 75 635 шаршы верстті (86 080 км²), ал [[Бөкей Ордасы|Ішкі қазақ ордасының]] аумағы 66 131 шаршы верстті (75 240 км²) құрады.

Басқа деректер бойынша, [[Иван Афанасьевич Стрельбицкий|И. А. Стрельбицкийдің]] 1874 жылғы мәліметтерінде Астрахан губерниясының аумағы 197 247,2 шаршы верст (224 500 км²) деп көрсетілген. Оның ішінде көлдердің су бетінің ауданы 647,5 шаршы верстті (736,9 км²), ал [[Еділ атырауы|Еділ атырауының]] аумағы 14 674,8 шаршы верстті (16 700 км²) құраған. Бұл аумақ [[Волгоград|Царицын]] қаласынан [[Каспий теңізі|Каспий теңізіне]] дейінгі, [[Еділ]] мен [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] өзендерінің аралығындағы кеңістікті, сондай-ақ теңіз жағалауындағы барлық аралдарды қамтыды.

Аумағы бойынша Астрахан губерниясы Ресей империясының Еуропалық бөлігіндегі губерниялар арасында төртінші орын алды.

=== Жер бедері ===
Губерния аумағы орман өсімдіктері жоқ, құмды-сазды және сортаң топырақты кең [[Дала|даладан]] тұрды. Жер бедері жалпы оңтүстік-шығысқа қарай еңістеп, бұрын теңіз табаны болған [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы ойпатының]] бір бөлігін құрады. Губернияның оңтүстік бөлігі 400 верст (427 км) бойында [[Каспий теңізі|Каспий теңізінің]] суларымен шайылып жатты.

=== Гидрографиясы ===
[[Еділ]] өзені Астрахан губерниясын екі бөлікке бөлді: оның оң жағалауындағы бөлік Еділ немесе Қалмақ даласы, ал сол жағалауындағы бөлік Еділ сырты немесе [[Торғай даласы|Қазақ даласы]] деп аталды.

Еділ өзені Астрахан губерниясының аумағына енген тұста өзінің ағысын бірнеше рет өзгертеді. Оңтүстікке қарай ағып келе жатқан өзен губерния аумағына толық енгеннен кейін, [[Еділдегі Сарепта|Сарепта]] колониясының маңында кенет шығысқа қарай бұрылып, алғашқы иірімді түзеді. Одан әрі [[Владимировка (Астрахан облысы)|Владимировка]] елді мекені тұсында екінші иірімді жасап, оңтүстік-шығысқа қарай бағыт алады да, Каспий теңізіне құйғанға дейін осы бағытты сақтайды.

[[Волгоград|Царицыннан]] шамамен жиырма верст жоғары жерде Еділдің сол жағалауынан едәуір ірі [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] тармағы бөлініп шығады. Ол Еділдің негізгі арнасына дерлік параллель бағытта шамамен 500 верст бойы ағып, Каспий теңізіне дейін жетеді.

Астрахан губерниясының аумағында Еділ өзені өзіне бірде-бір елеулі саланы қабылдамайды, керісінше, өзі көптеген тармақтарға бөлінеді. Олар өз кезегінде ұсақ тармақтарға бөлініп, жайылматармақ, жыртылым, баурай, өзен, ильмень және т.б. деп аталады да, бір-бірімен үздіксіз тоғысып, су жолдарының тұтас лабиринтін құрайды. [[Еділ атырауы]] негізінен Петропавловск ватағасының тұсынан, Лебяжья станицасынан сәл жоғары жерде Еділден оның ірі тармағы — Бозан өзенінің бөлініп шығуынан басталады. Еділдің төменгі ағысында 200-ге дейін тармақ бар деп есептеледі және олардың басым көпшілігі Еділдің сол жағынан бөлініп шығады. Су мөлшері жағынан ең ірілері — [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]], [[Бозан]], [[Болда (өзен)|Үлкен Болда]], [[Қамысөзек (өзен)|Қамысөзек]], Шаған, Иванчуг және т.б. Еділдің оң жағалауындағы тармақтар негізінен Астраханнан төмен жерде бөлініп шығады. Олардың қатарында [[Бақтемір (өзен)|Бақтемір]], Қарабұлақ және Шолпан бар. Еділ теңізге құяр жерінде 70-ке дейін сағаға бөлініп, қамыс қалың өсетін, өтуі қиын аласа атырау түзеді. Қамыс теңіз жағалауында «черней» деп аталатын қалың қамысты қопалардың қалыптасуына себеп болады. Еділдің көптеген тармақтарға бөлінуіне байланысты оның сағаларында су қатты тайызданып, Каспий теңізіне қарай кеме қатынасына негізгі кедергі келтіреді.

Еділдің негізгі кеме жүретін «Бақтемір» арнасында батыс және солтүстік-батыс желдері соққан кезде қайраңдардағы су тереңдігі 2,5 футқа дейін, кейде одан да төмен түседі. «Шашылымдар» деп аталатын қайраңдардың біріншісі — Астраханнан 53 верст қашықтықтағы Княжая, одан кейін Шадинская, Ракушинская және соңғысы — Зюзинская қайраңы. 1854 жылдан бастап Каспий теңізімен қатынас жасау үшін [[Фарватер|фарватер]] ретінде таңдалған Еділдің «Қамысөзек» тармағында 13 жыл бойы жұмыстар жүргізіліп, оған 2 млн рублден астам қаржы жұмсалды. Алайда бұл жұмыстардан күтілген нәтиже алынбады. 1869 жылғы 20 және 21 қазандағы дауыл мен су тасқыны Қамысөзек фарватерін жақсарту үшін салынған барлық құрылыстарды қиратып, соның салдарынан жұмыстар тоқтатылды. 1874 жылдан бастап «Бақтемір» фарватерін жер қазатын машиналар арқылы тереңдету жұмыстары басталып, олар 1890-жылдары жалғасты.

Еділ мен Ақтөбеден және олардың су тармақтары жүйесінен басқа, губерния аумағында мынадай өзендер мен жылғалар болды. Солтүстікте, [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясымен]] шекарада, жазда тартылып қалатын шағын [[Сарпа-Даван жылғасы|Сарпа]] өзені ағып жатты. Ол [[Ергени]] қыратының етегінде орналасқан [[Сарпа көлдері|Сарпа көлдерінің]] тұтас жүйесін қоректендірді. Вязовка өзені батыстан шығысқа қарай ағып, бар болғаны 25 верстке созылады. Оның суы ащы-тұзды, жазда тартылып қалып, Вязовка ауылы маңында Еділге құяды. Батыс шекарада, [[Дон әскерлерінің облысы|Дон казак әскері облысымен]] шекарада, Ергени қыратынан басталып, оның шығыс етегіндегі көлдер тізбегін қоректендіретін немесе батысқа қарай [[Дон|Донның]] салаларына ағатын 80-ге жуық өзен мен жылға болды. Олардың көпшілігі жазда тартылып қалатын, ал Елиста, Тенгути, Акишбай және т.б. сияқты аз ғана өзендердің ағысы тұрақты болды.

Оңтүстікте, [[Ставрополь губерниясы|Ставрополь губерниясымен]] шекарада, екі Маныч өзені болды: Батыс Маныч Дон казак әскері облысының аумағына қарай ағады, ал Шығыс Маныч Астрахан губерниясының аумағы арқылы өтеді. Екі Манычтың да бастау алатын жері [[Ергени|Ергени қыраты]] мен [[Ставрополь қыраты|Ставрополь қыратының]] түйіскен тұсында орналасып, Қара теңіз деңгейінен 11,5 сажын биіктікте жатты. [[Шығыс Маныч]] алдымен оңтүстік-шығысқа қарай ағып, кейін шығыстағы даланың аласа бөлігіне енген соң, Каспий теңізіне шамамен 100 верст жетпей, Састы көлдері деп аталатын көлдер жүйесінде жоғалады. Бұл жерде «хактар» деп аталатын өтуге қиын батпақты алқаптар түзіледі. Олардың ішіндегі ең белгілісі — Джерлақ хактары. Маныч өзендерінің бастау бөліктерінің су молайған кезде өзара қосылуы [[Азов теңізі|Азов]] және Каспий теңіздері арасында кеме жүретін канал салу мүмкіндігі туралы мәселені көтеруге себеп болды. Алайда осы өңірді екі экспедиция зерттегеннен кейін Байланыс жолдары бас басқармасы 1859 жылы канал салудың табысты жүзеге асуына жеткілікті кепілдік жоқ екенін және оның экономикалық тиімділігіне сай келмейтін орасан зор шығындарды талап ететінін мәлімдеді.

Кума өзенінің тармағы болып табылатын [[Гайдук (өзен)|Гайдук]] өзені тек көктемде ғана суға толады және Ставрополь губерниясының оңтүстік-батыс шекарасында орналасқан.

Астрахан губерниясының солтүстік-шығыс бөлігі тұщы су көздеріне одан да кедей болды. Ең солтүстігінде, Самара губерниясымен шекарада, Торгунь саласы бар шағын [[Еруслан (өзен)|Еруслан]] өзені ағады. Одан әрі солтүстік-шығыс шекараға жақын жерде [[Қараөзен (өзен)|Үлкен Өзен]] және [[Сарыөзен (өзен, Еділ-Жайық алабы)|Кіші Өзен]] өзендері орналасқан. Олар [[Қамыс-Самар көлдері|Қамыс-Самар көлдеріне]] құяды, ал төменгі ағыстары Астрахан губерниясының аумағына кіреді. Кей жерлерінде олардың суы тұздылау келеді. Бұдан басқа, далада Горькая және Бүлдіргенді өзендері бар. Хан ордасына жақын орналасқан бұл екі өзен де шағын әрі суы ащы, ішуге жарамсыз. Осы өзендер мен жылғалардың барлығы шағын және губернияның шеткі бөліктерінде орналасқан, ал даланың орталық бөлігі ағын сулардан мүлдем ада болды.

Мушкетов мырзаның зерттеулеріне сәйкес, Қалмақ даласында екі сулы қабат бар. Жоғарғы қабат Каспий шөгінділерінің арасында 2–6 сажын шамасындағы шағын тереңдікте орналасқан және оның суы тұздылау немесе тұзды болады. Төменгі қабат Каспий шөгінділерінің астында, үшіншілік құмтастар қабаттарымен бірге 20 және одан да көп сажын тереңдікте орналасып, тұщы су береді. Жергілікті халық жер асты суын алу үшін негізінен бірінші сулы қабатты пайдаланды. Ол үшін құмды жерлерде калмақ тілінде «худук» деп аталатын таяз құдықтар қазылды, ал сирек жағдайда орысша «копань» атауы қолданылды. Құдықтар бүкіл далаға топ-тобымен шашырай орналасып, бір-бірінен 10–30 верст қашықтықта жатты. Алайда даланың оңтүстік бөлігінде олар сирек кездесіп, арақашықтығы 50–70 верстке дейін жетті. Сонымен қатар ондағы су ішуге онша жарамды болмады. Бұдан басқа, далада «цандыктар» деп аталатын табиғи су қоймалары да пайдаланылды. Олар тығыз қоңыр саз қабатымен жабылған ойыстарда түзіліп, осы қабаттың үстіне еріген қар немесе жаңбыр суы жиналды. Мұндай суды тек қысқа уақыт ішінде ғана пайдалануға болатын.

Астрахан губерниясының аумағындағы [[Дон]] мен [[Еділ]] арасындағы суайрық Ергени деп аталады (қалмақша — «''қия беткейлер''») және Сарепта колониясынан оңтүстікке қарай шамамен 300 верст бойы меридиан бағытымен созылып жатқан жазық қыратты білдіреді. Ол Шығыс Маныч жағалауындағы Чалон-Хамур (немесе Таш-Муран) деп аталатын тік жарқабақпен аяқталады. Ергенидің ең биік нүктесі Заветное ауылының маңында орналасып, Каспий теңізі деңгейінен 532 фут биіктікке көтеріледі. Батысқа қарай Ергени Дон даласына біртіндеп төмендейді, ал шығыс беткейлері Еділ даласына қарай тік құлайды. Сондықтан биіктігі онша үлкен болмаса да, Ергени дала жағынан тауға ұқсап көрінеді. Оның шығыс беткейлері [[Жыра|жыралармен]] (сайлармен) тілімденген. Олар батысқа қарай бір-біріне жақындай түседі. Көктемде осы сай-жыралармен бұлақтар мен шағын өзендер ағып, Ергенидің етегіндегі көптеген көлдерді қоректендіреді. Бұл көлдердің бір бөлігі тұщы сулы (Цацинское, Алцын-Хута, Шар-Толгота, Чилгир, [[Жаскөл (ауыл)|Жаскөл]] және т.б.), ал кейбіреулерінің суы көктемде ғана тұщы болып, кейін ащы-тұздыға айналады (Ханата, Нарын-Хара, Кобдырь). Кейбір көлдер жазда [[Сор топырақ|сорға]] айналады (мысалы, Табун-Усун), ал кейбіреулері тартылып, бетіне шүйгін шөп өсіп, мол шөп шабуға пайдаланылатын жерлерге айналады (Ушке-Нур, Сальвру және т.б.). Ергенидің топырағын сары саздың қалың қабаттары, яғни [[Лесс|лесс]] құрайды.

Ергениден солтүстік-шығысқа қарай, Еділдің оң жағалауында орналасқан дала анағұрлым биік. Мұнда көлдер жоқ, шөбі шүйгін шабындықтар көп, кей жерлері егіншілікке жарамды, топырағы құмды-сазды. Царицын маңында биіктігі 280 фут болатын оң жағалаудағы қыратты өңір оңтүстікке қарай біртіндеп төмендеп, Черный Яр уезінде 30–40 футқа дейін түседі. Жантаудан төменірек жерде өсімдік жамылғысынан мүлдем айырылған құмды төбелер пайда болады. Каспий теңізіне қарай біртіндеп төмендейтін дала көптеген тұзды көлдермен көмкеріледі. Ал Каспий теңізі жағалауындағы жердің төмен жатқаны соншалық, солтүстік және солтүстік-батыс жағалаудың бүкіл өңірі жағалауға терең сұғына енген сансыз шығанақтардың (ильмендердің) және теңізге қарай сұғына созылған мүйістердің әсерінен шашақ тәрізді көрінеді. Бұл мүйістердің қалыптасуына сол жердегі құмды төбелердің ықпалы зор.

Даланың оңтүстік бөлігінің өзіндік ерекшелігін [[Бэр төбелері|Бэров төбелері]] деп аталатын, биіктігі 4 сажыннан аспайтын, шығыстан батысқа қарай созылып жатқан және бір-біріне параллель орналасқан аласа төбелер құрайды. Олардың табандары түйісіп жатады, ұзындығы 1½–4 верст, ал ені 170 сажынға дейін жетеді. Осы төбелердің үстіне Астрахан және [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қалалары салынған. Теңіз маңында көптеген төбелер судың астынан көтеріліп көрінеді. Олардың арасын су басып, көптеген ильмендер мен тұтас бір түбек архипелагын түзеді. Астраханның оңтүстік-батысында орналасқан бұл жер «Мочаг» деп аталады. Теңіз жағалауы жолағында көптеген тұзды және ащы-тұзды көлдер бар, олардың кейбіреулері емдік қасиеті бар балшықтармен қоршалған. Мысалы, Астраханнан солтүстік-батысқа қарай 12 верст жерде Тынақ балшықтары орналасқан.

Еділ жағалауына жақындаған кезде өзеннің осы құмды-сазды өңірде арнасын орнықсыз топырақты ойып өтіп, ені 30 және одан да көп верст болатын аңғар түзетінін көреміз. Оның шығыс шекарасын Ақтөбенің сол жағалауы шектейді. Өзен тармақтары жан-жаққа тілімдеген бұл аңғар тасқын кезінде су басатын және шайынды топырақтан құралған аралдар архипелагын құрайды. Аралдардың жағалаулары негізінен талдан тұратын орманның тар жолағымен көмкерілген, ал су қайтқаннан кейін оларда шүйгін шалғынды өсімдіктер қаулап өседі. Осы аңғардың бүкіл аумағы «займище» деп аталады.

Ақтөбенің ар жағында шығысқа қарай орналасқан және әрі қарай шетсіз-шексіз [[Орта Азия]] далаларымен ұласатын өңір жалпы сипаты жағынан батыстағы өңірге ұқсас. Оның анағұрлым биік солтүстік бөлігі біршама белесті жер бедерімен ерекшеленіп, Ақтөбе жағалауынан шығысқа қарай біртіндеп еңістейді де, құмды әрі төмен орналасқан жазықпен ұласады. Құмды-сазды топырақты бұл жазықтың ойпаң жерлері шүйгін шабындықтарға бай әрі егіншілікке жарамды. Алайда кей жерлерде топырақтың борпылдақтығы соншалық, ол оңай сусымалы құмға айналады. Сусымалы құмдардың аумағы жылдан жылға ұлғайып, қоныстанған жерлерге зиян келтіреді: жайылымдар мен егістіктерді құм басып, құмды төбелер — [[Барқан|барқандар]] түзеді. Құмдардың жылжуы салдарынан кейбір жерлерді құм соншалық басып қалған, мысалы, Хан ордасын, Сеитовка және Хошеутовское ауылдарын және басқа да елді мекендерді тұрғындары, Хошеутовское ауылындағыдай, қоныс аударуға мәжбүр болған. Муханов және Джамбай көлдері сияқты тұзды көлдер де құм астында қалып, олардан тұз өндіру тоқтатылды. Осындай құбылыс батыс далада да байқалады. Шығыс даланың ең солтүстік бөліктерінде, Царев уезінде, [[Қара топырақ|қара топырақ]] кездеседі. Осы белдеуде құрамындағы тұздың орасан көп мөлшерімен әйгілі Елтон ([[Эльтон]]) және [[Баскүнжақ]] көлдері, сондай-ақ Чапчачи тауы орналасқан. Бұдан бөлек, жекелеген таулар түрінде биіктеп тұрған қыраттар да бар: [[Үлкен Боғды]] — 524 фут, Кіші Боғды — 96 фут, Арзагар — 72 фут және т.б.

Кей жерлерде балшықты және батпақты алқаптар кездеседі. Олардың ішіндегі ең белгілілері — Хан ордасының шамамен бес верст жерінде орналасқан, ені мен ұзындығы ондаған верстке жететін алып Улань-Хактар. Сонымен қатар ащы-тұзды және тұщы сулы көлдер де бар. Одан әрі шығысқа қарай, Ақтөбе жағалауынан шамамен 100 верст жерде дала «Рын-құмдар» деп аталатын құмды-белесті өңірге айналады. Бұл жердегі құмды төбелер алуан түрлі пішіндегі қыраттардан тұрады, олардың арасында ені кейде 14 және одан да көп верстке жететін шалғындар орналасқан. Шалғындар аржан және далаға тән басқа да астық тұқымдас өсімдіктерден тұратын қалың өсімдік жамылғысымен көмкерілген. Өсімдіктерден дерлік жұтаң бұл төбелер теңізге жақындаған сайын біртіндеп аласарып, кәдімгі сусымалы құмдарға ұласады, ал одан әрі сары түсті, құнарсыз, сортаң ойпаттарға айналады. Өңір ұсақ тұзды көлдер мен балшықтарға бай, олардың ішіндегі ең белгілісі — Қызыл-Хактар. Ал Бестау тауларының арасында Ассетөбе немесе Айсысар деп аталатын шипалы бұлақ бар. Оның суының дәмі ащы-тұзды, температурасы 3°С, күкіртті иісі бар.

Оңтүстік-батысқа қарай Бэров төбелері пайда болады. Губернияның шығыс шетін жазық дала құрайды: оның бір бөлігінің топырағы қара-сұр саздан, ал екінші бөлігінің топырағы құмды-сазды сортаңнан тұрады. Бұл өңірдің солтүстігінде батпақтармен қоршалған, қамыс өскен тұщы сулы Қамыс-Самар көлдері орналасқан.

=== Геологиясы ===
Геологиялық құрамы бойынша Астрахан губерниясының топырағы Арал-Каспий формациясына жатады. Оның қабаттары барлық жерде дерлік көлденең орналасқан және құрамында көптеген тұзды саздар бар. Құмтастар мен үшіншілік саздардың үстінде жатқан Каспий шөгінділерінің қалыңдығы орасан зор болып, 53 сажынға дейін жетеді. Олар құм мен әртүрлі түсті саздардың — қызыл-қоңыр, көк және жасыл түсті саздардың — кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Сонымен қатар олардың құрамында Каспий фаунасына жататын және басым көпшілігі қазіргі кезде де тіршілік ететін түрлерге тиесілі ұлулардың қабыршақтары кездеседі.

Черный Ярдан төмен қарай сазды қабаттар жұқара түседі, ал кей жерлерде мүлдем жоғалып, олардың орнын борпылдақ құм басады. Бұл құм Еділдің төменгі ағысы жағалауында дюналардың түзілуіне себеп болады. Олар әсіресе Лебяжинская және Дуновская станицаларының маңында айқын байқалып, «Толокняный таулары» деп аталады.

Ергени Каспий саздары шөккеннен кейін қалыптасқан дербес көтерілу осін құрайды және миоценге жататын, көк саздың үстінде жатқан үшіншілік кезеңнің диірмен тасы құмтастарынан тұрады. Тек шалғынды беткей жағындағы жекелеген қыраттарда көне формацияларға жататын тау жыныстары, атап айтқанда, пермь және триас кезеңдерінің жыныстары кездеседі. Олар Боғды тауында байқалады. [[Опока]] немесе борлы [[Мергель|мергель]] борлы топыраққа жатады. Солёная Балка құмтастары жоғары сапалы диірмен тасын құрайды. Кормовое ауылының маңында ақ кварцтың, лидиялық тастың және темірлі құмтастың сынықтары кездеседі. «Кресты» сайында қазба балықтардың қалдықтарына бай рухляк қабаттары бар. Чалон-Хамур әктасты қабаттардан құралған. Кейбір сайларда кездесетін гипс алебастр алу үшін күйдіріледі, ал алынған алебастр тек үйлерді әктеуге пайдаланылады. Сонымен қатар Ергениде таскөмірдің белгілері анықталған, ал оның солтүстік бөлігіндегі [[Темір рудалары|темір кендері]] кейбір сайларда қалың қабаттар түрінде жер бетіне шығып жатады. Сарепта маңында қыш жасауға арналған саз өндіріледі, Солодников селосының маңында шатырлық тақтатас, ал Астрахан маңында кірпіш сазы өндіріледі. «Элиста» урочищесі маңынан күйдірген кезде таза қызыл түске ие болатын фаянс жасауға жарамды саз табылған. Кейбір жерлерде [[Селитралар|селитра]] кездеседі. Үлкен Боғды тауының маңынан күкірттің шағын кен орны мен [[Мұнай|мұнай]] белгілері табылған. Еділдің сол жағалауындағы Боғды және басқа да қыраттар негізінен гипстен тұрады. Алайда жалпы алғанда, Астрахан губерниясында тау-кен өнеркәсібінің қандай да бір саласының дамуын күту қиын, тек бұрыннан бар тұз өндіру саласын қоспағанда. Жаңа түзілімдерге Еділдің шөгінділері, құмды [[Дюналар|дюналар]], Ергенінің әктасты [[Туф|туфтары]], сортаңдар және өздігінен тұз шөгетін көлдердің тұздары жатады. [[Мамонттар]] мен басқа да жануарлардың сүйектері тек [[Еділ|Еділдің]] шөгінділерінен кездеседі.

=== Флорасы ===
Астрахан өлкесіндегі сирек өсімдік жамылғысы еш жерде тұтас әрі үздіксіз [[Шым|шым]] түзбейді, керісінше, аралдар секілді шашыраңқы орналасады. Биіктеу жерлерде жапырақтары сұрғылт-жасыл түсті жусанның көптеген түрлері өседі. Ал топырақ сортаңдау болса, жапырақтары қою жасыл түсті сораңдардың түрлері немесе қураған тікенекті өсімдіктер пайда болады. Неғұрлым төмен жерлерде [[Қау|қау]] ағарып көрінеді, ал ойпаттарда жасыл мия мен әртүрлі астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Топырақ сортаң болған жағдайда, жапырақтары қалың әрі шырынды, түсі қою қызғылт-сары түсті Salicorneae тұқымдасына жататын [[Шеркез|сораңдар]] өседі. Неғұрлым қалың өсімдік жамылғысы тек шалғындарда, Еділдегі аралдарда және Ергени сайларында кездеседі. Еділдің төменгі ағысындағы тұрып қалған суларды ''[[Ақ тұңғиық|Nymphaea alba]]'' және ''[[Үндістан лотосы|Nelumbium nuciferum]]'' көріктендіреді.

== Тарихы ==
Астрахан губерниясы Орта Азия далаларының шекарасында орналасып, ежелден халықтардың қоныс аудару бағыты болды. Ол [[Азия|Азиядан]] [[Еуропа|Еуропаға]] өтетін өзіндік қақпа саналды.

Халықтардың негізгі қоныс аудару қозғалыстары осы өңір арқылы жүріп отырды. Бір халық екіншісін ығыстырып, өз кезегінде Шығыстан келген жаңа қоныс аудару толқындарына орын беріп отырды. Ежелгі деректер Астрахан далаларында [[Скифтер|скифтердің]] болғанын көрсетеді. Біздің заманымыздың II ғасырында бұл өңірде [[Аландар|аландар]] пайда болып, III ғасырда олардың орнын [[Хазарлар|хазарлар]] басты. Хазарлардың атымен [[Каспий теңізі]] Хазар теңізі деп аталды. Хазарлардың [[Еділ|Еділдің]] төменгі ағысында [[Итиль]] атты астанасы болды. IV–XI ғасырлар аралығында бұл өңір арқылы [[Угорлар|угорлар]], [[Ғұндар|ғұндар]], [[Аварлар (көшпелі халық)|аварлар]], [[Мажарлар|мадиярлар]], [[Бұлғарлар|бұлғарлар]], [[Хвалистер|хвалистер]] және басқа да халықтар өтті. Соңғыларының атымен Каспий теңізі Хвалын теңізі деп аталды.

XII ғасырда Астрахан далаларында [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] көшіп-қонып жүрді, ал XIII ғасырда олардың орнын [[Моңғол шапқыншылығы және этностық өзгерістер|моңғолдар]] басты. Олар [[Еділ]] бойының едәуір бөлігін иеленіп, Астрахан өлкесінің төменгі ағысында [[Сарай-Бату]], [[Сарай-Берке]], [[Үкек]] және [[Астрахан|Қажытархан]] қалаларының негізін қалады.

Астрахан хандығының тарихы 1480 жылы, [[Алтын Орда]] ханы Ахмет хан қаза тапқаннан кейін басталады. Осы кезден бастап бұл аумақ Ноғай мырзаларының иелігіне өтті, ал 1490 жылы мұнда Абдул-Керімнің хан болғаны аталады. Алайда 1554 жылы кінәз Пронский-Шемякиннің қолбасшылығымен орыс әскерлері [[Астрахан|Астраханды]] басып алып, қаладан қуылған Дербыш ханды қайтадан таққа отырғызды. Дербыш хан Ресейге бодан болуға ант беріп, алым-салық төлеуге уәде етті. Кейін оның сатқындығы қаланың орыс әскерлері тарапынан түпкілікті басып алынуына және 1557 жылы Астрахан хандығының Мәскеу мемлекетіне қосылуына себеп болды.

Ұзақ уақыт бойы өлкенің қоныстанған аумағы негізінен Астрахан қаласымен және одан төмен қарай Еділ атырауында орналасқан, балық аулауға арналған «учугтар» (балық ұстауға арналған арнайы бөгет-құрылымдар) деп аталатын кәсіпшілік орындарымен шектелді. [[I Пётр|І Петрдің]] бұл өлкеге ерекше назар аударуынан кейін отарлау үдерісі дами бастады. Алайда бастапқы кезеңде әртүрлі татар ордаларының жиі жасаған шапқыншылықтары, қалмақтардың тонаушылық шабуылдары және [[Еділ казактары|казактардың еркін әрекеттері]] салдарынан бұл үдеріс өте баяу жүрді.

1632 жылы [[Қалмақтар|қалмақтар]] бұл өңірге көшіп келді. Осылайша көшпелі ордалардың шығыстан батысқа қарай қоныс аудару үдерісі аяқталды. Өйткені, 1801 жылы [[Қырғыз-қайсақ|қырғыз-қайсақтардың]] Астрахан даласына қоныс аударуы үкіметтің рұқсатымен жүзеге асырылды. 1627 жылы [[Черный Яр]] [[Острог|острогының]] негізі қаланды, 1667 жылы [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Ярдың]] негізі қаланды. Ал 1700 жылдан бастап Еділдің оң жағалауында алғашқы елді мекендер, соның ішінде Солёное Займище, пайда бола бастады.

Астрахан губерниясы І Петрдің 1717 жылғы 22 қарашадағы жарлығымен құрылды. Оған дейін, 1708 жылдан бастап, оның аумағы [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамында болды. Астрахан губерниясының құрамына іргелес аумақтарымен бірге мына қалалар кірді: [[Астрахан]], Гурьев Яицкий (қазіргі [[Атырау]], Қазақстан), Дмитриевск (қазіргі [[Камышин]]), [[Петровск (Сарытау облысы)|Петровск]], [[Самара]], [[Саратов|Сарытау]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]), [[Сызрань]], [[Терек (бекініс)|Терск қаласы]], Царицын (қазіргі [[Волгоград]]), Жайық қалашығы (қазіргі [[Орал]]), [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]], [[Черный Яр]] және [[Қызлар]].

1728 жылы [[Саратов|Сарытау]], [[Самара]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]) және [[Сызрань]] қалалары уездерімен бірге [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамына берілді.

1739 жылы Сарытау Астрахан губерниясының құрамына қайта қосылды.

1744 жылы [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрылуына байланысты Жайық қалашығы мен [[Жайық казак әскері|Жайық казак әскерінің]] аумағы оның құрамына берілді.

1742 жылы [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантаудың]] негізі қаланып, 1746 жылдан бастап Еділдің оң жағалауын казак станицалары қоныстана бастады.

1752 жылы Гурьев қаласы Астрахан губерниясынан [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрамына берілді.

1763 жылы жоғары мәртебелі жарлық бойынша Астрахан маңындағы Еділ бойына Визенталь елді мекенін негіздеген 65 лютеран отбасы қоныстандырылды. Елді мекеннің қашан және қандай жағдайда жойылғаны белгісіз. Өлкені тезірек қоныстандыру мақсатында үкімет жер телімдерін сыйға беріп, оларды жеңілдетілген шарттармен сатты. Мысалы, 1770 жылы әртүрлі адамдарға іргелес су айдындарымен бірге 5755 десятина жер сатылды.

1771 жылы үкімет жүргізген шараларға наразылықтың салдарынан қалмақтардың басым бөлігі Ресей аумағынан көшіп кетті, сөйтіп олардың аз бөлігі ғана Еділдің оң жағалауында қалды.

[[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] автономиясы жойылып, қалмақтардың басым бөлігі Жоңғарияға қайта көшкеннен кейін қалмақ даласы Астрахан әскери губернаторына бағынатын Ресейдің әкімшілік-аумақтық бірліктерінің біріне айналды.

1780 жылғы қарашада Сарытау жаңадан құрылған [[Сарытау наменгерлігі|Сарытау наменгерлігінің]] орталығы болды. Оның құрамына Петровск және Дмитриевск қалалары да кірді.

1782 жылы [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінен]] кейін Гурьев қаласы Астрахан губерниясының құрамына қайтарылды. Сол жылы [[Орал]] қаласы да Астрахан губерниясының құрамына қосылды, ал [[Волгоград|Царицын]] қаласы Ақтөбе жібек зауытымен және Черный Яр қаласы [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясының]] құрамына берілді.

1785 жылы 5 мамырда Астрахан және Кавказ облыстарынан тұратын [[Кавказ наменгерлігі]] құрылды. Оның әкімшілік орталығы шағын [[Екатериноград]] бекінісі болды. 1790 жылы 30 сәуірде Кавказ губерниялық басқармасы Астрахан қаласына көшірілді.

1796 жылғы 12 және 31 желтоқсандағы жарлықтармен наменгерлік Астрахан губерниясы болып қайта құрылды. Оның құрамына кейінгі Ставрополь, Терек және Қобан губернияларының аумақтары да кірді. Сол кезде губерниялық басқарма да құрылды.

1802 жылы 15 қарашада Астрахан губерниясы Астрахан және [[Кавказ губерниясы|Кавказ]] губернияларына бөлінді. Астрахан губерниясының басына азаматтық губернатор тағайындалды. Сонымен қатар Астрахан губерниясы Кавказ өлкесі мен Грузияның әскери басшысына да бағынды. 1803 жылғы 27 қазандағы патша жарлығында Астрахан губернаторына Кавказ губерниясының істеріне араласуға жол берілмейтіні арнайы ескертілді.

1803 жылы Орал казак әскерінің аумағы қайтадан Орынбор губерниясының құрамына қосылды.

[[Сурет:Карта Астраханской Губернии.jpg|thumb|right|250px|Астрахан губерниясы. 1821 жыл]]
1825 жылы 10 наурызда Астрахан губерниясындағы көшпелі халықтар мекендеген аумақтың басым бөлігі Кавказ облысының құрамына беріліп, Мұсылман көшпелі халықтарының Бас приставтығы құрылды.

1832 жылы 6 қаңтарда Астрахан губерниясы Кавказ губерниясынан толық бөлініп шықты. Осы ретте губернияның басына азаматтық губернатормен қатар әскери губернатор да тағайындалды.

1832 жылы Астрахан губерниясы Грузияның Бас басқарушысының қарауынан шығарылды.

1848–1850 жылдар аралығында Ставрополь жолы бойына ауылдар қоныстандырылды. 1850 жылы Сарытау губерниясынан Царев уезі Астрахан губерниясының құрамына берілді, ал 1860 жылы Кума өзені бойындағы шекара солтүстікке қарай біршама жылжытылды. Алайда оның саласы Гайдук (Гуйдук) өзені мен Үлкен Дербет ұлысының қалмақтары Ставрополь губерниясының қарауына берілді.

1862 жылы Астрахан қаласынан Дон казак әскерінің шекарасына дейін созылған, ұзындығы 357 шақырым болатын Қырым жолы бойындағы Қалмақ даласының орталық бөлігін әрқайсысы 15–20 ауладан тұратын хуторлармен қоныстандыруға рұқсат етілді. Осы мақсатта 15 орын белгіленді. Алайда аталған жерлерге қоныстануға ниет білдірушілер болмағандықтан, бұл жоспар жүзеге аспады.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1917 жылы Қырғыз даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына берілді. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы [[Қалмақ автономиялы облысы|Қалмақ АО]] құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері ғана қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына аудандар құрылды: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары.

1928 жылы 21 мамырда губерния таратылып, оның аумағы жаңадан құрылған [[Төменгі Еділ өлкесі|Төменгі Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Әкімшілік бөлінісі ==
[[Сурет:Astrakhan gubernia.jpg|thumb|right|200px|Астрахан губерниясының картасы]]
XX ғасырдың басында әкімшілік жағынан Астрахан губерниясы 5 уезге — Астрахан, Красный Яр, Жантау, Черный Яр және Царев уездеріне, 7 ұлыстық басқармасы мен қалмақ базары бар Қалмақ даласына, телімдік басқармаларға (5 бөлік және 2 округ) бөлінген Қазақ даласына (Ішкі қазақ ордасына), сондай-ақ 2 бөлімнен тұратын [[Астрахан казак әскері|Астрахан казак әскеріне]] бөлінді.

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
! Реттік №
! Уез
! Уездік қала
! Уездік қаланың елтаңбасы
! Ауданы,&lt;br&gt;[[Шақырым|шақырым]]²
! Тұрғыны(1897), адам
|-
| 1
| [[Астрахан уезі|Астрахан]]
| [[Астрахан]] қ. (112 880 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Astrakhan COA (Astrakhan Governorate) (1856).png|43x43px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |6499,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |219 760
|-
| 2
| [[Жантау уезі|Жантау]]
| [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантау]] қ. (2826 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Yenotaevsk COA (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |4852,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |76 080
|-
| 3
| [[Красный Яр уезі (Астрахан губерниясы)|Красный Яр]]
| [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қ. (5593 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Krasny Yar COA (Astrakhan Governorate) (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |9463,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |65 995
|-
| 4
| [[Царев уезі|Царев]]
| [[Царев]] қ. (6977 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Tsaryov COA (1853).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |18 964,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |198 022
|-
| 5
| [[Черный Яр уезі|Черный Яр]]
| [[Черный Яр]] қ. (4226 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Coat of Arms of Chyorny Yar (Astrakhan oblast) (1846).png|42x42px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |11 858,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |100 316
|-
| 6
| [[Қалмақ даласы]]
| -
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |67 246,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |128 573
|-
| 7
| [[Бөкей Ордасы|Ішкі Қазақ ордасы]]
| [[Хан Ордасы (ауыл)|Хан Ордасы]] ауылы (2564 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |70 781,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |214 796
|}

1888 жылы барлық бес уезде 157 ауылдық қоғам, 47 болыс, 13 стан және 89 урядник учаскесі болды. Губернияда барлығы 189 алпауыт қожалық пен ауыл болды, бұған Астрахан казактарының 13 станицасы, ватағалар мен хуторлар кірмеді. Бес уездегі ауылдарда барлығы 231 тас және 56 472 ағаш үй болды. 1887 жылы губернияда 167 шіркеу мен 4 әдірият (монастырь) болды.

1917 жылы Қазақ даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына өтті. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы Қалмақ АО құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары құрылды.

== Тұрғындары ==
Ірі елді мекендері (1877):
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Уез
! Елді мекен
! Аула саны
! Тұрғыны (адам)
|-
| Царев
| Николаевская слободасы
| 1750
| 17824
|-
| Жантау
| Никольское ауылы
| 668
| 4734
|-
| Черный Яр
| Соленое-Займище ауылы
| 533
| 3090
|-
| Астрахан
| Солянка ауылы
| 305
| 1658
|-
| Красный Яр
| Казначинское ауылы
| 147
| 1396
|-
|
| Замьяновская станицасы
| 323
| 1763
|}

1888 жылы Астрахан губерниясының отырықшы халқы 479 980 адамнан тұрды, оның 245 079-ы ер адам, 234 901-і әйел адам болды. Халықтың басым бөлігін великоростар, малоростар (Ресейдің әртүрлі губернияларынан қоныс аударушылар), сондай-ақ жұрт және кундров татарлары ([[Астрахан татарлары|астрахан татарларын]] қараңыз) құрады. Ауыл халқының тығыздығы 1 шаршы верстке 11,6 адамнан келді. Бұдан басқа, Қалмақ даласында шамамен 138 980 адам, ал Қазақ даласында — 237 520 адам тұрды. Олардың арасында [[Қарақалпақтар|қарақалпақтар]] мен [[Түрікмендер|түрікмендердің]] аздаған бөлігі де болды.

Діни сенімі бойынша халықтың құрамы мынадай болды: православтар — 420 699 адам, старообрядшылар — 12 002, армян-григориандар — 6 364, рим-католиктер — 1 183, евангелиялық-лютерандар — 585, жебірейлер — 872, мұсылмандар — 276 759, лама дінін ұстанушылар — 136 735, басқа діндерді ұстанушылар — 1 713 адам.

Сословиелік құрамы бойынша халықтың қалған бөлігі былай бөлінді: мұрагерлік және жеке ақсүйектер — екі жынысты 2 665 адам; православ монастырьлық дін қызметкерлері — 120, ақ дін қызметкерлері — 1 736, армян-григориан дін қызметкерлері — 97, рим-католик дін қызметкерлері — 1, евангелиялық-лютеран дін қызметкерлері — 5, мұсылман дін қызметкерлері — 383, иудей дін қызметкерлері — 3; мұрагерлік және жеке азаматтар — 647; көпестер — 2 354; мещандар мен цехтықтар — 65 122; әртүрлі шенділер — 1 724; барлық санаттағы шаруалар — 348 066; колонистер — 169; ерікті матростар мен штурмандар — 72; тұрақты әскер — 1 621; казактар — 16 404; запастағы төменгі шенділер — 8 002; отставкадағы төменгі шенділер — 28 852; шетел азаматтары — 1 131; аталған санаттардың ешқайсысына жатпайтын адамдар — 807.

Отырықшы халық арасында неке саны 5 167, туғандар саны 29 753, қайтыс болғандар саны 20 080 болды. Халықтың табиғи өсімі 9 673 адамды құрады. Шперкінің 17 жылдық орташа есебі бойынша, губернияның отырықшы халқының әр 100 адамына шаққанда жыл сайын 5,7 адам дүниеге келіп, 3,7 адам қайтыс болған. Жыл мезгілдері бойынша өлім-жітімнің ең жоғары үлесі жазға — 33,5 %, одан кейін көктемге — 23 %, қысқа — 22,7 % және күзге — 20,8 % тиесілі болды.

=== 1897 жылғы ұлттық құрамы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=30 |title=Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей |access-date=2009-02-28 |archive-date=2013-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004213144/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=30 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Уезд
! орыстар
! қазақтар
! қалмақтар
! украиндар
! татарлар
! армяндар
! немістер
|-
| Жалпы губерния бойынша
| 40,8 %
| 25,0 %
| 13,8 %
| 13,3 %
| 5,3 %
| …
| …
|-
| Астрахан
| 74,7 %
| 3,3 %
| 1,8 %
| …
| 13,9 %
| 1,9 %
| …
|-
| Жантау
| 69,4 %
| 3,6 %
| 8,5 %
| 18,0 %
| …
| …
| …
|-
| Красный Яр
| 41,2 %
| 43,6 %
| …
| 1,7 %
| 12,6 %
| …
| …
|-
| Царев
| 54,8 %
| 2,2 %
| …
| 38,2 %
| 2,2 %
| …
| 1,5 %
|-
| Черный Яр
| 50,5 %
| …
| 4,6 %
| 40,7 %
| 3,2 %
| …
| …
|-
| Қалмақ даласы
| 3,3 %
| …
| 95,3 %
| …
| …
| …
| …
|-
| Ішкі &lt;br&gt;Қазақ ордасы
| …
| 96,5 %
| …
| …
| 2,7 %
| …
| …
|}

== Білім беру ==
Губернияда, [[Астрахан]] қаласын қоспағанда, халыққа білім беру жүйесі приходтық және бастауыш халық училищелерінен, шіркеу-приход мектептері мен сауат ашу мектептерінен тұрды. Уездік қалаларда 11 училище болып, онда 682 оқушы (505 ұл және 177 қыз) білім алды. Ауылдар мен станицаларда 193 училище жұмыс істеп, онда 7 090 оқушы (6 203 ұл және 1 887 қыз) оқыды. Қалмақ даласында 118 ұл бала оқитын 5 училище, ал татар мектептерінің 36-сында 1 144 оқушы (1 099 ұл және 45 қыз) болды. Қазақ ордасында 2 ставка училищесі және 6 мектеп жұмыс істеді.

== Экономикасы ==
=== Балық шаруашылығы ===
Тұрғындардың кәсіптері арасында бірінші орында балық аулау тұрды. Ол жергілікті және сырттан келген халық үшін ең көп табыс әкелетін кәсіптердің бірі болып, оның айналасында басқа да кәсіп түрлері шоғырланды. Мәселен, Астрахан және Красный Яр уездерінде жыл сайын балық аулауға әйелдер мен жасөспірімдерді қоса алғанда, сырттан келген 30 000-ға дейін адам қатысты. Балық және итбалық аулауға құқық беретін билеттердің саны, яғни еркін кәсіпшілікпен айналысатын балықшылардың саны, 1888 жылы 8 514 адамға жетті. Табыс түсімінің негізгі баптарының бірі болған майшабақ аулау 1888 жылы салыстырмалы түрде төмен болып, небәрі 21 млн балықты құрады. Алдыңғы жылы 278 млн майшабақ ауланған еді. Балық аулаудан қазынаға 753 384 рубль кіріс түсті.

=== Тұз өндіру ===
Балық аулаумен тығыз байланысты тұз өндіру де өнеркәсіптің негізгі салаларының бірі болып, жергілікті халыққа да, сырттан келген жұмысшыларға да табыс әкелді. Басқұншақ көлінде 2 300 қырғыз және 2 000 орыс жұмысшысы еңбек етті, олардың басым бөлігі Жантау және Царев уездерінен келгендер болды. Ал Астраханның оңтүстігіндегі көлдерде негізінен 1 227 қалмақ пен татар жұмыс істеді. Барлық көлдерден өндірілген тұздың мөлшері 18 702 894 пұтқа жетті. Оның ішінде Баскүнжақтан 14 768 878 пұт, яғни жалпы өндірілген тұздың төрттен үшіне жуығы, ал Астраханның оңтүстігіндегі көлдерден 3 934 016 пұт тұз өндірілді. Бұдан басқа, Мажарогайдук көлдер тобында үкіметтік тапсырыс бойынша Астрахан, Қобан және Терек казак әскерлеріне арнап 59 711 пұт тұз дайындалды. Тұзды ұнтақтау үшін Астрахан губерниясында 6 бу диірмені, ат күшімен жұмыс істейтін 1 диірмен және қолмен жұмыс істейтін 2 диірмен болды. Оларда барлығы 1 255 000 пұт тұз ұнтақталды. Ащы-тұзды көлдер негізінен губернияның шалғынды жағында, Каспий теңізінің жағалауында орналасқан, ал биіктеу өңірдегі көлдердің көпшілігінің суы тек түбіне жақын жерінде ғана ащы болды. Кейбір көлдерде тек күкіртқышқылды натрий (глаубер тұзы), ал басқаларында астраханит деп аталатын қос тұз шөгетін. Оның құрамында 42,2 % күкіртқышқылды натрий, 35,9 % күкіртқышқылды магний және 21,5 % кристалдану суы болды. Астраханитке әсіресе Үлкен және Кіші Басин, Үлкен Малиновское, Добхьен-Хак, Хочетинское, Кіші Кардуанское және басқа да көлдер бай болды. Бұл көлдердегі тұз өндіру жұмыстарын Оссе, Мальцев және басқалар жүргізді, алайда өндіріс уақытша әрі шағын көлемде жүзеге асырылды.

=== Мал шаруашылығы ===
Губернияның топографиялық және климаттық жағдайлары мал шаруашылығының халықтың негізгі кәсіптерінің біріне айналуына себеп болды. Ал қалмақтар, қазақтар және ішінара татарлар үшін ол күнкөрістің негізгі көзі болды. 1887 жылғы мәлімет бойынша, губернияда барлығы 3 349 440 бас мал болды: оның ішінде жылқы — 226 292, ірі қара — 766 320, қой — 2 247 556, ешкі — 43 299, түйе — 66 035. Бес уез шаруаларының әр ауласына орта есеппен 7,8 бас ірі қара, 1,6 жылқы және 20,9 қойдан келді. Соңғы жылдары мал шаруашылығы оба [[Эпизоотия|індетінен]] қатты зардап шекті. 1888 жылы 4 774 бас мал ауырды, оның 841-і қырылып, аурудың таралуын тоқтату үшін 4 433 басы сойылды. Алайда мал шаруашылығына қатал қыс, әсіресе [[Көктайғақ|көктайғақ]] пен қарлы борандар (шурғандар) одан да көп зиян келтірді. Мәселен, 1798 жылы тек қалмақтардың өздері 500 000-нан астам малдан айырылды. 1828 жылы қыста Қазақ ордасында 364 450 бас ірі қара мен 1 миллионға дейін қой қырылды. Мұндай орасан зор шығындардың басты себептерінің бірі қысқа арналған азық қорының болмауы еді. Сондықтан мал қыс бойы ашық аспан астында, табиғи жайылымда жайылды.

=== Егіншілік ===
Астрахан губерниясында егіншілік әлсіз дамыған. Егіншілікпен ең көп айналысатын уезд — Царев уезі, одан кейін Черный Яр уезі болды. Енотаевск уезінде егіншілік шамалы ғана дамыған, ал Астрахан уезінде Яндыков және Началов болыстарын қоспағанда, халық егіншілікпен айналыспады. Красный Яр уезінде астық дақылдары мүлде себілмеді. Шаруалар өз үлестерін қауымдық меншік құқығымен пайдаланды. Егістік жерлерді қайта бөлу 5, 10 және 12 жыл сайын, ал шабындықтарды бөлу жыл сайын жүргізілді. Егістік жерлерге тыңайтқыш қолданылмады. Барлық уездердің ішінде тек Царев уезі ғана өнім мол болған жылдары губерниядан тыс жерлерге бидайдың артығын шығарды. Астық Бирскіден, Самарадан, Сарытаудан және Төменгі Новгородтан әкелінді. 1888 жылы шаруалардың қарамағында барлығы 505 919 десятина жер болды. Оның 79 506 десятинасына күздік, 20 733 десятинасына жаздық дақылдар себілді. Күздік дақылдарға 31 786 ширектік тұқым себіліп, 106 031 ширектік өнім жиналды. Оның ішінде қарабидайдың шығымдылығы — өздігінен 3 есе, [[Бидай (астық)|бидайдікі]] — 12 есе болды. Жаздық дақылдарға 80 858 четверть тұқым себіліп, 434 787 четверть өнім жиналды, яғни шығымдылығы 5 есе болды. Бұдан басқа, 449 ширектік зығыр және 69 ширектік [[Сора (өсімдік)|сора]] себілді. Картопқа 5 123 ширектік тұқым жұмсалып, 27 296 ширектік өнім жиналды, оның басым бөлігі Астрахан уезінде өндірілді. [[Қыша|Қышаға]] 3 224 ширектік тұқым себіліп, 15 107 ширектік өнім алынды. Черный Яр және Царев уездерінде қыша егістігінің көлемі жылдан жылға ұлғайып отырды. Мұнда бүкіл Ресейге белгілі «сарепталық қыша» өндірілді.

=== Көкөніс өсіру, темекі өсіру, омарташылық және бау-бақша шаруашылығы ===
Астрахан уезінде көкөніс өсіру өте жақсы дамыған, мұнда ащы бұрыштың көптеген түрі өсірілді. Бақша шаруашылығы да айтарлықтай табыс әкелді. Астрахан қарбыздары — Быков қарбыздары (Камышин қарбыздары деген атаумен) Ресейдің ішкі губернияларында үлкен сұранысқа ие болды. Темекі өсірумен Чёрный Яр уезінде айналысты. Мұнда 10 плантация болып, 1876 жылы 3 десятина жерден 500 пұт өнім жиналды. [[Ара шаруашылығы|Омарташылық]] шектеулі көлемде жүргізілді: онымен Вязовка мен Болхундардағы кейбір шаруалар айналысты. Бау-бақша өсірумен, әсіресе жүзім өсірумен, негізінен Астрахан маңындағы елді мекендердің тұрғындары айналысты. Татарлар айва өсіруге көп көңіл бөлді, ал Красный Ярда және Жантау уезінде бақтарда негізінен алма өсірілді.

=== Кәсіптер ===
Жергілікті халыққа едәуір табыс әкелетін кәсіптердің бірі — жүк тасымалдау, яғни чумачылық болды. Бұл кәсіппен айналысатын ауылдардың саны 70, ал оған қатысатын адамдардың саны 6 151 болды. Жүк тасымалдауға пайдаланылған мал саны 39 598 өгіз, 1 757 жылқы және 764 түйеден тұрды (1876).

Астрахан губерниясындағы ормандар губернияның ортасындағы тар жолақты, «займище» деп аталатын өңірде орналасқан, ал қалған бөліктерінде орман мүлдем дерлік болмады немесе жасанды түрде өсірілді. Жасанды ормандардың жалпы аумағы 1 200 десятинаға дейін жетті. Астрахан ормандары негізінен жапырақты ағаш тұқымдарынан тұрды. Губернияның солтүстік жартысында неғұрлым қатты ағаш тұқымдары өсіп, олар [[Кәдімгі емен|еменнен (''Quercus pendunculata'')]], қарағаштан, қара теректен және жекелеген жерлерде терек пен тұт ағашынан тұрды. Губернияның оңтүстік белдеуінде жұмсақ ағаш тұқымдары, негізінен талдар өсті. Екі топтың арасындағы шекара ретінде Каменный Яр ауылының маңын алуға болады. Аласа ағаштар тобын ақтал, қаратал, қызылтал, шомырт, жабайы алма, [[Шәңкіш|шәңкіш]], шегіршін, [[Итшомырт|итшомырт]], үйеңкі, долана, итмұрын және жыңғыл құрады. Ормандардың жалпы аумағы 140 655 десятина болды. Оның ішінде 14 мемлекеттік орман алқабына 5 564 десятина және 1 388 шаршы сажын, ал шаруаларға тиесілі 76 алқапқа 65 595 десятина және 1 858 шаршы сажын тиесілі болды. Қалған аумақ Астрахан казак әскерінің, әдірияттар (монастрь) мен жеке тұлғалардың ормандарынан тұрды — барлығы 69 494 десятина және 1 554 шаршы сажын. Мемлекеттік ормандарды бақылау үшін 4 орманшылық болды. Еділ атырауы мен Каспий теңізінің жағалауында орасан зор қалыңдық түзетін қамыс, яғни «черней» деп аталатын өсімдік, отынның орнын басты. Одан мал қоралары жасалып, үйлердің шатырлары жабылды.

=== Өнеркәсіп ===
Өнеркәсіп әлсіз дамыған еді. Мәселен, 1888 жылы губернияда барлығы 234 өнеркәсіп кәсіпорны болып, онда небәрі 2 107 адам жұмыс істеді. Өндірілген тауарлардың жылдық көлемі 2 398 410 рубльді құрады. Бұл ретте өндіріс көлемі 100 000 рубльден асатын кәсіпорындар небәрі бесеу болды: оның екеуі май және итбалық майын өндіретін, біреуі машина жасау және екеуі арақ өндіретін кәсіпорындар еді.

Өндіріс көлемі 1 000 рубльден асатын кәсіпорындардың саны шамамен 120 болды. Олардың ішінде 47 май және қыша, 18 кірпіш, 15 былғары өңдеу, 14 қой терісін өңдеу, 13 ішек өңдеу, 3 бояу, 3 сірке суын өндіру, 2 қыш жасау кәсіпорны болды. Сонымен қатар мақта, шұлық-тоқыма, киіз, май өндіру және бөшке жасау салаларынан бір-бірден кәсіпорын жұмыс істеді. Өнеркәсіп кәсіпорындарының қалған бөлігі өндіріс көлемі 1 000 рубльден аспайтын шағын өндірістер болды.

=== Сауда ===
Губернияның ішкі саудасы негізінен жәрмеңкелерде шоғырланды. Бір жыл ішінде олардың саны 109-ға дейін жетті:

* Астрахан уезі — 2;
* Красный Яр уезі — 2;
* Жантау уезі — 20;
* Черный Яр уезі — 46;
* Царев уезі — 29;
* казак станицалары — 7;
* Қазақ ордасы — 2;
* Қалмақ даласы — 1.

Барлық жәрмеңкелердің жалпы айналымы бойынша әкелінген тауарлардың құны 6 012 700 рубл, ал сатылған тауарлардың құны 1 811 172 рубл болды.

== Көлік пен байланыс ==

== Губерния жетекшілігі ==
=== Генерал-губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Павел Сергеевич Потемкин|Потемкин Павел Сергеевич]]
| генерал-поручик, Сарытау мен Астрахан генерал-губернаторы м. а. , &lt;br&gt; 1785 ж. бастап Кавказ наменгері
| &lt;center&gt;09.05.1785—1792&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Гудович|Гудович Иван Васильевич]]
| генерал-аншеф
| &lt;center&gt;1792—1798&lt;/center&gt;
|-
| [[Ираклий Иванович Морков|Морков Ираклий Иванович]]
| граф, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1798—1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Иванович Киселёв|Киселев Дмитрий Иванович]]
| генерал-лейтенант, м. а.
| &lt;center&gt;1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Карл Федорович Кноринг|Кноринг Карл Федорович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1799—1802&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Дмитриевич Цицианов|Цицианов Павел Дмитриевич]]
| кінәз, инфантерия генералы
| &lt;center&gt;08.09.1802—08.02.1806&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Гудович|Гудович Иван Васильевич]]
| граф, генерал-фельдмаршал
| &lt;center&gt;02.06.1806—05.03.1809&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Петрович Тормасов|Тормасов Александр Петрович]]
| кавалерия генералы
| &lt;center&gt;05.03.1809—09.1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Филипп Осипович Паулуччи|Паулуччи Филипп Осипович]]
| маркиз, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;09.1811—16.02.1812&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Федорович Ртищев|Ртищев Николай Федорович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;16.02.1812—12.10.1816&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Петрович Ермолов|Ермолов Алексей Петрович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;12.10.1816—16.03.1827&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Федорович Паскевич-Эриванский|Паскевич-Эриванский Иван Федорович]]
| граф, генерал-фельдмаршал
| &lt;center&gt;16.03.1827—28.04.1831&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Тариелович Лорис-Меликов|Лорис-Меликов Михаил Тариелович]]
| граф, генерал-адъютант, атты әскер генералы, &lt;br&gt; уақытша Астрахан, Сарытау мен Самара генерал-губернатор
| &lt;center&gt;20.01.1879—07.04.1879&lt;/center&gt;
|}

=== Губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Петр Самойлович Салтыков|Салтыков Петр Самойлович]]
| жақын боярин
| &lt;center&gt;1717—1719&lt;/center&gt;
|-
| [[Артемий Петрович Волынский|Волынский Артемий Петрович]]
| полковник
| &lt;center&gt;1719—1725&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Алексеевич Менгден|Менгден Иван Алексеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1725—18.11.1731&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Петрович Измайлов|Измайлов Иван Петрович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1731—1732&lt;/center&gt;
|-
| [[Артемий Петрович Волынский|Волынский Артемий Петрович]]
| бригадир
| &lt;center&gt;1732&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Петрович Измайлов|Измайлов Иван Петрович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;11.07.1733—28.07.1735&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Иванович Румянцев|Румянцев Александр Иванович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;28.07.1735—16.10.1735&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Иванович Пашков (губернатор)|Пашков Егор Иванович]]
| бригадир
| &lt;center&gt;16.10.1735—1736&lt;/center&gt;
|-
| [[Леонтий Яковлевич Соймонов|Соймонов Леонтий Яковлевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1736—1738&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Голицын (генерал-адмирал)|Голицын Михаил Михайлович]]
| кінәз, құпия кеңесші
| &lt;center&gt;14.01.1740—17.09.1741&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Никитич Татищев|Татищев Василий Никитич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;31.12.1741—16.09.1745&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Онуфриевич Брылкин|Брылкин Иван Онуфриевич]]
| нақты камергер
| &lt;center&gt;16.09.1745—1752&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Сергеевич Жилин|Жилин Алексей Сергеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;18.12.1753—1760&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Васильевич Неронов|Неронов Василий Васильевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1760—1763&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Афанасьевич Бекетов|Бекетов Никита Афанасьевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1763—1773&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Никитич Кречетников|Кречетников Петр Никитич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Варфоломеевич Якоби|Якоби Иван Варфоломеевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1776—1781&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Жуков (нақты статтық кеңесші)|Жуков Михаил Михайлович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1781—1786&lt;/center&gt;
|}

=== Наменгерліктің басшылары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Илларион Спиридонович Алексеев|Алексеев Илларион Спиридонович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1786—1790&lt;/center&gt;
|-
| [[Сергей Афанасьевич Брянчанинов|Брянчанинов Сергей Афанасьевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1790—1792&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Михайлович Скаржинский|Скаржинский Петр Михайлович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1792—1796&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Васильевич Алябьев|Алябьев Александр Васильевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;1796—19.12.1796&lt;/center&gt;
|}

=== Азаматтық губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Николай Яковлевич Аршеневский|Аршеневский Николай Яковлевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;06.01.1797—22.04.1798&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Захаров|Захаров Иван Семенович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;22.04.1798—09.08.1800&lt;/center&gt;
|-
| [[Андрей Васильевич Повалишин|Повалишин Андрей Васильевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;09.08.1800—1802&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Васильевич Тенишев|Тенишев Дмитрий Васильевич]]
| кінәз, нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1802&lt;ref&gt;Қалай болғанда да, 1802 жылы 6 желтоқсанда ол әлдеқашан губернатор қызметін атқарған [https://runivers.ru/lib/book3130/9835/ Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Первое. Том XXVII. 1802—1803 гг. Закон 20.545. Декабря 6. с. 388] {{Wayback|url=https://runivers.ru/lib/book3130/9835/ |date=20200615075815 }}&lt;/ref&gt;—15.07.1807&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Александрович Кожевников|Кожевников Лев Александрович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1807—29.07.1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Степан Семенович Андреевский|Андреевский Степан Семенович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;29.07.1811—19.12.1818&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Яковлевич Бухарин|Бухарин Иван Яковлевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;19.12.1818—1821&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Иванович Попов (1776)|Попов Иван Иванович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;26.04.1821—03.06.1825&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Степанович Осипов|Осипов Александр Степанович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.01.1826—1831&lt;/center&gt;
|-
| [[Авксентий Павлович Гевлич|Гевлич Авксентий Павлович]]
| статтық кеңесші, азаматтық губернатор м. а.; лауазым 1832 ж. жойылды
| &lt;center&gt;05.09.1830—15.03.1832&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Гаврилович Пяткин|Пяткин Василий Гаврилович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1831—1834&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Тимирязев|Тимирязев Иван Семенович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1834—1844&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Егорович Чистяков|Чистяков Петр Егорович]]
| контр-адмирал
| &lt;center&gt;1844—1849&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Гаврилович Басаргин|Басаргин Григорий Гаврилович]]
| вице-адмирал
| &lt;center&gt;1849—1854&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Александрович Васильев (вице-адмирал)|Васильев Николай Александрович]]
| вице-адмирал
| &lt;center&gt;1854—1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Ростислав Григорьевич Машин|Машин Ростислав Григорьевич]]
| контр-адмирал
| &lt;center&gt;1857—1859&lt;/center&gt;
|-
| [[Бернгард Васильевич Струве|Струве Бернгард Васильевич]]
| статтық кеңесші, м. а.
| &lt;center&gt;15.08.1859—23.04.1861&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Павлович Дегай|Дегай Александр Павлович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;23.04.1861—01.11.1868&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Биппен|Биппен Николай Николаевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;15.11.1868—21.05.1880&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Алексеевич Протасов-Бахметев|Протасов-Бахметев Николай Алексеевич]]
| граф, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;25.05.1880—18.07.1882&lt;/center&gt;
|-
| [[Евгений Осипович Янковский|Янковский Евгений Осипович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;18.07.1882—24.08.1883&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Иванович Петров (государственный деятель)|Петров Николай Иванович]]
| генерал-майор (губернияны басқаруға кіріспеген)
| &lt;center&gt;07.09.1883—18.01.1884&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Максимович Цеймерн|Цеймерн Николай Максимович]]
| Император Мәртебесінің нөкері, генерал-майор
| &lt;center&gt;01.02.1884—17.05.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Леонид Дмитриевич Вяземский|Вяземский Леонид Дмитриевич]]
| кінәз, генерал-майор
| &lt;center&gt;31.07.1888—19.04.1890&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Тевяшов|Тевяшов Николай Николаевич]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;26.04.1890—17.10.1895&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Александрович Газенкампф|Газенкампф Михаил Александрович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;04.11.1895—28.09.1903&lt;/center&gt;
|-
| [[Бронислав Людвигович Громбчевский|Громбчевский (Гронбчевский) Бронислав Людвигович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;28.09.1903—04.08.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Николаевич Соколовский|Соколовский Иван Николаевич]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;04.08.1906—1917&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Алексеевич Бирюков|Иван Алексеевич Бирюков]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1917&lt;/center&gt;
|}

=== Губерния ақсүйектерінің басшылары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Андрей Михайлович Сушков|Сушков Андрей Михайлович]]
|
| &lt;center&gt;1792—1795&lt;/center&gt;
|-
| [[Савва Романович Копытовский|Копытовский Савва Романович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1795—1804&lt;/center&gt;
|-
| [[Федор Антонович Ахматов|Ахматов Федор Антонович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1814—1820&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Терентьевич Некрасов|Некрасов Григорий Терентьевич]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1820—1822&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Александрович Арзуманов|Арзуманов Никита Александрович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;16.01.1825—12.01.1828&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Иванович Максимович|Максимович Павел Иванович]]
| полковник
| &lt;center&gt;04.12.1828—20.06.1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Яковлевич Кафтарадзев|Кафтарадзев Иван Яковлевич]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;21.06.1830—21.02.1834&lt;/center&gt;
|-
| [[Даниил Федорович Милашев|Милашев Даниил Федорович]]
| камергер, алқалық асессор
| &lt;center&gt;06.03.1834—04.02.1841&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Никитович Арзуманов|Арзуманов Иван Никитович]]
| алқалық хатшы
| &lt;center&gt;04.02.1841—20.03.1847&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Иванович Орлов (статтық кеңесші)|Орлов Павел Иванович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.04.1847—08.08.1856&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Семенович Осипов|Осипов Петр Семенович]]
| алқалық асессор, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;08.08.1856—05.04.1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Попов (коллежский асессор)|Попов Иван Семенович]]
| алқалық асессор, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;05.04.1857—18.10.1860&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Петрович Гриненко|Гриненко Николай Петрович]]
| статтық кеңесші, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;18.10.1860—09.02.1862&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Никитович Арзуманов|Арзуманов Иван Никитович]]
| алқалық асессор
| &lt;center&gt;09.02.1862—26.06.1865&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Никифорович Явленский|Явленский Иван Никифорович]]
| титулдық кеңесші, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;26.06.1865—12.04.1868&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Иванович Вартанов|Вартанов Иван Иванович]]
| отставкадағы майор
| &lt;center&gt;12.04.1868—12.09.1878&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Данилович Сергеев|Сергеев Никита Данилович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.10.1878—25.10.1884&lt;/center&gt;
|-
| [[Харлампий Николаевич Хлебников|Хлебников Харлампий Николаевич]]
| алқалық асессор
| &lt;center&gt;25.10.1884—04.02.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Андрей Кириллович Ключарев|Ключарев Андрей Кириллович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;04.02.1888—25.10.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Харлампий Николаевич Хлебников|Хлебников Харлампий Николаевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.12.1890—1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Даниил Никитович Сергеев|Сергеев Даниил Никитович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;03.04.1906—1917&lt;/center&gt;
|}

* 1804 жылдан бастап 1814 жылға дейін Астрахан губерниясында ақсүйектер санының аз болуына байланысты ақсүйектер сайлауы тоқтатылып, ақсүйектер депутаттары жиналысының барлық іс қағаздары мен шежірелік кітаптары губерниялық мұрағатқа тапсырылды. Сайлау 1834 жылы қайта жаңғыртылды. Осыған байланысты губерниялық басқармаға Басқарушы Сенаттың 1813 жылғы 7 қарашадағы № 12 913 жарлығы келіп түсті.
* 1856 жылдан бастап 1862 жылға дейін губерниялық ақсүйектер басшысының міндетін уездік ақсүйектер басшылары атқарды. Кейін бұл қызметке үкімет тағайындаған Астрахан қылмыстық және азаматтық сот палатасының төрағасы Грипенко тағайындалды. Сайлаудың тоқтатылуына Астрахан губернаторы, вице-адмирал Васильевтің бастамасымен басталған хат алмасу себеп болды. Ол үкіметтен Астрахандағы ақсүйектер сайлауын тоқтатуды және Астрахан ақсүйектерін Ставрополь губерниясына қосуды өтінген еді. Алайда бұл өтініш қанағаттандырылмай, 1862 жылы сайлауды қайта бастау тапсырылды.

=== Вице-губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Леонтий Яковлевич Соймонов|Соймонов Леонтий Яковлевич]]
| бригадир (генерал-майор)
| &lt;center&gt;26.07.1736—26.01.1737&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Беклемишев|Беклемишев Иван]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;16.08.1760—1764&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Иванович Трейден|Трейден Матвей Иванович]]
| нақты статтық кеңесші, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1764—1766&lt;/center&gt;
|-
| [[Федор Михеевич Небольсин|Небольсин Федор Михеевич]]
| сарай кеңесшісі, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1764—1766&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Васильевич Семиков|Семиков Петр Васильевич]]
| полковник, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1766—1772&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Львов|Львов Григорий]]
| подполковник, (1767 бастап алқалық кеңесші) губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1766—1768&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Григорьевич Баранов|Баранов Михаил Григорьевич]]
| алқалық кеңесші, 1772 дейін — губернатордың 2-орынбасары, сосын — губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1768—1773&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Артамонович Муравьев|Муравьев Матвей Артамонович]]
| полковник, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Сергеевич Долгоруков (1718)|Долгоруков Николай Сергеевич]]
| кінәз, подполковник, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Григорьевич Толстой|Толстой Александр Григорьевич]]
| полковник, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1776—1777&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Васильевич Третьяков|Третьяков Петр Васильевич]]
| 1-дәрежелі капитан, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1776—1777&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Васильевич Третьяков|Третьяков Петр Васильевич]]
| 1-дәрежелі капитан, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1777—1778&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Григорьевич Толстой|Толстой Александр Григорьевич]]
| полковник, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1777—1779&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Козьмич Фатьянов|Фатьянов Григорий Козьмич]]
| сарай кеңесшісі, губернатордың орынбасары
| &lt;center&gt;1779&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Степанович Лебедев (полковник)|Лебедев Михаил Степанович]]
| полковник
| &lt;center&gt;1779—1784&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Симонович Лаптев|Лаптев Николай Симонович]]
| бригадир, нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;қаңтар—наурыз 1797&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Васильевич Каховский|Каховский Алексей Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;05.09.1797—1803&lt;/center&gt;
|-
| [[Марк Леонтьевич Малинский|Малинский Марк Леонтьевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1803—1809&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Данилович Вельсовский|Вельсовский Иван Данилович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1809—18.09.1812&lt;/center&gt;
|-
| [[Андрей Иванович Коростовцев|Коростовцев Андрей Иванович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;18.09.1812—1817&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Архипович Зотов|Зотов Петр Архипович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;1817—1822&lt;/center&gt;
|-
| [[Христофор Христофорович Повало-Швейковский|Повало-Швейковский Христофор Христофорович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1822—04.1824&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Саввич Смирнов|Смирнов Владимир Саввич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;30.05.1824—30.11.1828&lt;/center&gt;
|-
| [[Мартын Леонтьевич Крузе|Крузе Мартын Леонтьевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;11.01.1829—19.04.1829&lt;/center&gt;
|-
| [[Авксентий Павлович Гевлич|Гевлич Авксентий Павлович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;19.04.1829—05.09.1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Валериан Иванович Кошелев|Кошелев Валериан Иванович]]
| камергер атағында, алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;26.09.1830—27.04.1834&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Васильевич Чуфаров|Чуфаров Павел Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;27.04.1834—14.03.1836&lt;/center&gt;
|-
| [[Евграф Васильевич Филиппов|Филиппов Евграф Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;10.04.1836—01.02.1838&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Филиппович Пфеллер|Пфеллер Владимир Филиппович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;01.02.1838—27.04.1841&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Феопемптович Пучкин|Пучкин Михаил Феопемптович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;27.04.1841—21.08.1841&lt;/center&gt;
|-
| Больман Андриан Казимирович&lt;ref&gt;Андриан Казимирович Больман (1810—1859) — [[Вильно университеті|Вильно университетінің]] философия кандидаты, 1829 жылдан бастап мемлекеттік қызметте. — қараңыз [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004181794?page=84 Родословная книга дворянства Московской губернии / под ред. Л. М. Савёлова. Дворянство жалованное и выслуженное: А—И. — М.: Изд. Московского дворянства, 1914. — 686 с. — С. 154.]&lt;/ref&gt;
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;21.09.1841—11.09.1854&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Егорович Иванов|Иванов Павел Егорович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;11.09.1854—01.07.1856&lt;/center&gt;
|-
| [[Бернгард Васильевич Струве|Струве Бернгард Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;01.07.1856—15.08.1859&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Васильевич Лавров|Лавров Николай Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;15.08.1859—10.10.1861&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Биппен|Биппен Николай Николаевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;10.10.1861—06.09.1863&lt;/center&gt;
|-
| [[Валерий Александрович Мейер|Мейер Валерий Александрович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;11.09.1863—31.05.1868&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Васильевич Никитин (вице-губернатор)|Никитин Николай Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;21.06.1868—20.05.1870&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Николаевич Гортынский|Гортынский Константин Николаевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;20.05.1870—20.10.1872&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Степанович Остроумов|Остроумов Иван Степанович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;26.10.1872—01.06.1879&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Алексеевич Лебедев|Лебедев Константин Алексеевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;15.06.1879—27.02.1882&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Павлович Азанчевский|Азанчевский Матвей Павлович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;20.03.1882—23.06.1883&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Иванович Жоховский|Жоховский Николай Иванович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;07.07.1883—19.12.1885&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Егорович Норд|Норд Лев Егорович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;19.12.1885—12.09.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Германович Бринкман|Бринкман Александр Германович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.09.1888—10.06.1899&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Николаевич Гирс|Гирс Александр Николаевич]]
| камер-юнкер, сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;24.06.1899—14.02.1901&lt;/center&gt;
|-
| [[Сергей Сергеевич Андреевский|Андреевский Сергей Сергеевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;23.02.1901—30.05.1902&lt;/center&gt;
|-
| [[Яков Дмитриевич Бологовский|Бологовский Яков Дмитриевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;30.05.1902—20.02.1904&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Сосновский|Сосновский Иван Васильевич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;20.02.1904—24.04.1904&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Аполлонович Тарасенко-Отрешков|Тарасенко-Отрешков Иван Аполлонович]]
| нақты статтық кеңесші (1905 жылдың 17 сәуірінен бастап)
| &lt;center&gt;24.04.1904—?.?.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Михайлович Шидловский|Шидловский Константин Михайлович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;22.09.1907—16.11.1907&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Максимов|Максимов Николай Николаевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;16.11.1907—1915&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Иванович Курилов (вице-губернатор)|Курилов Владимир Иванович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1915—1917&lt;/center&gt;
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>7sk9yuadlshvzyfon2vtjx0kk7a6gh3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658264</id>
      <parentid>3658262</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T08:48:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көлік пен байланыс */</comment>
      <origin>3658264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117962" sha1="kxqbg6nqx6v4mxhgpgcekr0owtcmh58" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan Governorate (1913).png
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
=== Географиялық орны ===
Астрахан губерниясы [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында, 45° және 51° солтүстік ендік, 43° және 51° шығыс бойлық аралығында орналасқан. Губернияның солтүстіктен оңтүстікке қарай ең үлкен ұзындығы — 587 км, ал батыстан шығысқа қарай ең үлкен ені — 533 км жетті.

=== Астрахан губерниясының қазіргі әкімшілік шекараларға қатысты орналасуы ===
Бұрынғы Астрахан губерниясының аумағында (1914 жылғы шекаралары бойынша) қазіргі [[Астрахан облысы]] мен [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасы]] толығымен, ал [[Волгоград облысы]], [[Ставрополь өлкесі]], [[Ростов облысы]] және [[Дағыстан|Дағыстан Республикасы]] ішінара орналасқан. Губерния аумағының бір бөлігі қазіргі [[Атырау облысы|Атырау облысының]] құрамына кіреді.

Бұрынғы [[Астрахан уезі|Астрахан уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі [[Астрахан облысы|Астрахан облысының]] аумағына, ал оңтүстік бөлігі [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасының]] аумағына кіреді. Уездің шағын батыс бөлігі [[Ростов облысы|Ростов облысының]], ал шағын оңтүстік бөлігі [[Ставрополь өлкесі]] мен [[Дағыстан|Дағыстан Республикасының]] аумағына жатады.

Бұрынғы [[Красный Яр уезі|Красный Яр уезінің]] басым бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағына кіреді, ал шағын солтүстік бөлігі Қазақстан аумағында орналасқан.

Бұрынғы [[Жантау уезі|Жантау уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, оңтүстік-батыс бөлігі Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды, ал ең батыс бөлігі — Ростов облысының аумағына кіреді.

Бұрынғы [[Черный Яр уезі|Черный Яр уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, солтүстік және солтүстік-батыс бөліктері — Волгоград облысының аумағына кіреді, ал уездің оңтүстік бөлігі — Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды.

Бұрынғы [[Царев уезі|Царев уезінің]] шағын оңтүстік бөлігі қазіргі Астрахан облысының құрамына кіреді, ал [[Царев]] қаласын (қазіргі ауыл) қоса алғандағы қалған бөлігі Волгоград облысының аумағында орналасқан.

Бұрынғы Қырғыз даласы қазіргі Қазақстан аумағында орналасқан.

=== Ауданы ===
1886 жылы губерниялық жер межелеу басқармасының мәліметтері бойынша, губернияның аумағы 182 913 шаршы верст (208 200 км²) болды. Су айдындарының беткі аумағын қоса есептегенде, бес уездің жалпы аумағы 41 147 шаршы верстті (46 830 км²), [[Қалмақ даласы|Қалмақ даласының]] аумағы 75 635 шаршы верстті (86 080 км²), ал [[Бөкей Ордасы|Ішкі қазақ ордасының]] аумағы 66 131 шаршы верстті (75 240 км²) құрады.

Басқа деректер бойынша, [[Иван Афанасьевич Стрельбицкий|И. А. Стрельбицкийдің]] 1874 жылғы мәліметтерінде Астрахан губерниясының аумағы 197 247,2 шаршы верст (224 500 км²) деп көрсетілген. Оның ішінде көлдердің су бетінің ауданы 647,5 шаршы верстті (736,9 км²), ал [[Еділ атырауы|Еділ атырауының]] аумағы 14 674,8 шаршы верстті (16 700 км²) құраған. Бұл аумақ [[Волгоград|Царицын]] қаласынан [[Каспий теңізі|Каспий теңізіне]] дейінгі, [[Еділ]] мен [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] өзендерінің аралығындағы кеңістікті, сондай-ақ теңіз жағалауындағы барлық аралдарды қамтыды.

Аумағы бойынша Астрахан губерниясы Ресей империясының Еуропалық бөлігіндегі губерниялар арасында төртінші орын алды.

=== Жер бедері ===
Губерния аумағы орман өсімдіктері жоқ, құмды-сазды және сортаң топырақты кең [[Дала|даладан]] тұрды. Жер бедері жалпы оңтүстік-шығысқа қарай еңістеп, бұрын теңіз табаны болған [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы ойпатының]] бір бөлігін құрады. Губернияның оңтүстік бөлігі 400 верст (427 км) бойында [[Каспий теңізі|Каспий теңізінің]] суларымен шайылып жатты.

=== Гидрографиясы ===
[[Еділ]] өзені Астрахан губерниясын екі бөлікке бөлді: оның оң жағалауындағы бөлік Еділ немесе Қалмақ даласы, ал сол жағалауындағы бөлік Еділ сырты немесе [[Торғай даласы|Қазақ даласы]] деп аталды.

Еділ өзені Астрахан губерниясының аумағына енген тұста өзінің ағысын бірнеше рет өзгертеді. Оңтүстікке қарай ағып келе жатқан өзен губерния аумағына толық енгеннен кейін, [[Еділдегі Сарепта|Сарепта]] колониясының маңында кенет шығысқа қарай бұрылып, алғашқы иірімді түзеді. Одан әрі [[Владимировка (Астрахан облысы)|Владимировка]] елді мекені тұсында екінші иірімді жасап, оңтүстік-шығысқа қарай бағыт алады да, Каспий теңізіне құйғанға дейін осы бағытты сақтайды.

[[Волгоград|Царицыннан]] шамамен жиырма верст жоғары жерде Еділдің сол жағалауынан едәуір ірі [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] тармағы бөлініп шығады. Ол Еділдің негізгі арнасына дерлік параллель бағытта шамамен 500 верст бойы ағып, Каспий теңізіне дейін жетеді.

Астрахан губерниясының аумағында Еділ өзені өзіне бірде-бір елеулі саланы қабылдамайды, керісінше, өзі көптеген тармақтарға бөлінеді. Олар өз кезегінде ұсақ тармақтарға бөлініп, жайылматармақ, жыртылым, баурай, өзен, ильмень және т.б. деп аталады да, бір-бірімен үздіксіз тоғысып, су жолдарының тұтас лабиринтін құрайды. [[Еділ атырауы]] негізінен Петропавловск ватағасының тұсынан, Лебяжья станицасынан сәл жоғары жерде Еділден оның ірі тармағы — Бозан өзенінің бөлініп шығуынан басталады. Еділдің төменгі ағысында 200-ге дейін тармақ бар деп есептеледі және олардың басым көпшілігі Еділдің сол жағынан бөлініп шығады. Су мөлшері жағынан ең ірілері — [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]], [[Бозан]], [[Болда (өзен)|Үлкен Болда]], [[Қамысөзек (өзен)|Қамысөзек]], Шаған, Иванчуг және т.б. Еділдің оң жағалауындағы тармақтар негізінен Астраханнан төмен жерде бөлініп шығады. Олардың қатарында [[Бақтемір (өзен)|Бақтемір]], Қарабұлақ және Шолпан бар. Еділ теңізге құяр жерінде 70-ке дейін сағаға бөлініп, қамыс қалың өсетін, өтуі қиын аласа атырау түзеді. Қамыс теңіз жағалауында «черней» деп аталатын қалың қамысты қопалардың қалыптасуына себеп болады. Еділдің көптеген тармақтарға бөлінуіне байланысты оның сағаларында су қатты тайызданып, Каспий теңізіне қарай кеме қатынасына негізгі кедергі келтіреді.

Еділдің негізгі кеме жүретін «Бақтемір» арнасында батыс және солтүстік-батыс желдері соққан кезде қайраңдардағы су тереңдігі 2,5 футқа дейін, кейде одан да төмен түседі. «Шашылымдар» деп аталатын қайраңдардың біріншісі — Астраханнан 53 верст қашықтықтағы Княжая, одан кейін Шадинская, Ракушинская және соңғысы — Зюзинская қайраңы. 1854 жылдан бастап Каспий теңізімен қатынас жасау үшін [[Фарватер|фарватер]] ретінде таңдалған Еділдің «Қамысөзек» тармағында 13 жыл бойы жұмыстар жүргізіліп, оған 2 млн рублден астам қаржы жұмсалды. Алайда бұл жұмыстардан күтілген нәтиже алынбады. 1869 жылғы 20 және 21 қазандағы дауыл мен су тасқыны Қамысөзек фарватерін жақсарту үшін салынған барлық құрылыстарды қиратып, соның салдарынан жұмыстар тоқтатылды. 1874 жылдан бастап «Бақтемір» фарватерін жер қазатын машиналар арқылы тереңдету жұмыстары басталып, олар 1890-жылдары жалғасты.

Еділ мен Ақтөбеден және олардың су тармақтары жүйесінен басқа, губерния аумағында мынадай өзендер мен жылғалар болды. Солтүстікте, [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясымен]] шекарада, жазда тартылып қалатын шағын [[Сарпа-Даван жылғасы|Сарпа]] өзені ағып жатты. Ол [[Ергени]] қыратының етегінде орналасқан [[Сарпа көлдері|Сарпа көлдерінің]] тұтас жүйесін қоректендірді. Вязовка өзені батыстан шығысқа қарай ағып, бар болғаны 25 верстке созылады. Оның суы ащы-тұзды, жазда тартылып қалып, Вязовка ауылы маңында Еділге құяды. Батыс шекарада, [[Дон әскерлерінің облысы|Дон казак әскері облысымен]] шекарада, Ергени қыратынан басталып, оның шығыс етегіндегі көлдер тізбегін қоректендіретін немесе батысқа қарай [[Дон|Донның]] салаларына ағатын 80-ге жуық өзен мен жылға болды. Олардың көпшілігі жазда тартылып қалатын, ал Елиста, Тенгути, Акишбай және т.б. сияқты аз ғана өзендердің ағысы тұрақты болды.

Оңтүстікте, [[Ставрополь губерниясы|Ставрополь губерниясымен]] шекарада, екі Маныч өзені болды: Батыс Маныч Дон казак әскері облысының аумағына қарай ағады, ал Шығыс Маныч Астрахан губерниясының аумағы арқылы өтеді. Екі Манычтың да бастау алатын жері [[Ергени|Ергени қыраты]] мен [[Ставрополь қыраты|Ставрополь қыратының]] түйіскен тұсында орналасып, Қара теңіз деңгейінен 11,5 сажын биіктікте жатты. [[Шығыс Маныч]] алдымен оңтүстік-шығысқа қарай ағып, кейін шығыстағы даланың аласа бөлігіне енген соң, Каспий теңізіне шамамен 100 верст жетпей, Састы көлдері деп аталатын көлдер жүйесінде жоғалады. Бұл жерде «хактар» деп аталатын өтуге қиын батпақты алқаптар түзіледі. Олардың ішіндегі ең белгілісі — Джерлақ хактары. Маныч өзендерінің бастау бөліктерінің су молайған кезде өзара қосылуы [[Азов теңізі|Азов]] және Каспий теңіздері арасында кеме жүретін канал салу мүмкіндігі туралы мәселені көтеруге себеп болды. Алайда осы өңірді екі экспедиция зерттегеннен кейін Байланыс жолдары бас басқармасы 1859 жылы канал салудың табысты жүзеге асуына жеткілікті кепілдік жоқ екенін және оның экономикалық тиімділігіне сай келмейтін орасан зор шығындарды талап ететінін мәлімдеді.

Кума өзенінің тармағы болып табылатын [[Гайдук (өзен)|Гайдук]] өзені тек көктемде ғана суға толады және Ставрополь губерниясының оңтүстік-батыс шекарасында орналасқан.

Астрахан губерниясының солтүстік-шығыс бөлігі тұщы су көздеріне одан да кедей болды. Ең солтүстігінде, Самара губерниясымен шекарада, Торгунь саласы бар шағын [[Еруслан (өзен)|Еруслан]] өзені ағады. Одан әрі солтүстік-шығыс шекараға жақын жерде [[Қараөзен (өзен)|Үлкен Өзен]] және [[Сарыөзен (өзен, Еділ-Жайық алабы)|Кіші Өзен]] өзендері орналасқан. Олар [[Қамыс-Самар көлдері|Қамыс-Самар көлдеріне]] құяды, ал төменгі ағыстары Астрахан губерниясының аумағына кіреді. Кей жерлерінде олардың суы тұздылау келеді. Бұдан басқа, далада Горькая және Бүлдіргенді өзендері бар. Хан ордасына жақын орналасқан бұл екі өзен де шағын әрі суы ащы, ішуге жарамсыз. Осы өзендер мен жылғалардың барлығы шағын және губернияның шеткі бөліктерінде орналасқан, ал даланың орталық бөлігі ағын сулардан мүлдем ада болды.

Мушкетов мырзаның зерттеулеріне сәйкес, Қалмақ даласында екі сулы қабат бар. Жоғарғы қабат Каспий шөгінділерінің арасында 2–6 сажын шамасындағы шағын тереңдікте орналасқан және оның суы тұздылау немесе тұзды болады. Төменгі қабат Каспий шөгінділерінің астында, үшіншілік құмтастар қабаттарымен бірге 20 және одан да көп сажын тереңдікте орналасып, тұщы су береді. Жергілікті халық жер асты суын алу үшін негізінен бірінші сулы қабатты пайдаланды. Ол үшін құмды жерлерде калмақ тілінде «худук» деп аталатын таяз құдықтар қазылды, ал сирек жағдайда орысша «копань» атауы қолданылды. Құдықтар бүкіл далаға топ-тобымен шашырай орналасып, бір-бірінен 10–30 верст қашықтықта жатты. Алайда даланың оңтүстік бөлігінде олар сирек кездесіп, арақашықтығы 50–70 верстке дейін жетті. Сонымен қатар ондағы су ішуге онша жарамды болмады. Бұдан басқа, далада «цандыктар» деп аталатын табиғи су қоймалары да пайдаланылды. Олар тығыз қоңыр саз қабатымен жабылған ойыстарда түзіліп, осы қабаттың үстіне еріген қар немесе жаңбыр суы жиналды. Мұндай суды тек қысқа уақыт ішінде ғана пайдалануға болатын.

Астрахан губерниясының аумағындағы [[Дон]] мен [[Еділ]] арасындағы суайрық Ергени деп аталады (қалмақша — «''қия беткейлер''») және Сарепта колониясынан оңтүстікке қарай шамамен 300 верст бойы меридиан бағытымен созылып жатқан жазық қыратты білдіреді. Ол Шығыс Маныч жағалауындағы Чалон-Хамур (немесе Таш-Муран) деп аталатын тік жарқабақпен аяқталады. Ергенидің ең биік нүктесі Заветное ауылының маңында орналасып, Каспий теңізі деңгейінен 532 фут биіктікке көтеріледі. Батысқа қарай Ергени Дон даласына біртіндеп төмендейді, ал шығыс беткейлері Еділ даласына қарай тік құлайды. Сондықтан биіктігі онша үлкен болмаса да, Ергени дала жағынан тауға ұқсап көрінеді. Оның шығыс беткейлері [[Жыра|жыралармен]] (сайлармен) тілімденген. Олар батысқа қарай бір-біріне жақындай түседі. Көктемде осы сай-жыралармен бұлақтар мен шағын өзендер ағып, Ергенидің етегіндегі көптеген көлдерді қоректендіреді. Бұл көлдердің бір бөлігі тұщы сулы (Цацинское, Алцын-Хута, Шар-Толгота, Чилгир, [[Жаскөл (ауыл)|Жаскөл]] және т.б.), ал кейбіреулерінің суы көктемде ғана тұщы болып, кейін ащы-тұздыға айналады (Ханата, Нарын-Хара, Кобдырь). Кейбір көлдер жазда [[Сор топырақ|сорға]] айналады (мысалы, Табун-Усун), ал кейбіреулері тартылып, бетіне шүйгін шөп өсіп, мол шөп шабуға пайдаланылатын жерлерге айналады (Ушке-Нур, Сальвру және т.б.). Ергенидің топырағын сары саздың қалың қабаттары, яғни [[Лесс|лесс]] құрайды.

Ергениден солтүстік-шығысқа қарай, Еділдің оң жағалауында орналасқан дала анағұрлым биік. Мұнда көлдер жоқ, шөбі шүйгін шабындықтар көп, кей жерлері егіншілікке жарамды, топырағы құмды-сазды. Царицын маңында биіктігі 280 фут болатын оң жағалаудағы қыратты өңір оңтүстікке қарай біртіндеп төмендеп, Черный Яр уезінде 30–40 футқа дейін түседі. Жантаудан төменірек жерде өсімдік жамылғысынан мүлдем айырылған құмды төбелер пайда болады. Каспий теңізіне қарай біртіндеп төмендейтін дала көптеген тұзды көлдермен көмкеріледі. Ал Каспий теңізі жағалауындағы жердің төмен жатқаны соншалық, солтүстік және солтүстік-батыс жағалаудың бүкіл өңірі жағалауға терең сұғына енген сансыз шығанақтардың (ильмендердің) және теңізге қарай сұғына созылған мүйістердің әсерінен шашақ тәрізді көрінеді. Бұл мүйістердің қалыптасуына сол жердегі құмды төбелердің ықпалы зор.

Даланың оңтүстік бөлігінің өзіндік ерекшелігін [[Бэр төбелері|Бэров төбелері]] деп аталатын, биіктігі 4 сажыннан аспайтын, шығыстан батысқа қарай созылып жатқан және бір-біріне параллель орналасқан аласа төбелер құрайды. Олардың табандары түйісіп жатады, ұзындығы 1½–4 верст, ал ені 170 сажынға дейін жетеді. Осы төбелердің үстіне Астрахан және [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қалалары салынған. Теңіз маңында көптеген төбелер судың астынан көтеріліп көрінеді. Олардың арасын су басып, көптеген ильмендер мен тұтас бір түбек архипелагын түзеді. Астраханның оңтүстік-батысында орналасқан бұл жер «Мочаг» деп аталады. Теңіз жағалауы жолағында көптеген тұзды және ащы-тұзды көлдер бар, олардың кейбіреулері емдік қасиеті бар балшықтармен қоршалған. Мысалы, Астраханнан солтүстік-батысқа қарай 12 верст жерде Тынақ балшықтары орналасқан.

Еділ жағалауына жақындаған кезде өзеннің осы құмды-сазды өңірде арнасын орнықсыз топырақты ойып өтіп, ені 30 және одан да көп верст болатын аңғар түзетінін көреміз. Оның шығыс шекарасын Ақтөбенің сол жағалауы шектейді. Өзен тармақтары жан-жаққа тілімдеген бұл аңғар тасқын кезінде су басатын және шайынды топырақтан құралған аралдар архипелагын құрайды. Аралдардың жағалаулары негізінен талдан тұратын орманның тар жолағымен көмкерілген, ал су қайтқаннан кейін оларда шүйгін шалғынды өсімдіктер қаулап өседі. Осы аңғардың бүкіл аумағы «займище» деп аталады.

Ақтөбенің ар жағында шығысқа қарай орналасқан және әрі қарай шетсіз-шексіз [[Орта Азия]] далаларымен ұласатын өңір жалпы сипаты жағынан батыстағы өңірге ұқсас. Оның анағұрлым биік солтүстік бөлігі біршама белесті жер бедерімен ерекшеленіп, Ақтөбе жағалауынан шығысқа қарай біртіндеп еңістейді де, құмды әрі төмен орналасқан жазықпен ұласады. Құмды-сазды топырақты бұл жазықтың ойпаң жерлері шүйгін шабындықтарға бай әрі егіншілікке жарамды. Алайда кей жерлерде топырақтың борпылдақтығы соншалық, ол оңай сусымалы құмға айналады. Сусымалы құмдардың аумағы жылдан жылға ұлғайып, қоныстанған жерлерге зиян келтіреді: жайылымдар мен егістіктерді құм басып, құмды төбелер — [[Барқан|барқандар]] түзеді. Құмдардың жылжуы салдарынан кейбір жерлерді құм соншалық басып қалған, мысалы, Хан ордасын, Сеитовка және Хошеутовское ауылдарын және басқа да елді мекендерді тұрғындары, Хошеутовское ауылындағыдай, қоныс аударуға мәжбүр болған. Муханов және Джамбай көлдері сияқты тұзды көлдер де құм астында қалып, олардан тұз өндіру тоқтатылды. Осындай құбылыс батыс далада да байқалады. Шығыс даланың ең солтүстік бөліктерінде, Царев уезінде, [[Қара топырақ|қара топырақ]] кездеседі. Осы белдеуде құрамындағы тұздың орасан көп мөлшерімен әйгілі Елтон ([[Эльтон]]) және [[Баскүнжақ]] көлдері, сондай-ақ Чапчачи тауы орналасқан. Бұдан бөлек, жекелеген таулар түрінде биіктеп тұрған қыраттар да бар: [[Үлкен Боғды]] — 524 фут, Кіші Боғды — 96 фут, Арзагар — 72 фут және т.б.

Кей жерлерде балшықты және батпақты алқаптар кездеседі. Олардың ішіндегі ең белгілілері — Хан ордасының шамамен бес верст жерінде орналасқан, ені мен ұзындығы ондаған верстке жететін алып Улань-Хактар. Сонымен қатар ащы-тұзды және тұщы сулы көлдер де бар. Одан әрі шығысқа қарай, Ақтөбе жағалауынан шамамен 100 верст жерде дала «Рын-құмдар» деп аталатын құмды-белесті өңірге айналады. Бұл жердегі құмды төбелер алуан түрлі пішіндегі қыраттардан тұрады, олардың арасында ені кейде 14 және одан да көп верстке жететін шалғындар орналасқан. Шалғындар аржан және далаға тән басқа да астық тұқымдас өсімдіктерден тұратын қалың өсімдік жамылғысымен көмкерілген. Өсімдіктерден дерлік жұтаң бұл төбелер теңізге жақындаған сайын біртіндеп аласарып, кәдімгі сусымалы құмдарға ұласады, ал одан әрі сары түсті, құнарсыз, сортаң ойпаттарға айналады. Өңір ұсақ тұзды көлдер мен балшықтарға бай, олардың ішіндегі ең белгілісі — Қызыл-Хактар. Ал Бестау тауларының арасында Ассетөбе немесе Айсысар деп аталатын шипалы бұлақ бар. Оның суының дәмі ащы-тұзды, температурасы 3°С, күкіртті иісі бар.

Оңтүстік-батысқа қарай Бэров төбелері пайда болады. Губернияның шығыс шетін жазық дала құрайды: оның бір бөлігінің топырағы қара-сұр саздан, ал екінші бөлігінің топырағы құмды-сазды сортаңнан тұрады. Бұл өңірдің солтүстігінде батпақтармен қоршалған, қамыс өскен тұщы сулы Қамыс-Самар көлдері орналасқан.

=== Геологиясы ===
Геологиялық құрамы бойынша Астрахан губерниясының топырағы Арал-Каспий формациясына жатады. Оның қабаттары барлық жерде дерлік көлденең орналасқан және құрамында көптеген тұзды саздар бар. Құмтастар мен үшіншілік саздардың үстінде жатқан Каспий шөгінділерінің қалыңдығы орасан зор болып, 53 сажынға дейін жетеді. Олар құм мен әртүрлі түсті саздардың — қызыл-қоңыр, көк және жасыл түсті саздардың — кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Сонымен қатар олардың құрамында Каспий фаунасына жататын және басым көпшілігі қазіргі кезде де тіршілік ететін түрлерге тиесілі ұлулардың қабыршақтары кездеседі.

Черный Ярдан төмен қарай сазды қабаттар жұқара түседі, ал кей жерлерде мүлдем жоғалып, олардың орнын борпылдақ құм басады. Бұл құм Еділдің төменгі ағысы жағалауында дюналардың түзілуіне себеп болады. Олар әсіресе Лебяжинская және Дуновская станицаларының маңында айқын байқалып, «Толокняный таулары» деп аталады.

Ергени Каспий саздары шөккеннен кейін қалыптасқан дербес көтерілу осін құрайды және миоценге жататын, көк саздың үстінде жатқан үшіншілік кезеңнің диірмен тасы құмтастарынан тұрады. Тек шалғынды беткей жағындағы жекелеген қыраттарда көне формацияларға жататын тау жыныстары, атап айтқанда, пермь және триас кезеңдерінің жыныстары кездеседі. Олар Боғды тауында байқалады. [[Опока]] немесе борлы [[Мергель|мергель]] борлы топыраққа жатады. Солёная Балка құмтастары жоғары сапалы диірмен тасын құрайды. Кормовое ауылының маңында ақ кварцтың, лидиялық тастың және темірлі құмтастың сынықтары кездеседі. «Кресты» сайында қазба балықтардың қалдықтарына бай рухляк қабаттары бар. Чалон-Хамур әктасты қабаттардан құралған. Кейбір сайларда кездесетін гипс алебастр алу үшін күйдіріледі, ал алынған алебастр тек үйлерді әктеуге пайдаланылады. Сонымен қатар Ергениде таскөмірдің белгілері анықталған, ал оның солтүстік бөлігіндегі [[Темір рудалары|темір кендері]] кейбір сайларда қалың қабаттар түрінде жер бетіне шығып жатады. Сарепта маңында қыш жасауға арналған саз өндіріледі, Солодников селосының маңында шатырлық тақтатас, ал Астрахан маңында кірпіш сазы өндіріледі. «Элиста» урочищесі маңынан күйдірген кезде таза қызыл түске ие болатын фаянс жасауға жарамды саз табылған. Кейбір жерлерде [[Селитралар|селитра]] кездеседі. Үлкен Боғды тауының маңынан күкірттің шағын кен орны мен [[Мұнай|мұнай]] белгілері табылған. Еділдің сол жағалауындағы Боғды және басқа да қыраттар негізінен гипстен тұрады. Алайда жалпы алғанда, Астрахан губерниясында тау-кен өнеркәсібінің қандай да бір саласының дамуын күту қиын, тек бұрыннан бар тұз өндіру саласын қоспағанда. Жаңа түзілімдерге Еділдің шөгінділері, құмды [[Дюналар|дюналар]], Ергенінің әктасты [[Туф|туфтары]], сортаңдар және өздігінен тұз шөгетін көлдердің тұздары жатады. [[Мамонттар]] мен басқа да жануарлардың сүйектері тек [[Еділ|Еділдің]] шөгінділерінен кездеседі.

=== Флорасы ===
Астрахан өлкесіндегі сирек өсімдік жамылғысы еш жерде тұтас әрі үздіксіз [[Шым|шым]] түзбейді, керісінше, аралдар секілді шашыраңқы орналасады. Биіктеу жерлерде жапырақтары сұрғылт-жасыл түсті жусанның көптеген түрлері өседі. Ал топырақ сортаңдау болса, жапырақтары қою жасыл түсті сораңдардың түрлері немесе қураған тікенекті өсімдіктер пайда болады. Неғұрлым төмен жерлерде [[Қау|қау]] ағарып көрінеді, ал ойпаттарда жасыл мия мен әртүрлі астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Топырақ сортаң болған жағдайда, жапырақтары қалың әрі шырынды, түсі қою қызғылт-сары түсті Salicorneae тұқымдасына жататын [[Шеркез|сораңдар]] өседі. Неғұрлым қалың өсімдік жамылғысы тек шалғындарда, Еділдегі аралдарда және Ергени сайларында кездеседі. Еділдің төменгі ағысындағы тұрып қалған суларды ''[[Ақ тұңғиық|Nymphaea alba]]'' және ''[[Үндістан лотосы|Nelumbium nuciferum]]'' көріктендіреді.

== Тарихы ==
Астрахан губерниясы Орта Азия далаларының шекарасында орналасып, ежелден халықтардың қоныс аудару бағыты болды. Ол [[Азия|Азиядан]] [[Еуропа|Еуропаға]] өтетін өзіндік қақпа саналды.

Халықтардың негізгі қоныс аудару қозғалыстары осы өңір арқылы жүріп отырды. Бір халық екіншісін ығыстырып, өз кезегінде Шығыстан келген жаңа қоныс аудару толқындарына орын беріп отырды. Ежелгі деректер Астрахан далаларында [[Скифтер|скифтердің]] болғанын көрсетеді. Біздің заманымыздың II ғасырында бұл өңірде [[Аландар|аландар]] пайда болып, III ғасырда олардың орнын [[Хазарлар|хазарлар]] басты. Хазарлардың атымен [[Каспий теңізі]] Хазар теңізі деп аталды. Хазарлардың [[Еділ|Еділдің]] төменгі ағысында [[Итиль]] атты астанасы болды. IV–XI ғасырлар аралығында бұл өңір арқылы [[Угорлар|угорлар]], [[Ғұндар|ғұндар]], [[Аварлар (көшпелі халық)|аварлар]], [[Мажарлар|мадиярлар]], [[Бұлғарлар|бұлғарлар]], [[Хвалистер|хвалистер]] және басқа да халықтар өтті. Соңғыларының атымен Каспий теңізі Хвалын теңізі деп аталды.

XII ғасырда Астрахан далаларында [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] көшіп-қонып жүрді, ал XIII ғасырда олардың орнын [[Моңғол шапқыншылығы және этностық өзгерістер|моңғолдар]] басты. Олар [[Еділ]] бойының едәуір бөлігін иеленіп, Астрахан өлкесінің төменгі ағысында [[Сарай-Бату]], [[Сарай-Берке]], [[Үкек]] және [[Астрахан|Қажытархан]] қалаларының негізін қалады.

Астрахан хандығының тарихы 1480 жылы, [[Алтын Орда]] ханы Ахмет хан қаза тапқаннан кейін басталады. Осы кезден бастап бұл аумақ Ноғай мырзаларының иелігіне өтті, ал 1490 жылы мұнда Абдул-Керімнің хан болғаны аталады. Алайда 1554 жылы кінәз Пронский-Шемякиннің қолбасшылығымен орыс әскерлері [[Астрахан|Астраханды]] басып алып, қаладан қуылған Дербыш ханды қайтадан таққа отырғызды. Дербыш хан Ресейге бодан болуға ант беріп, алым-салық төлеуге уәде етті. Кейін оның сатқындығы қаланың орыс әскерлері тарапынан түпкілікті басып алынуына және 1557 жылы Астрахан хандығының Мәскеу мемлекетіне қосылуына себеп болды.

Ұзақ уақыт бойы өлкенің қоныстанған аумағы негізінен Астрахан қаласымен және одан төмен қарай Еділ атырауында орналасқан, балық аулауға арналған «учугтар» (балық ұстауға арналған арнайы бөгет-құрылымдар) деп аталатын кәсіпшілік орындарымен шектелді. [[I Пётр|І Петрдің]] бұл өлкеге ерекше назар аударуынан кейін отарлау үдерісі дами бастады. Алайда бастапқы кезеңде әртүрлі татар ордаларының жиі жасаған шапқыншылықтары, қалмақтардың тонаушылық шабуылдары және [[Еділ казактары|казактардың еркін әрекеттері]] салдарынан бұл үдеріс өте баяу жүрді.

1632 жылы [[Қалмақтар|қалмақтар]] бұл өңірге көшіп келді. Осылайша көшпелі ордалардың шығыстан батысқа қарай қоныс аудару үдерісі аяқталды. Өйткені, 1801 жылы [[Қырғыз-қайсақ|қырғыз-қайсақтардың]] Астрахан даласына қоныс аударуы үкіметтің рұқсатымен жүзеге асырылды. 1627 жылы [[Черный Яр]] [[Острог|острогының]] негізі қаланды, 1667 жылы [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Ярдың]] негізі қаланды. Ал 1700 жылдан бастап Еділдің оң жағалауында алғашқы елді мекендер, соның ішінде Солёное Займище, пайда бола бастады.

Астрахан губерниясы І Петрдің 1717 жылғы 22 қарашадағы жарлығымен құрылды. Оған дейін, 1708 жылдан бастап, оның аумағы [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамында болды. Астрахан губерниясының құрамына іргелес аумақтарымен бірге мына қалалар кірді: [[Астрахан]], Гурьев Яицкий (қазіргі [[Атырау]], Қазақстан), Дмитриевск (қазіргі [[Камышин]]), [[Петровск (Сарытау облысы)|Петровск]], [[Самара]], [[Саратов|Сарытау]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]), [[Сызрань]], [[Терек (бекініс)|Терск қаласы]], Царицын (қазіргі [[Волгоград]]), Жайық қалашығы (қазіргі [[Орал]]), [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]], [[Черный Яр]] және [[Қызлар]].

1728 жылы [[Саратов|Сарытау]], [[Самара]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]) және [[Сызрань]] қалалары уездерімен бірге [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамына берілді.

1739 жылы Сарытау Астрахан губерниясының құрамына қайта қосылды.

1744 жылы [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрылуына байланысты Жайық қалашығы мен [[Жайық казак әскері|Жайық казак әскерінің]] аумағы оның құрамына берілді.

1742 жылы [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантаудың]] негізі қаланып, 1746 жылдан бастап Еділдің оң жағалауын казак станицалары қоныстана бастады.

1752 жылы Гурьев қаласы Астрахан губерниясынан [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрамына берілді.

1763 жылы жоғары мәртебелі жарлық бойынша Астрахан маңындағы Еділ бойына Визенталь елді мекенін негіздеген 65 лютеран отбасы қоныстандырылды. Елді мекеннің қашан және қандай жағдайда жойылғаны белгісіз. Өлкені тезірек қоныстандыру мақсатында үкімет жер телімдерін сыйға беріп, оларды жеңілдетілген шарттармен сатты. Мысалы, 1770 жылы әртүрлі адамдарға іргелес су айдындарымен бірге 5755 десятина жер сатылды.

1771 жылы үкімет жүргізген шараларға наразылықтың салдарынан қалмақтардың басым бөлігі Ресей аумағынан көшіп кетті, сөйтіп олардың аз бөлігі ғана Еділдің оң жағалауында қалды.

[[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] автономиясы жойылып, қалмақтардың басым бөлігі Жоңғарияға қайта көшкеннен кейін қалмақ даласы Астрахан әскери губернаторына бағынатын Ресейдің әкімшілік-аумақтық бірліктерінің біріне айналды.

1780 жылғы қарашада Сарытау жаңадан құрылған [[Сарытау наменгерлігі|Сарытау наменгерлігінің]] орталығы болды. Оның құрамына Петровск және Дмитриевск қалалары да кірді.

1782 жылы [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінен]] кейін Гурьев қаласы Астрахан губерниясының құрамына қайтарылды. Сол жылы [[Орал]] қаласы да Астрахан губерниясының құрамына қосылды, ал [[Волгоград|Царицын]] қаласы Ақтөбе жібек зауытымен және Черный Яр қаласы [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясының]] құрамына берілді.

1785 жылы 5 мамырда Астрахан және Кавказ облыстарынан тұратын [[Кавказ наменгерлігі]] құрылды. Оның әкімшілік орталығы шағын [[Екатериноград]] бекінісі болды. 1790 жылы 30 сәуірде Кавказ губерниялық басқармасы Астрахан қаласына көшірілді.

1796 жылғы 12 және 31 желтоқсандағы жарлықтармен наменгерлік Астрахан губерниясы болып қайта құрылды. Оның құрамына кейінгі Ставрополь, Терек және Қобан губернияларының аумақтары да кірді. Сол кезде губерниялық басқарма да құрылды.

1802 жылы 15 қарашада Астрахан губерниясы Астрахан және [[Кавказ губерниясы|Кавказ]] губернияларына бөлінді. Астрахан губерниясының басына азаматтық губернатор тағайындалды. Сонымен қатар Астрахан губерниясы Кавказ өлкесі мен Грузияның әскери басшысына да бағынды. 1803 жылғы 27 қазандағы патша жарлығында Астрахан губернаторына Кавказ губерниясының істеріне араласуға жол берілмейтіні арнайы ескертілді.

1803 жылы Орал казак әскерінің аумағы қайтадан Орынбор губерниясының құрамына қосылды.

[[Сурет:Карта Астраханской Губернии.jpg|thumb|right|250px|Астрахан губерниясы. 1821 жыл]]
1825 жылы 10 наурызда Астрахан губерниясындағы көшпелі халықтар мекендеген аумақтың басым бөлігі Кавказ облысының құрамына беріліп, Мұсылман көшпелі халықтарының Бас приставтығы құрылды.

1832 жылы 6 қаңтарда Астрахан губерниясы Кавказ губерниясынан толық бөлініп шықты. Осы ретте губернияның басына азаматтық губернатормен қатар әскери губернатор да тағайындалды.

1832 жылы Астрахан губерниясы Грузияның Бас басқарушысының қарауынан шығарылды.

1848–1850 жылдар аралығында Ставрополь жолы бойына ауылдар қоныстандырылды. 1850 жылы Сарытау губерниясынан Царев уезі Астрахан губерниясының құрамына берілді, ал 1860 жылы Кума өзені бойындағы шекара солтүстікке қарай біршама жылжытылды. Алайда оның саласы Гайдук (Гуйдук) өзені мен Үлкен Дербет ұлысының қалмақтары Ставрополь губерниясының қарауына берілді.

1862 жылы Астрахан қаласынан Дон казак әскерінің шекарасына дейін созылған, ұзындығы 357 шақырым болатын Қырым жолы бойындағы Қалмақ даласының орталық бөлігін әрқайсысы 15–20 ауладан тұратын хуторлармен қоныстандыруға рұқсат етілді. Осы мақсатта 15 орын белгіленді. Алайда аталған жерлерге қоныстануға ниет білдірушілер болмағандықтан, бұл жоспар жүзеге аспады.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1917 жылы Қырғыз даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына берілді. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы [[Қалмақ автономиялы облысы|Қалмақ АО]] құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері ғана қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына аудандар құрылды: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары.

1928 жылы 21 мамырда губерния таратылып, оның аумағы жаңадан құрылған [[Төменгі Еділ өлкесі|Төменгі Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Әкімшілік бөлінісі ==
[[Сурет:Astrakhan gubernia.jpg|thumb|right|200px|Астрахан губерниясының картасы]]
XX ғасырдың басында әкімшілік жағынан Астрахан губерниясы 5 уезге — Астрахан, Красный Яр, Жантау, Черный Яр және Царев уездеріне, 7 ұлыстық басқармасы мен қалмақ базары бар Қалмақ даласына, телімдік басқармаларға (5 бөлік және 2 округ) бөлінген Қазақ даласына (Ішкі қазақ ордасына), сондай-ақ 2 бөлімнен тұратын [[Астрахан казак әскері|Астрахан казак әскеріне]] бөлінді.

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
! Реттік №
! Уез
! Уездік қала
! Уездік қаланың елтаңбасы
! Ауданы,&lt;br&gt;[[Шақырым|шақырым]]²
! Тұрғыны(1897), адам
|-
| 1
| [[Астрахан уезі|Астрахан]]
| [[Астрахан]] қ. (112 880 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Astrakhan COA (Astrakhan Governorate) (1856).png|43x43px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |6499,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |219 760
|-
| 2
| [[Жантау уезі|Жантау]]
| [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантау]] қ. (2826 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Yenotaevsk COA (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |4852,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |76 080
|-
| 3
| [[Красный Яр уезі (Астрахан губерниясы)|Красный Яр]]
| [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қ. (5593 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Krasny Yar COA (Astrakhan Governorate) (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |9463,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |65 995
|-
| 4
| [[Царев уезі|Царев]]
| [[Царев]] қ. (6977 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Tsaryov COA (1853).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |18 964,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |198 022
|-
| 5
| [[Черный Яр уезі|Черный Яр]]
| [[Черный Яр]] қ. (4226 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Coat of Arms of Chyorny Yar (Astrakhan oblast) (1846).png|42x42px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |11 858,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |100 316
|-
| 6
| [[Қалмақ даласы]]
| -
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |67 246,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |128 573
|-
| 7
| [[Бөкей Ордасы|Ішкі Қазақ ордасы]]
| [[Хан Ордасы (ауыл)|Хан Ордасы]] ауылы (2564 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |70 781,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |214 796
|}

1888 жылы барлық бес уезде 157 ауылдық қоғам, 47 болыс, 13 стан және 89 урядник учаскесі болды. Губернияда барлығы 189 алпауыт қожалық пен ауыл болды, бұған Астрахан казактарының 13 станицасы, ватағалар мен хуторлар кірмеді. Бес уездегі ауылдарда барлығы 231 тас және 56 472 ағаш үй болды. 1887 жылы губернияда 167 шіркеу мен 4 әдірият (монастырь) болды.

1917 жылы Қазақ даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына өтті. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы Қалмақ АО құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары құрылды.

== Тұрғындары ==
Ірі елді мекендері (1877):
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Уез
! Елді мекен
! Аула саны
! Тұрғыны (адам)
|-
| Царев
| Николаевская слободасы
| 1750
| 17824
|-
| Жантау
| Никольское ауылы
| 668
| 4734
|-
| Черный Яр
| Соленое-Займище ауылы
| 533
| 3090
|-
| Астрахан
| Солянка ауылы
| 305
| 1658
|-
| Красный Яр
| Казначинское ауылы
| 147
| 1396
|-
|
| Замьяновская станицасы
| 323
| 1763
|}

1888 жылы Астрахан губерниясының отырықшы халқы 479 980 адамнан тұрды, оның 245 079-ы ер адам, 234 901-і әйел адам болды. Халықтың басым бөлігін великоростар, малоростар (Ресейдің әртүрлі губернияларынан қоныс аударушылар), сондай-ақ жұрт және кундров татарлары ([[Астрахан татарлары|астрахан татарларын]] қараңыз) құрады. Ауыл халқының тығыздығы 1 шаршы верстке 11,6 адамнан келді. Бұдан басқа, Қалмақ даласында шамамен 138 980 адам, ал Қазақ даласында — 237 520 адам тұрды. Олардың арасында [[Қарақалпақтар|қарақалпақтар]] мен [[Түрікмендер|түрікмендердің]] аздаған бөлігі де болды.

Діни сенімі бойынша халықтың құрамы мынадай болды: православтар — 420 699 адам, старообрядшылар — 12 002, армян-григориандар — 6 364, рим-католиктер — 1 183, евангелиялық-лютерандар — 585, жебірейлер — 872, мұсылмандар — 276 759, лама дінін ұстанушылар — 136 735, басқа діндерді ұстанушылар — 1 713 адам.

Сословиелік құрамы бойынша халықтың қалған бөлігі былай бөлінді: мұрагерлік және жеке ақсүйектер — екі жынысты 2 665 адам; православ монастырьлық дін қызметкерлері — 120, ақ дін қызметкерлері — 1 736, армян-григориан дін қызметкерлері — 97, рим-католик дін қызметкерлері — 1, евангелиялық-лютеран дін қызметкерлері — 5, мұсылман дін қызметкерлері — 383, иудей дін қызметкерлері — 3; мұрагерлік және жеке азаматтар — 647; көпестер — 2 354; мещандар мен цехтықтар — 65 122; әртүрлі шенділер — 1 724; барлық санаттағы шаруалар — 348 066; колонистер — 169; ерікті матростар мен штурмандар — 72; тұрақты әскер — 1 621; казактар — 16 404; запастағы төменгі шенділер — 8 002; отставкадағы төменгі шенділер — 28 852; шетел азаматтары — 1 131; аталған санаттардың ешқайсысына жатпайтын адамдар — 807.

Отырықшы халық арасында неке саны 5 167, туғандар саны 29 753, қайтыс болғандар саны 20 080 болды. Халықтың табиғи өсімі 9 673 адамды құрады. Шперкінің 17 жылдық орташа есебі бойынша, губернияның отырықшы халқының әр 100 адамына шаққанда жыл сайын 5,7 адам дүниеге келіп, 3,7 адам қайтыс болған. Жыл мезгілдері бойынша өлім-жітімнің ең жоғары үлесі жазға — 33,5 %, одан кейін көктемге — 23 %, қысқа — 22,7 % және күзге — 20,8 % тиесілі болды.

=== 1897 жылғы ұлттық құрамы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=30 |title=Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей |access-date=2009-02-28 |archive-date=2013-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004213144/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=30 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Уезд
! орыстар
! қазақтар
! қалмақтар
! украиндар
! татарлар
! армяндар
! немістер
|-
| Жалпы губерния бойынша
| 40,8 %
| 25,0 %
| 13,8 %
| 13,3 %
| 5,3 %
| …
| …
|-
| Астрахан
| 74,7 %
| 3,3 %
| 1,8 %
| …
| 13,9 %
| 1,9 %
| …
|-
| Жантау
| 69,4 %
| 3,6 %
| 8,5 %
| 18,0 %
| …
| …
| …
|-
| Красный Яр
| 41,2 %
| 43,6 %
| …
| 1,7 %
| 12,6 %
| …
| …
|-
| Царев
| 54,8 %
| 2,2 %
| …
| 38,2 %
| 2,2 %
| …
| 1,5 %
|-
| Черный Яр
| 50,5 %
| …
| 4,6 %
| 40,7 %
| 3,2 %
| …
| …
|-
| Қалмақ даласы
| 3,3 %
| …
| 95,3 %
| …
| …
| …
| …
|-
| Ішкі &lt;br&gt;Қазақ ордасы
| …
| 96,5 %
| …
| …
| 2,7 %
| …
| …
|}

== Білім беру ==
Губернияда, [[Астрахан]] қаласын қоспағанда, халыққа білім беру жүйесі приходтық және бастауыш халық училищелерінен, шіркеу-приход мектептері мен сауат ашу мектептерінен тұрды. Уездік қалаларда 11 училище болып, онда 682 оқушы (505 ұл және 177 қыз) білім алды. Ауылдар мен станицаларда 193 училище жұмыс істеп, онда 7 090 оқушы (6 203 ұл және 1 887 қыз) оқыды. Қалмақ даласында 118 ұл бала оқитын 5 училище, ал татар мектептерінің 36-сында 1 144 оқушы (1 099 ұл және 45 қыз) болды. Қазақ ордасында 2 ставка училищесі және 6 мектеп жұмыс істеді.

== Экономикасы ==
=== Балық шаруашылығы ===
Тұрғындардың кәсіптері арасында бірінші орында балық аулау тұрды. Ол жергілікті және сырттан келген халық үшін ең көп табыс әкелетін кәсіптердің бірі болып, оның айналасында басқа да кәсіп түрлері шоғырланды. Мәселен, Астрахан және Красный Яр уездерінде жыл сайын балық аулауға әйелдер мен жасөспірімдерді қоса алғанда, сырттан келген 30 000-ға дейін адам қатысты. Балық және итбалық аулауға құқық беретін билеттердің саны, яғни еркін кәсіпшілікпен айналысатын балықшылардың саны, 1888 жылы 8 514 адамға жетті. Табыс түсімінің негізгі баптарының бірі болған майшабақ аулау 1888 жылы салыстырмалы түрде төмен болып, небәрі 21 млн балықты құрады. Алдыңғы жылы 278 млн майшабақ ауланған еді. Балық аулаудан қазынаға 753 384 рубль кіріс түсті.

=== Тұз өндіру ===
Балық аулаумен тығыз байланысты тұз өндіру де өнеркәсіптің негізгі салаларының бірі болып, жергілікті халыққа да, сырттан келген жұмысшыларға да табыс әкелді. Басқұншақ көлінде 2 300 қырғыз және 2 000 орыс жұмысшысы еңбек етті, олардың басым бөлігі Жантау және Царев уездерінен келгендер болды. Ал Астраханның оңтүстігіндегі көлдерде негізінен 1 227 қалмақ пен татар жұмыс істеді. Барлық көлдерден өндірілген тұздың мөлшері 18 702 894 пұтқа жетті. Оның ішінде Баскүнжақтан 14 768 878 пұт, яғни жалпы өндірілген тұздың төрттен үшіне жуығы, ал Астраханның оңтүстігіндегі көлдерден 3 934 016 пұт тұз өндірілді. Бұдан басқа, Мажарогайдук көлдер тобында үкіметтік тапсырыс бойынша Астрахан, Қобан және Терек казак әскерлеріне арнап 59 711 пұт тұз дайындалды. Тұзды ұнтақтау үшін Астрахан губерниясында 6 бу диірмені, ат күшімен жұмыс істейтін 1 диірмен және қолмен жұмыс істейтін 2 диірмен болды. Оларда барлығы 1 255 000 пұт тұз ұнтақталды. Ащы-тұзды көлдер негізінен губернияның шалғынды жағында, Каспий теңізінің жағалауында орналасқан, ал биіктеу өңірдегі көлдердің көпшілігінің суы тек түбіне жақын жерінде ғана ащы болды. Кейбір көлдерде тек күкіртқышқылды натрий (глаубер тұзы), ал басқаларында астраханит деп аталатын қос тұз шөгетін. Оның құрамында 42,2 % күкіртқышқылды натрий, 35,9 % күкіртқышқылды магний және 21,5 % кристалдану суы болды. Астраханитке әсіресе Үлкен және Кіші Басин, Үлкен Малиновское, Добхьен-Хак, Хочетинское, Кіші Кардуанское және басқа да көлдер бай болды. Бұл көлдердегі тұз өндіру жұмыстарын Оссе, Мальцев және басқалар жүргізді, алайда өндіріс уақытша әрі шағын көлемде жүзеге асырылды.

=== Мал шаруашылығы ===
Губернияның топографиялық және климаттық жағдайлары мал шаруашылығының халықтың негізгі кәсіптерінің біріне айналуына себеп болды. Ал қалмақтар, қазақтар және ішінара татарлар үшін ол күнкөрістің негізгі көзі болды. 1887 жылғы мәлімет бойынша, губернияда барлығы 3 349 440 бас мал болды: оның ішінде жылқы — 226 292, ірі қара — 766 320, қой — 2 247 556, ешкі — 43 299, түйе — 66 035. Бес уез шаруаларының әр ауласына орта есеппен 7,8 бас ірі қара, 1,6 жылқы және 20,9 қойдан келді. Соңғы жылдары мал шаруашылығы оба [[Эпизоотия|індетінен]] қатты зардап шекті. 1888 жылы 4 774 бас мал ауырды, оның 841-і қырылып, аурудың таралуын тоқтату үшін 4 433 басы сойылды. Алайда мал шаруашылығына қатал қыс, әсіресе [[Көктайғақ|көктайғақ]] пен қарлы борандар (шурғандар) одан да көп зиян келтірді. Мәселен, 1798 жылы тек қалмақтардың өздері 500 000-нан астам малдан айырылды. 1828 жылы қыста Қазақ ордасында 364 450 бас ірі қара мен 1 миллионға дейін қой қырылды. Мұндай орасан зор шығындардың басты себептерінің бірі қысқа арналған азық қорының болмауы еді. Сондықтан мал қыс бойы ашық аспан астында, табиғи жайылымда жайылды.

=== Егіншілік ===
Астрахан губерниясында егіншілік әлсіз дамыған. Егіншілікпен ең көп айналысатын уезд — Царев уезі, одан кейін Черный Яр уезі болды. Енотаевск уезінде егіншілік шамалы ғана дамыған, ал Астрахан уезінде Яндыков және Началов болыстарын қоспағанда, халық егіншілікпен айналыспады. Красный Яр уезінде астық дақылдары мүлде себілмеді. Шаруалар өз үлестерін қауымдық меншік құқығымен пайдаланды. Егістік жерлерді қайта бөлу 5, 10 және 12 жыл сайын, ал шабындықтарды бөлу жыл сайын жүргізілді. Егістік жерлерге тыңайтқыш қолданылмады. Барлық уездердің ішінде тек Царев уезі ғана өнім мол болған жылдары губерниядан тыс жерлерге бидайдың артығын шығарды. Астық Бирскіден, Самарадан, Сарытаудан және Төменгі Новгородтан әкелінді. 1888 жылы шаруалардың қарамағында барлығы 505 919 десятина жер болды. Оның 79 506 десятинасына күздік, 20 733 десятинасына жаздық дақылдар себілді. Күздік дақылдарға 31 786 ширектік тұқым себіліп, 106 031 ширектік өнім жиналды. Оның ішінде қарабидайдың шығымдылығы — өздігінен 3 есе, [[Бидай (астық)|бидайдікі]] — 12 есе болды. Жаздық дақылдарға 80 858 четверть тұқым себіліп, 434 787 четверть өнім жиналды, яғни шығымдылығы 5 есе болды. Бұдан басқа, 449 ширектік зығыр және 69 ширектік [[Сора (өсімдік)|сора]] себілді. Картопқа 5 123 ширектік тұқым жұмсалып, 27 296 ширектік өнім жиналды, оның басым бөлігі Астрахан уезінде өндірілді. [[Қыша|Қышаға]] 3 224 ширектік тұқым себіліп, 15 107 ширектік өнім алынды. Черный Яр және Царев уездерінде қыша егістігінің көлемі жылдан жылға ұлғайып отырды. Мұнда бүкіл Ресейге белгілі «сарепталық қыша» өндірілді.

=== Көкөніс өсіру, темекі өсіру, омарташылық және бау-бақша шаруашылығы ===
Астрахан уезінде көкөніс өсіру өте жақсы дамыған, мұнда ащы бұрыштың көптеген түрі өсірілді. Бақша шаруашылығы да айтарлықтай табыс әкелді. Астрахан қарбыздары — Быков қарбыздары (Камышин қарбыздары деген атаумен) Ресейдің ішкі губернияларында үлкен сұранысқа ие болды. Темекі өсірумен Чёрный Яр уезінде айналысты. Мұнда 10 плантация болып, 1876 жылы 3 десятина жерден 500 пұт өнім жиналды. [[Ара шаруашылығы|Омарташылық]] шектеулі көлемде жүргізілді: онымен Вязовка мен Болхундардағы кейбір шаруалар айналысты. Бау-бақша өсірумен, әсіресе жүзім өсірумен, негізінен Астрахан маңындағы елді мекендердің тұрғындары айналысты. Татарлар айва өсіруге көп көңіл бөлді, ал Красный Ярда және Жантау уезінде бақтарда негізінен алма өсірілді.

=== Кәсіптер ===
Жергілікті халыққа едәуір табыс әкелетін кәсіптердің бірі — жүк тасымалдау, яғни чумачылық болды. Бұл кәсіппен айналысатын ауылдардың саны 70, ал оған қатысатын адамдардың саны 6 151 болды. Жүк тасымалдауға пайдаланылған мал саны 39 598 өгіз, 1 757 жылқы және 764 түйеден тұрды (1876).

Астрахан губерниясындағы ормандар губернияның ортасындағы тар жолақты, «займище» деп аталатын өңірде орналасқан, ал қалған бөліктерінде орман мүлдем дерлік болмады немесе жасанды түрде өсірілді. Жасанды ормандардың жалпы аумағы 1 200 десятинаға дейін жетті. Астрахан ормандары негізінен жапырақты ағаш тұқымдарынан тұрды. Губернияның солтүстік жартысында неғұрлым қатты ағаш тұқымдары өсіп, олар [[Кәдімгі емен|еменнен (''Quercus pendunculata'')]], қарағаштан, қара теректен және жекелеген жерлерде терек пен тұт ағашынан тұрды. Губернияның оңтүстік белдеуінде жұмсақ ағаш тұқымдары, негізінен талдар өсті. Екі топтың арасындағы шекара ретінде Каменный Яр ауылының маңын алуға болады. Аласа ағаштар тобын ақтал, қаратал, қызылтал, шомырт, жабайы алма, [[Шәңкіш|шәңкіш]], шегіршін, [[Итшомырт|итшомырт]], үйеңкі, долана, итмұрын және жыңғыл құрады. Ормандардың жалпы аумағы 140 655 десятина болды. Оның ішінде 14 мемлекеттік орман алқабына 5 564 десятина және 1 388 шаршы сажын, ал шаруаларға тиесілі 76 алқапқа 65 595 десятина және 1 858 шаршы сажын тиесілі болды. Қалған аумақ Астрахан казак әскерінің, әдірияттар (монастрь) мен жеке тұлғалардың ормандарынан тұрды — барлығы 69 494 десятина және 1 554 шаршы сажын. Мемлекеттік ормандарды бақылау үшін 4 орманшылық болды. Еділ атырауы мен Каспий теңізінің жағалауында орасан зор қалыңдық түзетін қамыс, яғни «черней» деп аталатын өсімдік, отынның орнын басты. Одан мал қоралары жасалып, үйлердің шатырлары жабылды.

=== Өнеркәсіп ===
Өнеркәсіп әлсіз дамыған еді. Мәселен, 1888 жылы губернияда барлығы 234 өнеркәсіп кәсіпорны болып, онда небәрі 2 107 адам жұмыс істеді. Өндірілген тауарлардың жылдық көлемі 2 398 410 рубльді құрады. Бұл ретте өндіріс көлемі 100 000 рубльден асатын кәсіпорындар небәрі бесеу болды: оның екеуі май және итбалық майын өндіретін, біреуі машина жасау және екеуі арақ өндіретін кәсіпорындар еді.

Өндіріс көлемі 1 000 рубльден асатын кәсіпорындардың саны шамамен 120 болды. Олардың ішінде 47 май және қыша, 18 кірпіш, 15 былғары өңдеу, 14 қой терісін өңдеу, 13 ішек өңдеу, 3 бояу, 3 сірке суын өндіру, 2 қыш жасау кәсіпорны болды. Сонымен қатар мақта, шұлық-тоқыма, киіз, май өндіру және бөшке жасау салаларынан бір-бірден кәсіпорын жұмыс істеді. Өнеркәсіп кәсіпорындарының қалған бөлігі өндіріс көлемі 1 000 рубльден аспайтын шағын өндірістер болды.

=== Сауда ===
Губернияның ішкі саудасы негізінен жәрмеңкелерде шоғырланды. Бір жыл ішінде олардың саны 109-ға дейін жетті:

* Астрахан уезі — 2;
* Красный Яр уезі — 2;
* Жантау уезі — 20;
* Черный Яр уезі — 46;
* Царев уезі — 29;
* казак станицалары — 7;
* Қазақ ордасы — 2;
* Қалмақ даласы — 1.

Барлық жәрмеңкелердің жалпы айналымы бойынша әкелінген тауарлардың құны 6 012 700 рубл, ал сатылған тауарлардың құны 1 811 172 рубл болды.

== Көлік пен байланыс ==
Губерниядағы қатынас жолдары құрлық және су қатынасы болып бөлінді. Құрлық қатынасы пошта жолдары арқылы жүзеге асырылды. Мысалы, Астраханнан Сарептаға дейінгі жолдың ұзындығы 380¾ верст (406 км), Черный Яр қаласынан Хан ордасына дейін — 152½ верст (163 км), Черный Ярдан Царев қаласына дейін — 115 верст (123 км), ал Астрахан қаласынан Красный Ярға дейін — 35 верст (37 км) болды.

Елді мекендер мен хуторлардың арасында қара жолдар мен дала жолдары болды. Олардың кейбірі тұз тасымалдауға пайдаланылып, тұз тасымалдау жолдары деп аталды, ал жүк тасымалдауға арналған жолдар чумачылық жолдары деп аталды. Олардың ішіндегі маңыздылары: ұзындығы 300 верст (320 км) болатын Царицын–Ставрополь жолы; Астрахан–Қызлар, немесе Линейный жолы — 254 верст (271 км); Астрахан–Царицын жолы — 380 верст (406 км); Қырым, немесе Воровская жолы — 325 верст (347 км). Тұз тасымалдау жолдарының қатарында Елтон көлінен Николаевская слободаға дейінгі жол — 129 верст (138 км), Владимировкадан Чапчачи тауына дейінгі жол — 142 верст (152 км) және т.б. болды.

Губернияның жазық дала сипаты кез келген бағытта қатынас жасауға мүмкіндік берді. Еділ мен Ақтөбе арқылы өту үшін паромдар мен түбі тегіс кемелер пайдаланылатын 11 өткел болды. Ал Николаевская слободада және Астрахан қаласының маңында өзеннен өту пароходтардың көмегімен жүзеге асырылды. Еділ бойымен жоғары қарай су қатынасы пароходтармен қолайлы жүзеге асырылды, ал Еділдің төменгі ағысында айлақтардың болмауына байланысты пароход қатынасы онша қолайлы болмады. Ақтөбе өзенімен Царевке дейін шағын пароходтар тек су молайған кезеңде ғана жүрді. Красный Яр қаласымен, Хохлацкое және Иванчук селоларымен тұрақты қатынас шағын пароходтар арқылы жүзеге асырылды. Бұдан басқа, Астрахан губерниясында Владимировка пристанінен Баскүнжақ көліне дейін созылатын, ұзындығы 52 верст (55 км) болатын Баскүнжақ теміржолы болды. Ол тұз тасымалдауға қызмет етті.

== Губерния жетекшілігі ==
=== Генерал-губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Павел Сергеевич Потемкин|Потемкин Павел Сергеевич]]
| генерал-поручик, Сарытау мен Астрахан генерал-губернаторы м. а. , &lt;br&gt; 1785 ж. бастап Кавказ наменгері
| &lt;center&gt;09.05.1785—1792&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Гудович|Гудович Иван Васильевич]]
| генерал-аншеф
| &lt;center&gt;1792—1798&lt;/center&gt;
|-
| [[Ираклий Иванович Морков|Морков Ираклий Иванович]]
| граф, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1798—1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Иванович Киселёв|Киселев Дмитрий Иванович]]
| генерал-лейтенант, м. а.
| &lt;center&gt;1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Карл Федорович Кноринг|Кноринг Карл Федорович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1799—1802&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Дмитриевич Цицианов|Цицианов Павел Дмитриевич]]
| кінәз, инфантерия генералы
| &lt;center&gt;08.09.1802—08.02.1806&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Гудович|Гудович Иван Васильевич]]
| граф, генерал-фельдмаршал
| &lt;center&gt;02.06.1806—05.03.1809&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Петрович Тормасов|Тормасов Александр Петрович]]
| кавалерия генералы
| &lt;center&gt;05.03.1809—09.1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Филипп Осипович Паулуччи|Паулуччи Филипп Осипович]]
| маркиз, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;09.1811—16.02.1812&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Федорович Ртищев|Ртищев Николай Федорович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;16.02.1812—12.10.1816&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Петрович Ермолов|Ермолов Алексей Петрович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;12.10.1816—16.03.1827&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Федорович Паскевич-Эриванский|Паскевич-Эриванский Иван Федорович]]
| граф, генерал-фельдмаршал
| &lt;center&gt;16.03.1827—28.04.1831&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Тариелович Лорис-Меликов|Лорис-Меликов Михаил Тариелович]]
| граф, генерал-адъютант, атты әскер генералы, &lt;br&gt; уақытша Астрахан, Сарытау мен Самара генерал-губернатор
| &lt;center&gt;20.01.1879—07.04.1879&lt;/center&gt;
|}

=== Губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Петр Самойлович Салтыков|Салтыков Петр Самойлович]]
| жақын боярин
| &lt;center&gt;1717—1719&lt;/center&gt;
|-
| [[Артемий Петрович Волынский|Волынский Артемий Петрович]]
| полковник
| &lt;center&gt;1719—1725&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Алексеевич Менгден|Менгден Иван Алексеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1725—18.11.1731&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Петрович Измайлов|Измайлов Иван Петрович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1731—1732&lt;/center&gt;
|-
| [[Артемий Петрович Волынский|Волынский Артемий Петрович]]
| бригадир
| &lt;center&gt;1732&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Петрович Измайлов|Измайлов Иван Петрович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;11.07.1733—28.07.1735&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Иванович Румянцев|Румянцев Александр Иванович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;28.07.1735—16.10.1735&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Иванович Пашков (губернатор)|Пашков Егор Иванович]]
| бригадир
| &lt;center&gt;16.10.1735—1736&lt;/center&gt;
|-
| [[Леонтий Яковлевич Соймонов|Соймонов Леонтий Яковлевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1736—1738&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Голицын (генерал-адмирал)|Голицын Михаил Михайлович]]
| кінәз, құпия кеңесші
| &lt;center&gt;14.01.1740—17.09.1741&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Никитич Татищев|Татищев Василий Никитич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;31.12.1741—16.09.1745&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Онуфриевич Брылкин|Брылкин Иван Онуфриевич]]
| нақты камергер
| &lt;center&gt;16.09.1745—1752&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Сергеевич Жилин|Жилин Алексей Сергеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;18.12.1753—1760&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Васильевич Неронов|Неронов Василий Васильевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1760—1763&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Афанасьевич Бекетов|Бекетов Никита Афанасьевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1763—1773&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Никитич Кречетников|Кречетников Петр Никитич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Варфоломеевич Якоби|Якоби Иван Варфоломеевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1776—1781&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Жуков (нақты статтық кеңесші)|Жуков Михаил Михайлович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1781—1786&lt;/center&gt;
|}

=== Наменгерліктің басшылары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Илларион Спиридонович Алексеев|Алексеев Илларион Спиридонович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1786—1790&lt;/center&gt;
|-
| [[Сергей Афанасьевич Брянчанинов|Брянчанинов Сергей Афанасьевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1790—1792&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Михайлович Скаржинский|Скаржинский Петр Михайлович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1792—1796&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Васильевич Алябьев|Алябьев Александр Васильевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;1796—19.12.1796&lt;/center&gt;
|}

=== Азаматтық губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Николай Яковлевич Аршеневский|Аршеневский Николай Яковлевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;06.01.1797—22.04.1798&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Захаров|Захаров Иван Семенович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;22.04.1798—09.08.1800&lt;/center&gt;
|-
| [[Андрей Васильевич Повалишин|Повалишин Андрей Васильевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;09.08.1800—1802&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Васильевич Тенишев|Тенишев Дмитрий Васильевич]]
| кінәз, нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1802&lt;ref&gt;Қалай болғанда да, 1802 жылы 6 желтоқсанда ол әлдеқашан губернатор қызметін атқарған [https://runivers.ru/lib/book3130/9835/ Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Первое. Том XXVII. 1802—1803 гг. Закон 20.545. Декабря 6. с. 388] {{Wayback|url=https://runivers.ru/lib/book3130/9835/ |date=20200615075815 }}&lt;/ref&gt;—15.07.1807&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Александрович Кожевников|Кожевников Лев Александрович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1807—29.07.1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Степан Семенович Андреевский|Андреевский Степан Семенович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;29.07.1811—19.12.1818&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Яковлевич Бухарин|Бухарин Иван Яковлевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;19.12.1818—1821&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Иванович Попов (1776)|Попов Иван Иванович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;26.04.1821—03.06.1825&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Степанович Осипов|Осипов Александр Степанович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.01.1826—1831&lt;/center&gt;
|-
| [[Авксентий Павлович Гевлич|Гевлич Авксентий Павлович]]
| статтық кеңесші, азаматтық губернатор м. а.; лауазым 1832 ж. жойылды
| &lt;center&gt;05.09.1830—15.03.1832&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Гаврилович Пяткин|Пяткин Василий Гаврилович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1831—1834&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Тимирязев|Тимирязев Иван Семенович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1834—1844&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Егорович Чистяков|Чистяков Петр Егорович]]
| контр-адмирал
| &lt;center&gt;1844—1849&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Гаврилович Басаргин|Басаргин Григорий Гаврилович]]
| вице-адмирал
| &lt;center&gt;1849—1854&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Александрович Васильев (вице-адмирал)|Васильев Николай Александрович]]
| вице-адмирал
| &lt;center&gt;1854—1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Ростислав Григорьевич Машин|Машин Ростислав Григорьевич]]
| контр-адмирал
| &lt;center&gt;1857—1859&lt;/center&gt;
|-
| [[Бернгард Васильевич Струве|Струве Бернгард Васильевич]]
| статтық кеңесші, м. а.
| &lt;center&gt;15.08.1859—23.04.1861&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Павлович Дегай|Дегай Александр Павлович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;23.04.1861—01.11.1868&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Биппен|Биппен Николай Николаевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;15.11.1868—21.05.1880&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Алексеевич Протасов-Бахметев|Протасов-Бахметев Николай Алексеевич]]
| граф, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;25.05.1880—18.07.1882&lt;/center&gt;
|-
| [[Евгений Осипович Янковский|Янковский Евгений Осипович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;18.07.1882—24.08.1883&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Иванович Петров (государственный деятель)|Петров Николай Иванович]]
| генерал-майор (губернияны басқаруға кіріспеген)
| &lt;center&gt;07.09.1883—18.01.1884&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Максимович Цеймерн|Цеймерн Николай Максимович]]
| Император Мәртебесінің нөкері, генерал-майор
| &lt;center&gt;01.02.1884—17.05.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Леонид Дмитриевич Вяземский|Вяземский Леонид Дмитриевич]]
| кінәз, генерал-майор
| &lt;center&gt;31.07.1888—19.04.1890&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Тевяшов|Тевяшов Николай Николаевич]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;26.04.1890—17.10.1895&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Александрович Газенкампф|Газенкампф Михаил Александрович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;04.11.1895—28.09.1903&lt;/center&gt;
|-
| [[Бронислав Людвигович Громбчевский|Громбчевский (Гронбчевский) Бронислав Людвигович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;28.09.1903—04.08.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Николаевич Соколовский|Соколовский Иван Николаевич]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;04.08.1906—1917&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Алексеевич Бирюков|Иван Алексеевич Бирюков]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1917&lt;/center&gt;
|}

=== Губерния ақсүйектерінің басшылары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Андрей Михайлович Сушков|Сушков Андрей Михайлович]]
|
| &lt;center&gt;1792—1795&lt;/center&gt;
|-
| [[Савва Романович Копытовский|Копытовский Савва Романович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1795—1804&lt;/center&gt;
|-
| [[Федор Антонович Ахматов|Ахматов Федор Антонович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1814—1820&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Терентьевич Некрасов|Некрасов Григорий Терентьевич]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1820—1822&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Александрович Арзуманов|Арзуманов Никита Александрович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;16.01.1825—12.01.1828&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Иванович Максимович|Максимович Павел Иванович]]
| полковник
| &lt;center&gt;04.12.1828—20.06.1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Яковлевич Кафтарадзев|Кафтарадзев Иван Яковлевич]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;21.06.1830—21.02.1834&lt;/center&gt;
|-
| [[Даниил Федорович Милашев|Милашев Даниил Федорович]]
| камергер, алқалық асессор
| &lt;center&gt;06.03.1834—04.02.1841&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Никитович Арзуманов|Арзуманов Иван Никитович]]
| алқалық хатшы
| &lt;center&gt;04.02.1841—20.03.1847&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Иванович Орлов (статтық кеңесші)|Орлов Павел Иванович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.04.1847—08.08.1856&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Семенович Осипов|Осипов Петр Семенович]]
| алқалық асессор, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;08.08.1856—05.04.1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Попов (коллежский асессор)|Попов Иван Семенович]]
| алқалық асессор, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;05.04.1857—18.10.1860&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Петрович Гриненко|Гриненко Николай Петрович]]
| статтық кеңесші, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;18.10.1860—09.02.1862&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Никитович Арзуманов|Арзуманов Иван Никитович]]
| алқалық асессор
| &lt;center&gt;09.02.1862—26.06.1865&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Никифорович Явленский|Явленский Иван Никифорович]]
| титулдық кеңесші, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;26.06.1865—12.04.1868&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Иванович Вартанов|Вартанов Иван Иванович]]
| отставкадағы майор
| &lt;center&gt;12.04.1868—12.09.1878&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Данилович Сергеев|Сергеев Никита Данилович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.10.1878—25.10.1884&lt;/center&gt;
|-
| [[Харлампий Николаевич Хлебников|Хлебников Харлампий Николаевич]]
| алқалық асессор
| &lt;center&gt;25.10.1884—04.02.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Андрей Кириллович Ключарев|Ключарев Андрей Кириллович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;04.02.1888—25.10.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Харлампий Николаевич Хлебников|Хлебников Харлампий Николаевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.12.1890—1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Даниил Никитович Сергеев|Сергеев Даниил Никитович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;03.04.1906—1917&lt;/center&gt;
|}

* 1804 жылдан бастап 1814 жылға дейін Астрахан губерниясында ақсүйектер санының аз болуына байланысты ақсүйектер сайлауы тоқтатылып, ақсүйектер депутаттары жиналысының барлық іс қағаздары мен шежірелік кітаптары губерниялық мұрағатқа тапсырылды. Сайлау 1834 жылы қайта жаңғыртылды. Осыған байланысты губерниялық басқармаға Басқарушы Сенаттың 1813 жылғы 7 қарашадағы № 12 913 жарлығы келіп түсті.
* 1856 жылдан бастап 1862 жылға дейін губерниялық ақсүйектер басшысының міндетін уездік ақсүйектер басшылары атқарды. Кейін бұл қызметке үкімет тағайындаған Астрахан қылмыстық және азаматтық сот палатасының төрағасы Грипенко тағайындалды. Сайлаудың тоқтатылуына Астрахан губернаторы, вице-адмирал Васильевтің бастамасымен басталған хат алмасу себеп болды. Ол үкіметтен Астрахандағы ақсүйектер сайлауын тоқтатуды және Астрахан ақсүйектерін Ставрополь губерниясына қосуды өтінген еді. Алайда бұл өтініш қанағаттандырылмай, 1862 жылы сайлауды қайта бастау тапсырылды.

=== Вице-губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Леонтий Яковлевич Соймонов|Соймонов Леонтий Яковлевич]]
| бригадир (генерал-майор)
| &lt;center&gt;26.07.1736—26.01.1737&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Беклемишев|Беклемишев Иван]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;16.08.1760—1764&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Иванович Трейден|Трейден Матвей Иванович]]
| нақты статтық кеңесші, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1764—1766&lt;/center&gt;
|-
| [[Федор Михеевич Небольсин|Небольсин Федор Михеевич]]
| сарай кеңесшісі, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1764—1766&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Васильевич Семиков|Семиков Петр Васильевич]]
| полковник, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1766—1772&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Львов|Львов Григорий]]
| подполковник, (1767 бастап алқалық кеңесші) губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1766—1768&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Григорьевич Баранов|Баранов Михаил Григорьевич]]
| алқалық кеңесші, 1772 дейін — губернатордың 2-орынбасары, сосын — губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1768—1773&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Артамонович Муравьев|Муравьев Матвей Артамонович]]
| полковник, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Сергеевич Долгоруков (1718)|Долгоруков Николай Сергеевич]]
| кінәз, подполковник, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Григорьевич Толстой|Толстой Александр Григорьевич]]
| полковник, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1776—1777&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Васильевич Третьяков|Третьяков Петр Васильевич]]
| 1-дәрежелі капитан, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1776—1777&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Васильевич Третьяков|Третьяков Петр Васильевич]]
| 1-дәрежелі капитан, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1777—1778&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Григорьевич Толстой|Толстой Александр Григорьевич]]
| полковник, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1777—1779&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Козьмич Фатьянов|Фатьянов Григорий Козьмич]]
| сарай кеңесшісі, губернатордың орынбасары
| &lt;center&gt;1779&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Степанович Лебедев (полковник)|Лебедев Михаил Степанович]]
| полковник
| &lt;center&gt;1779—1784&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Симонович Лаптев|Лаптев Николай Симонович]]
| бригадир, нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;қаңтар—наурыз 1797&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Васильевич Каховский|Каховский Алексей Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;05.09.1797—1803&lt;/center&gt;
|-
| [[Марк Леонтьевич Малинский|Малинский Марк Леонтьевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1803—1809&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Данилович Вельсовский|Вельсовский Иван Данилович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1809—18.09.1812&lt;/center&gt;
|-
| [[Андрей Иванович Коростовцев|Коростовцев Андрей Иванович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;18.09.1812—1817&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Архипович Зотов|Зотов Петр Архипович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;1817—1822&lt;/center&gt;
|-
| [[Христофор Христофорович Повало-Швейковский|Повало-Швейковский Христофор Христофорович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1822—04.1824&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Саввич Смирнов|Смирнов Владимир Саввич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;30.05.1824—30.11.1828&lt;/center&gt;
|-
| [[Мартын Леонтьевич Крузе|Крузе Мартын Леонтьевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;11.01.1829—19.04.1829&lt;/center&gt;
|-
| [[Авксентий Павлович Гевлич|Гевлич Авксентий Павлович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;19.04.1829—05.09.1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Валериан Иванович Кошелев|Кошелев Валериан Иванович]]
| камергер атағында, алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;26.09.1830—27.04.1834&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Васильевич Чуфаров|Чуфаров Павел Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;27.04.1834—14.03.1836&lt;/center&gt;
|-
| [[Евграф Васильевич Филиппов|Филиппов Евграф Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;10.04.1836—01.02.1838&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Филиппович Пфеллер|Пфеллер Владимир Филиппович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;01.02.1838—27.04.1841&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Феопемптович Пучкин|Пучкин Михаил Феопемптович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;27.04.1841—21.08.1841&lt;/center&gt;
|-
| Больман Андриан Казимирович&lt;ref&gt;Андриан Казимирович Больман (1810—1859) — [[Вильно университеті|Вильно университетінің]] философия кандидаты, 1829 жылдан бастап мемлекеттік қызметте. — қараңыз [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004181794?page=84 Родословная книга дворянства Московской губернии / под ред. Л. М. Савёлова. Дворянство жалованное и выслуженное: А—И. — М.: Изд. Московского дворянства, 1914. — 686 с. — С. 154.]&lt;/ref&gt;
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;21.09.1841—11.09.1854&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Егорович Иванов|Иванов Павел Егорович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;11.09.1854—01.07.1856&lt;/center&gt;
|-
| [[Бернгард Васильевич Струве|Струве Бернгард Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;01.07.1856—15.08.1859&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Васильевич Лавров|Лавров Николай Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;15.08.1859—10.10.1861&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Биппен|Биппен Николай Николаевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;10.10.1861—06.09.1863&lt;/center&gt;
|-
| [[Валерий Александрович Мейер|Мейер Валерий Александрович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;11.09.1863—31.05.1868&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Васильевич Никитин (вице-губернатор)|Никитин Николай Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;21.06.1868—20.05.1870&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Николаевич Гортынский|Гортынский Константин Николаевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;20.05.1870—20.10.1872&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Степанович Остроумов|Остроумов Иван Степанович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;26.10.1872—01.06.1879&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Алексеевич Лебедев|Лебедев Константин Алексеевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;15.06.1879—27.02.1882&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Павлович Азанчевский|Азанчевский Матвей Павлович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;20.03.1882—23.06.1883&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Иванович Жоховский|Жоховский Николай Иванович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;07.07.1883—19.12.1885&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Егорович Норд|Норд Лев Егорович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;19.12.1885—12.09.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Германович Бринкман|Бринкман Александр Германович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.09.1888—10.06.1899&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Николаевич Гирс|Гирс Александр Николаевич]]
| камер-юнкер, сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;24.06.1899—14.02.1901&lt;/center&gt;
|-
| [[Сергей Сергеевич Андреевский|Андреевский Сергей Сергеевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;23.02.1901—30.05.1902&lt;/center&gt;
|-
| [[Яков Дмитриевич Бологовский|Бологовский Яков Дмитриевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;30.05.1902—20.02.1904&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Сосновский|Сосновский Иван Васильевич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;20.02.1904—24.04.1904&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Аполлонович Тарасенко-Отрешков|Тарасенко-Отрешков Иван Аполлонович]]
| нақты статтық кеңесші (1905 жылдың 17 сәуірінен бастап)
| &lt;center&gt;24.04.1904—?.?.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Михайлович Шидловский|Шидловский Константин Михайлович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;22.09.1907—16.11.1907&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Максимов|Максимов Николай Николаевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;16.11.1907—1915&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Иванович Курилов (вице-губернатор)|Курилов Владимир Иванович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1915—1917&lt;/center&gt;
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>kxqbg6nqx6v4mxhgpgcekr0owtcmh58</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658265</id>
      <parentid>3658264</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T08:49:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3658265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118327" sha1="5kzxtesz9xrqx7kxoilv9c8415xojrj" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=2|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г.|archive-url=https://www.webcitation.org/65sr31KnG?url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=2|archive-date=2012-03-03|access-date=2009-12-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan Governorate (1913).png
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
=== Географиялық орны ===
Астрахан губерниясы [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында, 45° және 51° солтүстік ендік, 43° және 51° шығыс бойлық аралығында орналасқан. Губернияның солтүстіктен оңтүстікке қарай ең үлкен ұзындығы — 587 км, ал батыстан шығысқа қарай ең үлкен ені — 533 км жетті.

=== Астрахан губерниясының қазіргі әкімшілік шекараларға қатысты орналасуы ===
Бұрынғы Астрахан губерниясының аумағында (1914 жылғы шекаралары бойынша) қазіргі [[Астрахан облысы]] мен [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасы]] толығымен, ал [[Волгоград облысы]], [[Ставрополь өлкесі]], [[Ростов облысы]] және [[Дағыстан|Дағыстан Республикасы]] ішінара орналасқан. Губерния аумағының бір бөлігі қазіргі [[Атырау облысы|Атырау облысының]] құрамына кіреді.

Бұрынғы [[Астрахан уезі|Астрахан уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі [[Астрахан облысы|Астрахан облысының]] аумағына, ал оңтүстік бөлігі [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасының]] аумағына кіреді. Уездің шағын батыс бөлігі [[Ростов облысы|Ростов облысының]], ал шағын оңтүстік бөлігі [[Ставрополь өлкесі]] мен [[Дағыстан|Дағыстан Республикасының]] аумағына жатады.

Бұрынғы [[Красный Яр уезі|Красный Яр уезінің]] басым бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағына кіреді, ал шағын солтүстік бөлігі Қазақстан аумағында орналасқан.

Бұрынғы [[Жантау уезі|Жантау уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, оңтүстік-батыс бөлігі Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды, ал ең батыс бөлігі — Ростов облысының аумағына кіреді.

Бұрынғы [[Черный Яр уезі|Черный Яр уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, солтүстік және солтүстік-батыс бөліктері — Волгоград облысының аумағына кіреді, ал уездің оңтүстік бөлігі — Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды.

Бұрынғы [[Царев уезі|Царев уезінің]] шағын оңтүстік бөлігі қазіргі Астрахан облысының құрамына кіреді, ал [[Царев]] қаласын (қазіргі ауыл) қоса алғандағы қалған бөлігі Волгоград облысының аумағында орналасқан.

Бұрынғы Қырғыз даласы қазіргі Қазақстан аумағында орналасқан.

=== Ауданы ===
1886 жылы губерниялық жер межелеу басқармасының мәліметтері бойынша, губернияның аумағы 182 913 шаршы верст (208 200 км²) болды. Су айдындарының беткі аумағын қоса есептегенде, бес уездің жалпы аумағы 41 147 шаршы верстті (46 830 км²), [[Қалмақ даласы|Қалмақ даласының]] аумағы 75 635 шаршы верстті (86 080 км²), ал [[Бөкей Ордасы|Ішкі қазақ ордасының]] аумағы 66 131 шаршы верстті (75 240 км²) құрады.

Басқа деректер бойынша, [[Иван Афанасьевич Стрельбицкий|И. А. Стрельбицкийдің]] 1874 жылғы мәліметтерінде Астрахан губерниясының аумағы 197 247,2 шаршы верст (224 500 км²) деп көрсетілген. Оның ішінде көлдердің су бетінің ауданы 647,5 шаршы верстті (736,9 км²), ал [[Еділ атырауы|Еділ атырауының]] аумағы 14 674,8 шаршы верстті (16 700 км²) құраған. Бұл аумақ [[Волгоград|Царицын]] қаласынан [[Каспий теңізі|Каспий теңізіне]] дейінгі, [[Еділ]] мен [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] өзендерінің аралығындағы кеңістікті, сондай-ақ теңіз жағалауындағы барлық аралдарды қамтыды.

Аумағы бойынша Астрахан губерниясы Ресей империясының Еуропалық бөлігіндегі губерниялар арасында төртінші орын алды.

=== Жер бедері ===
Губерния аумағы орман өсімдіктері жоқ, құмды-сазды және сортаң топырақты кең [[Дала|даладан]] тұрды. Жер бедері жалпы оңтүстік-шығысқа қарай еңістеп, бұрын теңіз табаны болған [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы ойпатының]] бір бөлігін құрады. Губернияның оңтүстік бөлігі 400 верст (427 км) бойында [[Каспий теңізі|Каспий теңізінің]] суларымен шайылып жатты.

=== Гидрографиясы ===
[[Еділ]] өзені Астрахан губерниясын екі бөлікке бөлді: оның оң жағалауындағы бөлік Еділ немесе Қалмақ даласы, ал сол жағалауындағы бөлік Еділ сырты немесе [[Торғай даласы|Қазақ даласы]] деп аталды.

Еділ өзені Астрахан губерниясының аумағына енген тұста өзінің ағысын бірнеше рет өзгертеді. Оңтүстікке қарай ағып келе жатқан өзен губерния аумағына толық енгеннен кейін, [[Еділдегі Сарепта|Сарепта]] колониясының маңында кенет шығысқа қарай бұрылып, алғашқы иірімді түзеді. Одан әрі [[Владимировка (Астрахан облысы)|Владимировка]] елді мекені тұсында екінші иірімді жасап, оңтүстік-шығысқа қарай бағыт алады да, Каспий теңізіне құйғанға дейін осы бағытты сақтайды.

[[Волгоград|Царицыннан]] шамамен жиырма верст жоғары жерде Еділдің сол жағалауынан едәуір ірі [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] тармағы бөлініп шығады. Ол Еділдің негізгі арнасына дерлік параллель бағытта шамамен 500 верст бойы ағып, Каспий теңізіне дейін жетеді.

Астрахан губерниясының аумағында Еділ өзені өзіне бірде-бір елеулі саланы қабылдамайды, керісінше, өзі көптеген тармақтарға бөлінеді. Олар өз кезегінде ұсақ тармақтарға бөлініп, жайылматармақ, жыртылым, баурай, өзен, ильмень және т.б. деп аталады да, бір-бірімен үздіксіз тоғысып, су жолдарының тұтас лабиринтін құрайды. [[Еділ атырауы]] негізінен Петропавловск ватағасының тұсынан, Лебяжья станицасынан сәл жоғары жерде Еділден оның ірі тармағы — Бозан өзенінің бөлініп шығуынан басталады. Еділдің төменгі ағысында 200-ге дейін тармақ бар деп есептеледі және олардың басым көпшілігі Еділдің сол жағынан бөлініп шығады. Су мөлшері жағынан ең ірілері — [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]], [[Бозан]], [[Болда (өзен)|Үлкен Болда]], [[Қамысөзек (өзен)|Қамысөзек]], Шаған, Иванчуг және т.б. Еділдің оң жағалауындағы тармақтар негізінен Астраханнан төмен жерде бөлініп шығады. Олардың қатарында [[Бақтемір (өзен)|Бақтемір]], Қарабұлақ және Шолпан бар. Еділ теңізге құяр жерінде 70-ке дейін сағаға бөлініп, қамыс қалың өсетін, өтуі қиын аласа атырау түзеді. Қамыс теңіз жағалауында «черней» деп аталатын қалың қамысты қопалардың қалыптасуына себеп болады. Еділдің көптеген тармақтарға бөлінуіне байланысты оның сағаларында су қатты тайызданып, Каспий теңізіне қарай кеме қатынасына негізгі кедергі келтіреді.

Еділдің негізгі кеме жүретін «Бақтемір» арнасында батыс және солтүстік-батыс желдері соққан кезде қайраңдардағы су тереңдігі 2,5 футқа дейін, кейде одан да төмен түседі. «Шашылымдар» деп аталатын қайраңдардың біріншісі — Астраханнан 53 верст қашықтықтағы Княжая, одан кейін Шадинская, Ракушинская және соңғысы — Зюзинская қайраңы. 1854 жылдан бастап Каспий теңізімен қатынас жасау үшін [[Фарватер|фарватер]] ретінде таңдалған Еділдің «Қамысөзек» тармағында 13 жыл бойы жұмыстар жүргізіліп, оған 2 млн рублден астам қаржы жұмсалды. Алайда бұл жұмыстардан күтілген нәтиже алынбады. 1869 жылғы 20 және 21 қазандағы дауыл мен су тасқыны Қамысөзек фарватерін жақсарту үшін салынған барлық құрылыстарды қиратып, соның салдарынан жұмыстар тоқтатылды. 1874 жылдан бастап «Бақтемір» фарватерін жер қазатын машиналар арқылы тереңдету жұмыстары басталып, олар 1890-жылдары жалғасты.

Еділ мен Ақтөбеден және олардың су тармақтары жүйесінен басқа, губерния аумағында мынадай өзендер мен жылғалар болды. Солтүстікте, [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясымен]] шекарада, жазда тартылып қалатын шағын [[Сарпа-Даван жылғасы|Сарпа]] өзені ағып жатты. Ол [[Ергени]] қыратының етегінде орналасқан [[Сарпа көлдері|Сарпа көлдерінің]] тұтас жүйесін қоректендірді. Вязовка өзені батыстан шығысқа қарай ағып, бар болғаны 25 верстке созылады. Оның суы ащы-тұзды, жазда тартылып қалып, Вязовка ауылы маңында Еділге құяды. Батыс шекарада, [[Дон әскерлерінің облысы|Дон казак әскері облысымен]] шекарада, Ергени қыратынан басталып, оның шығыс етегіндегі көлдер тізбегін қоректендіретін немесе батысқа қарай [[Дон|Донның]] салаларына ағатын 80-ге жуық өзен мен жылға болды. Олардың көпшілігі жазда тартылып қалатын, ал Елиста, Тенгути, Акишбай және т.б. сияқты аз ғана өзендердің ағысы тұрақты болды.

Оңтүстікте, [[Ставрополь губерниясы|Ставрополь губерниясымен]] шекарада, екі Маныч өзені болды: Батыс Маныч Дон казак әскері облысының аумағына қарай ағады, ал Шығыс Маныч Астрахан губерниясының аумағы арқылы өтеді. Екі Манычтың да бастау алатын жері [[Ергени|Ергени қыраты]] мен [[Ставрополь қыраты|Ставрополь қыратының]] түйіскен тұсында орналасып, Қара теңіз деңгейінен 11,5 сажын биіктікте жатты. [[Шығыс Маныч]] алдымен оңтүстік-шығысқа қарай ағып, кейін шығыстағы даланың аласа бөлігіне енген соң, Каспий теңізіне шамамен 100 верст жетпей, Састы көлдері деп аталатын көлдер жүйесінде жоғалады. Бұл жерде «хактар» деп аталатын өтуге қиын батпақты алқаптар түзіледі. Олардың ішіндегі ең белгілісі — Джерлақ хактары. Маныч өзендерінің бастау бөліктерінің су молайған кезде өзара қосылуы [[Азов теңізі|Азов]] және Каспий теңіздері арасында кеме жүретін канал салу мүмкіндігі туралы мәселені көтеруге себеп болды. Алайда осы өңірді екі экспедиция зерттегеннен кейін Байланыс жолдары бас басқармасы 1859 жылы канал салудың табысты жүзеге асуына жеткілікті кепілдік жоқ екенін және оның экономикалық тиімділігіне сай келмейтін орасан зор шығындарды талап ететінін мәлімдеді.

Кума өзенінің тармағы болып табылатын [[Гайдук (өзен)|Гайдук]] өзені тек көктемде ғана суға толады және Ставрополь губерниясының оңтүстік-батыс шекарасында орналасқан.

Астрахан губерниясының солтүстік-шығыс бөлігі тұщы су көздеріне одан да кедей болды. Ең солтүстігінде, Самара губерниясымен шекарада, Торгунь саласы бар шағын [[Еруслан (өзен)|Еруслан]] өзені ағады. Одан әрі солтүстік-шығыс шекараға жақын жерде [[Қараөзен (өзен)|Үлкен Өзен]] және [[Сарыөзен (өзен, Еділ-Жайық алабы)|Кіші Өзен]] өзендері орналасқан. Олар [[Қамыс-Самар көлдері|Қамыс-Самар көлдеріне]] құяды, ал төменгі ағыстары Астрахан губерниясының аумағына кіреді. Кей жерлерінде олардың суы тұздылау келеді. Бұдан басқа, далада Горькая және Бүлдіргенді өзендері бар. Хан ордасына жақын орналасқан бұл екі өзен де шағын әрі суы ащы, ішуге жарамсыз. Осы өзендер мен жылғалардың барлығы шағын және губернияның шеткі бөліктерінде орналасқан, ал даланың орталық бөлігі ағын сулардан мүлдем ада болды.

Мушкетов мырзаның зерттеулеріне сәйкес, Қалмақ даласында екі сулы қабат бар. Жоғарғы қабат Каспий шөгінділерінің арасында 2–6 сажын шамасындағы шағын тереңдікте орналасқан және оның суы тұздылау немесе тұзды болады. Төменгі қабат Каспий шөгінділерінің астында, үшіншілік құмтастар қабаттарымен бірге 20 және одан да көп сажын тереңдікте орналасып, тұщы су береді. Жергілікті халық жер асты суын алу үшін негізінен бірінші сулы қабатты пайдаланды. Ол үшін құмды жерлерде калмақ тілінде «худук» деп аталатын таяз құдықтар қазылды, ал сирек жағдайда орысша «копань» атауы қолданылды. Құдықтар бүкіл далаға топ-тобымен шашырай орналасып, бір-бірінен 10–30 верст қашықтықта жатты. Алайда даланың оңтүстік бөлігінде олар сирек кездесіп, арақашықтығы 50–70 верстке дейін жетті. Сонымен қатар ондағы су ішуге онша жарамды болмады. Бұдан басқа, далада «цандыктар» деп аталатын табиғи су қоймалары да пайдаланылды. Олар тығыз қоңыр саз қабатымен жабылған ойыстарда түзіліп, осы қабаттың үстіне еріген қар немесе жаңбыр суы жиналды. Мұндай суды тек қысқа уақыт ішінде ғана пайдалануға болатын.

Астрахан губерниясының аумағындағы [[Дон]] мен [[Еділ]] арасындағы суайрық Ергени деп аталады (қалмақша — «''қия беткейлер''») және Сарепта колониясынан оңтүстікке қарай шамамен 300 верст бойы меридиан бағытымен созылып жатқан жазық қыратты білдіреді. Ол Шығыс Маныч жағалауындағы Чалон-Хамур (немесе Таш-Муран) деп аталатын тік жарқабақпен аяқталады. Ергенидің ең биік нүктесі Заветное ауылының маңында орналасып, Каспий теңізі деңгейінен 532 фут биіктікке көтеріледі. Батысқа қарай Ергени Дон даласына біртіндеп төмендейді, ал шығыс беткейлері Еділ даласына қарай тік құлайды. Сондықтан биіктігі онша үлкен болмаса да, Ергени дала жағынан тауға ұқсап көрінеді. Оның шығыс беткейлері [[Жыра|жыралармен]] (сайлармен) тілімденген. Олар батысқа қарай бір-біріне жақындай түседі. Көктемде осы сай-жыралармен бұлақтар мен шағын өзендер ағып, Ергенидің етегіндегі көптеген көлдерді қоректендіреді. Бұл көлдердің бір бөлігі тұщы сулы (Цацинское, Алцын-Хута, Шар-Толгота, Чилгир, [[Жаскөл (ауыл)|Жаскөл]] және т.б.), ал кейбіреулерінің суы көктемде ғана тұщы болып, кейін ащы-тұздыға айналады (Ханата, Нарын-Хара, Кобдырь). Кейбір көлдер жазда [[Сор топырақ|сорға]] айналады (мысалы, Табун-Усун), ал кейбіреулері тартылып, бетіне шүйгін шөп өсіп, мол шөп шабуға пайдаланылатын жерлерге айналады (Ушке-Нур, Сальвру және т.б.). Ергенидің топырағын сары саздың қалың қабаттары, яғни [[Лесс|лесс]] құрайды.

Ергениден солтүстік-шығысқа қарай, Еділдің оң жағалауында орналасқан дала анағұрлым биік. Мұнда көлдер жоқ, шөбі шүйгін шабындықтар көп, кей жерлері егіншілікке жарамды, топырағы құмды-сазды. Царицын маңында биіктігі 280 фут болатын оң жағалаудағы қыратты өңір оңтүстікке қарай біртіндеп төмендеп, Черный Яр уезінде 30–40 футқа дейін түседі. Жантаудан төменірек жерде өсімдік жамылғысынан мүлдем айырылған құмды төбелер пайда болады. Каспий теңізіне қарай біртіндеп төмендейтін дала көптеген тұзды көлдермен көмкеріледі. Ал Каспий теңізі жағалауындағы жердің төмен жатқаны соншалық, солтүстік және солтүстік-батыс жағалаудың бүкіл өңірі жағалауға терең сұғына енген сансыз шығанақтардың (ильмендердің) және теңізге қарай сұғына созылған мүйістердің әсерінен шашақ тәрізді көрінеді. Бұл мүйістердің қалыптасуына сол жердегі құмды төбелердің ықпалы зор.

Даланың оңтүстік бөлігінің өзіндік ерекшелігін [[Бэр төбелері|Бэров төбелері]] деп аталатын, биіктігі 4 сажыннан аспайтын, шығыстан батысқа қарай созылып жатқан және бір-біріне параллель орналасқан аласа төбелер құрайды. Олардың табандары түйісіп жатады, ұзындығы 1½–4 верст, ал ені 170 сажынға дейін жетеді. Осы төбелердің үстіне Астрахан және [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қалалары салынған. Теңіз маңында көптеген төбелер судың астынан көтеріліп көрінеді. Олардың арасын су басып, көптеген ильмендер мен тұтас бір түбек архипелагын түзеді. Астраханның оңтүстік-батысында орналасқан бұл жер «Мочаг» деп аталады. Теңіз жағалауы жолағында көптеген тұзды және ащы-тұзды көлдер бар, олардың кейбіреулері емдік қасиеті бар балшықтармен қоршалған. Мысалы, Астраханнан солтүстік-батысқа қарай 12 верст жерде Тынақ балшықтары орналасқан.

Еділ жағалауына жақындаған кезде өзеннің осы құмды-сазды өңірде арнасын орнықсыз топырақты ойып өтіп, ені 30 және одан да көп верст болатын аңғар түзетінін көреміз. Оның шығыс шекарасын Ақтөбенің сол жағалауы шектейді. Өзен тармақтары жан-жаққа тілімдеген бұл аңғар тасқын кезінде су басатын және шайынды топырақтан құралған аралдар архипелагын құрайды. Аралдардың жағалаулары негізінен талдан тұратын орманның тар жолағымен көмкерілген, ал су қайтқаннан кейін оларда шүйгін шалғынды өсімдіктер қаулап өседі. Осы аңғардың бүкіл аумағы «займище» деп аталады.

Ақтөбенің ар жағында шығысқа қарай орналасқан және әрі қарай шетсіз-шексіз [[Орта Азия]] далаларымен ұласатын өңір жалпы сипаты жағынан батыстағы өңірге ұқсас. Оның анағұрлым биік солтүстік бөлігі біршама белесті жер бедерімен ерекшеленіп, Ақтөбе жағалауынан шығысқа қарай біртіндеп еңістейді де, құмды әрі төмен орналасқан жазықпен ұласады. Құмды-сазды топырақты бұл жазықтың ойпаң жерлері шүйгін шабындықтарға бай әрі егіншілікке жарамды. Алайда кей жерлерде топырақтың борпылдақтығы соншалық, ол оңай сусымалы құмға айналады. Сусымалы құмдардың аумағы жылдан жылға ұлғайып, қоныстанған жерлерге зиян келтіреді: жайылымдар мен егістіктерді құм басып, құмды төбелер — [[Барқан|барқандар]] түзеді. Құмдардың жылжуы салдарынан кейбір жерлерді құм соншалық басып қалған, мысалы, Хан ордасын, Сеитовка және Хошеутовское ауылдарын және басқа да елді мекендерді тұрғындары, Хошеутовское ауылындағыдай, қоныс аударуға мәжбүр болған. Муханов және Джамбай көлдері сияқты тұзды көлдер де құм астында қалып, олардан тұз өндіру тоқтатылды. Осындай құбылыс батыс далада да байқалады. Шығыс даланың ең солтүстік бөліктерінде, Царев уезінде, [[Қара топырақ|қара топырақ]] кездеседі. Осы белдеуде құрамындағы тұздың орасан көп мөлшерімен әйгілі Елтон ([[Эльтон]]) және [[Баскүнжақ]] көлдері, сондай-ақ Чапчачи тауы орналасқан. Бұдан бөлек, жекелеген таулар түрінде биіктеп тұрған қыраттар да бар: [[Үлкен Боғды]] — 524 фут, Кіші Боғды — 96 фут, Арзагар — 72 фут және т.б.

Кей жерлерде балшықты және батпақты алқаптар кездеседі. Олардың ішіндегі ең белгілілері — Хан ордасының шамамен бес верст жерінде орналасқан, ені мен ұзындығы ондаған верстке жететін алып Улань-Хактар. Сонымен қатар ащы-тұзды және тұщы сулы көлдер де бар. Одан әрі шығысқа қарай, Ақтөбе жағалауынан шамамен 100 верст жерде дала «Рын-құмдар» деп аталатын құмды-белесті өңірге айналады. Бұл жердегі құмды төбелер алуан түрлі пішіндегі қыраттардан тұрады, олардың арасында ені кейде 14 және одан да көп верстке жететін шалғындар орналасқан. Шалғындар аржан және далаға тән басқа да астық тұқымдас өсімдіктерден тұратын қалың өсімдік жамылғысымен көмкерілген. Өсімдіктерден дерлік жұтаң бұл төбелер теңізге жақындаған сайын біртіндеп аласарып, кәдімгі сусымалы құмдарға ұласады, ал одан әрі сары түсті, құнарсыз, сортаң ойпаттарға айналады. Өңір ұсақ тұзды көлдер мен балшықтарға бай, олардың ішіндегі ең белгілісі — Қызыл-Хактар. Ал Бестау тауларының арасында Ассетөбе немесе Айсысар деп аталатын шипалы бұлақ бар. Оның суының дәмі ащы-тұзды, температурасы 3°С, күкіртті иісі бар.

Оңтүстік-батысқа қарай Бэров төбелері пайда болады. Губернияның шығыс шетін жазық дала құрайды: оның бір бөлігінің топырағы қара-сұр саздан, ал екінші бөлігінің топырағы құмды-сазды сортаңнан тұрады. Бұл өңірдің солтүстігінде батпақтармен қоршалған, қамыс өскен тұщы сулы Қамыс-Самар көлдері орналасқан.

=== Геологиясы ===
Геологиялық құрамы бойынша Астрахан губерниясының топырағы Арал-Каспий формациясына жатады. Оның қабаттары барлық жерде дерлік көлденең орналасқан және құрамында көптеген тұзды саздар бар. Құмтастар мен үшіншілік саздардың үстінде жатқан Каспий шөгінділерінің қалыңдығы орасан зор болып, 53 сажынға дейін жетеді. Олар құм мен әртүрлі түсті саздардың — қызыл-қоңыр, көк және жасыл түсті саздардың — кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Сонымен қатар олардың құрамында Каспий фаунасына жататын және басым көпшілігі қазіргі кезде де тіршілік ететін түрлерге тиесілі ұлулардың қабыршақтары кездеседі.

Черный Ярдан төмен қарай сазды қабаттар жұқара түседі, ал кей жерлерде мүлдем жоғалып, олардың орнын борпылдақ құм басады. Бұл құм Еділдің төменгі ағысы жағалауында дюналардың түзілуіне себеп болады. Олар әсіресе Лебяжинская және Дуновская станицаларының маңында айқын байқалып, «Толокняный таулары» деп аталады.

Ергени Каспий саздары шөккеннен кейін қалыптасқан дербес көтерілу осін құрайды және миоценге жататын, көк саздың үстінде жатқан үшіншілік кезеңнің диірмен тасы құмтастарынан тұрады. Тек шалғынды беткей жағындағы жекелеген қыраттарда көне формацияларға жататын тау жыныстары, атап айтқанда, пермь және триас кезеңдерінің жыныстары кездеседі. Олар Боғды тауында байқалады. [[Опока]] немесе борлы [[Мергель|мергель]] борлы топыраққа жатады. Солёная Балка құмтастары жоғары сапалы диірмен тасын құрайды. Кормовое ауылының маңында ақ кварцтың, лидиялық тастың және темірлі құмтастың сынықтары кездеседі. «Кресты» сайында қазба балықтардың қалдықтарына бай рухляк қабаттары бар. Чалон-Хамур әктасты қабаттардан құралған. Кейбір сайларда кездесетін гипс алебастр алу үшін күйдіріледі, ал алынған алебастр тек үйлерді әктеуге пайдаланылады. Сонымен қатар Ергениде таскөмірдің белгілері анықталған, ал оның солтүстік бөлігіндегі [[Темір рудалары|темір кендері]] кейбір сайларда қалың қабаттар түрінде жер бетіне шығып жатады. Сарепта маңында қыш жасауға арналған саз өндіріледі, Солодников селосының маңында шатырлық тақтатас, ал Астрахан маңында кірпіш сазы өндіріледі. «Элиста» урочищесі маңынан күйдірген кезде таза қызыл түске ие болатын фаянс жасауға жарамды саз табылған. Кейбір жерлерде [[Селитралар|селитра]] кездеседі. Үлкен Боғды тауының маңынан күкірттің шағын кен орны мен [[Мұнай|мұнай]] белгілері табылған. Еділдің сол жағалауындағы Боғды және басқа да қыраттар негізінен гипстен тұрады. Алайда жалпы алғанда, Астрахан губерниясында тау-кен өнеркәсібінің қандай да бір саласының дамуын күту қиын, тек бұрыннан бар тұз өндіру саласын қоспағанда. Жаңа түзілімдерге Еділдің шөгінділері, құмды [[Дюналар|дюналар]], Ергенінің әктасты [[Туф|туфтары]], сортаңдар және өздігінен тұз шөгетін көлдердің тұздары жатады. [[Мамонттар]] мен басқа да жануарлардың сүйектері тек [[Еділ|Еділдің]] шөгінділерінен кездеседі.

=== Флорасы ===
Астрахан өлкесіндегі сирек өсімдік жамылғысы еш жерде тұтас әрі үздіксіз [[Шым|шым]] түзбейді, керісінше, аралдар секілді шашыраңқы орналасады. Биіктеу жерлерде жапырақтары сұрғылт-жасыл түсті жусанның көптеген түрлері өседі. Ал топырақ сортаңдау болса, жапырақтары қою жасыл түсті сораңдардың түрлері немесе қураған тікенекті өсімдіктер пайда болады. Неғұрлым төмен жерлерде [[Қау|қау]] ағарып көрінеді, ал ойпаттарда жасыл мия мен әртүрлі астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Топырақ сортаң болған жағдайда, жапырақтары қалың әрі шырынды, түсі қою қызғылт-сары түсті Salicorneae тұқымдасына жататын [[Шеркез|сораңдар]] өседі. Неғұрлым қалың өсімдік жамылғысы тек шалғындарда, Еділдегі аралдарда және Ергени сайларында кездеседі. Еділдің төменгі ағысындағы тұрып қалған суларды ''[[Ақ тұңғиық|Nymphaea alba]]'' және ''[[Үндістан лотосы|Nelumbium nuciferum]]'' көріктендіреді.

== Тарихы ==
Астрахан губерниясы Орта Азия далаларының шекарасында орналасып, ежелден халықтардың қоныс аудару бағыты болды. Ол [[Азия|Азиядан]] [[Еуропа|Еуропаға]] өтетін өзіндік қақпа саналды.

Халықтардың негізгі қоныс аудару қозғалыстары осы өңір арқылы жүріп отырды. Бір халық екіншісін ығыстырып, өз кезегінде Шығыстан келген жаңа қоныс аудару толқындарына орын беріп отырды. Ежелгі деректер Астрахан далаларында [[Скифтер|скифтердің]] болғанын көрсетеді. Біздің заманымыздың II ғасырында бұл өңірде [[Аландар|аландар]] пайда болып, III ғасырда олардың орнын [[Хазарлар|хазарлар]] басты. Хазарлардың атымен [[Каспий теңізі]] Хазар теңізі деп аталды. Хазарлардың [[Еділ|Еділдің]] төменгі ағысында [[Итиль]] атты астанасы болды. IV–XI ғасырлар аралығында бұл өңір арқылы [[Угорлар|угорлар]], [[Ғұндар|ғұндар]], [[Аварлар (көшпелі халық)|аварлар]], [[Мажарлар|мадиярлар]], [[Бұлғарлар|бұлғарлар]], [[Хвалистер|хвалистер]] және басқа да халықтар өтті. Соңғыларының атымен Каспий теңізі Хвалын теңізі деп аталды.

XII ғасырда Астрахан далаларында [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] көшіп-қонып жүрді, ал XIII ғасырда олардың орнын [[Моңғол шапқыншылығы және этностық өзгерістер|моңғолдар]] басты. Олар [[Еділ]] бойының едәуір бөлігін иеленіп, Астрахан өлкесінің төменгі ағысында [[Сарай-Бату]], [[Сарай-Берке]], [[Үкек]] және [[Астрахан|Қажытархан]] қалаларының негізін қалады.

Астрахан хандығының тарихы 1480 жылы, [[Алтын Орда]] ханы Ахмет хан қаза тапқаннан кейін басталады. Осы кезден бастап бұл аумақ Ноғай мырзаларының иелігіне өтті, ал 1490 жылы мұнда Абдул-Керімнің хан болғаны аталады. Алайда 1554 жылы кінәз Пронский-Шемякиннің қолбасшылығымен орыс әскерлері [[Астрахан|Астраханды]] басып алып, қаладан қуылған Дербыш ханды қайтадан таққа отырғызды. Дербыш хан Ресейге бодан болуға ант беріп, алым-салық төлеуге уәде етті. Кейін оның сатқындығы қаланың орыс әскерлері тарапынан түпкілікті басып алынуына және 1557 жылы Астрахан хандығының Мәскеу мемлекетіне қосылуына себеп болды.

Ұзақ уақыт бойы өлкенің қоныстанған аумағы негізінен Астрахан қаласымен және одан төмен қарай Еділ атырауында орналасқан, балық аулауға арналған «учугтар» (балық ұстауға арналған арнайы бөгет-құрылымдар) деп аталатын кәсіпшілік орындарымен шектелді. [[I Пётр|І Петрдің]] бұл өлкеге ерекше назар аударуынан кейін отарлау үдерісі дами бастады. Алайда бастапқы кезеңде әртүрлі татар ордаларының жиі жасаған шапқыншылықтары, қалмақтардың тонаушылық шабуылдары және [[Еділ казактары|казактардың еркін әрекеттері]] салдарынан бұл үдеріс өте баяу жүрді.

1632 жылы [[Қалмақтар|қалмақтар]] бұл өңірге көшіп келді. Осылайша көшпелі ордалардың шығыстан батысқа қарай қоныс аудару үдерісі аяқталды. Өйткені, 1801 жылы [[Қырғыз-қайсақ|қырғыз-қайсақтардың]] Астрахан даласына қоныс аударуы үкіметтің рұқсатымен жүзеге асырылды. 1627 жылы [[Черный Яр]] [[Острог|острогының]] негізі қаланды, 1667 жылы [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Ярдың]] негізі қаланды. Ал 1700 жылдан бастап Еділдің оң жағалауында алғашқы елді мекендер, соның ішінде Солёное Займище, пайда бола бастады.

Астрахан губерниясы І Петрдің 1717 жылғы 22 қарашадағы жарлығымен құрылды. Оған дейін, 1708 жылдан бастап, оның аумағы [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамында болды. Астрахан губерниясының құрамына іргелес аумақтарымен бірге мына қалалар кірді: [[Астрахан]], Гурьев Яицкий (қазіргі [[Атырау]], Қазақстан), Дмитриевск (қазіргі [[Камышин]]), [[Петровск (Сарытау облысы)|Петровск]], [[Самара]], [[Саратов|Сарытау]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]), [[Сызрань]], [[Терек (бекініс)|Терск қаласы]], Царицын (қазіргі [[Волгоград]]), Жайық қалашығы (қазіргі [[Орал]]), [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]], [[Черный Яр]] және [[Қызлар]].

1728 жылы [[Саратов|Сарытау]], [[Самара]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]) және [[Сызрань]] қалалары уездерімен бірге [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамына берілді.

1739 жылы Сарытау Астрахан губерниясының құрамына қайта қосылды.

1744 жылы [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрылуына байланысты Жайық қалашығы мен [[Жайық казак әскері|Жайық казак әскерінің]] аумағы оның құрамына берілді.

1742 жылы [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантаудың]] негізі қаланып, 1746 жылдан бастап Еділдің оң жағалауын казак станицалары қоныстана бастады.

1752 жылы Гурьев қаласы Астрахан губерниясынан [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрамына берілді.

1763 жылы жоғары мәртебелі жарлық бойынша Астрахан маңындағы Еділ бойына Визенталь елді мекенін негіздеген 65 лютеран отбасы қоныстандырылды. Елді мекеннің қашан және қандай жағдайда жойылғаны белгісіз. Өлкені тезірек қоныстандыру мақсатында үкімет жер телімдерін сыйға беріп, оларды жеңілдетілген шарттармен сатты. Мысалы, 1770 жылы әртүрлі адамдарға іргелес су айдындарымен бірге 5755 десятина жер сатылды.

1771 жылы үкімет жүргізген шараларға наразылықтың салдарынан қалмақтардың басым бөлігі Ресей аумағынан көшіп кетті, сөйтіп олардың аз бөлігі ғана Еділдің оң жағалауында қалды.

[[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] автономиясы жойылып, қалмақтардың басым бөлігі Жоңғарияға қайта көшкеннен кейін қалмақ даласы Астрахан әскери губернаторына бағынатын Ресейдің әкімшілік-аумақтық бірліктерінің біріне айналды.

1780 жылғы қарашада Сарытау жаңадан құрылған [[Сарытау наменгерлігі|Сарытау наменгерлігінің]] орталығы болды. Оның құрамына Петровск және Дмитриевск қалалары да кірді.

1782 жылы [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінен]] кейін Гурьев қаласы Астрахан губерниясының құрамына қайтарылды. Сол жылы [[Орал]] қаласы да Астрахан губерниясының құрамына қосылды, ал [[Волгоград|Царицын]] қаласы Ақтөбе жібек зауытымен және Черный Яр қаласы [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясының]] құрамына берілді.

1785 жылы 5 мамырда Астрахан және Кавказ облыстарынан тұратын [[Кавказ наменгерлігі]] құрылды. Оның әкімшілік орталығы шағын [[Екатериноград]] бекінісі болды. 1790 жылы 30 сәуірде Кавказ губерниялық басқармасы Астрахан қаласына көшірілді.

1796 жылғы 12 және 31 желтоқсандағы жарлықтармен наменгерлік Астрахан губерниясы болып қайта құрылды. Оның құрамына кейінгі Ставрополь, Терек және Қобан губернияларының аумақтары да кірді. Сол кезде губерниялық басқарма да құрылды.

1802 жылы 15 қарашада Астрахан губерниясы Астрахан және [[Кавказ губерниясы|Кавказ]] губернияларына бөлінді. Астрахан губерниясының басына азаматтық губернатор тағайындалды. Сонымен қатар Астрахан губерниясы Кавказ өлкесі мен Грузияның әскери басшысына да бағынды. 1803 жылғы 27 қазандағы патша жарлығында Астрахан губернаторына Кавказ губерниясының істеріне араласуға жол берілмейтіні арнайы ескертілді.

1803 жылы Орал казак әскерінің аумағы қайтадан Орынбор губерниясының құрамына қосылды.

[[Сурет:Карта Астраханской Губернии.jpg|thumb|right|250px|Астрахан губерниясы. 1821 жыл]]
1825 жылы 10 наурызда Астрахан губерниясындағы көшпелі халықтар мекендеген аумақтың басым бөлігі Кавказ облысының құрамына беріліп, Мұсылман көшпелі халықтарының Бас приставтығы құрылды.

1832 жылы 6 қаңтарда Астрахан губерниясы Кавказ губерниясынан толық бөлініп шықты. Осы ретте губернияның басына азаматтық губернатормен қатар әскери губернатор да тағайындалды.

1832 жылы Астрахан губерниясы Грузияның Бас басқарушысының қарауынан шығарылды.

1848–1850 жылдар аралығында Ставрополь жолы бойына ауылдар қоныстандырылды. 1850 жылы Сарытау губерниясынан Царев уезі Астрахан губерниясының құрамына берілді, ал 1860 жылы Кума өзені бойындағы шекара солтүстікке қарай біршама жылжытылды. Алайда оның саласы Гайдук (Гуйдук) өзені мен Үлкен Дербет ұлысының қалмақтары Ставрополь губерниясының қарауына берілді.

1862 жылы Астрахан қаласынан Дон казак әскерінің шекарасына дейін созылған, ұзындығы 357 шақырым болатын Қырым жолы бойындағы Қалмақ даласының орталық бөлігін әрқайсысы 15–20 ауладан тұратын хуторлармен қоныстандыруға рұқсат етілді. Осы мақсатта 15 орын белгіленді. Алайда аталған жерлерге қоныстануға ниет білдірушілер болмағандықтан, бұл жоспар жүзеге аспады.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1917 жылы Қырғыз даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына берілді. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы [[Қалмақ автономиялы облысы|Қалмақ АО]] құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері ғана қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына аудандар құрылды: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары.

1928 жылы 21 мамырда губерния таратылып, оның аумағы жаңадан құрылған [[Төменгі Еділ өлкесі|Төменгі Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Әкімшілік бөлінісі ==
[[Сурет:Astrakhan gubernia.jpg|thumb|right|200px|Астрахан губерниясының картасы]]
XX ғасырдың басында әкімшілік жағынан Астрахан губерниясы 5 уезге — Астрахан, Красный Яр, Жантау, Черный Яр және Царев уездеріне, 7 ұлыстық басқармасы мен қалмақ базары бар Қалмақ даласына, телімдік басқармаларға (5 бөлік және 2 округ) бөлінген Қазақ даласына (Ішкі қазақ ордасына), сондай-ақ 2 бөлімнен тұратын [[Астрахан казак әскері|Астрахан казак әскеріне]] бөлінді.

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
! Реттік №
! Уез
! Уездік қала
! Уездік қаланың елтаңбасы
! Ауданы,&lt;br&gt;[[Шақырым|шақырым]]²
! Тұрғыны(1897), адам
|-
| 1
| [[Астрахан уезі|Астрахан]]
| [[Астрахан]] қ. (112 880 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Astrakhan COA (Astrakhan Governorate) (1856).png|43x43px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |6499,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |219 760
|-
| 2
| [[Жантау уезі|Жантау]]
| [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантау]] қ. (2826 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Yenotaevsk COA (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |4852,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |76 080
|-
| 3
| [[Красный Яр уезі (Астрахан губерниясы)|Красный Яр]]
| [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қ. (5593 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Krasny Yar COA (Astrakhan Governorate) (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |9463,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |65 995
|-
| 4
| [[Царев уезі|Царев]]
| [[Царев]] қ. (6977 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Tsaryov COA (1853).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |18 964,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |198 022
|-
| 5
| [[Черный Яр уезі|Черный Яр]]
| [[Черный Яр]] қ. (4226 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Coat of Arms of Chyorny Yar (Astrakhan oblast) (1846).png|42x42px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |11 858,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |100 316
|-
| 6
| [[Қалмақ даласы]]
| -
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |67 246,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |128 573
|-
| 7
| [[Бөкей Ордасы|Ішкі Қазақ ордасы]]
| [[Хан Ордасы (ауыл)|Хан Ордасы]] ауылы (2564 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |70 781,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |214 796
|}

1888 жылы барлық бес уезде 157 ауылдық қоғам, 47 болыс, 13 стан және 89 урядник учаскесі болды. Губернияда барлығы 189 алпауыт қожалық пен ауыл болды, бұған Астрахан казактарының 13 станицасы, ватағалар мен хуторлар кірмеді. Бес уездегі ауылдарда барлығы 231 тас және 56 472 ағаш үй болды. 1887 жылы губернияда 167 шіркеу мен 4 әдірият (монастырь) болды.

1917 жылы Қазақ даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына өтті. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы Қалмақ АО құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары құрылды.

== Тұрғындары ==
Ірі елді мекендері (1877):
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Уез
! Елді мекен
! Аула саны
! Тұрғыны (адам)
|-
| Царев
| Николаевская слободасы
| 1750
| 17824
|-
| Жантау
| Никольское ауылы
| 668
| 4734
|-
| Черный Яр
| Соленое-Займище ауылы
| 533
| 3090
|-
| Астрахан
| Солянка ауылы
| 305
| 1658
|-
| Красный Яр
| Казначинское ауылы
| 147
| 1396
|-
|
| Замьяновская станицасы
| 323
| 1763
|}

1888 жылы Астрахан губерниясының отырықшы халқы 479 980 адамнан тұрды, оның 245 079-ы ер адам, 234 901-і әйел адам болды. Халықтың басым бөлігін великоростар, малоростар (Ресейдің әртүрлі губернияларынан қоныс аударушылар), сондай-ақ жұрт және кундров татарлары ([[Астрахан татарлары|астрахан татарларын]] қараңыз) құрады. Ауыл халқының тығыздығы 1 шаршы верстке 11,6 адамнан келді. Бұдан басқа, Қалмақ даласында шамамен 138 980 адам, ал Қазақ даласында — 237 520 адам тұрды. Олардың арасында [[Қарақалпақтар|қарақалпақтар]] мен [[Түрікмендер|түрікмендердің]] аздаған бөлігі де болды.

Діни сенімі бойынша халықтың құрамы мынадай болды: православтар — 420 699 адам, старообрядшылар — 12 002, армян-григориандар — 6 364, рим-католиктер — 1 183, евангелиялық-лютерандар — 585, жебірейлер — 872, мұсылмандар — 276 759, лама дінін ұстанушылар — 136 735, басқа діндерді ұстанушылар — 1 713 адам.

Сословиелік құрамы бойынша халықтың қалған бөлігі былай бөлінді: мұрагерлік және жеке ақсүйектер — екі жынысты 2 665 адам; православ монастырьлық дін қызметкерлері — 120, ақ дін қызметкерлері — 1 736, армян-григориан дін қызметкерлері — 97, рим-католик дін қызметкерлері — 1, евангелиялық-лютеран дін қызметкерлері — 5, мұсылман дін қызметкерлері — 383, иудей дін қызметкерлері — 3; мұрагерлік және жеке азаматтар — 647; көпестер — 2 354; мещандар мен цехтықтар — 65 122; әртүрлі шенділер — 1 724; барлық санаттағы шаруалар — 348 066; колонистер — 169; ерікті матростар мен штурмандар — 72; тұрақты әскер — 1 621; казактар — 16 404; запастағы төменгі шенділер — 8 002; отставкадағы төменгі шенділер — 28 852; шетел азаматтары — 1 131; аталған санаттардың ешқайсысына жатпайтын адамдар — 807.

Отырықшы халық арасында неке саны 5 167, туғандар саны 29 753, қайтыс болғандар саны 20 080 болды. Халықтың табиғи өсімі 9 673 адамды құрады. Шперкінің 17 жылдық орташа есебі бойынша, губернияның отырықшы халқының әр 100 адамына шаққанда жыл сайын 5,7 адам дүниеге келіп, 3,7 адам қайтыс болған. Жыл мезгілдері бойынша өлім-жітімнің ең жоғары үлесі жазға — 33,5 %, одан кейін көктемге — 23 %, қысқа — 22,7 % және күзге — 20,8 % тиесілі болды.

=== 1897 жылғы ұлттық құрамы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=30 |title=Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей |access-date=2009-02-28 |archive-date=2013-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004213144/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=30 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Уезд
! орыстар
! қазақтар
! қалмақтар
! украиндар
! татарлар
! армяндар
! немістер
|-
| Жалпы губерния бойынша
| 40,8 %
| 25,0 %
| 13,8 %
| 13,3 %
| 5,3 %
| …
| …
|-
| Астрахан
| 74,7 %
| 3,3 %
| 1,8 %
| …
| 13,9 %
| 1,9 %
| …
|-
| Жантау
| 69,4 %
| 3,6 %
| 8,5 %
| 18,0 %
| …
| …
| …
|-
| Красный Яр
| 41,2 %
| 43,6 %
| …
| 1,7 %
| 12,6 %
| …
| …
|-
| Царев
| 54,8 %
| 2,2 %
| …
| 38,2 %
| 2,2 %
| …
| 1,5 %
|-
| Черный Яр
| 50,5 %
| …
| 4,6 %
| 40,7 %
| 3,2 %
| …
| …
|-
| Қалмақ даласы
| 3,3 %
| …
| 95,3 %
| …
| …
| …
| …
|-
| Ішкі &lt;br&gt;Қазақ ордасы
| …
| 96,5 %
| …
| …
| 2,7 %
| …
| …
|}

== Білім беру ==
Губернияда, [[Астрахан]] қаласын қоспағанда, халыққа білім беру жүйесі приходтық және бастауыш халық училищелерінен, шіркеу-приход мектептері мен сауат ашу мектептерінен тұрды. Уездік қалаларда 11 училище болып, онда 682 оқушы (505 ұл және 177 қыз) білім алды. Ауылдар мен станицаларда 193 училище жұмыс істеп, онда 7 090 оқушы (6 203 ұл және 1 887 қыз) оқыды. Қалмақ даласында 118 ұл бала оқитын 5 училище, ал татар мектептерінің 36-сында 1 144 оқушы (1 099 ұл және 45 қыз) болды. Қазақ ордасында 2 ставка училищесі және 6 мектеп жұмыс істеді.

== Экономикасы ==
=== Балық шаруашылығы ===
Тұрғындардың кәсіптері арасында бірінші орында балық аулау тұрды. Ол жергілікті және сырттан келген халық үшін ең көп табыс әкелетін кәсіптердің бірі болып, оның айналасында басқа да кәсіп түрлері шоғырланды. Мәселен, Астрахан және Красный Яр уездерінде жыл сайын балық аулауға әйелдер мен жасөспірімдерді қоса алғанда, сырттан келген 30 000-ға дейін адам қатысты. Балық және итбалық аулауға құқық беретін билеттердің саны, яғни еркін кәсіпшілікпен айналысатын балықшылардың саны, 1888 жылы 8 514 адамға жетті. Табыс түсімінің негізгі баптарының бірі болған майшабақ аулау 1888 жылы салыстырмалы түрде төмен болып, небәрі 21 млн балықты құрады. Алдыңғы жылы 278 млн майшабақ ауланған еді. Балық аулаудан қазынаға 753 384 рубль кіріс түсті.

=== Тұз өндіру ===
Балық аулаумен тығыз байланысты тұз өндіру де өнеркәсіптің негізгі салаларының бірі болып, жергілікті халыққа да, сырттан келген жұмысшыларға да табыс әкелді. Басқұншақ көлінде 2 300 қырғыз және 2 000 орыс жұмысшысы еңбек етті, олардың басым бөлігі Жантау және Царев уездерінен келгендер болды. Ал Астраханның оңтүстігіндегі көлдерде негізінен 1 227 қалмақ пен татар жұмыс істеді. Барлық көлдерден өндірілген тұздың мөлшері 18 702 894 пұтқа жетті. Оның ішінде Баскүнжақтан 14 768 878 пұт, яғни жалпы өндірілген тұздың төрттен үшіне жуығы, ал Астраханның оңтүстігіндегі көлдерден 3 934 016 пұт тұз өндірілді. Бұдан басқа, Мажарогайдук көлдер тобында үкіметтік тапсырыс бойынша Астрахан, Қобан және Терек казак әскерлеріне арнап 59 711 пұт тұз дайындалды. Тұзды ұнтақтау үшін Астрахан губерниясында 6 бу диірмені, ат күшімен жұмыс істейтін 1 диірмен және қолмен жұмыс істейтін 2 диірмен болды. Оларда барлығы 1 255 000 пұт тұз ұнтақталды. Ащы-тұзды көлдер негізінен губернияның шалғынды жағында, Каспий теңізінің жағалауында орналасқан, ал биіктеу өңірдегі көлдердің көпшілігінің суы тек түбіне жақын жерінде ғана ащы болды. Кейбір көлдерде тек күкіртқышқылды натрий (глаубер тұзы), ал басқаларында астраханит деп аталатын қос тұз шөгетін. Оның құрамында 42,2 % күкіртқышқылды натрий, 35,9 % күкіртқышқылды магний және 21,5 % кристалдану суы болды. Астраханитке әсіресе Үлкен және Кіші Басин, Үлкен Малиновское, Добхьен-Хак, Хочетинское, Кіші Кардуанское және басқа да көлдер бай болды. Бұл көлдердегі тұз өндіру жұмыстарын Оссе, Мальцев және басқалар жүргізді, алайда өндіріс уақытша әрі шағын көлемде жүзеге асырылды.

=== Мал шаруашылығы ===
Губернияның топографиялық және климаттық жағдайлары мал шаруашылығының халықтың негізгі кәсіптерінің біріне айналуына себеп болды. Ал қалмақтар, қазақтар және ішінара татарлар үшін ол күнкөрістің негізгі көзі болды. 1887 жылғы мәлімет бойынша, губернияда барлығы 3 349 440 бас мал болды: оның ішінде жылқы — 226 292, ірі қара — 766 320, қой — 2 247 556, ешкі — 43 299, түйе — 66 035. Бес уез шаруаларының әр ауласына орта есеппен 7,8 бас ірі қара, 1,6 жылқы және 20,9 қойдан келді. Соңғы жылдары мал шаруашылығы оба [[Эпизоотия|індетінен]] қатты зардап шекті. 1888 жылы 4 774 бас мал ауырды, оның 841-і қырылып, аурудың таралуын тоқтату үшін 4 433 басы сойылды. Алайда мал шаруашылығына қатал қыс, әсіресе [[Көктайғақ|көктайғақ]] пен қарлы борандар (шурғандар) одан да көп зиян келтірді. Мәселен, 1798 жылы тек қалмақтардың өздері 500 000-нан астам малдан айырылды. 1828 жылы қыста Қазақ ордасында 364 450 бас ірі қара мен 1 миллионға дейін қой қырылды. Мұндай орасан зор шығындардың басты себептерінің бірі қысқа арналған азық қорының болмауы еді. Сондықтан мал қыс бойы ашық аспан астында, табиғи жайылымда жайылды.

=== Егіншілік ===
Астрахан губерниясында егіншілік әлсіз дамыған. Егіншілікпен ең көп айналысатын уезд — Царев уезі, одан кейін Черный Яр уезі болды. Енотаевск уезінде егіншілік шамалы ғана дамыған, ал Астрахан уезінде Яндыков және Началов болыстарын қоспағанда, халық егіншілікпен айналыспады. Красный Яр уезінде астық дақылдары мүлде себілмеді. Шаруалар өз үлестерін қауымдық меншік құқығымен пайдаланды. Егістік жерлерді қайта бөлу 5, 10 және 12 жыл сайын, ал шабындықтарды бөлу жыл сайын жүргізілді. Егістік жерлерге тыңайтқыш қолданылмады. Барлық уездердің ішінде тек Царев уезі ғана өнім мол болған жылдары губерниядан тыс жерлерге бидайдың артығын шығарды. Астық Бирскіден, Самарадан, Сарытаудан және Төменгі Новгородтан әкелінді. 1888 жылы шаруалардың қарамағында барлығы 505 919 десятина жер болды. Оның 79 506 десятинасына күздік, 20 733 десятинасына жаздық дақылдар себілді. Күздік дақылдарға 31 786 ширектік тұқым себіліп, 106 031 ширектік өнім жиналды. Оның ішінде қарабидайдың шығымдылығы — өздігінен 3 есе, [[Бидай (астық)|бидайдікі]] — 12 есе болды. Жаздық дақылдарға 80 858 четверть тұқым себіліп, 434 787 четверть өнім жиналды, яғни шығымдылығы 5 есе болды. Бұдан басқа, 449 ширектік зығыр және 69 ширектік [[Сора (өсімдік)|сора]] себілді. Картопқа 5 123 ширектік тұқым жұмсалып, 27 296 ширектік өнім жиналды, оның басым бөлігі Астрахан уезінде өндірілді. [[Қыша|Қышаға]] 3 224 ширектік тұқым себіліп, 15 107 ширектік өнім алынды. Черный Яр және Царев уездерінде қыша егістігінің көлемі жылдан жылға ұлғайып отырды. Мұнда бүкіл Ресейге белгілі «сарепталық қыша» өндірілді.

=== Көкөніс өсіру, темекі өсіру, омарташылық және бау-бақша шаруашылығы ===
Астрахан уезінде көкөніс өсіру өте жақсы дамыған, мұнда ащы бұрыштың көптеген түрі өсірілді. Бақша шаруашылығы да айтарлықтай табыс әкелді. Астрахан қарбыздары — Быков қарбыздары (Камышин қарбыздары деген атаумен) Ресейдің ішкі губернияларында үлкен сұранысқа ие болды. Темекі өсірумен Чёрный Яр уезінде айналысты. Мұнда 10 плантация болып, 1876 жылы 3 десятина жерден 500 пұт өнім жиналды. [[Ара шаруашылығы|Омарташылық]] шектеулі көлемде жүргізілді: онымен Вязовка мен Болхундардағы кейбір шаруалар айналысты. Бау-бақша өсірумен, әсіресе жүзім өсірумен, негізінен Астрахан маңындағы елді мекендердің тұрғындары айналысты. Татарлар айва өсіруге көп көңіл бөлді, ал Красный Ярда және Жантау уезінде бақтарда негізінен алма өсірілді.

=== Кәсіптер ===
Жергілікті халыққа едәуір табыс әкелетін кәсіптердің бірі — жүк тасымалдау, яғни чумачылық болды. Бұл кәсіппен айналысатын ауылдардың саны 70, ал оған қатысатын адамдардың саны 6 151 болды. Жүк тасымалдауға пайдаланылған мал саны 39 598 өгіз, 1 757 жылқы және 764 түйеден тұрды (1876).

Астрахан губерниясындағы ормандар губернияның ортасындағы тар жолақты, «займище» деп аталатын өңірде орналасқан, ал қалған бөліктерінде орман мүлдем дерлік болмады немесе жасанды түрде өсірілді. Жасанды ормандардың жалпы аумағы 1 200 десятинаға дейін жетті. Астрахан ормандары негізінен жапырақты ағаш тұқымдарынан тұрды. Губернияның солтүстік жартысында неғұрлым қатты ағаш тұқымдары өсіп, олар [[Кәдімгі емен|еменнен (''Quercus pendunculata'')]], қарағаштан, қара теректен және жекелеген жерлерде терек пен тұт ағашынан тұрды. Губернияның оңтүстік белдеуінде жұмсақ ағаш тұқымдары, негізінен талдар өсті. Екі топтың арасындағы шекара ретінде Каменный Яр ауылының маңын алуға болады. Аласа ағаштар тобын ақтал, қаратал, қызылтал, шомырт, жабайы алма, [[Шәңкіш|шәңкіш]], шегіршін, [[Итшомырт|итшомырт]], үйеңкі, долана, итмұрын және жыңғыл құрады. Ормандардың жалпы аумағы 140 655 десятина болды. Оның ішінде 14 мемлекеттік орман алқабына 5 564 десятина және 1 388 шаршы сажын, ал шаруаларға тиесілі 76 алқапқа 65 595 десятина және 1 858 шаршы сажын тиесілі болды. Қалған аумақ Астрахан казак әскерінің, әдірияттар (монастрь) мен жеке тұлғалардың ормандарынан тұрды — барлығы 69 494 десятина және 1 554 шаршы сажын. Мемлекеттік ормандарды бақылау үшін 4 орманшылық болды. Еділ атырауы мен Каспий теңізінің жағалауында орасан зор қалыңдық түзетін қамыс, яғни «черней» деп аталатын өсімдік, отынның орнын басты. Одан мал қоралары жасалып, үйлердің шатырлары жабылды.

=== Өнеркәсіп ===
Өнеркәсіп әлсіз дамыған еді. Мәселен, 1888 жылы губернияда барлығы 234 өнеркәсіп кәсіпорны болып, онда небәрі 2 107 адам жұмыс істеді. Өндірілген тауарлардың жылдық көлемі 2 398 410 рубльді құрады. Бұл ретте өндіріс көлемі 100 000 рубльден асатын кәсіпорындар небәрі бесеу болды: оның екеуі май және итбалық майын өндіретін, біреуі машина жасау және екеуі арақ өндіретін кәсіпорындар еді.

Өндіріс көлемі 1 000 рубльден асатын кәсіпорындардың саны шамамен 120 болды. Олардың ішінде 47 май және қыша, 18 кірпіш, 15 былғары өңдеу, 14 қой терісін өңдеу, 13 ішек өңдеу, 3 бояу, 3 сірке суын өндіру, 2 қыш жасау кәсіпорны болды. Сонымен қатар мақта, шұлық-тоқыма, киіз, май өндіру және бөшке жасау салаларынан бір-бірден кәсіпорын жұмыс істеді. Өнеркәсіп кәсіпорындарының қалған бөлігі өндіріс көлемі 1 000 рубльден аспайтын шағын өндірістер болды.

=== Сауда ===
Губернияның ішкі саудасы негізінен жәрмеңкелерде шоғырланды. Бір жыл ішінде олардың саны 109-ға дейін жетті:

* Астрахан уезі — 2;
* Красный Яр уезі — 2;
* Жантау уезі — 20;
* Черный Яр уезі — 46;
* Царев уезі — 29;
* казак станицалары — 7;
* Қазақ ордасы — 2;
* Қалмақ даласы — 1.

Барлық жәрмеңкелердің жалпы айналымы бойынша әкелінген тауарлардың құны 6 012 700 рубл, ал сатылған тауарлардың құны 1 811 172 рубл болды.

== Көлік пен байланыс ==
Губерниядағы қатынас жолдары құрлық және су қатынасы болып бөлінді. Құрлық қатынасы пошта жолдары арқылы жүзеге асырылды. Мысалы, Астраханнан Сарептаға дейінгі жолдың ұзындығы 380¾ верст (406 км), Черный Яр қаласынан Хан ордасына дейін — 152½ верст (163 км), Черный Ярдан Царев қаласына дейін — 115 верст (123 км), ал Астрахан қаласынан Красный Ярға дейін — 35 верст (37 км) болды.

Елді мекендер мен хуторлардың арасында қара жолдар мен дала жолдары болды. Олардың кейбірі тұз тасымалдауға пайдаланылып, тұз тасымалдау жолдары деп аталды, ал жүк тасымалдауға арналған жолдар чумачылық жолдары деп аталды. Олардың ішіндегі маңыздылары: ұзындығы 300 верст (320 км) болатын Царицын–Ставрополь жолы; Астрахан–Қызлар, немесе Линейный жолы — 254 верст (271 км); Астрахан–Царицын жолы — 380 верст (406 км); Қырым, немесе Воровская жолы — 325 верст (347 км). Тұз тасымалдау жолдарының қатарында Елтон көлінен Николаевская слободаға дейінгі жол — 129 верст (138 км), Владимировкадан Чапчачи тауына дейінгі жол — 142 верст (152 км) және т.б. болды.

Губернияның жазық дала сипаты кез келген бағытта қатынас жасауға мүмкіндік берді. Еділ мен Ақтөбе арқылы өту үшін паромдар мен түбі тегіс кемелер пайдаланылатын 11 өткел болды. Ал Николаевская слободада және Астрахан қаласының маңында өзеннен өту пароходтардың көмегімен жүзеге асырылды. Еділ бойымен жоғары қарай су қатынасы пароходтармен қолайлы жүзеге асырылды, ал Еділдің төменгі ағысында айлақтардың болмауына байланысты пароход қатынасы онша қолайлы болмады. Ақтөбе өзенімен Царевке дейін шағын пароходтар тек су молайған кезеңде ғана жүрді. Красный Яр қаласымен, Хохлацкое және Иванчук селоларымен тұрақты қатынас шағын пароходтар арқылы жүзеге асырылды. Бұдан басқа, Астрахан губерниясында Владимировка пристанінен Баскүнжақ көліне дейін созылатын, ұзындығы 52 верст (55 км) болатын Баскүнжақ теміржолы болды. Ол тұз тасымалдауға қызмет етті.

== Губерния жетекшілігі ==
=== Генерал-губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Павел Сергеевич Потемкин|Потемкин Павел Сергеевич]]
| генерал-поручик, Сарытау мен Астрахан генерал-губернаторы м. а. , &lt;br&gt; 1785 ж. бастап Кавказ наменгері
| &lt;center&gt;09.05.1785—1792&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Гудович|Гудович Иван Васильевич]]
| генерал-аншеф
| &lt;center&gt;1792—1798&lt;/center&gt;
|-
| [[Ираклий Иванович Морков|Морков Ираклий Иванович]]
| граф, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1798—1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Иванович Киселёв|Киселев Дмитрий Иванович]]
| генерал-лейтенант, м. а.
| &lt;center&gt;1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Карл Федорович Кноринг|Кноринг Карл Федорович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1799—1802&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Дмитриевич Цицианов|Цицианов Павел Дмитриевич]]
| кінәз, инфантерия генералы
| &lt;center&gt;08.09.1802—08.02.1806&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Гудович|Гудович Иван Васильевич]]
| граф, генерал-фельдмаршал
| &lt;center&gt;02.06.1806—05.03.1809&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Петрович Тормасов|Тормасов Александр Петрович]]
| кавалерия генералы
| &lt;center&gt;05.03.1809—09.1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Филипп Осипович Паулуччи|Паулуччи Филипп Осипович]]
| маркиз, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;09.1811—16.02.1812&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Федорович Ртищев|Ртищев Николай Федорович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;16.02.1812—12.10.1816&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Петрович Ермолов|Ермолов Алексей Петрович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;12.10.1816—16.03.1827&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Федорович Паскевич-Эриванский|Паскевич-Эриванский Иван Федорович]]
| граф, генерал-фельдмаршал
| &lt;center&gt;16.03.1827—28.04.1831&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Тариелович Лорис-Меликов|Лорис-Меликов Михаил Тариелович]]
| граф, генерал-адъютант, атты әскер генералы, &lt;br&gt; уақытша Астрахан, Сарытау мен Самара генерал-губернатор
| &lt;center&gt;20.01.1879—07.04.1879&lt;/center&gt;
|}

=== Губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Петр Самойлович Салтыков|Салтыков Петр Самойлович]]
| жақын боярин
| &lt;center&gt;1717—1719&lt;/center&gt;
|-
| [[Артемий Петрович Волынский|Волынский Артемий Петрович]]
| полковник
| &lt;center&gt;1719—1725&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Алексеевич Менгден|Менгден Иван Алексеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1725—18.11.1731&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Петрович Измайлов|Измайлов Иван Петрович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1731—1732&lt;/center&gt;
|-
| [[Артемий Петрович Волынский|Волынский Артемий Петрович]]
| бригадир
| &lt;center&gt;1732&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Петрович Измайлов|Измайлов Иван Петрович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;11.07.1733—28.07.1735&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Иванович Румянцев|Румянцев Александр Иванович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;28.07.1735—16.10.1735&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Иванович Пашков (губернатор)|Пашков Егор Иванович]]
| бригадир
| &lt;center&gt;16.10.1735—1736&lt;/center&gt;
|-
| [[Леонтий Яковлевич Соймонов|Соймонов Леонтий Яковлевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1736—1738&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Голицын (генерал-адмирал)|Голицын Михаил Михайлович]]
| кінәз, құпия кеңесші
| &lt;center&gt;14.01.1740—17.09.1741&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Никитич Татищев|Татищев Василий Никитич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;31.12.1741—16.09.1745&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Онуфриевич Брылкин|Брылкин Иван Онуфриевич]]
| нақты камергер
| &lt;center&gt;16.09.1745—1752&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Сергеевич Жилин|Жилин Алексей Сергеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;18.12.1753—1760&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Васильевич Неронов|Неронов Василий Васильевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1760—1763&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Афанасьевич Бекетов|Бекетов Никита Афанасьевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1763—1773&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Никитич Кречетников|Кречетников Петр Никитич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Варфоломеевич Якоби|Якоби Иван Варфоломеевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1776—1781&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Жуков (нақты статтық кеңесші)|Жуков Михаил Михайлович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1781—1786&lt;/center&gt;
|}

=== Наменгерліктің басшылары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Илларион Спиридонович Алексеев|Алексеев Илларион Спиридонович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1786—1790&lt;/center&gt;
|-
| [[Сергей Афанасьевич Брянчанинов|Брянчанинов Сергей Афанасьевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1790—1792&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Михайлович Скаржинский|Скаржинский Петр Михайлович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1792—1796&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Васильевич Алябьев|Алябьев Александр Васильевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;1796—19.12.1796&lt;/center&gt;
|}

=== Азаматтық губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Николай Яковлевич Аршеневский|Аршеневский Николай Яковлевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;06.01.1797—22.04.1798&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Захаров|Захаров Иван Семенович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;22.04.1798—09.08.1800&lt;/center&gt;
|-
| [[Андрей Васильевич Повалишин|Повалишин Андрей Васильевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;09.08.1800—1802&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Васильевич Тенишев|Тенишев Дмитрий Васильевич]]
| кінәз, нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1802&lt;ref&gt;Қалай болғанда да, 1802 жылы 6 желтоқсанда ол әлдеқашан губернатор қызметін атқарған [https://runivers.ru/lib/book3130/9835/ Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Первое. Том XXVII. 1802—1803 гг. Закон 20.545. Декабря 6. с. 388] {{Wayback|url=https://runivers.ru/lib/book3130/9835/ |date=20200615075815 }}&lt;/ref&gt;—15.07.1807&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Александрович Кожевников|Кожевников Лев Александрович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1807—29.07.1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Степан Семенович Андреевский|Андреевский Степан Семенович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;29.07.1811—19.12.1818&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Яковлевич Бухарин|Бухарин Иван Яковлевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;19.12.1818—1821&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Иванович Попов (1776)|Попов Иван Иванович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;26.04.1821—03.06.1825&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Степанович Осипов|Осипов Александр Степанович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.01.1826—1831&lt;/center&gt;
|-
| [[Авксентий Павлович Гевлич|Гевлич Авксентий Павлович]]
| статтық кеңесші, азаматтық губернатор м. а.; лауазым 1832 ж. жойылды
| &lt;center&gt;05.09.1830—15.03.1832&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Гаврилович Пяткин|Пяткин Василий Гаврилович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1831—1834&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Тимирязев|Тимирязев Иван Семенович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1834—1844&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Егорович Чистяков|Чистяков Петр Егорович]]
| контр-адмирал
| &lt;center&gt;1844—1849&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Гаврилович Басаргин|Басаргин Григорий Гаврилович]]
| вице-адмирал
| &lt;center&gt;1849—1854&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Александрович Васильев (вице-адмирал)|Васильев Николай Александрович]]
| вице-адмирал
| &lt;center&gt;1854—1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Ростислав Григорьевич Машин|Машин Ростислав Григорьевич]]
| контр-адмирал
| &lt;center&gt;1857—1859&lt;/center&gt;
|-
| [[Бернгард Васильевич Струве|Струве Бернгард Васильевич]]
| статтық кеңесші, м. а.
| &lt;center&gt;15.08.1859—23.04.1861&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Павлович Дегай|Дегай Александр Павлович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;23.04.1861—01.11.1868&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Биппен|Биппен Николай Николаевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;15.11.1868—21.05.1880&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Алексеевич Протасов-Бахметев|Протасов-Бахметев Николай Алексеевич]]
| граф, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;25.05.1880—18.07.1882&lt;/center&gt;
|-
| [[Евгений Осипович Янковский|Янковский Евгений Осипович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;18.07.1882—24.08.1883&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Иванович Петров (государственный деятель)|Петров Николай Иванович]]
| генерал-майор (губернияны басқаруға кіріспеген)
| &lt;center&gt;07.09.1883—18.01.1884&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Максимович Цеймерн|Цеймерн Николай Максимович]]
| Император Мәртебесінің нөкері, генерал-майор
| &lt;center&gt;01.02.1884—17.05.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Леонид Дмитриевич Вяземский|Вяземский Леонид Дмитриевич]]
| кінәз, генерал-майор
| &lt;center&gt;31.07.1888—19.04.1890&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Тевяшов|Тевяшов Николай Николаевич]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;26.04.1890—17.10.1895&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Александрович Газенкампф|Газенкампф Михаил Александрович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;04.11.1895—28.09.1903&lt;/center&gt;
|-
| [[Бронислав Людвигович Громбчевский|Громбчевский (Гронбчевский) Бронислав Людвигович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;28.09.1903—04.08.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Николаевич Соколовский|Соколовский Иван Николаевич]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;04.08.1906—1917&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Алексеевич Бирюков|Иван Алексеевич Бирюков]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1917&lt;/center&gt;
|}

=== Губерния ақсүйектерінің басшылары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Андрей Михайлович Сушков|Сушков Андрей Михайлович]]
|
| &lt;center&gt;1792—1795&lt;/center&gt;
|-
| [[Савва Романович Копытовский|Копытовский Савва Романович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1795—1804&lt;/center&gt;
|-
| [[Федор Антонович Ахматов|Ахматов Федор Антонович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1814—1820&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Терентьевич Некрасов|Некрасов Григорий Терентьевич]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1820—1822&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Александрович Арзуманов|Арзуманов Никита Александрович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;16.01.1825—12.01.1828&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Иванович Максимович|Максимович Павел Иванович]]
| полковник
| &lt;center&gt;04.12.1828—20.06.1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Яковлевич Кафтарадзев|Кафтарадзев Иван Яковлевич]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;21.06.1830—21.02.1834&lt;/center&gt;
|-
| [[Даниил Федорович Милашев|Милашев Даниил Федорович]]
| камергер, алқалық асессор
| &lt;center&gt;06.03.1834—04.02.1841&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Никитович Арзуманов|Арзуманов Иван Никитович]]
| алқалық хатшы
| &lt;center&gt;04.02.1841—20.03.1847&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Иванович Орлов (статтық кеңесші)|Орлов Павел Иванович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.04.1847—08.08.1856&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Семенович Осипов|Осипов Петр Семенович]]
| алқалық асессор, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;08.08.1856—05.04.1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Попов (коллежский асессор)|Попов Иван Семенович]]
| алқалық асессор, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;05.04.1857—18.10.1860&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Петрович Гриненко|Гриненко Николай Петрович]]
| статтық кеңесші, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;18.10.1860—09.02.1862&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Никитович Арзуманов|Арзуманов Иван Никитович]]
| алқалық асессор
| &lt;center&gt;09.02.1862—26.06.1865&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Никифорович Явленский|Явленский Иван Никифорович]]
| титулдық кеңесші, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;26.06.1865—12.04.1868&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Иванович Вартанов|Вартанов Иван Иванович]]
| отставкадағы майор
| &lt;center&gt;12.04.1868—12.09.1878&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Данилович Сергеев|Сергеев Никита Данилович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.10.1878—25.10.1884&lt;/center&gt;
|-
| [[Харлампий Николаевич Хлебников|Хлебников Харлампий Николаевич]]
| алқалық асессор
| &lt;center&gt;25.10.1884—04.02.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Андрей Кириллович Ключарев|Ключарев Андрей Кириллович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;04.02.1888—25.10.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Харлампий Николаевич Хлебников|Хлебников Харлампий Николаевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.12.1890—1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Даниил Никитович Сергеев|Сергеев Даниил Никитович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;03.04.1906—1917&lt;/center&gt;
|}

* 1804 жылдан бастап 1814 жылға дейін Астрахан губерниясында ақсүйектер санының аз болуына байланысты ақсүйектер сайлауы тоқтатылып, ақсүйектер депутаттары жиналысының барлық іс қағаздары мен шежірелік кітаптары губерниялық мұрағатқа тапсырылды. Сайлау 1834 жылы қайта жаңғыртылды. Осыған байланысты губерниялық басқармаға Басқарушы Сенаттың 1813 жылғы 7 қарашадағы № 12 913 жарлығы келіп түсті.
* 1856 жылдан бастап 1862 жылға дейін губерниялық ақсүйектер басшысының міндетін уездік ақсүйектер басшылары атқарды. Кейін бұл қызметке үкімет тағайындаған Астрахан қылмыстық және азаматтық сот палатасының төрағасы Грипенко тағайындалды. Сайлаудың тоқтатылуына Астрахан губернаторы, вице-адмирал Васильевтің бастамасымен басталған хат алмасу себеп болды. Ол үкіметтен Астрахандағы ақсүйектер сайлауын тоқтатуды және Астрахан ақсүйектерін Ставрополь губерниясына қосуды өтінген еді. Алайда бұл өтініш қанағаттандырылмай, 1862 жылы сайлауды қайта бастау тапсырылды.

=== Вице-губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Леонтий Яковлевич Соймонов|Соймонов Леонтий Яковлевич]]
| бригадир (генерал-майор)
| &lt;center&gt;26.07.1736—26.01.1737&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Беклемишев|Беклемишев Иван]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;16.08.1760—1764&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Иванович Трейден|Трейден Матвей Иванович]]
| нақты статтық кеңесші, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1764—1766&lt;/center&gt;
|-
| [[Федор Михеевич Небольсин|Небольсин Федор Михеевич]]
| сарай кеңесшісі, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1764—1766&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Васильевич Семиков|Семиков Петр Васильевич]]
| полковник, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1766—1772&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Львов|Львов Григорий]]
| подполковник, (1767 бастап алқалық кеңесші) губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1766—1768&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Григорьевич Баранов|Баранов Михаил Григорьевич]]
| алқалық кеңесші, 1772 дейін — губернатордың 2-орынбасары, сосын — губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1768—1773&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Артамонович Муравьев|Муравьев Матвей Артамонович]]
| полковник, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Сергеевич Долгоруков (1718)|Долгоруков Николай Сергеевич]]
| кінәз, подполковник, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Григорьевич Толстой|Толстой Александр Григорьевич]]
| полковник, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1776—1777&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Васильевич Третьяков|Третьяков Петр Васильевич]]
| 1-дәрежелі капитан, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1776—1777&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Васильевич Третьяков|Третьяков Петр Васильевич]]
| 1-дәрежелі капитан, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1777—1778&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Григорьевич Толстой|Толстой Александр Григорьевич]]
| полковник, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1777—1779&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Козьмич Фатьянов|Фатьянов Григорий Козьмич]]
| сарай кеңесшісі, губернатордың орынбасары
| &lt;center&gt;1779&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Степанович Лебедев (полковник)|Лебедев Михаил Степанович]]
| полковник
| &lt;center&gt;1779—1784&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Симонович Лаптев|Лаптев Николай Симонович]]
| бригадир, нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;қаңтар—наурыз 1797&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Васильевич Каховский|Каховский Алексей Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;05.09.1797—1803&lt;/center&gt;
|-
| [[Марк Леонтьевич Малинский|Малинский Марк Леонтьевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1803—1809&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Данилович Вельсовский|Вельсовский Иван Данилович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1809—18.09.1812&lt;/center&gt;
|-
| [[Андрей Иванович Коростовцев|Коростовцев Андрей Иванович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;18.09.1812—1817&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Архипович Зотов|Зотов Петр Архипович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;1817—1822&lt;/center&gt;
|-
| [[Христофор Христофорович Повало-Швейковский|Повало-Швейковский Христофор Христофорович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1822—04.1824&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Саввич Смирнов|Смирнов Владимир Саввич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;30.05.1824—30.11.1828&lt;/center&gt;
|-
| [[Мартын Леонтьевич Крузе|Крузе Мартын Леонтьевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;11.01.1829—19.04.1829&lt;/center&gt;
|-
| [[Авксентий Павлович Гевлич|Гевлич Авксентий Павлович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;19.04.1829—05.09.1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Валериан Иванович Кошелев|Кошелев Валериан Иванович]]
| камергер атағында, алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;26.09.1830—27.04.1834&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Васильевич Чуфаров|Чуфаров Павел Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;27.04.1834—14.03.1836&lt;/center&gt;
|-
| [[Евграф Васильевич Филиппов|Филиппов Евграф Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;10.04.1836—01.02.1838&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Филиппович Пфеллер|Пфеллер Владимир Филиппович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;01.02.1838—27.04.1841&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Феопемптович Пучкин|Пучкин Михаил Феопемптович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;27.04.1841—21.08.1841&lt;/center&gt;
|-
| Больман Андриан Казимирович&lt;ref&gt;Андриан Казимирович Больман (1810—1859) — [[Вильно университеті|Вильно университетінің]] философия кандидаты, 1829 жылдан бастап мемлекеттік қызметте. — қараңыз [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004181794?page=84 Родословная книга дворянства Московской губернии / под ред. Л. М. Савёлова. Дворянство жалованное и выслуженное: А—И. — М.: Изд. Московского дворянства, 1914. — 686 с. — С. 154.]&lt;/ref&gt;
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;21.09.1841—11.09.1854&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Егорович Иванов|Иванов Павел Егорович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;11.09.1854—01.07.1856&lt;/center&gt;
|-
| [[Бернгард Васильевич Струве|Струве Бернгард Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;01.07.1856—15.08.1859&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Васильевич Лавров|Лавров Николай Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;15.08.1859—10.10.1861&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Биппен|Биппен Николай Николаевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;10.10.1861—06.09.1863&lt;/center&gt;
|-
| [[Валерий Александрович Мейер|Мейер Валерий Александрович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;11.09.1863—31.05.1868&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Васильевич Никитин (вице-губернатор)|Никитин Николай Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;21.06.1868—20.05.1870&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Николаевич Гортынский|Гортынский Константин Николаевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;20.05.1870—20.10.1872&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Степанович Остроумов|Остроумов Иван Степанович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;26.10.1872—01.06.1879&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Алексеевич Лебедев|Лебедев Константин Алексеевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;15.06.1879—27.02.1882&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Павлович Азанчевский|Азанчевский Матвей Павлович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;20.03.1882—23.06.1883&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Иванович Жоховский|Жоховский Николай Иванович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;07.07.1883—19.12.1885&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Егорович Норд|Норд Лев Егорович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;19.12.1885—12.09.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Германович Бринкман|Бринкман Александр Германович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.09.1888—10.06.1899&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Николаевич Гирс|Гирс Александр Николаевич]]
| камер-юнкер, сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;24.06.1899—14.02.1901&lt;/center&gt;
|-
| [[Сергей Сергеевич Андреевский|Андреевский Сергей Сергеевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;23.02.1901—30.05.1902&lt;/center&gt;
|-
| [[Яков Дмитриевич Бологовский|Бологовский Яков Дмитриевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;30.05.1902—20.02.1904&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Сосновский|Сосновский Иван Васильевич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;20.02.1904—24.04.1904&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Аполлонович Тарасенко-Отрешков|Тарасенко-Отрешков Иван Аполлонович]]
| нақты статтық кеңесші (1905 жылдың 17 сәуірінен бастап)
| &lt;center&gt;24.04.1904—?.?.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Михайлович Шидловский|Шидловский Константин Михайлович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;22.09.1907—16.11.1907&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Максимов|Максимов Николай Николаевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;16.11.1907—1915&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Иванович Курилов (вице-губернатор)|Курилов Владимир Иванович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1915—1917&lt;/center&gt;
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>5kzxtesz9xrqx7kxoilv9c8415xojrj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658266</id>
      <parentid>3658265</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T08:51:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3658266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119833" sha1="jvk2s2v9xcmimvcxcem3wk5qfz7k2ej" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=2|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г.|archive-url=https://www.webcitation.org/65sr31KnG?url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=2|archive-date=2012-03-03|access-date=2009-12-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan Governorate (1913).png
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
=== Географиялық орны ===
Астрахан губерниясы [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында, 45° және 51° солтүстік ендік, 43° және 51° шығыс бойлық аралығында орналасқан. Губернияның солтүстіктен оңтүстікке қарай ең үлкен ұзындығы — 587 км, ал батыстан шығысқа қарай ең үлкен ені — 533 км жетті.

=== Астрахан губерниясының қазіргі әкімшілік шекараларға қатысты орналасуы ===
Бұрынғы Астрахан губерниясының аумағында (1914 жылғы шекаралары бойынша) қазіргі [[Астрахан облысы]] мен [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасы]] толығымен, ал [[Волгоград облысы]], [[Ставрополь өлкесі]], [[Ростов облысы]] және [[Дағыстан|Дағыстан Республикасы]] ішінара орналасқан. Губерния аумағының бір бөлігі қазіргі [[Атырау облысы|Атырау облысының]] құрамына кіреді.

Бұрынғы [[Астрахан уезі|Астрахан уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі [[Астрахан облысы|Астрахан облысының]] аумағына, ал оңтүстік бөлігі [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасының]] аумағына кіреді. Уездің шағын батыс бөлігі [[Ростов облысы|Ростов облысының]], ал шағын оңтүстік бөлігі [[Ставрополь өлкесі]] мен [[Дағыстан|Дағыстан Республикасының]] аумағына жатады.

Бұрынғы [[Красный Яр уезі|Красный Яр уезінің]] басым бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағына кіреді, ал шағын солтүстік бөлігі Қазақстан аумағында орналасқан.

Бұрынғы [[Жантау уезі|Жантау уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, оңтүстік-батыс бөлігі Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды, ал ең батыс бөлігі — Ростов облысының аумағына кіреді.

Бұрынғы [[Черный Яр уезі|Черный Яр уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, солтүстік және солтүстік-батыс бөліктері — Волгоград облысының аумағына кіреді, ал уездің оңтүстік бөлігі — Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды.

Бұрынғы [[Царев уезі|Царев уезінің]] шағын оңтүстік бөлігі қазіргі Астрахан облысының құрамына кіреді, ал [[Царев]] қаласын (қазіргі ауыл) қоса алғандағы қалған бөлігі Волгоград облысының аумағында орналасқан.

Бұрынғы Қырғыз даласы қазіргі Қазақстан аумағында орналасқан.

=== Ауданы ===
1886 жылы губерниялық жер межелеу басқармасының мәліметтері бойынша, губернияның аумағы 182 913 шаршы верст (208 200 км²) болды. Су айдындарының беткі аумағын қоса есептегенде, бес уездің жалпы аумағы 41 147 шаршы верстті (46 830 км²), [[Қалмақ даласы|Қалмақ даласының]] аумағы 75 635 шаршы верстті (86 080 км²), ал [[Бөкей Ордасы|Ішкі қазақ ордасының]] аумағы 66 131 шаршы верстті (75 240 км²) құрады.

Басқа деректер бойынша, [[Иван Афанасьевич Стрельбицкий|И. А. Стрельбицкийдің]] 1874 жылғы мәліметтерінде Астрахан губерниясының аумағы 197 247,2 шаршы верст (224 500 км²) деп көрсетілген. Оның ішінде көлдердің су бетінің ауданы 647,5 шаршы верстті (736,9 км²), ал [[Еділ атырауы|Еділ атырауының]] аумағы 14 674,8 шаршы верстті (16 700 км²) құраған. Бұл аумақ [[Волгоград|Царицын]] қаласынан [[Каспий теңізі|Каспий теңізіне]] дейінгі, [[Еділ]] мен [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] өзендерінің аралығындағы кеңістікті, сондай-ақ теңіз жағалауындағы барлық аралдарды қамтыды.

Аумағы бойынша Астрахан губерниясы Ресей империясының Еуропалық бөлігіндегі губерниялар арасында төртінші орын алды.

=== Жер бедері ===
Губерния аумағы орман өсімдіктері жоқ, құмды-сазды және сортаң топырақты кең [[Дала|даладан]] тұрды. Жер бедері жалпы оңтүстік-шығысқа қарай еңістеп, бұрын теңіз табаны болған [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы ойпатының]] бір бөлігін құрады. Губернияның оңтүстік бөлігі 400 верст (427 км) бойында [[Каспий теңізі|Каспий теңізінің]] суларымен шайылып жатты.

=== Гидрографиясы ===
[[Еділ]] өзені Астрахан губерниясын екі бөлікке бөлді: оның оң жағалауындағы бөлік Еділ немесе Қалмақ даласы, ал сол жағалауындағы бөлік Еділ сырты немесе [[Торғай даласы|Қазақ даласы]] деп аталды.

Еділ өзені Астрахан губерниясының аумағына енген тұста өзінің ағысын бірнеше рет өзгертеді. Оңтүстікке қарай ағып келе жатқан өзен губерния аумағына толық енгеннен кейін, [[Еділдегі Сарепта|Сарепта]] колониясының маңында кенет шығысқа қарай бұрылып, алғашқы иірімді түзеді. Одан әрі [[Владимировка (Астрахан облысы)|Владимировка]] елді мекені тұсында екінші иірімді жасап, оңтүстік-шығысқа қарай бағыт алады да, Каспий теңізіне құйғанға дейін осы бағытты сақтайды.

[[Волгоград|Царицыннан]] шамамен жиырма верст жоғары жерде Еділдің сол жағалауынан едәуір ірі [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] тармағы бөлініп шығады. Ол Еділдің негізгі арнасына дерлік параллель бағытта шамамен 500 верст бойы ағып, Каспий теңізіне дейін жетеді.

Астрахан губерниясының аумағында Еділ өзені өзіне бірде-бір елеулі саланы қабылдамайды, керісінше, өзі көптеген тармақтарға бөлінеді. Олар өз кезегінде ұсақ тармақтарға бөлініп, жайылматармақ, жыртылым, баурай, өзен, ильмень және т.б. деп аталады да, бір-бірімен үздіксіз тоғысып, су жолдарының тұтас лабиринтін құрайды. [[Еділ атырауы]] негізінен Петропавловск ватағасының тұсынан, Лебяжья станицасынан сәл жоғары жерде Еділден оның ірі тармағы — Бозан өзенінің бөлініп шығуынан басталады. Еділдің төменгі ағысында 200-ге дейін тармақ бар деп есептеледі және олардың басым көпшілігі Еділдің сол жағынан бөлініп шығады. Су мөлшері жағынан ең ірілері — [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]], [[Бозан]], [[Болда (өзен)|Үлкен Болда]], [[Қамысөзек (өзен)|Қамысөзек]], Шаған, Иванчуг және т.б. Еділдің оң жағалауындағы тармақтар негізінен Астраханнан төмен жерде бөлініп шығады. Олардың қатарында [[Бақтемір (өзен)|Бақтемір]], Қарабұлақ және Шолпан бар. Еділ теңізге құяр жерінде 70-ке дейін сағаға бөлініп, қамыс қалың өсетін, өтуі қиын аласа атырау түзеді. Қамыс теңіз жағалауында «черней» деп аталатын қалың қамысты қопалардың қалыптасуына себеп болады. Еділдің көптеген тармақтарға бөлінуіне байланысты оның сағаларында су қатты тайызданып, Каспий теңізіне қарай кеме қатынасына негізгі кедергі келтіреді.

Еділдің негізгі кеме жүретін «Бақтемір» арнасында батыс және солтүстік-батыс желдері соққан кезде қайраңдардағы су тереңдігі 2,5 футқа дейін, кейде одан да төмен түседі. «Шашылымдар» деп аталатын қайраңдардың біріншісі — Астраханнан 53 верст қашықтықтағы Княжая, одан кейін Шадинская, Ракушинская және соңғысы — Зюзинская қайраңы. 1854 жылдан бастап Каспий теңізімен қатынас жасау үшін [[Фарватер|фарватер]] ретінде таңдалған Еділдің «Қамысөзек» тармағында 13 жыл бойы жұмыстар жүргізіліп, оған 2 млн рублден астам қаржы жұмсалды. Алайда бұл жұмыстардан күтілген нәтиже алынбады. 1869 жылғы 20 және 21 қазандағы дауыл мен су тасқыны Қамысөзек фарватерін жақсарту үшін салынған барлық құрылыстарды қиратып, соның салдарынан жұмыстар тоқтатылды. 1874 жылдан бастап «Бақтемір» фарватерін жер қазатын машиналар арқылы тереңдету жұмыстары басталып, олар 1890-жылдары жалғасты.

Еділ мен Ақтөбеден және олардың су тармақтары жүйесінен басқа, губерния аумағында мынадай өзендер мен жылғалар болды. Солтүстікте, [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясымен]] шекарада, жазда тартылып қалатын шағын [[Сарпа-Даван жылғасы|Сарпа]] өзені ағып жатты. Ол [[Ергени]] қыратының етегінде орналасқан [[Сарпа көлдері|Сарпа көлдерінің]] тұтас жүйесін қоректендірді. Вязовка өзені батыстан шығысқа қарай ағып, бар болғаны 25 верстке созылады. Оның суы ащы-тұзды, жазда тартылып қалып, Вязовка ауылы маңында Еділге құяды. Батыс шекарада, [[Дон әскерлерінің облысы|Дон казак әскері облысымен]] шекарада, Ергени қыратынан басталып, оның шығыс етегіндегі көлдер тізбегін қоректендіретін немесе батысқа қарай [[Дон|Донның]] салаларына ағатын 80-ге жуық өзен мен жылға болды. Олардың көпшілігі жазда тартылып қалатын, ал Елиста, Тенгути, Акишбай және т.б. сияқты аз ғана өзендердің ағысы тұрақты болды.

Оңтүстікте, [[Ставрополь губерниясы|Ставрополь губерниясымен]] шекарада, екі Маныч өзені болды: Батыс Маныч Дон казак әскері облысының аумағына қарай ағады, ал Шығыс Маныч Астрахан губерниясының аумағы арқылы өтеді. Екі Манычтың да бастау алатын жері [[Ергени|Ергени қыраты]] мен [[Ставрополь қыраты|Ставрополь қыратының]] түйіскен тұсында орналасып, Қара теңіз деңгейінен 11,5 сажын биіктікте жатты. [[Шығыс Маныч]] алдымен оңтүстік-шығысқа қарай ағып, кейін шығыстағы даланың аласа бөлігіне енген соң, Каспий теңізіне шамамен 100 верст жетпей, Састы көлдері деп аталатын көлдер жүйесінде жоғалады. Бұл жерде «хактар» деп аталатын өтуге қиын батпақты алқаптар түзіледі. Олардың ішіндегі ең белгілісі — Джерлақ хактары. Маныч өзендерінің бастау бөліктерінің су молайған кезде өзара қосылуы [[Азов теңізі|Азов]] және Каспий теңіздері арасында кеме жүретін канал салу мүмкіндігі туралы мәселені көтеруге себеп болды. Алайда осы өңірді екі экспедиция зерттегеннен кейін Байланыс жолдары бас басқармасы 1859 жылы канал салудың табысты жүзеге асуына жеткілікті кепілдік жоқ екенін және оның экономикалық тиімділігіне сай келмейтін орасан зор шығындарды талап ететінін мәлімдеді.

Кума өзенінің тармағы болып табылатын [[Гайдук (өзен)|Гайдук]] өзені тек көктемде ғана суға толады және Ставрополь губерниясының оңтүстік-батыс шекарасында орналасқан.

Астрахан губерниясының солтүстік-шығыс бөлігі тұщы су көздеріне одан да кедей болды. Ең солтүстігінде, Самара губерниясымен шекарада, Торгунь саласы бар шағын [[Еруслан (өзен)|Еруслан]] өзені ағады. Одан әрі солтүстік-шығыс шекараға жақын жерде [[Қараөзен (өзен)|Үлкен Өзен]] және [[Сарыөзен (өзен, Еділ-Жайық алабы)|Кіші Өзен]] өзендері орналасқан. Олар [[Қамыс-Самар көлдері|Қамыс-Самар көлдеріне]] құяды, ал төменгі ағыстары Астрахан губерниясының аумағына кіреді. Кей жерлерінде олардың суы тұздылау келеді. Бұдан басқа, далада Горькая және Бүлдіргенді өзендері бар. Хан ордасына жақын орналасқан бұл екі өзен де шағын әрі суы ащы, ішуге жарамсыз. Осы өзендер мен жылғалардың барлығы шағын және губернияның шеткі бөліктерінде орналасқан, ал даланың орталық бөлігі ағын сулардан мүлдем ада болды.

Мушкетов мырзаның зерттеулеріне сәйкес, Қалмақ даласында екі сулы қабат бар. Жоғарғы қабат Каспий шөгінділерінің арасында 2–6 сажын шамасындағы шағын тереңдікте орналасқан және оның суы тұздылау немесе тұзды болады. Төменгі қабат Каспий шөгінділерінің астында, үшіншілік құмтастар қабаттарымен бірге 20 және одан да көп сажын тереңдікте орналасып, тұщы су береді. Жергілікті халық жер асты суын алу үшін негізінен бірінші сулы қабатты пайдаланды. Ол үшін құмды жерлерде калмақ тілінде «худук» деп аталатын таяз құдықтар қазылды, ал сирек жағдайда орысша «копань» атауы қолданылды. Құдықтар бүкіл далаға топ-тобымен шашырай орналасып, бір-бірінен 10–30 верст қашықтықта жатты. Алайда даланың оңтүстік бөлігінде олар сирек кездесіп, арақашықтығы 50–70 верстке дейін жетті. Сонымен қатар ондағы су ішуге онша жарамды болмады. Бұдан басқа, далада «цандыктар» деп аталатын табиғи су қоймалары да пайдаланылды. Олар тығыз қоңыр саз қабатымен жабылған ойыстарда түзіліп, осы қабаттың үстіне еріген қар немесе жаңбыр суы жиналды. Мұндай суды тек қысқа уақыт ішінде ғана пайдалануға болатын.

Астрахан губерниясының аумағындағы [[Дон]] мен [[Еділ]] арасындағы суайрық Ергени деп аталады (қалмақша — «''қия беткейлер''») және Сарепта колониясынан оңтүстікке қарай шамамен 300 верст бойы меридиан бағытымен созылып жатқан жазық қыратты білдіреді. Ол Шығыс Маныч жағалауындағы Чалон-Хамур (немесе Таш-Муран) деп аталатын тік жарқабақпен аяқталады. Ергенидің ең биік нүктесі Заветное ауылының маңында орналасып, Каспий теңізі деңгейінен 532 фут биіктікке көтеріледі. Батысқа қарай Ергени Дон даласына біртіндеп төмендейді, ал шығыс беткейлері Еділ даласына қарай тік құлайды. Сондықтан биіктігі онша үлкен болмаса да, Ергени дала жағынан тауға ұқсап көрінеді. Оның шығыс беткейлері [[Жыра|жыралармен]] (сайлармен) тілімденген. Олар батысқа қарай бір-біріне жақындай түседі. Көктемде осы сай-жыралармен бұлақтар мен шағын өзендер ағып, Ергенидің етегіндегі көптеген көлдерді қоректендіреді. Бұл көлдердің бір бөлігі тұщы сулы (Цацинское, Алцын-Хута, Шар-Толгота, Чилгир, [[Жаскөл (ауыл)|Жаскөл]] және т.б.), ал кейбіреулерінің суы көктемде ғана тұщы болып, кейін ащы-тұздыға айналады (Ханата, Нарын-Хара, Кобдырь). Кейбір көлдер жазда [[Сор топырақ|сорға]] айналады (мысалы, Табун-Усун), ал кейбіреулері тартылып, бетіне шүйгін шөп өсіп, мол шөп шабуға пайдаланылатын жерлерге айналады (Ушке-Нур, Сальвру және т.б.). Ергенидің топырағын сары саздың қалың қабаттары, яғни [[Лесс|лесс]] құрайды.

Ергениден солтүстік-шығысқа қарай, Еділдің оң жағалауында орналасқан дала анағұрлым биік. Мұнда көлдер жоқ, шөбі шүйгін шабындықтар көп, кей жерлері егіншілікке жарамды, топырағы құмды-сазды. Царицын маңында биіктігі 280 фут болатын оң жағалаудағы қыратты өңір оңтүстікке қарай біртіндеп төмендеп, Черный Яр уезінде 30–40 футқа дейін түседі. Жантаудан төменірек жерде өсімдік жамылғысынан мүлдем айырылған құмды төбелер пайда болады. Каспий теңізіне қарай біртіндеп төмендейтін дала көптеген тұзды көлдермен көмкеріледі. Ал Каспий теңізі жағалауындағы жердің төмен жатқаны соншалық, солтүстік және солтүстік-батыс жағалаудың бүкіл өңірі жағалауға терең сұғына енген сансыз шығанақтардың (ильмендердің) және теңізге қарай сұғына созылған мүйістердің әсерінен шашақ тәрізді көрінеді. Бұл мүйістердің қалыптасуына сол жердегі құмды төбелердің ықпалы зор.

Даланың оңтүстік бөлігінің өзіндік ерекшелігін [[Бэр төбелері|Бэров төбелері]] деп аталатын, биіктігі 4 сажыннан аспайтын, шығыстан батысқа қарай созылып жатқан және бір-біріне параллель орналасқан аласа төбелер құрайды. Олардың табандары түйісіп жатады, ұзындығы 1½–4 верст, ал ені 170 сажынға дейін жетеді. Осы төбелердің үстіне Астрахан және [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қалалары салынған. Теңіз маңында көптеген төбелер судың астынан көтеріліп көрінеді. Олардың арасын су басып, көптеген ильмендер мен тұтас бір түбек архипелагын түзеді. Астраханның оңтүстік-батысында орналасқан бұл жер «Мочаг» деп аталады. Теңіз жағалауы жолағында көптеген тұзды және ащы-тұзды көлдер бар, олардың кейбіреулері емдік қасиеті бар балшықтармен қоршалған. Мысалы, Астраханнан солтүстік-батысқа қарай 12 верст жерде Тынақ балшықтары орналасқан.

Еділ жағалауына жақындаған кезде өзеннің осы құмды-сазды өңірде арнасын орнықсыз топырақты ойып өтіп, ені 30 және одан да көп верст болатын аңғар түзетінін көреміз. Оның шығыс шекарасын Ақтөбенің сол жағалауы шектейді. Өзен тармақтары жан-жаққа тілімдеген бұл аңғар тасқын кезінде су басатын және шайынды топырақтан құралған аралдар архипелагын құрайды. Аралдардың жағалаулары негізінен талдан тұратын орманның тар жолағымен көмкерілген, ал су қайтқаннан кейін оларда шүйгін шалғынды өсімдіктер қаулап өседі. Осы аңғардың бүкіл аумағы «займище» деп аталады.

Ақтөбенің ар жағында шығысқа қарай орналасқан және әрі қарай шетсіз-шексіз [[Орта Азия]] далаларымен ұласатын өңір жалпы сипаты жағынан батыстағы өңірге ұқсас. Оның анағұрлым биік солтүстік бөлігі біршама белесті жер бедерімен ерекшеленіп, Ақтөбе жағалауынан шығысқа қарай біртіндеп еңістейді де, құмды әрі төмен орналасқан жазықпен ұласады. Құмды-сазды топырақты бұл жазықтың ойпаң жерлері шүйгін шабындықтарға бай әрі егіншілікке жарамды. Алайда кей жерлерде топырақтың борпылдақтығы соншалық, ол оңай сусымалы құмға айналады. Сусымалы құмдардың аумағы жылдан жылға ұлғайып, қоныстанған жерлерге зиян келтіреді: жайылымдар мен егістіктерді құм басып, құмды төбелер — [[Барқан|барқандар]] түзеді. Құмдардың жылжуы салдарынан кейбір жерлерді құм соншалық басып қалған, мысалы, Хан ордасын, Сеитовка және Хошеутовское ауылдарын және басқа да елді мекендерді тұрғындары, Хошеутовское ауылындағыдай, қоныс аударуға мәжбүр болған. Муханов және Джамбай көлдері сияқты тұзды көлдер де құм астында қалып, олардан тұз өндіру тоқтатылды. Осындай құбылыс батыс далада да байқалады. Шығыс даланың ең солтүстік бөліктерінде, Царев уезінде, [[Қара топырақ|қара топырақ]] кездеседі. Осы белдеуде құрамындағы тұздың орасан көп мөлшерімен әйгілі Елтон ([[Эльтон]]) және [[Баскүнжақ]] көлдері, сондай-ақ Чапчачи тауы орналасқан. Бұдан бөлек, жекелеген таулар түрінде биіктеп тұрған қыраттар да бар: [[Үлкен Боғды]] — 524 фут, Кіші Боғды — 96 фут, Арзагар — 72 фут және т.б.

Кей жерлерде балшықты және батпақты алқаптар кездеседі. Олардың ішіндегі ең белгілілері — Хан ордасының шамамен бес верст жерінде орналасқан, ені мен ұзындығы ондаған верстке жететін алып Улань-Хактар. Сонымен қатар ащы-тұзды және тұщы сулы көлдер де бар. Одан әрі шығысқа қарай, Ақтөбе жағалауынан шамамен 100 верст жерде дала «Рын-құмдар» деп аталатын құмды-белесті өңірге айналады. Бұл жердегі құмды төбелер алуан түрлі пішіндегі қыраттардан тұрады, олардың арасында ені кейде 14 және одан да көп верстке жететін шалғындар орналасқан. Шалғындар аржан және далаға тән басқа да астық тұқымдас өсімдіктерден тұратын қалың өсімдік жамылғысымен көмкерілген. Өсімдіктерден дерлік жұтаң бұл төбелер теңізге жақындаған сайын біртіндеп аласарып, кәдімгі сусымалы құмдарға ұласады, ал одан әрі сары түсті, құнарсыз, сортаң ойпаттарға айналады. Өңір ұсақ тұзды көлдер мен балшықтарға бай, олардың ішіндегі ең белгілісі — Қызыл-Хактар. Ал Бестау тауларының арасында Ассетөбе немесе Айсысар деп аталатын шипалы бұлақ бар. Оның суының дәмі ащы-тұзды, температурасы 3°С, күкіртті иісі бар.

Оңтүстік-батысқа қарай Бэров төбелері пайда болады. Губернияның шығыс шетін жазық дала құрайды: оның бір бөлігінің топырағы қара-сұр саздан, ал екінші бөлігінің топырағы құмды-сазды сортаңнан тұрады. Бұл өңірдің солтүстігінде батпақтармен қоршалған, қамыс өскен тұщы сулы Қамыс-Самар көлдері орналасқан.

=== Геологиясы ===
Геологиялық құрамы бойынша Астрахан губерниясының топырағы Арал-Каспий формациясына жатады. Оның қабаттары барлық жерде дерлік көлденең орналасқан және құрамында көптеген тұзды саздар бар. Құмтастар мен үшіншілік саздардың үстінде жатқан Каспий шөгінділерінің қалыңдығы орасан зор болып, 53 сажынға дейін жетеді. Олар құм мен әртүрлі түсті саздардың — қызыл-қоңыр, көк және жасыл түсті саздардың — кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Сонымен қатар олардың құрамында Каспий фаунасына жататын және басым көпшілігі қазіргі кезде де тіршілік ететін түрлерге тиесілі ұлулардың қабыршақтары кездеседі.

Черный Ярдан төмен қарай сазды қабаттар жұқара түседі, ал кей жерлерде мүлдем жоғалып, олардың орнын борпылдақ құм басады. Бұл құм Еділдің төменгі ағысы жағалауында дюналардың түзілуіне себеп болады. Олар әсіресе Лебяжинская және Дуновская станицаларының маңында айқын байқалып, «Толокняный таулары» деп аталады.

Ергени Каспий саздары шөккеннен кейін қалыптасқан дербес көтерілу осін құрайды және миоценге жататын, көк саздың үстінде жатқан үшіншілік кезеңнің диірмен тасы құмтастарынан тұрады. Тек шалғынды беткей жағындағы жекелеген қыраттарда көне формацияларға жататын тау жыныстары, атап айтқанда, пермь және триас кезеңдерінің жыныстары кездеседі. Олар Боғды тауында байқалады. [[Опока]] немесе борлы [[Мергель|мергель]] борлы топыраққа жатады. Солёная Балка құмтастары жоғары сапалы диірмен тасын құрайды. Кормовое ауылының маңында ақ кварцтың, лидиялық тастың және темірлі құмтастың сынықтары кездеседі. «Кресты» сайында қазба балықтардың қалдықтарына бай рухляк қабаттары бар. Чалон-Хамур әктасты қабаттардан құралған. Кейбір сайларда кездесетін гипс алебастр алу үшін күйдіріледі, ал алынған алебастр тек үйлерді әктеуге пайдаланылады. Сонымен қатар Ергениде таскөмірдің белгілері анықталған, ал оның солтүстік бөлігіндегі [[Темір рудалары|темір кендері]] кейбір сайларда қалың қабаттар түрінде жер бетіне шығып жатады. Сарепта маңында қыш жасауға арналған саз өндіріледі, Солодников селосының маңында шатырлық тақтатас, ал Астрахан маңында кірпіш сазы өндіріледі. «Элиста» урочищесі маңынан күйдірген кезде таза қызыл түске ие болатын фаянс жасауға жарамды саз табылған. Кейбір жерлерде [[Селитралар|селитра]] кездеседі. Үлкен Боғды тауының маңынан күкірттің шағын кен орны мен [[Мұнай|мұнай]] белгілері табылған. Еділдің сол жағалауындағы Боғды және басқа да қыраттар негізінен гипстен тұрады. Алайда жалпы алғанда, Астрахан губерниясында тау-кен өнеркәсібінің қандай да бір саласының дамуын күту қиын, тек бұрыннан бар тұз өндіру саласын қоспағанда. Жаңа түзілімдерге Еділдің шөгінділері, құмды [[Дюналар|дюналар]], Ергенінің әктасты [[Туф|туфтары]], сортаңдар және өздігінен тұз шөгетін көлдердің тұздары жатады. [[Мамонттар]] мен басқа да жануарлардың сүйектері тек [[Еділ|Еділдің]] шөгінділерінен кездеседі.

=== Флорасы ===
Астрахан өлкесіндегі сирек өсімдік жамылғысы еш жерде тұтас әрі үздіксіз [[Шым|шым]] түзбейді, керісінше, аралдар секілді шашыраңқы орналасады. Биіктеу жерлерде жапырақтары сұрғылт-жасыл түсті жусанның көптеген түрлері өседі. Ал топырақ сортаңдау болса, жапырақтары қою жасыл түсті сораңдардың түрлері немесе қураған тікенекті өсімдіктер пайда болады. Неғұрлым төмен жерлерде [[Қау|қау]] ағарып көрінеді, ал ойпаттарда жасыл мия мен әртүрлі астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Топырақ сортаң болған жағдайда, жапырақтары қалың әрі шырынды, түсі қою қызғылт-сары түсті Salicorneae тұқымдасына жататын [[Шеркез|сораңдар]] өседі. Неғұрлым қалың өсімдік жамылғысы тек шалғындарда, Еділдегі аралдарда және Ергени сайларында кездеседі. Еділдің төменгі ағысындағы тұрып қалған суларды ''[[Ақ тұңғиық|Nymphaea alba]]'' және ''[[Үндістан лотосы|Nelumbium nuciferum]]'' көріктендіреді.

== Тарихы ==
Астрахан губерниясы Орта Азия далаларының шекарасында орналасып, ежелден халықтардың қоныс аудару бағыты болды. Ол [[Азия|Азиядан]] [[Еуропа|Еуропаға]] өтетін өзіндік қақпа саналды.

Халықтардың негізгі қоныс аудару қозғалыстары осы өңір арқылы жүріп отырды. Бір халық екіншісін ығыстырып, өз кезегінде Шығыстан келген жаңа қоныс аудару толқындарына орын беріп отырды. Ежелгі деректер Астрахан далаларында [[Скифтер|скифтердің]] болғанын көрсетеді. Біздің заманымыздың II ғасырында бұл өңірде [[Аландар|аландар]] пайда болып, III ғасырда олардың орнын [[Хазарлар|хазарлар]] басты. Хазарлардың атымен [[Каспий теңізі]] Хазар теңізі деп аталды. Хазарлардың [[Еділ|Еділдің]] төменгі ағысында [[Итиль]] атты астанасы болды. IV–XI ғасырлар аралығында бұл өңір арқылы [[Угорлар|угорлар]], [[Ғұндар|ғұндар]], [[Аварлар (көшпелі халық)|аварлар]], [[Мажарлар|мадиярлар]], [[Бұлғарлар|бұлғарлар]], [[Хвалистер|хвалистер]] және басқа да халықтар өтті. Соңғыларының атымен Каспий теңізі Хвалын теңізі деп аталды.

XII ғасырда Астрахан далаларында [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] көшіп-қонып жүрді, ал XIII ғасырда олардың орнын [[Моңғол шапқыншылығы және этностық өзгерістер|моңғолдар]] басты. Олар [[Еділ]] бойының едәуір бөлігін иеленіп, Астрахан өлкесінің төменгі ағысында [[Сарай-Бату]], [[Сарай-Берке]], [[Үкек]] және [[Астрахан|Қажытархан]] қалаларының негізін қалады.

Астрахан хандығының тарихы 1480 жылы, [[Алтын Орда]] ханы Ахмет хан қаза тапқаннан кейін басталады. Осы кезден бастап бұл аумақ Ноғай мырзаларының иелігіне өтті, ал 1490 жылы мұнда Абдул-Керімнің хан болғаны аталады. Алайда 1554 жылы кінәз Пронский-Шемякиннің қолбасшылығымен орыс әскерлері [[Астрахан|Астраханды]] басып алып, қаладан қуылған Дербыш ханды қайтадан таққа отырғызды. Дербыш хан Ресейге бодан болуға ант беріп, алым-салық төлеуге уәде етті. Кейін оның сатқындығы қаланың орыс әскерлері тарапынан түпкілікті басып алынуына және 1557 жылы Астрахан хандығының Мәскеу мемлекетіне қосылуына себеп болды.

Ұзақ уақыт бойы өлкенің қоныстанған аумағы негізінен Астрахан қаласымен және одан төмен қарай Еділ атырауында орналасқан, балық аулауға арналған «учугтар» (балық ұстауға арналған арнайы бөгет-құрылымдар) деп аталатын кәсіпшілік орындарымен шектелді. [[I Пётр|І Петрдің]] бұл өлкеге ерекше назар аударуынан кейін отарлау үдерісі дами бастады. Алайда бастапқы кезеңде әртүрлі татар ордаларының жиі жасаған шапқыншылықтары, қалмақтардың тонаушылық шабуылдары және [[Еділ казактары|казактардың еркін әрекеттері]] салдарынан бұл үдеріс өте баяу жүрді.

1632 жылы [[Қалмақтар|қалмақтар]] бұл өңірге көшіп келді. Осылайша көшпелі ордалардың шығыстан батысқа қарай қоныс аудару үдерісі аяқталды. Өйткені, 1801 жылы [[Қырғыз-қайсақ|қырғыз-қайсақтардың]] Астрахан даласына қоныс аударуы үкіметтің рұқсатымен жүзеге асырылды. 1627 жылы [[Черный Яр]] [[Острог|острогының]] негізі қаланды, 1667 жылы [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Ярдың]] негізі қаланды. Ал 1700 жылдан бастап Еділдің оң жағалауында алғашқы елді мекендер, соның ішінде Солёное Займище, пайда бола бастады.

Астрахан губерниясы І Петрдің 1717 жылғы 22 қарашадағы жарлығымен құрылды. Оған дейін, 1708 жылдан бастап, оның аумағы [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамында болды. Астрахан губерниясының құрамына іргелес аумақтарымен бірге мына қалалар кірді: [[Астрахан]], Гурьев Яицкий (қазіргі [[Атырау]], Қазақстан), Дмитриевск (қазіргі [[Камышин]]), [[Петровск (Сарытау облысы)|Петровск]], [[Самара]], [[Саратов|Сарытау]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]), [[Сызрань]], [[Терек (бекініс)|Терск қаласы]], Царицын (қазіргі [[Волгоград]]), Жайық қалашығы (қазіргі [[Орал]]), [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]], [[Черный Яр]] және [[Қызлар]].

1728 жылы [[Саратов|Сарытау]], [[Самара]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]) және [[Сызрань]] қалалары уездерімен бірге [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамына берілді.

1739 жылы Сарытау Астрахан губерниясының құрамына қайта қосылды.

1744 жылы [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрылуына байланысты Жайық қалашығы мен [[Жайық казак әскері|Жайық казак әскерінің]] аумағы оның құрамына берілді.

1742 жылы [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантаудың]] негізі қаланып, 1746 жылдан бастап Еділдің оң жағалауын казак станицалары қоныстана бастады.

1752 жылы Гурьев қаласы Астрахан губерниясынан [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрамына берілді.

1763 жылы жоғары мәртебелі жарлық бойынша Астрахан маңындағы Еділ бойына Визенталь елді мекенін негіздеген 65 лютеран отбасы қоныстандырылды. Елді мекеннің қашан және қандай жағдайда жойылғаны белгісіз. Өлкені тезірек қоныстандыру мақсатында үкімет жер телімдерін сыйға беріп, оларды жеңілдетілген шарттармен сатты. Мысалы, 1770 жылы әртүрлі адамдарға іргелес су айдындарымен бірге 5755 десятина жер сатылды.

1771 жылы үкімет жүргізген шараларға наразылықтың салдарынан қалмақтардың басым бөлігі Ресей аумағынан көшіп кетті, сөйтіп олардың аз бөлігі ғана Еділдің оң жағалауында қалды.

[[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] автономиясы жойылып, қалмақтардың басым бөлігі Жоңғарияға қайта көшкеннен кейін қалмақ даласы Астрахан әскери губернаторына бағынатын Ресейдің әкімшілік-аумақтық бірліктерінің біріне айналды.

1780 жылғы қарашада Сарытау жаңадан құрылған [[Сарытау наменгерлігі|Сарытау наменгерлігінің]] орталығы болды. Оның құрамына Петровск және Дмитриевск қалалары да кірді.

1782 жылы [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінен]] кейін Гурьев қаласы Астрахан губерниясының құрамына қайтарылды. Сол жылы [[Орал]] қаласы да Астрахан губерниясының құрамына қосылды, ал [[Волгоград|Царицын]] қаласы Ақтөбе жібек зауытымен және Черный Яр қаласы [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясының]] құрамына берілді.

1785 жылы 5 мамырда Астрахан және Кавказ облыстарынан тұратын [[Кавказ наменгерлігі]] құрылды. Оның әкімшілік орталығы шағын [[Екатериноград]] бекінісі болды. 1790 жылы 30 сәуірде Кавказ губерниялық басқармасы Астрахан қаласына көшірілді.

1796 жылғы 12 және 31 желтоқсандағы жарлықтармен наменгерлік Астрахан губерниясы болып қайта құрылды. Оның құрамына кейінгі Ставрополь, Терек және Қобан губернияларының аумақтары да кірді. Сол кезде губерниялық басқарма да құрылды.

1802 жылы 15 қарашада Астрахан губерниясы Астрахан және [[Кавказ губерниясы|Кавказ]] губернияларына бөлінді. Астрахан губерниясының басына азаматтық губернатор тағайындалды. Сонымен қатар Астрахан губерниясы Кавказ өлкесі мен Грузияның әскери басшысына да бағынды. 1803 жылғы 27 қазандағы патша жарлығында Астрахан губернаторына Кавказ губерниясының істеріне араласуға жол берілмейтіні арнайы ескертілді&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://runivers.ru/lib/book3130/9835/ |title=Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Первое. Том XXVII. 1802 — 1803 гг. Закон 21.013. Октября 27. с. 956 |access-date=2019-06-16 |archive-date=2020-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615075815/https://runivers.ru/lib/book3130/9835/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

1803 жылы Орал казак әскерінің аумағы қайтадан Орынбор губерниясының құрамына қосылды.

[[Сурет:Карта Астраханской Губернии.jpg|thumb|right|250px|Астрахан губерниясы. 1821 жыл]]
1825 жылы 10 наурызда Астрахан губерниясындағы көшпелі халықтар мекендеген аумақтың басым бөлігі Кавказ облысының құрамына беріліп, Мұсылман көшпелі халықтарының Бас приставтығы құрылды&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://stavropolgid.ru/knigi/stavropol-i-ego-okrestnosti/2123-hronika-administrativno-territorialnyh-izmenenij-kosnuvshihsja-stavropole-s-1785-goda-po-nastojaschee-vremja?start=180 |url-status = dead |title = Хроника административно-территориальных изменений, коснувшихся Ставрополье с 1785 года по настоящее время |access-date = 2013-05-13 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180718115041/http://stavropolgid.ru/knigi/stavropol-i-ego-okrestnosti/2123-hronika-administrativno-territorialnyh-izmenenij-kosnuvshihsja-stavropole-s-1785-goda-po-nastojaschee-vremja?start=180 |archive-date = 2018-07-18 }}&lt;/ref&gt;.

1832 жылы 6 қаңтарда Астрахан губерниясы Кавказ губерниясынан толық бөлініп шықты. Осы ретте губернияның басына азаматтық губернатормен қатар әскери губернатор да тағайындалды.

1832 жылы Астрахан губерниясы Грузияның Бас басқарушысының қарауынан шығарылды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.regionkmv.ru/kmv/history02.html |title=Два века Кавказских Минеральных Вод: период с 1830 по 1859 год |access-date=2023-04-27 |archive-date=2023-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309195414/http://www.regionkmv.ru/kmv/history02.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

1848–1850 жылдар аралығында Ставрополь жолы бойына ауылдар қоныстандырылды. 1850 жылы Сарытау губерниясынан Царев уезі Астрахан губерниясының құрамына берілді, ал 1860 жылы Кума өзені бойындағы шекара солтүстікке қарай біршама жылжытылды. Алайда оның саласы Гайдук (Гуйдук) өзені мен Үлкен Дербет ұлысының қалмақтары Ставрополь губерниясының қарауына берілді.

1862 жылы Астрахан қаласынан Дон казак әскерінің шекарасына дейін созылған, ұзындығы 357 шақырым болатын Қырым жолы бойындағы Қалмақ даласының орталық бөлігін әрқайсысы 15–20 ауладан тұратын хуторлармен қоныстандыруға рұқсат етілді. Осы мақсатта 15 орын белгіленді. Алайда аталған жерлерге қоныстануға ниет білдірушілер болмағандықтан, бұл жоспар жүзеге аспады.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1917 жылы Қырғыз даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына берілді. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы [[Қалмақ автономиялы облысы|Қалмақ АО]] құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері ғана қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына аудандар құрылды: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары.

1928 жылы 21 мамырда губерния таратылып, оның аумағы жаңадан құрылған [[Төменгі Еділ өлкесі|Төменгі Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Әкімшілік бөлінісі ==
[[Сурет:Astrakhan gubernia.jpg|thumb|right|200px|Астрахан губерниясының картасы]]
XX ғасырдың басында әкімшілік жағынан Астрахан губерниясы 5 уезге — Астрахан, Красный Яр, Жантау, Черный Яр және Царев уездеріне, 7 ұлыстық басқармасы мен қалмақ базары бар Қалмақ даласына, телімдік басқармаларға (5 бөлік және 2 округ) бөлінген Қазақ даласына (Ішкі қазақ ордасына), сондай-ақ 2 бөлімнен тұратын [[Астрахан казак әскері|Астрахан казак әскеріне]] бөлінді.

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
! Реттік №
! Уез
! Уездік қала
! Уездік қаланың елтаңбасы
! Ауданы,&lt;br&gt;[[Шақырым|шақырым]]²
! Тұрғыны(1897), адам
|-
| 1
| [[Астрахан уезі|Астрахан]]
| [[Астрахан]] қ. (112 880 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Astrakhan COA (Astrakhan Governorate) (1856).png|43x43px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |6499,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |219 760
|-
| 2
| [[Жантау уезі|Жантау]]
| [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантау]] қ. (2826 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Yenotaevsk COA (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |4852,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |76 080
|-
| 3
| [[Красный Яр уезі (Астрахан губерниясы)|Красный Яр]]
| [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қ. (5593 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Krasny Yar COA (Astrakhan Governorate) (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |9463,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |65 995
|-
| 4
| [[Царев уезі|Царев]]
| [[Царев]] қ. (6977 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Tsaryov COA (1853).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |18 964,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |198 022
|-
| 5
| [[Черный Яр уезі|Черный Яр]]
| [[Черный Яр]] қ. (4226 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Coat of Arms of Chyorny Yar (Astrakhan oblast) (1846).png|42x42px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |11 858,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |100 316
|-
| 6
| [[Қалмақ даласы]]
| -
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |67 246,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |128 573
|-
| 7
| [[Бөкей Ордасы|Ішкі Қазақ ордасы]]
| [[Хан Ордасы (ауыл)|Хан Ордасы]] ауылы (2564 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |70 781,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |214 796
|}

1888 жылы барлық бес уезде 157 ауылдық қоғам, 47 болыс, 13 стан және 89 урядник учаскесі болды. Губернияда барлығы 189 алпауыт қожалық пен ауыл болды, бұған Астрахан казактарының 13 станицасы, ватағалар мен хуторлар кірмеді. Бес уездегі ауылдарда барлығы 231 тас және 56 472 ағаш үй болды. 1887 жылы губернияда 167 шіркеу мен 4 әдірият (монастырь) болды.

1917 жылы Қазақ даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына өтті. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы Қалмақ АО құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары құрылды.

== Тұрғындары ==
Ірі елді мекендері (1877):
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Уез
! Елді мекен
! Аула саны
! Тұрғыны (адам)
|-
| Царев
| Николаевская слободасы
| 1750
| 17824
|-
| Жантау
| Никольское ауылы
| 668
| 4734
|-
| Черный Яр
| Соленое-Займище ауылы
| 533
| 3090
|-
| Астрахан
| Солянка ауылы
| 305
| 1658
|-
| Красный Яр
| Казначинское ауылы
| 147
| 1396
|-
|
| Замьяновская станицасы
| 323
| 1763
|}

1888 жылы Астрахан губерниясының отырықшы халқы 479 980 адамнан тұрды, оның 245 079-ы ер адам, 234 901-і әйел адам болды. Халықтың басым бөлігін великоростар, малоростар (Ресейдің әртүрлі губернияларынан қоныс аударушылар), сондай-ақ жұрт және кундров татарлары ([[Астрахан татарлары|астрахан татарларын]] қараңыз) құрады. Ауыл халқының тығыздығы 1 шаршы верстке 11,6 адамнан келді. Бұдан басқа, Қалмақ даласында шамамен 138 980 адам, ал Қазақ даласында — 237 520 адам тұрды. Олардың арасында [[Қарақалпақтар|қарақалпақтар]] мен [[Түрікмендер|түрікмендердің]] аздаған бөлігі де болды.

Діни сенімі бойынша халықтың құрамы мынадай болды: православтар — 420 699 адам, старообрядшылар — 12 002, армян-григориандар — 6 364, рим-католиктер — 1 183, евангелиялық-лютерандар — 585, жебірейлер — 872, мұсылмандар — 276 759, лама дінін ұстанушылар — 136 735, басқа діндерді ұстанушылар — 1 713 адам.

Сословиелік құрамы бойынша халықтың қалған бөлігі былай бөлінді: мұрагерлік және жеке ақсүйектер — екі жынысты 2 665 адам; православ монастырьлық дін қызметкерлері — 120, ақ дін қызметкерлері — 1 736, армян-григориан дін қызметкерлері — 97, рим-католик дін қызметкерлері — 1, евангелиялық-лютеран дін қызметкерлері — 5, мұсылман дін қызметкерлері — 383, иудей дін қызметкерлері — 3; мұрагерлік және жеке азаматтар — 647; көпестер — 2 354; мещандар мен цехтықтар — 65 122; әртүрлі шенділер — 1 724; барлық санаттағы шаруалар — 348 066; колонистер — 169; ерікті матростар мен штурмандар — 72; тұрақты әскер — 1 621; казактар — 16 404; запастағы төменгі шенділер — 8 002; отставкадағы төменгі шенділер — 28 852; шетел азаматтары — 1 131; аталған санаттардың ешқайсысына жатпайтын адамдар — 807.

Отырықшы халық арасында неке саны 5 167, туғандар саны 29 753, қайтыс болғандар саны 20 080 болды. Халықтың табиғи өсімі 9 673 адамды құрады. Шперкінің 17 жылдық орташа есебі бойынша, губернияның отырықшы халқының әр 100 адамына шаққанда жыл сайын 5,7 адам дүниеге келіп, 3,7 адам қайтыс болған. Жыл мезгілдері бойынша өлім-жітімнің ең жоғары үлесі жазға — 33,5 %, одан кейін көктемге — 23 %, қысқа — 22,7 % және күзге — 20,8 % тиесілі болды.

=== 1897 жылғы ұлттық құрамы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=30 |title=Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей |access-date=2009-02-28 |archive-date=2013-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004213144/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=30 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Уезд
! орыстар
! қазақтар
! қалмақтар
! украиндар
! татарлар
! армяндар
! немістер
|-
| Жалпы губерния бойынша
| 40,8 %
| 25,0 %
| 13,8 %
| 13,3 %
| 5,3 %
| …
| …
|-
| Астрахан
| 74,7 %
| 3,3 %
| 1,8 %
| …
| 13,9 %
| 1,9 %
| …
|-
| Жантау
| 69,4 %
| 3,6 %
| 8,5 %
| 18,0 %
| …
| …
| …
|-
| Красный Яр
| 41,2 %
| 43,6 %
| …
| 1,7 %
| 12,6 %
| …
| …
|-
| Царев
| 54,8 %
| 2,2 %
| …
| 38,2 %
| 2,2 %
| …
| 1,5 %
|-
| Черный Яр
| 50,5 %
| …
| 4,6 %
| 40,7 %
| 3,2 %
| …
| …
|-
| Қалмақ даласы
| 3,3 %
| …
| 95,3 %
| …
| …
| …
| …
|-
| Ішкі &lt;br&gt;Қазақ ордасы
| …
| 96,5 %
| …
| …
| 2,7 %
| …
| …
|}

== Білім беру ==
Губернияда, [[Астрахан]] қаласын қоспағанда, халыққа білім беру жүйесі приходтық және бастауыш халық училищелерінен, шіркеу-приход мектептері мен сауат ашу мектептерінен тұрды. Уездік қалаларда 11 училище болып, онда 682 оқушы (505 ұл және 177 қыз) білім алды. Ауылдар мен станицаларда 193 училище жұмыс істеп, онда 7 090 оқушы (6 203 ұл және 1 887 қыз) оқыды. Қалмақ даласында 118 ұл бала оқитын 5 училище, ал татар мектептерінің 36-сында 1 144 оқушы (1 099 ұл және 45 қыз) болды. Қазақ ордасында 2 ставка училищесі және 6 мектеп жұмыс істеді.

== Экономикасы ==
=== Балық шаруашылығы ===
Тұрғындардың кәсіптері арасында бірінші орында балық аулау тұрды. Ол жергілікті және сырттан келген халық үшін ең көп табыс әкелетін кәсіптердің бірі болып, оның айналасында басқа да кәсіп түрлері шоғырланды. Мәселен, Астрахан және Красный Яр уездерінде жыл сайын балық аулауға әйелдер мен жасөспірімдерді қоса алғанда, сырттан келген 30 000-ға дейін адам қатысты. Балық және итбалық аулауға құқық беретін билеттердің саны, яғни еркін кәсіпшілікпен айналысатын балықшылардың саны, 1888 жылы 8 514 адамға жетті. Табыс түсімінің негізгі баптарының бірі болған майшабақ аулау 1888 жылы салыстырмалы түрде төмен болып, небәрі 21 млн балықты құрады. Алдыңғы жылы 278 млн майшабақ ауланған еді. Балық аулаудан қазынаға 753 384 рубль кіріс түсті.

=== Тұз өндіру ===
Балық аулаумен тығыз байланысты тұз өндіру де өнеркәсіптің негізгі салаларының бірі болып, жергілікті халыққа да, сырттан келген жұмысшыларға да табыс әкелді. Басқұншақ көлінде 2 300 қырғыз және 2 000 орыс жұмысшысы еңбек етті, олардың басым бөлігі Жантау және Царев уездерінен келгендер болды. Ал Астраханның оңтүстігіндегі көлдерде негізінен 1 227 қалмақ пен татар жұмыс істеді. Барлық көлдерден өндірілген тұздың мөлшері 18 702 894 пұтқа жетті. Оның ішінде Баскүнжақтан 14 768 878 пұт, яғни жалпы өндірілген тұздың төрттен үшіне жуығы, ал Астраханның оңтүстігіндегі көлдерден 3 934 016 пұт тұз өндірілді. Бұдан басқа, Мажарогайдук көлдер тобында үкіметтік тапсырыс бойынша Астрахан, Қобан және Терек казак әскерлеріне арнап 59 711 пұт тұз дайындалды. Тұзды ұнтақтау үшін Астрахан губерниясында 6 бу диірмені, ат күшімен жұмыс істейтін 1 диірмен және қолмен жұмыс істейтін 2 диірмен болды. Оларда барлығы 1 255 000 пұт тұз ұнтақталды. Ащы-тұзды көлдер негізінен губернияның шалғынды жағында, Каспий теңізінің жағалауында орналасқан, ал биіктеу өңірдегі көлдердің көпшілігінің суы тек түбіне жақын жерінде ғана ащы болды. Кейбір көлдерде тек күкіртқышқылды натрий (глаубер тұзы), ал басқаларында астраханит деп аталатын қос тұз шөгетін. Оның құрамында 42,2 % күкіртқышқылды натрий, 35,9 % күкіртқышқылды магний және 21,5 % кристалдану суы болды. Астраханитке әсіресе Үлкен және Кіші Басин, Үлкен Малиновское, Добхьен-Хак, Хочетинское, Кіші Кардуанское және басқа да көлдер бай болды. Бұл көлдердегі тұз өндіру жұмыстарын Оссе, Мальцев және басқалар жүргізді, алайда өндіріс уақытша әрі шағын көлемде жүзеге асырылды.

=== Мал шаруашылығы ===
Губернияның топографиялық және климаттық жағдайлары мал шаруашылығының халықтың негізгі кәсіптерінің біріне айналуына себеп болды. Ал қалмақтар, қазақтар және ішінара татарлар үшін ол күнкөрістің негізгі көзі болды. 1887 жылғы мәлімет бойынша, губернияда барлығы 3 349 440 бас мал болды: оның ішінде жылқы — 226 292, ірі қара — 766 320, қой — 2 247 556, ешкі — 43 299, түйе — 66 035. Бес уез шаруаларының әр ауласына орта есеппен 7,8 бас ірі қара, 1,6 жылқы және 20,9 қойдан келді. Соңғы жылдары мал шаруашылығы оба [[Эпизоотия|індетінен]] қатты зардап шекті. 1888 жылы 4 774 бас мал ауырды, оның 841-і қырылып, аурудың таралуын тоқтату үшін 4 433 басы сойылды. Алайда мал шаруашылығына қатал қыс, әсіресе [[Көктайғақ|көктайғақ]] пен қарлы борандар (шурғандар) одан да көп зиян келтірді. Мәселен, 1798 жылы тек қалмақтардың өздері 500 000-нан астам малдан айырылды. 1828 жылы қыста Қазақ ордасында 364 450 бас ірі қара мен 1 миллионға дейін қой қырылды. Мұндай орасан зор шығындардың басты себептерінің бірі қысқа арналған азық қорының болмауы еді. Сондықтан мал қыс бойы ашық аспан астында, табиғи жайылымда жайылды.

=== Егіншілік ===
Астрахан губерниясында егіншілік әлсіз дамыған. Егіншілікпен ең көп айналысатын уезд — Царев уезі, одан кейін Черный Яр уезі болды. Енотаевск уезінде егіншілік шамалы ғана дамыған, ал Астрахан уезінде Яндыков және Началов болыстарын қоспағанда, халық егіншілікпен айналыспады. Красный Яр уезінде астық дақылдары мүлде себілмеді. Шаруалар өз үлестерін қауымдық меншік құқығымен пайдаланды. Егістік жерлерді қайта бөлу 5, 10 және 12 жыл сайын, ал шабындықтарды бөлу жыл сайын жүргізілді. Егістік жерлерге тыңайтқыш қолданылмады. Барлық уездердің ішінде тек Царев уезі ғана өнім мол болған жылдары губерниядан тыс жерлерге бидайдың артығын шығарды. Астық Бирскіден, Самарадан, Сарытаудан және Төменгі Новгородтан әкелінді. 1888 жылы шаруалардың қарамағында барлығы 505 919 десятина жер болды. Оның 79 506 десятинасына күздік, 20 733 десятинасына жаздық дақылдар себілді. Күздік дақылдарға 31 786 ширектік тұқым себіліп, 106 031 ширектік өнім жиналды. Оның ішінде қарабидайдың шығымдылығы — өздігінен 3 есе, [[Бидай (астық)|бидайдікі]] — 12 есе болды. Жаздық дақылдарға 80 858 четверть тұқым себіліп, 434 787 четверть өнім жиналды, яғни шығымдылығы 5 есе болды. Бұдан басқа, 449 ширектік зығыр және 69 ширектік [[Сора (өсімдік)|сора]] себілді. Картопқа 5 123 ширектік тұқым жұмсалып, 27 296 ширектік өнім жиналды, оның басым бөлігі Астрахан уезінде өндірілді. [[Қыша|Қышаға]] 3 224 ширектік тұқым себіліп, 15 107 ширектік өнім алынды. Черный Яр және Царев уездерінде қыша егістігінің көлемі жылдан жылға ұлғайып отырды. Мұнда бүкіл Ресейге белгілі «сарепталық қыша» өндірілді.

=== Көкөніс өсіру, темекі өсіру, омарташылық және бау-бақша шаруашылығы ===
Астрахан уезінде көкөніс өсіру өте жақсы дамыған, мұнда ащы бұрыштың көптеген түрі өсірілді. Бақша шаруашылығы да айтарлықтай табыс әкелді. Астрахан қарбыздары — Быков қарбыздары (Камышин қарбыздары деген атаумен) Ресейдің ішкі губернияларында үлкен сұранысқа ие болды. Темекі өсірумен Чёрный Яр уезінде айналысты. Мұнда 10 плантация болып, 1876 жылы 3 десятина жерден 500 пұт өнім жиналды. [[Ара шаруашылығы|Омарташылық]] шектеулі көлемде жүргізілді: онымен Вязовка мен Болхундардағы кейбір шаруалар айналысты. Бау-бақша өсірумен, әсіресе жүзім өсірумен, негізінен Астрахан маңындағы елді мекендердің тұрғындары айналысты. Татарлар айва өсіруге көп көңіл бөлді, ал Красный Ярда және Жантау уезінде бақтарда негізінен алма өсірілді.

=== Кәсіптер ===
Жергілікті халыққа едәуір табыс әкелетін кәсіптердің бірі — жүк тасымалдау, яғни чумачылық болды. Бұл кәсіппен айналысатын ауылдардың саны 70, ал оған қатысатын адамдардың саны 6 151 болды. Жүк тасымалдауға пайдаланылған мал саны 39 598 өгіз, 1 757 жылқы және 764 түйеден тұрды (1876).

Астрахан губерниясындағы ормандар губернияның ортасындағы тар жолақты, «займище» деп аталатын өңірде орналасқан, ал қалған бөліктерінде орман мүлдем дерлік болмады немесе жасанды түрде өсірілді. Жасанды ормандардың жалпы аумағы 1 200 десятинаға дейін жетті. Астрахан ормандары негізінен жапырақты ағаш тұқымдарынан тұрды. Губернияның солтүстік жартысында неғұрлым қатты ағаш тұқымдары өсіп, олар [[Кәдімгі емен|еменнен (''Quercus pendunculata'')]], қарағаштан, қара теректен және жекелеген жерлерде терек пен тұт ағашынан тұрды. Губернияның оңтүстік белдеуінде жұмсақ ағаш тұқымдары, негізінен талдар өсті. Екі топтың арасындағы шекара ретінде Каменный Яр ауылының маңын алуға болады. Аласа ағаштар тобын ақтал, қаратал, қызылтал, шомырт, жабайы алма, [[Шәңкіш|шәңкіш]], шегіршін, [[Итшомырт|итшомырт]], үйеңкі, долана, итмұрын және жыңғыл құрады. Ормандардың жалпы аумағы 140 655 десятина болды. Оның ішінде 14 мемлекеттік орман алқабына 5 564 десятина және 1 388 шаршы сажын, ал шаруаларға тиесілі 76 алқапқа 65 595 десятина және 1 858 шаршы сажын тиесілі болды. Қалған аумақ Астрахан казак әскерінің, әдірияттар (монастрь) мен жеке тұлғалардың ормандарынан тұрды — барлығы 69 494 десятина және 1 554 шаршы сажын. Мемлекеттік ормандарды бақылау үшін 4 орманшылық болды. Еділ атырауы мен Каспий теңізінің жағалауында орасан зор қалыңдық түзетін қамыс, яғни «черней» деп аталатын өсімдік, отынның орнын басты. Одан мал қоралары жасалып, үйлердің шатырлары жабылды.

=== Өнеркәсіп ===
Өнеркәсіп әлсіз дамыған еді. Мәселен, 1888 жылы губернияда барлығы 234 өнеркәсіп кәсіпорны болып, онда небәрі 2 107 адам жұмыс істеді. Өндірілген тауарлардың жылдық көлемі 2 398 410 рубльді құрады. Бұл ретте өндіріс көлемі 100 000 рубльден асатын кәсіпорындар небәрі бесеу болды: оның екеуі май және итбалық майын өндіретін, біреуі машина жасау және екеуі арақ өндіретін кәсіпорындар еді.

Өндіріс көлемі 1 000 рубльден асатын кәсіпорындардың саны шамамен 120 болды. Олардың ішінде 47 май және қыша, 18 кірпіш, 15 былғары өңдеу, 14 қой терісін өңдеу, 13 ішек өңдеу, 3 бояу, 3 сірке суын өндіру, 2 қыш жасау кәсіпорны болды. Сонымен қатар мақта, шұлық-тоқыма, киіз, май өндіру және бөшке жасау салаларынан бір-бірден кәсіпорын жұмыс істеді. Өнеркәсіп кәсіпорындарының қалған бөлігі өндіріс көлемі 1 000 рубльден аспайтын шағын өндірістер болды.

=== Сауда ===
Губернияның ішкі саудасы негізінен жәрмеңкелерде шоғырланды. Бір жыл ішінде олардың саны 109-ға дейін жетті:

* Астрахан уезі — 2;
* Красный Яр уезі — 2;
* Жантау уезі — 20;
* Черный Яр уезі — 46;
* Царев уезі — 29;
* казак станицалары — 7;
* Қазақ ордасы — 2;
* Қалмақ даласы — 1.

Барлық жәрмеңкелердің жалпы айналымы бойынша әкелінген тауарлардың құны 6 012 700 рубл, ал сатылған тауарлардың құны 1 811 172 рубл болды.

== Көлік пен байланыс ==
Губерниядағы қатынас жолдары құрлық және су қатынасы болып бөлінді. Құрлық қатынасы пошта жолдары арқылы жүзеге асырылды. Мысалы, Астраханнан Сарептаға дейінгі жолдың ұзындығы 380¾ верст (406 км), Черный Яр қаласынан Хан ордасына дейін — 152½ верст (163 км), Черный Ярдан Царев қаласына дейін — 115 верст (123 км), ал Астрахан қаласынан Красный Ярға дейін — 35 верст (37 км) болды.

Елді мекендер мен хуторлардың арасында қара жолдар мен дала жолдары болды. Олардың кейбірі тұз тасымалдауға пайдаланылып, тұз тасымалдау жолдары деп аталды, ал жүк тасымалдауға арналған жолдар чумачылық жолдары деп аталды. Олардың ішіндегі маңыздылары: ұзындығы 300 верст (320 км) болатын Царицын–Ставрополь жолы; Астрахан–Қызлар, немесе Линейный жолы — 254 верст (271 км); Астрахан–Царицын жолы — 380 верст (406 км); Қырым, немесе Воровская жолы — 325 верст (347 км). Тұз тасымалдау жолдарының қатарында Елтон көлінен Николаевская слободаға дейінгі жол — 129 верст (138 км), Владимировкадан Чапчачи тауына дейінгі жол — 142 верст (152 км) және т.б. болды.

Губернияның жазық дала сипаты кез келген бағытта қатынас жасауға мүмкіндік берді. Еділ мен Ақтөбе арқылы өту үшін паромдар мен түбі тегіс кемелер пайдаланылатын 11 өткел болды. Ал Николаевская слободада және Астрахан қаласының маңында өзеннен өту пароходтардың көмегімен жүзеге асырылды. Еділ бойымен жоғары қарай су қатынасы пароходтармен қолайлы жүзеге асырылды, ал Еділдің төменгі ағысында айлақтардың болмауына байланысты пароход қатынасы онша қолайлы болмады. Ақтөбе өзенімен Царевке дейін шағын пароходтар тек су молайған кезеңде ғана жүрді. Красный Яр қаласымен, Хохлацкое және Иванчук селоларымен тұрақты қатынас шағын пароходтар арқылы жүзеге асырылды. Бұдан басқа, Астрахан губерниясында Владимировка пристанінен Баскүнжақ көліне дейін созылатын, ұзындығы 52 верст (55 км) болатын Баскүнжақ теміржолы болды. Ол тұз тасымалдауға қызмет етті.

== Губерния жетекшілігі ==
=== Генерал-губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Павел Сергеевич Потемкин|Потемкин Павел Сергеевич]]
| генерал-поручик, Сарытау мен Астрахан генерал-губернаторы м. а. , &lt;br&gt; 1785 ж. бастап Кавказ наменгері
| &lt;center&gt;09.05.1785—1792&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Гудович|Гудович Иван Васильевич]]
| генерал-аншеф
| &lt;center&gt;1792—1798&lt;/center&gt;
|-
| [[Ираклий Иванович Морков|Морков Ираклий Иванович]]
| граф, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1798—1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Иванович Киселёв|Киселев Дмитрий Иванович]]
| генерал-лейтенант, м. а.
| &lt;center&gt;1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Карл Федорович Кноринг|Кноринг Карл Федорович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1799—1802&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Дмитриевич Цицианов|Цицианов Павел Дмитриевич]]
| кінәз, инфантерия генералы
| &lt;center&gt;08.09.1802—08.02.1806&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Гудович|Гудович Иван Васильевич]]
| граф, генерал-фельдмаршал
| &lt;center&gt;02.06.1806—05.03.1809&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Петрович Тормасов|Тормасов Александр Петрович]]
| кавалерия генералы
| &lt;center&gt;05.03.1809—09.1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Филипп Осипович Паулуччи|Паулуччи Филипп Осипович]]
| маркиз, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;09.1811—16.02.1812&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Федорович Ртищев|Ртищев Николай Федорович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;16.02.1812—12.10.1816&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Петрович Ермолов|Ермолов Алексей Петрович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;12.10.1816—16.03.1827&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Федорович Паскевич-Эриванский|Паскевич-Эриванский Иван Федорович]]
| граф, генерал-фельдмаршал
| &lt;center&gt;16.03.1827—28.04.1831&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Тариелович Лорис-Меликов|Лорис-Меликов Михаил Тариелович]]
| граф, генерал-адъютант, атты әскер генералы, &lt;br&gt; уақытша Астрахан, Сарытау мен Самара генерал-губернатор
| &lt;center&gt;20.01.1879—07.04.1879&lt;/center&gt;
|}

=== Губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Петр Самойлович Салтыков|Салтыков Петр Самойлович]]
| жақын боярин
| &lt;center&gt;1717—1719&lt;/center&gt;
|-
| [[Артемий Петрович Волынский|Волынский Артемий Петрович]]
| полковник
| &lt;center&gt;1719—1725&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Алексеевич Менгден|Менгден Иван Алексеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1725—18.11.1731&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Петрович Измайлов|Измайлов Иван Петрович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1731—1732&lt;/center&gt;
|-
| [[Артемий Петрович Волынский|Волынский Артемий Петрович]]
| бригадир
| &lt;center&gt;1732&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Петрович Измайлов|Измайлов Иван Петрович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;11.07.1733—28.07.1735&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Иванович Румянцев|Румянцев Александр Иванович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;28.07.1735—16.10.1735&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Иванович Пашков (губернатор)|Пашков Егор Иванович]]
| бригадир
| &lt;center&gt;16.10.1735—1736&lt;/center&gt;
|-
| [[Леонтий Яковлевич Соймонов|Соймонов Леонтий Яковлевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1736—1738&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Голицын (генерал-адмирал)|Голицын Михаил Михайлович]]
| кінәз, құпия кеңесші
| &lt;center&gt;14.01.1740—17.09.1741&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Никитич Татищев|Татищев Василий Никитич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;31.12.1741—16.09.1745&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Онуфриевич Брылкин|Брылкин Иван Онуфриевич]]
| нақты камергер
| &lt;center&gt;16.09.1745—1752&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Сергеевич Жилин|Жилин Алексей Сергеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;18.12.1753—1760&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Васильевич Неронов|Неронов Василий Васильевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1760—1763&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Афанасьевич Бекетов|Бекетов Никита Афанасьевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1763—1773&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Никитич Кречетников|Кречетников Петр Никитич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Варфоломеевич Якоби|Якоби Иван Варфоломеевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1776—1781&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Жуков (нақты статтық кеңесші)|Жуков Михаил Михайлович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1781—1786&lt;/center&gt;
|}

=== Наменгерліктің басшылары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Илларион Спиридонович Алексеев|Алексеев Илларион Спиридонович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1786—1790&lt;/center&gt;
|-
| [[Сергей Афанасьевич Брянчанинов|Брянчанинов Сергей Афанасьевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1790—1792&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Михайлович Скаржинский|Скаржинский Петр Михайлович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1792—1796&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Васильевич Алябьев|Алябьев Александр Васильевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;1796—19.12.1796&lt;/center&gt;
|}

=== Азаматтық губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Николай Яковлевич Аршеневский|Аршеневский Николай Яковлевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;06.01.1797—22.04.1798&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Захаров|Захаров Иван Семенович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;22.04.1798—09.08.1800&lt;/center&gt;
|-
| [[Андрей Васильевич Повалишин|Повалишин Андрей Васильевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;09.08.1800—1802&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Васильевич Тенишев|Тенишев Дмитрий Васильевич]]
| кінәз, нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1802&lt;ref&gt;Қалай болғанда да, 1802 жылы 6 желтоқсанда ол әлдеқашан губернатор қызметін атқарған [https://runivers.ru/lib/book3130/9835/ Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Первое. Том XXVII. 1802—1803 гг. Закон 20.545. Декабря 6. с. 388] {{Wayback|url=https://runivers.ru/lib/book3130/9835/ |date=20200615075815 }}&lt;/ref&gt;—15.07.1807&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Александрович Кожевников|Кожевников Лев Александрович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1807—29.07.1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Степан Семенович Андреевский|Андреевский Степан Семенович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;29.07.1811—19.12.1818&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Яковлевич Бухарин|Бухарин Иван Яковлевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;19.12.1818—1821&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Иванович Попов (1776)|Попов Иван Иванович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;26.04.1821—03.06.1825&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Степанович Осипов|Осипов Александр Степанович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.01.1826—1831&lt;/center&gt;
|-
| [[Авксентий Павлович Гевлич|Гевлич Авксентий Павлович]]
| статтық кеңесші, азаматтық губернатор м. а.; лауазым 1832 ж. жойылды
| &lt;center&gt;05.09.1830—15.03.1832&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Гаврилович Пяткин|Пяткин Василий Гаврилович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1831—1834&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Тимирязев|Тимирязев Иван Семенович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1834—1844&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Егорович Чистяков|Чистяков Петр Егорович]]
| контр-адмирал
| &lt;center&gt;1844—1849&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Гаврилович Басаргин|Басаргин Григорий Гаврилович]]
| вице-адмирал
| &lt;center&gt;1849—1854&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Александрович Васильев (вице-адмирал)|Васильев Николай Александрович]]
| вице-адмирал
| &lt;center&gt;1854—1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Ростислав Григорьевич Машин|Машин Ростислав Григорьевич]]
| контр-адмирал
| &lt;center&gt;1857—1859&lt;/center&gt;
|-
| [[Бернгард Васильевич Струве|Струве Бернгард Васильевич]]
| статтық кеңесші, м. а.
| &lt;center&gt;15.08.1859—23.04.1861&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Павлович Дегай|Дегай Александр Павлович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;23.04.1861—01.11.1868&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Биппен|Биппен Николай Николаевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;15.11.1868—21.05.1880&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Алексеевич Протасов-Бахметев|Протасов-Бахметев Николай Алексеевич]]
| граф, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;25.05.1880—18.07.1882&lt;/center&gt;
|-
| [[Евгений Осипович Янковский|Янковский Евгений Осипович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;18.07.1882—24.08.1883&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Иванович Петров (государственный деятель)|Петров Николай Иванович]]
| генерал-майор (губернияны басқаруға кіріспеген)
| &lt;center&gt;07.09.1883—18.01.1884&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Максимович Цеймерн|Цеймерн Николай Максимович]]
| Император Мәртебесінің нөкері, генерал-майор
| &lt;center&gt;01.02.1884—17.05.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Леонид Дмитриевич Вяземский|Вяземский Леонид Дмитриевич]]
| кінәз, генерал-майор
| &lt;center&gt;31.07.1888—19.04.1890&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Тевяшов|Тевяшов Николай Николаевич]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;26.04.1890—17.10.1895&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Александрович Газенкампф|Газенкампф Михаил Александрович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;04.11.1895—28.09.1903&lt;/center&gt;
|-
| [[Бронислав Людвигович Громбчевский|Громбчевский (Гронбчевский) Бронислав Людвигович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;28.09.1903—04.08.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Николаевич Соколовский|Соколовский Иван Николаевич]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;04.08.1906—1917&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Алексеевич Бирюков|Иван Алексеевич Бирюков]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1917&lt;/center&gt;
|}

=== Губерния ақсүйектерінің басшылары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Андрей Михайлович Сушков|Сушков Андрей Михайлович]]
|
| &lt;center&gt;1792—1795&lt;/center&gt;
|-
| [[Савва Романович Копытовский|Копытовский Савва Романович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1795—1804&lt;/center&gt;
|-
| [[Федор Антонович Ахматов|Ахматов Федор Антонович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1814—1820&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Терентьевич Некрасов|Некрасов Григорий Терентьевич]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1820—1822&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Александрович Арзуманов|Арзуманов Никита Александрович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;16.01.1825—12.01.1828&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Иванович Максимович|Максимович Павел Иванович]]
| полковник
| &lt;center&gt;04.12.1828—20.06.1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Яковлевич Кафтарадзев|Кафтарадзев Иван Яковлевич]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;21.06.1830—21.02.1834&lt;/center&gt;
|-
| [[Даниил Федорович Милашев|Милашев Даниил Федорович]]
| камергер, алқалық асессор
| &lt;center&gt;06.03.1834—04.02.1841&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Никитович Арзуманов|Арзуманов Иван Никитович]]
| алқалық хатшы
| &lt;center&gt;04.02.1841—20.03.1847&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Иванович Орлов (статтық кеңесші)|Орлов Павел Иванович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.04.1847—08.08.1856&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Семенович Осипов|Осипов Петр Семенович]]
| алқалық асессор, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;08.08.1856—05.04.1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Попов (коллежский асессор)|Попов Иван Семенович]]
| алқалық асессор, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;05.04.1857—18.10.1860&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Петрович Гриненко|Гриненко Николай Петрович]]
| статтық кеңесші, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;18.10.1860—09.02.1862&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Никитович Арзуманов|Арзуманов Иван Никитович]]
| алқалық асессор
| &lt;center&gt;09.02.1862—26.06.1865&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Никифорович Явленский|Явленский Иван Никифорович]]
| титулдық кеңесші, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;26.06.1865—12.04.1868&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Иванович Вартанов|Вартанов Иван Иванович]]
| отставкадағы майор
| &lt;center&gt;12.04.1868—12.09.1878&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Данилович Сергеев|Сергеев Никита Данилович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.10.1878—25.10.1884&lt;/center&gt;
|-
| [[Харлампий Николаевич Хлебников|Хлебников Харлампий Николаевич]]
| алқалық асессор
| &lt;center&gt;25.10.1884—04.02.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Андрей Кириллович Ключарев|Ключарев Андрей Кириллович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;04.02.1888—25.10.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Харлампий Николаевич Хлебников|Хлебников Харлампий Николаевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.12.1890—1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Даниил Никитович Сергеев|Сергеев Даниил Никитович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;03.04.1906—1917&lt;/center&gt;
|}

* 1804 жылдан бастап 1814 жылға дейін Астрахан губерниясында ақсүйектер санының аз болуына байланысты ақсүйектер сайлауы тоқтатылып, ақсүйектер депутаттары жиналысының барлық іс қағаздары мен шежірелік кітаптары губерниялық мұрағатқа тапсырылды. Сайлау 1834 жылы қайта жаңғыртылды. Осыған байланысты губерниялық басқармаға Басқарушы Сенаттың 1813 жылғы 7 қарашадағы № 12 913 жарлығы келіп түсті.
* 1856 жылдан бастап 1862 жылға дейін губерниялық ақсүйектер басшысының міндетін уездік ақсүйектер басшылары атқарды. Кейін бұл қызметке үкімет тағайындаған Астрахан қылмыстық және азаматтық сот палатасының төрағасы Грипенко тағайындалды. Сайлаудың тоқтатылуына Астрахан губернаторы, вице-адмирал Васильевтің бастамасымен басталған хат алмасу себеп болды. Ол үкіметтен Астрахандағы ақсүйектер сайлауын тоқтатуды және Астрахан ақсүйектерін Ставрополь губерниясына қосуды өтінген еді. Алайда бұл өтініш қанағаттандырылмай, 1862 жылы сайлауды қайта бастау тапсырылды.

=== Вице-губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Леонтий Яковлевич Соймонов|Соймонов Леонтий Яковлевич]]
| бригадир (генерал-майор)
| &lt;center&gt;26.07.1736—26.01.1737&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Беклемишев|Беклемишев Иван]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;16.08.1760—1764&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Иванович Трейден|Трейден Матвей Иванович]]
| нақты статтық кеңесші, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1764—1766&lt;/center&gt;
|-
| [[Федор Михеевич Небольсин|Небольсин Федор Михеевич]]
| сарай кеңесшісі, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1764—1766&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Васильевич Семиков|Семиков Петр Васильевич]]
| полковник, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1766—1772&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Львов|Львов Григорий]]
| подполковник, (1767 бастап алқалық кеңесші) губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1766—1768&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Григорьевич Баранов|Баранов Михаил Григорьевич]]
| алқалық кеңесші, 1772 дейін — губернатордың 2-орынбасары, сосын — губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1768—1773&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Артамонович Муравьев|Муравьев Матвей Артамонович]]
| полковник, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Сергеевич Долгоруков (1718)|Долгоруков Николай Сергеевич]]
| кінәз, подполковник, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Григорьевич Толстой|Толстой Александр Григорьевич]]
| полковник, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1776—1777&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Васильевич Третьяков|Третьяков Петр Васильевич]]
| 1-дәрежелі капитан, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1776—1777&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Васильевич Третьяков|Третьяков Петр Васильевич]]
| 1-дәрежелі капитан, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1777—1778&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Григорьевич Толстой|Толстой Александр Григорьевич]]
| полковник, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1777—1779&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Козьмич Фатьянов|Фатьянов Григорий Козьмич]]
| сарай кеңесшісі, губернатордың орынбасары
| &lt;center&gt;1779&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Степанович Лебедев (полковник)|Лебедев Михаил Степанович]]
| полковник
| &lt;center&gt;1779—1784&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Симонович Лаптев|Лаптев Николай Симонович]]
| бригадир, нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;қаңтар—наурыз 1797&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Васильевич Каховский|Каховский Алексей Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;05.09.1797—1803&lt;/center&gt;
|-
| [[Марк Леонтьевич Малинский|Малинский Марк Леонтьевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1803—1809&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Данилович Вельсовский|Вельсовский Иван Данилович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1809—18.09.1812&lt;/center&gt;
|-
| [[Андрей Иванович Коростовцев|Коростовцев Андрей Иванович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;18.09.1812—1817&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Архипович Зотов|Зотов Петр Архипович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;1817—1822&lt;/center&gt;
|-
| [[Христофор Христофорович Повало-Швейковский|Повало-Швейковский Христофор Христофорович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1822—04.1824&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Саввич Смирнов|Смирнов Владимир Саввич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;30.05.1824—30.11.1828&lt;/center&gt;
|-
| [[Мартын Леонтьевич Крузе|Крузе Мартын Леонтьевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;11.01.1829—19.04.1829&lt;/center&gt;
|-
| [[Авксентий Павлович Гевлич|Гевлич Авксентий Павлович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;19.04.1829—05.09.1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Валериан Иванович Кошелев|Кошелев Валериан Иванович]]
| камергер атағында, алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;26.09.1830—27.04.1834&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Васильевич Чуфаров|Чуфаров Павел Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;27.04.1834—14.03.1836&lt;/center&gt;
|-
| [[Евграф Васильевич Филиппов|Филиппов Евграф Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;10.04.1836—01.02.1838&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Филиппович Пфеллер|Пфеллер Владимир Филиппович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;01.02.1838—27.04.1841&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Феопемптович Пучкин|Пучкин Михаил Феопемптович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;27.04.1841—21.08.1841&lt;/center&gt;
|-
| Больман Андриан Казимирович&lt;ref&gt;Андриан Казимирович Больман (1810—1859) — [[Вильно университеті|Вильно университетінің]] философия кандидаты, 1829 жылдан бастап мемлекеттік қызметте. — қараңыз [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004181794?page=84 Родословная книга дворянства Московской губернии / под ред. Л. М. Савёлова. Дворянство жалованное и выслуженное: А—И. — М.: Изд. Московского дворянства, 1914. — 686 с. — С. 154.]&lt;/ref&gt;
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;21.09.1841—11.09.1854&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Егорович Иванов|Иванов Павел Егорович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;11.09.1854—01.07.1856&lt;/center&gt;
|-
| [[Бернгард Васильевич Струве|Струве Бернгард Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;01.07.1856—15.08.1859&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Васильевич Лавров|Лавров Николай Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;15.08.1859—10.10.1861&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Биппен|Биппен Николай Николаевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;10.10.1861—06.09.1863&lt;/center&gt;
|-
| [[Валерий Александрович Мейер|Мейер Валерий Александрович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;11.09.1863—31.05.1868&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Васильевич Никитин (вице-губернатор)|Никитин Николай Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;21.06.1868—20.05.1870&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Николаевич Гортынский|Гортынский Константин Николаевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;20.05.1870—20.10.1872&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Степанович Остроумов|Остроумов Иван Степанович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;26.10.1872—01.06.1879&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Алексеевич Лебедев|Лебедев Константин Алексеевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;15.06.1879—27.02.1882&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Павлович Азанчевский|Азанчевский Матвей Павлович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;20.03.1882—23.06.1883&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Иванович Жоховский|Жоховский Николай Иванович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;07.07.1883—19.12.1885&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Егорович Норд|Норд Лев Егорович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;19.12.1885—12.09.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Германович Бринкман|Бринкман Александр Германович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.09.1888—10.06.1899&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Николаевич Гирс|Гирс Александр Николаевич]]
| камер-юнкер, сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;24.06.1899—14.02.1901&lt;/center&gt;
|-
| [[Сергей Сергеевич Андреевский|Андреевский Сергей Сергеевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;23.02.1901—30.05.1902&lt;/center&gt;
|-
| [[Яков Дмитриевич Бологовский|Бологовский Яков Дмитриевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;30.05.1902—20.02.1904&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Сосновский|Сосновский Иван Васильевич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;20.02.1904—24.04.1904&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Аполлонович Тарасенко-Отрешков|Тарасенко-Отрешков Иван Аполлонович]]
| нақты статтық кеңесші (1905 жылдың 17 сәуірінен бастап)
| &lt;center&gt;24.04.1904—?.?.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Михайлович Шидловский|Шидловский Константин Михайлович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;22.09.1907—16.11.1907&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Максимов|Максимов Николай Николаевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;16.11.1907—1915&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Иванович Курилов (вице-губернатор)|Курилов Владимир Иванович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1915—1917&lt;/center&gt;
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>jvk2s2v9xcmimvcxcem3wk5qfz7k2ej</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658338</id>
      <parentid>3658266</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T10:32:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ataeva Meiramgul Balabaevna</username>
        <id>184481</id>
      </contributor>
      <origin>3658338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119837" sha1="f6ezmgpip2mft0cvj1t5dt4x8f6j22n" xml:space="preserve">{{Ресей империясының әкімшілік бірлігі
|Атауы               = Астрахан губерниясы
|Шынайы атауы        =
|Статусы             = губерниясы
|Суреті              = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 008.jpg
|Ені                 =
|Сурет атауы         =
|Елтаңба             = Coat of Arms of Astrakhan gubernia (Russian empire).png
|Елтаңбаның ені      =
|Елтаңбаның аты      =
|Ту                  =
|Тудың ені           =
|Тудың аты           =
|Орталық             = Астрахан
|lat_deg = 46|lat_min = 20|lat_sec = 00|lat_dir = N
|lon_deg = 48|lon_min = 01|lon_sec = 00|lon_dir = E
|Құрылды             = 3 желтоқсан 1717
|Жойылды             = 21 мамыр 1928
|Жер аумағы          = 215 821,7 км²
|Уақыт белдеуі       =
|Халық саны          = 1 003 542 адам&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=2|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г.|archive-url=https://www.webcitation.org/65sr31KnG?url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=2|archive-date=2012-03-03|access-date=2009-12-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|Санақ жылы          = 1897
|Тығыздығы           = 5,2
|Ұлттық құрамы       = 
|Карта               = Astrakhan in Russian Empire (1914).svg
|Карта ені           =
|Карта2              = Astrakhan Governorate (1913).png
|Карта2 ені          =
|дейін               = Қазан губерниясы (1708—1781)
|д2                   =
|д3                   =
|д4                   =
|д5                   =
|д6                   =
|д7                   =
|кейін                = Төменгі Еділ өлкесі
|к2                   =
|к3                   =
|к4                   =
|к5                   =
|к6                   =
|к7                   =
|Commons              = Astrakhan Governorate
}}
'''Астрахан губерниясы''' ({{lang-ru|Астраханская губерния}}) — [[Ресей империясы|Ресей империясының]], [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дің]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] құрамында 1717–1928 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Губернияның әкімшілік орталығы — [[Астрахан]] қаласы.

== Географиясы ==
=== Географиялық орны ===
Астрахан губерниясы [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысында, 45° және 51° солтүстік ендік, 43° және 51° шығыс бойлық аралығында орналасқан. Губернияның солтүстіктен оңтүстікке қарай ең үлкен ұзындығы — 587 км, ал батыстан шығысқа қарай ең үлкен ені — 533 км жетті.

=== Астрахан губерниясының қазіргі әкімшілік шекараларға қатысты орналасуы ===
Бұрынғы Астрахан губерниясының аумағында (1914 жылғы шекаралары бойынша) қазіргі [[Астрахан облысы]] мен [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасы]] толығымен, ал [[Волгоград облысы]], [[Ставрополь өлкесі]], [[Ростов облысы]] және [[Дағыстан|Дағыстан Республикасы]] ішінара орналасқан. Губерния аумағының бір бөлігі қазіргі [[Атырау облысы|Атырау облысының]] құрамына кіреді.

Бұрынғы [[Астрахан уезі|Астрахан уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі [[Астрахан облысы|Астрахан облысының]] аумағына, ал оңтүстік бөлігі [[Қалмақстан|Қалмақстан Республикасының]] аумағына кіреді. Уездің шағын батыс бөлігі [[Ростов облысы|Ростов облысының]], ал шағын оңтүстік бөлігі [[Ставрополь өлкесі]] мен [[Дағыстан|Дағыстан Республикасының]] аумағына жатады.

Бұрынғы [[Красный Яр уезі|Красный Яр уезінің]] басым бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағына кіреді, ал шағын солтүстік бөлігі Қазақстан аумағында орналасқан.

Бұрынғы [[Жантау уезі|Жантау уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, оңтүстік-батыс бөлігі Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды, ал ең батыс бөлігі — Ростов облысының аумағына кіреді.

Бұрынғы [[Черный Яр уезі|Черный Яр уезінің]] солтүстік-шығыс бөлігі қазіргі Астрахан облысының аумағында орналасқан, солтүстік және солтүстік-батыс бөліктері — Волгоград облысының аумағына кіреді, ал уездің оңтүстік бөлігі — Қалмақстан Республикасының солтүстік бөлігін құрайды.

Бұрынғы [[Царев уезі|Царев уезінің]] шағын оңтүстік бөлігі қазіргі Астрахан облысының құрамына кіреді, ал [[Царев]] қаласын (қазіргі ауыл) қоса алғандағы қалған бөлігі Волгоград облысының аумағында орналасқан.

Бұрынғы Қырғыз даласы қазіргі Қазақстан аумағында орналасқан.

=== Ауданы ===
1886 жылы губерниялық жер межелеу басқармасының мәліметтері бойынша, губернияның аумағы 182 913 шаршы верст (208 200 км²) болды. Су айдындарының беткі аумағын қоса есептегенде, бес уездің жалпы аумағы 41 147 шаршы верстті (46 830 км²), [[Қалмақ даласы|Қалмақ даласының]] аумағы 75 635 шаршы верстті (86 080 км²), ал [[Бөкей Ордасы|Ішкі қазақ ордасының]] аумағы 66 131 шаршы верстті (75 240 км²) құрады.

Басқа деректер бойынша, [[Иван Афанасьевич Стрельбицкий|И. А. Стрельбицкийдің]] 1874 жылғы мәліметтерінде Астрахан губерниясының аумағы 197 247,2 шаршы верст (224 500 км²) деп көрсетілген. Оның ішінде көлдердің су бетінің ауданы 647,5 шаршы верстті (736,9 км²), ал [[Еділ атырауы|Еділ атырауының]] аумағы 14 674,8 шаршы верстті (16 700 км²) құраған. Бұл аумақ [[Волгоград|Царицын]] қаласынан [[Каспий теңізі|Каспий теңізіне]] дейінгі, [[Еділ]] мен [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] өзендерінің аралығындағы кеңістікті, сондай-ақ теңіз жағалауындағы барлық аралдарды қамтыды.

Аумағы бойынша Астрахан губерниясы Ресей империясының Еуропалық бөлігіндегі губерниялар арасында төртінші орын алды.

=== Жер бедері ===
Губерния аумағы орман өсімдіктері жоқ, құмды-сазды және сортаң топырақты кең [[Дала|даладан]] тұрды. Жер бедері жалпы оңтүстік-шығысқа қарай еңістеп, бұрын теңіз табаны болған [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы ойпатының]] бір бөлігін құрады. Губернияның оңтүстік бөлігі 400 верст (427 км) бойында [[Каспий теңізі|Каспий теңізінің]] суларымен шайылып жатты.

=== Гидрографиясы ===
[[Еділ]] өзені Астрахан губерниясын екі бөлікке бөлді: оның оң жағалауындағы бөлік Еділ немесе Қалмақ даласы, ал сол жағалауындағы бөлік Еділ сырты немесе [[Торғай даласы|Қазақ даласы]] деп аталды.

Еділ өзені Астрахан губерниясының аумағына енген тұста өзінің ағысын бірнеше рет өзгертеді. Оңтүстікке қарай ағып келе жатқан өзен губерния аумағына толық енгеннен кейін, [[Еділдегі Сарепта|Сарепта]] колониясының маңында кенет шығысқа қарай бұрылып, алғашқы иірімді түзеді. Одан әрі [[Владимировка (Астрахан облысы)|Владимировка]] елді мекені тұсында екінші иірімді жасап, оңтүстік-шығысқа қарай бағыт алады да, Каспий теңізіне құйғанға дейін осы бағытты сақтайды.

[[Волгоград|Царицыннан]] шамамен жиырма верст жоғары жерде Еділдің сол жағалауынан едәуір ірі [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]] тармағы бөлініп шығады. Ол Еділдің негізгі арнасына дерлік параллель бағытта шамамен 500 верст бойы ағып, Каспий теңізіне дейін жетеді.

Астрахан губерниясының аумағында Еділ өзені өзіне бірде-бір елеулі саланы қабылдамайды, керісінше, өзі көптеген тармақтарға бөлінеді. Олар өз кезегінде ұсақ тармақтарға бөлініп, жайылматармақ, жыртылым, баурай, өзен, ильмень және т.б. деп аталады да, бір-бірімен үздіксіз тоғысып, су жолдарының тұтас лабиринтін құрайды. [[Еділ атырауы]] негізінен Петропавловск ватағасының тұсынан, Лебяжья станицасынан сәл жоғары жерде Еділден оның ірі тармағы — Бозан өзенінің бөлініп шығуынан басталады. Еділдің төменгі ағысында 200-ге дейін тармақ бар деп есептеледі және олардың басым көпшілігі Еділдің сол жағынан бөлініп шығады. Су мөлшері жағынан ең ірілері — [[Ақтөбе (Еділ тармағы)|Ақтөбе]], [[Бозан]], [[Болда (өзен)|Үлкен Болда]], [[Қамысөзек (өзен)|Қамысөзек]], Шаған, Иванчуг және т.б. Еділдің оң жағалауындағы тармақтар негізінен Астраханнан төмен жерде бөлініп шығады. Олардың қатарында [[Бақтемір (өзен)|Бақтемір]], Қарабұлақ және Шолпан бар. Еділ теңізге құяр жерінде 70-ке дейін сағаға бөлініп, қамыс қалың өсетін, өтуі қиын аласа атырау түзеді. Қамыс теңіз жағалауында «черней» деп аталатын қалың қамысты қопалардың қалыптасуына себеп болады. Еділдің көптеген тармақтарға бөлінуіне байланысты оның сағаларында су қатты тайызданып, Каспий теңізіне қарай кеме қатынасына негізгі кедергі келтіреді.

Еділдің негізгі кеме жүретін «Бақтемір» арнасында батыс және солтүстік-батыс желдері соққан кезде қайраңдардағы су тереңдігі 2,5 футқа дейін, кейде одан да төмен түседі. «Шашылымдар» деп аталатын қайраңдардың біріншісі — Астраханнан 53 верст қашықтықтағы Княжая, одан кейін Шадинская, Ракушинская және соңғысы — Зюзинская қайраңы. 1854 жылдан бастап Каспий теңізімен қатынас жасау үшін [[Фарватер|фарватер]] ретінде таңдалған Еділдің «Қамысөзек» тармағында 13 жыл бойы жұмыстар жүргізіліп, оған 2 млн рубльден астам қаржы жұмсалды. Алайда бұл жұмыстардан күтілген нәтиже алынбады. 1869 жылғы 20 және 21 қазандағы дауыл мен су тасқыны Қамысөзек фарватерін жақсарту үшін салынған барлық құрылыстарды қиратып, соның салдарынан жұмыстар тоқтатылды. 1874 жылдан бастап «Бақтемір» фарватерін жер қазатын машиналар арқылы тереңдету жұмыстары басталып, олар 1890-жылдары жалғасты.

Еділ мен Ақтөбеден және олардың су тармақтары жүйесінен басқа, губерния аумағында мынадай өзендер мен жылғалар болды. Солтүстікте, [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясымен]] шекарада, жазда тартылып қалатын шағын [[Сарпа-Даван жылғасы|Сарпа]] өзені ағып жатты. Ол [[Ергени]] қыратының етегінде орналасқан [[Сарпа көлдері|Сарпа көлдерінің]] тұтас жүйесін қоректендірді. Вязовка өзені батыстан шығысқа қарай ағып, бар болғаны 25 верстке созылады. Оның суы ащы-тұзды, жазда тартылып қалып, Вязовка ауылы маңында Еділге құяды. Батыс шекарада, [[Дон әскерлерінің облысы|Дон казак әскері облысымен]] шекарада, Ергени қыратынан басталып, оның шығыс етегіндегі көлдер тізбегін қоректендіретін немесе батысқа қарай [[Дон|Донның]] салаларына ағатын 80-ге жуық өзен мен жылға болды. Олардың көпшілігі жазда тартылып қалатын, ал Елиста, Тенгути, Акишбай және т.б. сияқты аз ғана өзендердің ағысы тұрақты болды.

Оңтүстікте, [[Ставрополь губерниясы|Ставрополь губерниясымен]] шекарада, екі Маныч өзені болды: Батыс Маныч Дон казак әскері облысының аумағына қарай ағады, ал Шығыс Маныч Астрахан губерниясының аумағы арқылы өтеді. Екі Манычтың да бастау алатын жері [[Ергени|Ергени қыраты]] мен [[Ставрополь қыраты|Ставрополь қыратының]] түйіскен тұсында орналасып, Қара теңіз деңгейінен 11,5 сажын биіктікте жатты. [[Шығыс Маныч]] алдымен оңтүстік-шығысқа қарай ағып, кейін шығыстағы даланың аласа бөлігіне енген соң, Каспий теңізіне шамамен 100 верст жетпей, Састы көлдері деп аталатын көлдер жүйесінде жоғалады. Бұл жерде «хактар» деп аталатын өтуге қиын батпақты алқаптар түзіледі. Олардың ішіндегі ең белгілісі — Джерлақ хактары. Маныч өзендерінің бастау бөліктерінің су молайған кезде өзара қосылуы [[Азов теңізі|Азов]] және Каспий теңіздері арасында кеме жүретін канал салу мүмкіндігі туралы мәселені көтеруге себеп болды. Алайда осы өңірді екі экспедиция зерттегеннен кейін Байланыс жолдары бас басқармасы 1859 жылы канал салудың табысты жүзеге асуына жеткілікті кепілдік жоқ екенін және оның экономикалық тиімділігіне сай келмейтін орасан зор шығындарды талап ететінін мәлімдеді.

Кума өзенінің тармағы болып табылатын [[Гайдук (өзен)|Гайдук]] өзені тек көктемде ғана суға толады және Ставрополь губерниясының оңтүстік-батыс шекарасында орналасқан.

Астрахан губерниясының солтүстік-шығыс бөлігі тұщы су көздеріне одан да кедей болды. Ең солтүстігінде, Самара губерниясымен шекарада, Торгунь саласы бар шағын [[Еруслан (өзен)|Еруслан]] өзені ағады. Одан әрі солтүстік-шығыс шекараға жақын жерде [[Қараөзен (өзен)|Үлкен Өзен]] және [[Сарыөзен (өзен, Еділ-Жайық алабы)|Кіші Өзен]] өзендері орналасқан. Олар [[Қамыс-Самар көлдері|Қамыс-Самар көлдеріне]] құяды, ал төменгі ағыстары Астрахан губерниясының аумағына кіреді. Кей жерлерінде олардың суы тұздылау келеді. Бұдан басқа, далада Горькая және Бүлдіргенді өзендері бар. Хан ордасына жақын орналасқан бұл екі өзен де шағын әрі суы ащы, ішуге жарамсыз. Осы өзендер мен жылғалардың барлығы шағын және губернияның шеткі бөліктерінде орналасқан, ал даланың орталық бөлігі ағын сулардан мүлдем ада болды.

Мушкетов мырзаның зерттеулеріне сәйкес, Қалмақ даласында екі сулы қабат бар. Жоғарғы қабат Каспий шөгінділерінің арасында 2–6 сажын шамасындағы шағын тереңдікте орналасқан және оның суы тұздылау немесе тұзды болады. Төменгі қабат Каспий шөгінділерінің астында, үшіншілік құмтастар қабаттарымен бірге 20 және одан да көп сажын тереңдікте орналасып, тұщы су береді. Жергілікті халық жер асты суын алу үшін негізінен бірінші сулы қабатты пайдаланды. Ол үшін құмды жерлерде калмақ тілінде «худук» деп аталатын таяз құдықтар қазылды, ал сирек жағдайда орысша «копань» атауы қолданылды. Құдықтар бүкіл далаға топ-тобымен шашырай орналасып, бір-бірінен 10–30 верст қашықтықта жатты. Алайда даланың оңтүстік бөлігінде олар сирек кездесіп, арақашықтығы 50–70 верстке дейін жетті. Сонымен қатар ондағы су ішуге онша жарамды болмады. Бұдан басқа, далада «цандыктар» деп аталатын табиғи су қоймалары да пайдаланылды. Олар тығыз қоңыр саз қабатымен жабылған ойыстарда түзіліп, осы қабаттың үстіне еріген қар немесе жаңбыр суы жиналды. Мұндай суды тек қысқа уақыт ішінде ғана пайдалануға болатын.

Астрахан губерниясының аумағындағы [[Дон]] мен [[Еділ]] арасындағы суайрық Ергени деп аталады (қалмақша — «''қия беткейлер''») және Сарепта колониясынан оңтүстікке қарай шамамен 300 верст бойы меридиан бағытымен созылып жатқан жазық қыратты білдіреді. Ол Шығыс Маныч жағалауындағы Чалон-Хамур (немесе Таш-Муран) деп аталатын тік жарқабақпен аяқталады. Ергенидің ең биік нүктесі Заветное ауылының маңында орналасып, Каспий теңізі деңгейінен 532 фут биіктікке көтеріледі. Батысқа қарай Ергени Дон даласына біртіндеп төмендейді, ал шығыс беткейлері Еділ даласына қарай тік құлайды. Сондықтан биіктігі онша үлкен болмаса да, Ергени дала жағынан тауға ұқсап көрінеді. Оның шығыс беткейлері [[Жыра|жыралармен]] (сайлармен) тілімденген. Олар батысқа қарай бір-біріне жақындай түседі. Көктемде осы сай-жыралармен бұлақтар мен шағын өзендер ағып, Ергенидің етегіндегі көптеген көлдерді қоректендіреді. Бұл көлдердің бір бөлігі тұщы сулы (Цацинское, Алцын-Хута, Шар-Толгота, Чилгир, [[Жаскөл (ауыл)|Жаскөл]] және т.б.), ал кейбіреулерінің суы көктемде ғана тұщы болып, кейін ащы-тұздыға айналады (Ханата, Нарын-Хара, Кобдырь). Кейбір көлдер жазда [[Сор топырақ|сорға]] айналады (мысалы, Табун-Усун), ал кейбіреулері тартылып, бетіне шүйгін шөп өсіп, мол шөп шабуға пайдаланылатын жерлерге айналады (Ушке-Нур, Сальвру және т.б.). Ергенидің топырағын сары саздың қалың қабаттары, яғни [[Лесс|лесс]] құрайды.

Ергениден солтүстік-шығысқа қарай, Еділдің оң жағалауында орналасқан дала анағұрлым биік. Мұнда көлдер жоқ, шөбі шүйгін шабындықтар көп, кей жерлері егіншілікке жарамды, топырағы құмды-сазды. Царицын маңында биіктігі 280 фут болатын оң жағалаудағы қыратты өңір оңтүстікке қарай біртіндеп төмендеп, Черный Яр уезінде 30–40 футқа дейін түседі. Жантаудан төменірек жерде өсімдік жамылғысынан мүлдем айырылған құмды төбелер пайда болады. Каспий теңізіне қарай біртіндеп төмендейтін дала көптеген тұзды көлдермен көмкеріледі. Ал Каспий теңізі жағалауындағы жердің төмен жатқаны соншалық, солтүстік және солтүстік-батыс жағалаудың бүкіл өңірі жағалауға терең сұғына енген сансыз шығанақтардың (ильмендердің) және теңізге қарай сұғына созылған мүйістердің әсерінен шашақ тәрізді көрінеді. Бұл мүйістердің қалыптасуына сол жердегі құмды төбелердің ықпалы зор.

Даланың оңтүстік бөлігінің өзіндік ерекшелігін [[Бэр төбелері|Бэров төбелері]] деп аталатын, биіктігі 4 сажыннан аспайтын, шығыстан батысқа қарай созылып жатқан және бір-біріне параллель орналасқан аласа төбелер құрайды. Олардың табандары түйісіп жатады, ұзындығы 1½–4 верст, ал ені 170 сажынға дейін жетеді. Осы төбелердің үстіне Астрахан және [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қалалары салынған. Теңіз маңында көптеген төбелер судың астынан көтеріліп көрінеді. Олардың арасын су басып, көптеген ильмендер мен тұтас бір түбек архипелагын түзеді. Астраханның оңтүстік-батысында орналасқан бұл жер «Мочаг» деп аталады. Теңіз жағалауы жолағында көптеген тұзды және ащы-тұзды көлдер бар, олардың кейбіреулері емдік қасиеті бар балшықтармен қоршалған. Мысалы, Астраханнан солтүстік-батысқа қарай 12 верст жерде Тынақ балшықтары орналасқан.

Еділ жағалауына жақындаған кезде өзеннің осы құмды-сазды өңірде арнасын орнықсыз топырақты ойып өтіп, ені 30 және одан да көп верст болатын аңғар түзетінін көреміз. Оның шығыс шекарасын Ақтөбенің сол жағалауы шектейді. Өзен тармақтары жан-жаққа тілімдеген бұл аңғар тасқын кезінде су басатын және шайынды топырақтан құралған аралдар архипелагын құрайды. Аралдардың жағалаулары негізінен талдан тұратын орманның тар жолағымен көмкерілген, ал су қайтқаннан кейін оларда шүйгін шалғынды өсімдіктер қаулап өседі. Осы аңғардың бүкіл аумағы «займище» деп аталады.

Ақтөбенің ар жағында шығысқа қарай орналасқан және әрі қарай шетсіз-шексіз [[Орта Азия]] далаларымен ұласатын өңір жалпы сипаты жағынан батыстағы өңірге ұқсас. Оның анағұрлым биік солтүстік бөлігі біршама белесті жер бедерімен ерекшеленіп, Ақтөбе жағалауынан шығысқа қарай біртіндеп еңістейді де, құмды әрі төмен орналасқан жазықпен ұласады. Құмды-сазды топырақты бұл жазықтың ойпаң жерлері шүйгін шабындықтарға бай әрі егіншілікке жарамды. Алайда кей жерлерде топырақтың борпылдақтығы соншалық, ол оңай сусымалы құмға айналады. Сусымалы құмдардың аумағы жылдан жылға ұлғайып, қоныстанған жерлерге зиян келтіреді: жайылымдар мен егістіктерді құм басып, құмды төбелер — [[Барқан|барқандар]] түзеді. Құмдардың жылжуы салдарынан кейбір жерлерді құм соншалық басып қалған, мысалы, Хан ордасын, Сеитовка және Хошеутовское ауылдарын және басқа да елді мекендерді тұрғындары, Хошеутовское ауылындағыдай, қоныс аударуға мәжбүр болған. Муханов және Джамбай көлдері сияқты тұзды көлдер де құм астында қалып, олардан тұз өндіру тоқтатылды. Осындай құбылыс батыс далада да байқалады. Шығыс даланың ең солтүстік бөліктерінде, Царев уезінде, [[Қара топырақ|қара топырақ]] кездеседі. Осы белдеуде құрамындағы тұздың орасан көп мөлшерімен әйгілі Елтон ([[Эльтон]]) және [[Баскүнжақ]] көлдері, сондай-ақ Чапчачи тауы орналасқан. Бұдан бөлек, жекелеген таулар түрінде биіктеп тұрған қыраттар да бар: [[Үлкен Боғды]] — 524 фут, Кіші Боғды — 96 фут, Арзагар — 72 фут және т.б.

Кей жерлерде балшықты және батпақты алқаптар кездеседі. Олардың ішіндегі ең белгілілері — Хан ордасының шамамен бес верст жерінде орналасқан, ені мен ұзындығы ондаған верстке жететін алып Улань-Хактар. Сонымен қатар ащы-тұзды және тұщы сулы көлдер де бар. Одан әрі шығысқа қарай, Ақтөбе жағалауынан шамамен 100 верст жерде дала «Рын-құмдар» деп аталатын құмды-белесті өңірге айналады. Бұл жердегі құмды төбелер алуан түрлі пішіндегі қыраттардан тұрады, олардың арасында ені кейде 14 және одан да көп верстке жететін шалғындар орналасқан. Шалғындар аржан және далаға тән басқа да астық тұқымдас өсімдіктерден тұратын қалың өсімдік жамылғысымен көмкерілген. Өсімдіктерден дерлік жұтаң бұл төбелер теңізге жақындаған сайын біртіндеп аласарып, кәдімгі сусымалы құмдарға ұласады, ал одан әрі сары түсті, құнарсыз, сортаң ойпаттарға айналады. Өңір ұсақ тұзды көлдер мен балшықтарға бай, олардың ішіндегі ең белгілісі — Қызыл-Хактар. Ал, Бестау тауларының арасында Ассетөбе немесе Айсысар деп аталатын шипалы бұлақ бар. Оның суының дәмі ащы-тұзды, температурасы 3°С, күкіртті иісі бар.

Оңтүстік-батысқа қарай Бэров төбелері пайда болады. Губернияның шығыс шетін жазық дала құрайды: оның бір бөлігінің топырағы қара-сұр саздан, ал екінші бөлігінің топырағы құмды-сазды сортаңнан тұрады. Бұл өңірдің солтүстігінде батпақтармен қоршалған, қамыс өскен тұщы сулы Қамыс-Самар көлдері орналасқан.

=== Геологиясы ===
Геологиялық құрамы бойынша Астрахан губерниясының топырағы Арал-Каспий формациясына жатады. Оның қабаттары барлық жерде дерлік көлденең орналасқан және құрамында көптеген тұзды саздар бар. Құмтастар мен үшіншілік саздардың үстінде жатқан Каспий шөгінділерінің қалыңдығы орасан зор болып, 53 сажынға дейін жетеді. Олар құм мен әртүрлі түсті саздардың — қызыл-қоңыр, көк және жасыл түсті саздардың — кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Сонымен қатар олардың құрамында Каспий фаунасына жататын және басым көпшілігі қазіргі кезде де тіршілік ететін түрлерге тиесілі ұлулардың қабыршақтары кездеседі.

Черный Ярдан төмен қарай сазды қабаттар жұқара түседі, ал кей жерлерде мүлдем жоғалып, олардың орнын борпылдақ құм басады. Бұл құм Еділдің төменгі ағысы жағалауында дюналардың түзілуіне себеп болады. Олар әсіресе Лебяжинская және Дуновская станицаларының маңында айқын байқалып, «Толокняный таулары» деп аталады.

Ергени Каспий саздары шөккеннен кейін қалыптасқан дербес көтерілу осін құрайды және миоценге жататын, көк саздың үстінде жатқан үшіншілік кезеңнің диірмен тасы құмтастарынан тұрады. Тек шалғынды беткей жағындағы жекелеген қыраттарда көне формацияларға жататын тау жыныстары, атап айтқанда, пермь және триас кезеңдерінің жыныстары кездеседі. Олар Боғды тауында байқалады. [[Опока]] немесе борлы [[Мергель|мергель]] борлы топыраққа жатады. Солёная Балка құмтастары жоғары сапалы диірмен тасын құрайды. Кормовое ауылының маңында ақ кварцтың, лидиялық тастың және темірлі құмтастың сынықтары кездеседі. «Кресты» сайында қазба балықтардың қалдықтарына бай рухляк қабаттары бар. Чалон-Хамур әктасты қабаттардан құралған. Кейбір сайларда кездесетін гипс алебастр алу үшін күйдіріледі, ал алынған алебастр тек үйлерді әктеуге пайдаланылады. Сонымен қатар Ергениде таскөмірдің белгілері анықталған, ал оның солтүстік бөлігіндегі [[Темір рудалары|темір кендері]] кейбір сайларда қалың қабаттар түрінде жер бетіне шығып жатады. Сарепта маңында қыш жасауға арналған саз өндіріледі, Солодников селосының маңында шатырлық тақтатас, ал Астрахан маңында кірпіш сазы өндіріледі. «Элиста» урочищесі маңынан күйдірген кезде таза қызыл түске ие болатын фаянс жасауға жарамды саз табылған. Кейбір жерлерде [[Селитралар|селитра]] кездеседі. Үлкен Боғды тауының маңынан күкірттің шағын кен орны мен [[Мұнай|мұнай]] белгілері табылған. Еділдің сол жағалауындағы Боғды және басқа да қыраттар негізінен гипстен тұрады. Алайда жалпы алғанда, Астрахан губерниясында тау-кен өнеркәсібінің қандай да бір саласының дамуын күту қиын, тек бұрыннан бар тұз өндіру саласын қоспағанда. Жаңа түзілімдерге Еділдің шөгінділері, құмды [[Дюналар|дюналар]], Ергенінің әктасты [[Туф|туфтары]], сортаңдар және өздігінен тұз шөгетін көлдердің тұздары жатады. [[Мамонттар]] мен басқа да жануарлардың сүйектері тек [[Еділ|Еділдің]] шөгінділерінен кездеседі.

=== Флорасы ===
Астрахан өлкесіндегі сирек өсімдік жамылғысы еш жерде тұтас әрі үздіксіз [[Шым|шым]] түзбейді, керісінше, аралдар секілді шашыраңқы орналасады. Биіктеу жерлерде жапырақтары сұрғылт-жасыл түсті жусанның көптеген түрлері өседі. Ал топырақ сортаңдау болса, жапырақтары қою жасыл түсті сораңдардың түрлері немесе қураған тікенекті өсімдіктер пайда болады. Неғұрлым төмен жерлерде [[Қау|қау]] ағарып көрінеді, ал ойпаттарда жасыл мия мен әртүрлі астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Топырақ сортаң болған жағдайда, жапырақтары қалың әрі шырынды, түсі қою қызғылт-сары түсті Salicorneae тұқымдасына жататын [[Шеркез|сораңдар]] өседі. Неғұрлым қалың өсімдік жамылғысы тек шалғындарда, Еділдегі аралдарда және Ергени сайларында кездеседі. Еділдің төменгі ағысындағы тұрып қалған суларды ''[[Ақ тұңғиық|Nymphaea alba]]'' және ''[[Үндістан лотосы|Nelumbium nuciferum]]'' көріктендіреді.

== Тарихы ==
Астрахан губерниясы Орта Азия далаларының шекарасында орналасып, ежелден халықтардың қоныс аудару бағыты болды. Ол [[Азия|Азиядан]] [[Еуропа|Еуропаға]] өтетін өзіндік қақпа саналды.

Халықтардың негізгі қоныс аудару қозғалыстары осы өңір арқылы жүріп отырды. Бір халық екіншісін ығыстырып, өз кезегінде Шығыстан келген жаңа қоныс аудару толқындарына орын беріп отырды. Ежелгі деректер Астрахан далаларында [[Скифтер|скифтердің]] болғанын көрсетеді. Біздің заманымыздың II ғасырында бұл өңірде [[Аландар|аландар]] пайда болып, III ғасырда олардың орнын [[Хазарлар|хазарлар]] басты. Хазарлардың атымен [[Каспий теңізі]] Хазар теңізі деп аталды. Хазарлардың [[Еділ|Еділдің]] төменгі ағысында [[Итиль]] атты астанасы болды. IV–XI ғасырлар аралығында бұл өңір арқылы [[Угорлар|угорлар]], [[Ғұндар|ғұндар]], [[Аварлар (көшпелі халық)|аварлар]], [[Мажарлар|мадиярлар]], [[Бұлғарлар|бұлғарлар]], [[Хвалистер|хвалистер]] және басқа да халықтар өтті. Соңғыларының атымен Каспий теңізі Хвалын теңізі деп аталды.

XII ғасырда Астрахан далаларында [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] көшіп-қонып жүрді, ал XIII ғасырда олардың орнын [[Моңғол шапқыншылығы және этностық өзгерістер|моңғолдар]] басты. Олар [[Еділ]] бойының едәуір бөлігін иеленіп, Астрахан өлкесінің төменгі ағысында [[Сарай-Бату]], [[Сарай-Берке]], [[Үкек]] және [[Астрахан|Қажытархан]] қалаларының негізін қалады.

Астрахан хандығының тарихы 1480 жылы, [[Алтын Орда]] ханы Ахмет хан қаза тапқаннан кейін басталады. Осы кезден бастап бұл аумақ Ноғай мырзаларының иелігіне өтті, ал 1490 жылы мұнда Абдул-Керімнің хан болғаны аталады. Алайда 1554 жылы кінәз Пронский-Шемякиннің қолбасшылығымен орыс әскерлері [[Астрахан|Астраханды]] басып алып, қаладан қуылған Дербыш ханды қайтадан таққа отырғызды. Дербыш хан Ресейге бодан болуға ант беріп, алым-салық төлеуге уәде етті. Кейін оның сатқындығы қаланың орыс әскерлері тарапынан түпкілікті басып алынуына және 1557 жылы Астрахан хандығының Мәскеу мемлекетіне қосылуына себеп болды.

Ұзақ уақыт бойы өлкенің қоныстанған аумағы негізінен Астрахан қаласымен және одан төмен қарай Еділ атырауында орналасқан, балық аулауға арналған «учугтар» (балық ұстауға арналған арнайы бөгет-құрылымдар) деп аталатын кәсіпшілік орындарымен шектелді. [[I Пётр|І Петрдің]] бұл өлкеге ерекше назар аударуынан кейін отарлау үдерісі дами бастады. Алайда бастапқы кезеңде әртүрлі татар ордаларының жиі жасаған шапқыншылықтары, қалмақтардың тонаушылық шабуылдары және [[Еділ казактары|казактардың еркін әрекеттері]] салдарынан бұл үдеріс өте баяу жүрді.

1632 жылы [[Қалмақтар|қалмақтар]] бұл өңірге көшіп келді. Осылайша көшпелі ордалардың шығыстан батысқа қарай қоныс аудару үдерісі аяқталды. Өйткені, 1801 жылы [[Қырғыз-қайсақ|қырғыз-қайсақтардың]] Астрахан даласына қоныс аударуы үкіметтің рұқсатымен жүзеге асырылды. 1627 жылы [[Черный Яр]] [[Острог|острогының]] негізі қаланды, 1667 жылы [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Ярдың]] негізі қаланды. Ал 1700 жылдан бастап Еділдің оң жағалауында алғашқы елді мекендер, соның ішінде Солёное Займище, пайда бола бастады.

Астрахан губерниясы І Петрдің 1717 жылғы 22 қарашадағы жарлығымен құрылды. Оған дейін, 1708 жылдан бастап, оның аумағы [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамында болды. Астрахан губерниясының құрамына іргелес аумақтарымен бірге мына қалалар кірді: [[Астрахан]], Гурьев Яицкий (қазіргі [[Атырау]], Қазақстан), Дмитриевск (қазіргі [[Камышин]]), [[Петровск (Сарытау облысы)|Петровск]], [[Самара]], [[Саратов|Сарытау]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]), [[Сызрань]], [[Терек (бекініс)|Терск қаласы]], Царицын (қазіргі [[Волгоград]]), Жайық қалашығы (қазіргі [[Орал]]), [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]], [[Черный Яр]] және [[Қызлар]].

1728 жылы [[Саратов|Сарытау]], [[Самара]], Сімбір (қазіргі [[Ульяновск]]) және [[Сызрань]] қалалары уездерімен бірге [[Қазан губерниясы (1708—1781)|Қазан губерниясының]] құрамына берілді.

1739 жылы Сарытау Астрахан губерниясының құрамына қайта қосылды.

1744 жылы [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрылуына байланысты Жайық қалашығы мен [[Жайық казак әскері|Жайық казак әскерінің]] аумағы оның құрамына берілді.

1742 жылы [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантаудың]] негізі қаланып, 1746 жылдан бастап Еділдің оң жағалауын казак станицалары қоныстана бастады.

1752 жылы Гурьев қаласы Астрахан губерниясынан [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] құрамына берілді.

1763 жылы жоғары мәртебелі жарлық бойынша Астрахан маңындағы Еділ бойына Визенталь елді мекенін негіздеген 65 лютеран отбасы қоныстандырылды. Елді мекеннің қашан және қандай жағдайда жойылғаны белгісіз. Өлкені тезірек қоныстандыру мақсатында үкімет жер телімдерін сыйға беріп, оларды жеңілдетілген шарттармен сатты. Мысалы, 1770 жылы әртүрлі адамдарға іргелес су айдындарымен бірге 5755 десятина жер сатылды.

1771 жылы үкімет жүргізген шараларға наразылықтың салдарынан қалмақтардың басым бөлігі Ресей аумағынан көшіп кетті, сөйтіп, олардың аз бөлігі ғана Еділдің оң жағалауында қалды.

[[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] автономиясы жойылып, қалмақтардың басым бөлігі Жоңғарияға қайта көшкеннен кейін қалмақ даласы Астрахан әскери губернаторына бағынатын Ресейдің әкімшілік-аумақтық бірліктерінің біріне айналды.

1780 жылғы қарашада Сарытау жаңадан құрылған [[Сарытау наменгерлігі|Сарытау наменгерлігінің]] орталығы болды. Оның құрамына Петровск және Дмитриевск қалалары да кірді.

1782 жылы [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев көтерілісінен]] кейін Гурьев қаласы Астрахан губерниясының құрамына қайтарылды. Сол жылы [[Орал]] қаласы да Астрахан губерниясының құрамына қосылды, ал [[Волгоград|Царицын]] қаласы Ақтөбе жібек зауытымен және Черный Яр қаласы [[Сарытау губерниясы|Сарытау губерниясының]] құрамына берілді.

1785 жылы 5 мамырда Астрахан және Кавказ облыстарынан тұратын [[Кавказ наменгерлігі]] құрылды. Оның әкімшілік орталығы шағын [[Екатериноград]] бекінісі болды. 1790 жылы 30 сәуірде Кавказ губерниялық басқармасы Астрахан қаласына көшірілді.

1796 жылғы 12 және 31 желтоқсандағы жарлықтармен наменгерлік Астрахан губерниясы болып қайта құрылды. Оның құрамына кейінгі Ставрополь, Терек және Қобан губернияларының аумақтары да кірді. Сол кезде губерниялық басқарма да құрылды.

1802 жылы 15 қарашада Астрахан губерниясы Астрахан және [[Кавказ губерниясы|Кавказ]] губернияларына бөлінді. Астрахан губерниясының басына азаматтық губернатор тағайындалды. Сонымен қатар Астрахан губерниясы Кавказ өлкесі мен Грузияның әскери басшысына да бағынды. 1803 жылғы 27 қазандағы патша жарлығында Астрахан губернаторына Кавказ губерниясының істеріне араласуға жол берілмейтіні арнайы ескертілді&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://runivers.ru/lib/book3130/9835/ |title=Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Первое. Том XXVII. 1802 — 1803 гг. Закон 21.013. Октября 27. с. 956 |access-date=2019-06-16 |archive-date=2020-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615075815/https://runivers.ru/lib/book3130/9835/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

1803 жылы Орал казак әскерінің аумағы қайтадан Орынбор губерниясының құрамына қосылды.

[[Сурет:Карта Астраханской Губернии.jpg|thumb|right|250px|Астрахан губерниясы. 1821 жыл]]
1825 жылы 10 наурызда Астрахан губерниясындағы көшпелі халықтар мекендеген аумақтың басым бөлігі Кавказ облысының құрамына беріліп, Мұсылман көшпелі халықтарының Бас приставтығы құрылды&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://stavropolgid.ru/knigi/stavropol-i-ego-okrestnosti/2123-hronika-administrativno-territorialnyh-izmenenij-kosnuvshihsja-stavropole-s-1785-goda-po-nastojaschee-vremja?start=180 |url-status = dead |title = Хроника административно-территориальных изменений, коснувшихся Ставрополье с 1785 года по настоящее время |access-date = 2013-05-13 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180718115041/http://stavropolgid.ru/knigi/stavropol-i-ego-okrestnosti/2123-hronika-administrativno-territorialnyh-izmenenij-kosnuvshihsja-stavropole-s-1785-goda-po-nastojaschee-vremja?start=180 |archive-date = 2018-07-18 }}&lt;/ref&gt;.

1832 жылы 6 қаңтарда Астрахан губерниясы Кавказ губерниясынан толық бөлініп шықты. Осы ретте губернияның басына азаматтық губернатормен қатар әскери губернатор да тағайындалды.

1832 жылы Астрахан губерниясы Грузияның Бас басқарушысының қарауынан шығарылды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.regionkmv.ru/kmv/history02.html |title=Два века Кавказских Минеральных Вод: период с 1830 по 1859 год |access-date=2023-04-27 |archive-date=2023-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309195414/http://www.regionkmv.ru/kmv/history02.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

1848–1850 жылдар аралығында Ставрополь жолы бойына ауылдар қоныстандырылды. 1850 жылы Сарытау губерниясынан Царев уезі Астрахан губерниясының құрамына берілді, ал 1860 жылы Кума өзені бойындағы шекара солтүстікке қарай біршама жылжытылды. Алайда оның саласы Гайдук (Гуйдук) өзені мен Үлкен Дербет ұлысының қалмақтары Ставрополь губерниясының қарауына берілді.

1862 жылы Астрахан қаласынан Дон казак әскерінің шекарасына дейін созылған, ұзындығы 357 шақырым болатын Қырым жолы бойындағы Қалмақ даласының орталық бөлігін әрқайсысы 15–20 ауладан тұратын хуторлармен қоныстандыруға рұқсат етілді. Осы мақсатта 15 орын белгіленді. Алайда аталған жерлерге қоныстануға ниет білдірушілер болмағандықтан, бұл жоспар жүзеге аспады.

1913 жылы [[Земство|земство]] енгізілді.

1917 жылы Қырғыз даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына берілді. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы [[Қалмақ автономиялы облысы|Қалмақ АО]] құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері ғана қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына аудандар құрылды: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары.

1928 жылы 21 мамырда губерния таратылып, оның аумағы жаңадан құрылған [[Төменгі Еділ өлкесі|Төменгі Еділ облысының]] құрамына енгізілді.

== Әкімшілік бөлінісі ==
[[Сурет:Astrakhan gubernia.jpg|thumb|right|200px|Астрахан губерниясының картасы]]
XX ғасырдың басында әкімшілік жағынан Астрахан губерниясы 5 уезге — Астрахан, Красный Яр, Жантау, Черный Яр және Царев уездеріне, 7 ұлыстық басқармасы мен қалмақ базары бар Қалмақ даласына, телімдік басқармаларға (5 бөлік және 2 округ) бөлінген Қазақ даласына (Ішкі қазақ ордасына), сондай-ақ 2 бөлімнен тұратын [[Астрахан казак әскері|Астрахан казак әскеріне]] бөлінді.

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
! Реттік №
! Уез
! Уездік қала
! Уездік қаланың елтаңбасы
! Ауданы,&lt;br&gt;[[Шақырым|шақырым]]²
! Тұрғыны(1897), адам
|-
| 1
| [[Астрахан уезі|Астрахан]]
| [[Астрахан]] қ. (112 880 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Astrakhan COA (Astrakhan Governorate) (1856).png|43x43px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |6499,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |219 760
|-
| 2
| [[Жантау уезі|Жантау]]
| [[Жантау (Астрахан облысы)|Жантау]] қ. (2826 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Yenotaevsk COA (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |4852,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |76 080
|-
| 3
| [[Красный Яр уезі (Астрахан губерниясы)|Красный Яр]]
| [[Красный Яр (Астрахан облысы)|Красный Яр]] қ. (5593 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Krasny Yar COA (Astrakhan Governorate) (1846).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |9463,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |65 995
|-
| 4
| [[Царев уезі|Царев]]
| [[Царев]] қ. (6977 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Tsaryov COA (1853).png|55x55px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |18 964,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |198 022
|-
| 5
| [[Черный Яр уезі|Черный Яр]]
| [[Черный Яр]] қ. (4226 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Coat of Arms of Chyorny Yar (Astrakhan oblast) (1846).png|42x42px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |11 858,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |100 316
|-
| 6
| [[Қалмақ даласы]]
| -
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |67 246,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |128 573
|-
| 7
| [[Бөкей Ордасы|Ішкі Қазақ ордасы]]
| [[Хан Ордасы (ауыл)|Хан Ордасы]] ауылы (2564 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|41x41px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |70 781,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |214 796
|}

1888 жылы барлық бес уезде 157 ауылдық қоғам, 47 болыс, 13 стан және 89 урядник учаскесі болды. Губернияда барлығы 189 алпауыт қожалық пен ауыл болды, бұған Астрахан казактарының 13 станицасы, ватағалар мен хуторлар кірмеді. Бес уездегі ауылдарда барлығы 231 тас және 56 472 ағаш үй болды. 1887 жылы губернияда 167 шіркеу мен 4 әдірият (монастырь) болды.

1917 жылы Қазақ даласы жеке [[Бөкей губерниясы]] болып бөлінді. 1919 жылы Царев және Черный Яр уездері [[Царицын губерниясы|Царицын губерниясының]] құрамына өтті. Бір жылдан кейін Қалмақ даласы Қалмақ АО құрамына кірді. Нәтижесінде Астрахан губерниясының құрамында үш уезд — Астрахан, Жантау және Красный Яр уездері қалды. 1925 жылы уездер таратылып, олардың орнына: Баскүнжақ, Бирючекосин, Болхун, Жантау, Зацаревск, Икряное, Қамысөзек, Красный Яр, Могой, Никольск, Разночинск, Трусов және Қарабайлы аудандары құрылды.

== Тұрғындары ==
Ірі елді мекендері (1877):
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Уез
! Елді мекен
! Аула саны
! Тұрғыны (адам)
|-
| Царев
| Николаевская слободасы
| 1750
| 17824
|-
| Жантау
| Никольское ауылы
| 668
| 4734
|-
| Черный Яр
| Соленое-Займище ауылы
| 533
| 3090
|-
| Астрахан
| Солянка ауылы
| 305
| 1658
|-
| Красный Яр
| Казначинское ауылы
| 147
| 1396
|-
|
| Замьяновская станицасы
| 323
| 1763
|}

1888 жылы Астрахан губерниясының отырықшы халқы 479 980 адамнан тұрды, оның 245 079-ы ер адам, 234 901-і әйел адам болды. Халықтың басым бөлігін великоростар, малоростар (Ресейдің әртүрлі губернияларынан қоныс аударушылар), сондай-ақ жұрт және кундров татарлары ([[Астрахан татарлары|астрахан татарларын]] қараңыз) құрады. Ауыл халқының тығыздығы 1 шаршы верстке 11,6 адамнан келді. Бұдан басқа, Қалмақ даласында шамамен 138 980 адам, ал Қазақ даласында — 237 520 адам тұрды. Олардың арасында [[Қарақалпақтар|қарақалпақтар]] мен [[Түрікмендер|түрікмендердің]] аздаған бөлігі де болды.

Діни сенімі бойынша халықтың құрамы мынадай болды: православтар — 420 699 адам, старообрядшылар — 12 002, армян-григориандар — 6 364, рим-католиктер — 1 183, евангелиялық-лютерандар — 585, жебірейлер — 872, мұсылмандар — 276 759, лама дінін ұстанушылар — 136 735, басқа діндерді ұстанушылар — 1 713 адам.

Сословиелік құрамы бойынша халықтың қалған бөлігі былай бөлінді: мұрагерлік және жеке ақсүйектер — екі жынысты 2 665 адам; православ монастырьлық дін қызметкерлері — 120, ақ дін қызметкерлері — 1 736, армян-григориан дін қызметкерлері — 97, рим-католик дін қызметкерлері — 1, евангелиялық-лютеран дін қызметкерлері — 5, мұсылман дін қызметкерлері — 383, иудей дін қызметкерлері — 3; мұрагерлік және жеке азаматтар — 647; көпестер — 2 354; мещандар мен цехтықтар — 65 122; әртүрлі шенділер — 1 724; барлық санаттағы шаруалар — 348 066; колонистер — 169; ерікті матростар мен штурмандар — 72; тұрақты әскер — 1 621; казактар — 16 404; запастағы төменгі шенділер — 8 002; отставкадағы төменгі шенділер — 28 852; шетел азаматтары — 1 131; аталған санаттардың ешқайсысына жатпайтын адамдар — 807.

Отырықшы халық арасында неке саны 5 167, туғандар саны 29 753, қайтыс болғандар саны 20 080 болды. Халықтың табиғи өсімі 9 673 адамды құрады. Шперкінің 17 жылдық орташа есебі бойынша, губернияның отырықшы халқының әр 100 адамына шаққанда жыл сайын 5,7 адам дүниеге келіп, 3,7 адам қайтыс болған. Жыл мезгілдері бойынша өлім-жітімнің ең жоғары үлесі жазға — 33,5 %, одан кейін көктемге — 23 %, қысқа — 22,7 % және күзге — 20,8 % тиесілі болды.

=== 1897 жылғы ұлттық құрамы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=30 |title=Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей |access-date=2009-02-28 |archive-date=2013-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004213144/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=30 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Уезд
! орыстар
! қазақтар
! қалмақтар
! украиндар
! татарлар
! армяндар
! немістер
|-
| Жалпы губерния бойынша
| 40,8 %
| 25,0 %
| 13,8 %
| 13,3 %
| 5,3 %
| …
| …
|-
| Астрахан
| 74,7 %
| 3,3 %
| 1,8 %
| …
| 13,9 %
| 1,9 %
| …
|-
| Жантау
| 69,4 %
| 3,6 %
| 8,5 %
| 18,0 %
| …
| …
| …
|-
| Красный Яр
| 41,2 %
| 43,6 %
| …
| 1,7 %
| 12,6 %
| …
| …
|-
| Царев
| 54,8 %
| 2,2 %
| …
| 38,2 %
| 2,2 %
| …
| 1,5 %
|-
| Черный Яр
| 50,5 %
| …
| 4,6 %
| 40,7 %
| 3,2 %
| …
| …
|-
| Қалмақ даласы
| 3,3 %
| …
| 95,3 %
| …
| …
| …
| …
|-
| Ішкі &lt;br&gt;Қазақ ордасы
| …
| 96,5 %
| …
| …
| 2,7 %
| …
| …
|}

== Білім беру ==
Губернияда, [[Астрахан]] қаласын қоспағанда, халыққа білім беру жүйесі приходтық және бастауыш халық училищелерінен, шіркеу-приход мектептері мен сауат ашу мектептерінен тұрды. Уездік қалаларда 11 училище болып, онда 682 оқушы (505 ұл және 177 қыз) білім алды. Ауылдар мен станицаларда 193 училище жұмыс істеп, онда 7 090 оқушы (6 203 ұл және 1 887 қыз) оқыды. Қалмақ даласында 118 ұл бала оқитын 5 училище, ал татар мектептерінің 36-сында 1 144 оқушы (1 099 ұл және 45 қыз) болды. Қазақ ордасында 2 ставка училищесі және 6 мектеп жұмыс істеді.

== Экономикасы ==
=== Балық шаруашылығы ===
Тұрғындардың кәсіптері арасында бірінші орында балық аулау тұрды. Ол жергілікті және сырттан келген халық үшін ең көп табыс әкелетін кәсіптердің бірі болып, оның айналасында басқа да кәсіп түрлері шоғырланды. Мәселен, Астрахан және Красный Яр уездерінде жыл сайын балық аулауға әйелдер мен жасөспірімдерді қоса алғанда, сырттан келген 30 000-ға дейін адам қатысты. Балық және итбалық аулауға құқық беретін билеттердің саны, яғни еркін кәсіпшілікпен айналысатын балықшылардың саны, 1888 жылы 8 514 адамға жетті. Табыс түсімінің негізгі баптарының бірі болған майшабақ аулау 1888 жылы салыстырмалы түрде төмен болып, небәрі 21 млн балықты құрады. Алдыңғы жылы 278 млн майшабақ ауланған еді. Балық аулаудан қазынаға 753 384 рубль кіріс түсті.

=== Тұз өндіру ===
Балық аулаумен тығыз байланысты тұз өндіру де өнеркәсіптің негізгі салаларының бірі болып, жергілікті халыққа да, сырттан келген жұмысшыларға да табыс әкелді. Басқұншақ көлінде 2 300 қырғыз және 2 000 орыс жұмысшысы еңбек етті, олардың басым бөлігі Жантау және Царев уездерінен келгендер болды. Ал Астраханның оңтүстігіндегі көлдерде негізінен 1 227 қалмақ пен татар жұмыс істеді. Барлық көлдерден өндірілген тұздың мөлшері 18 702 894 пұтқа жетті. Оның ішінде Баскүнжақтан 14 768 878 пұт, яғни жалпы өндірілген тұздың төрттен үшіне жуығы, ал Астраханның оңтүстігіндегі көлдерден 3 934 016 пұт тұз өндірілді. Бұдан басқа, Мажарогайдук көлдер тобында үкіметтік тапсырыс бойынша Астрахан, Қобан және Терек казак әскерлеріне арнап 59 711 пұт тұз дайындалды. Тұзды ұнтақтау үшін Астрахан губерниясында 6 бу диірмені, ат күшімен жұмыс істейтін 1 диірмен және қолмен жұмыс істейтін 2 диірмен болды. Оларда барлығы 1 255 000 пұт тұз ұнтақталды. Ащы-тұзды көлдер негізінен губернияның шалғынды жағында, Каспий теңізінің жағалауында орналасқан, ал биіктеу өңірдегі көлдердің көпшілігінің суы тек түбіне жақын жерінде ғана ащы болды. Кейбір көлдерде тек күкіртқышқылды натрий (глаубер тұзы), ал басқаларында астраханит деп аталатын қос тұз шөгетін. Оның құрамында 42,2 % күкіртқышқылды натрий, 35,9 % күкіртқышқылды магний және 21,5 % кристалдану суы болды. Астраханитке әсіресе Үлкен және Кіші Басин, Үлкен Малиновское, Добхьен-Хак, Хочетинское, Кіші Кардуанское және басқа да көлдер бай болды. Бұл көлдердегі тұз өндіру жұмыстарын Оссе, Мальцев және басқалар жүргізді, алайда өндіріс уақытша әрі шағын көлемде жүзеге асырылды.

=== Мал шаруашылығы ===
Губернияның топографиялық және климаттық жағдайлары мал шаруашылығының халықтың негізгі кәсіптерінің біріне айналуына себеп болды. Ал қалмақтар, қазақтар және ішінара татарлар үшін ол күнкөрістің негізгі көзі болды. 1887 жылғы мәлімет бойынша, губернияда барлығы 3 349 440 бас мал болды: оның ішінде жылқы — 226 292, ірі қара — 766 320, қой — 2 247 556, ешкі — 43 299, түйе — 66 035. Бес уез шаруаларының әр ауласына орта есеппен 7,8 бас ірі қара, 1,6 жылқы және 20,9 қойдан келді. Соңғы жылдары мал шаруашылығы оба [[Эпизоотия|індетінен]] қатты зардап шекті. 1888 жылы 4 774 бас мал ауырды, оның 841-і қырылып, аурудың таралуын тоқтату үшін 4 433 басы сойылды. Алайда мал шаруашылығына қатал қыс, әсіресе [[Көктайғақ|көктайғақ]] пен қарлы борандар (шурғандар) одан да көп зиян келтірді. Мәселен, 1798 жылы тек қалмақтардың өздері 500 000-нан астам малдан айырылды. 1828 жылы қыста Қазақ ордасында 364 450 бас ірі қара мен 1 миллионға дейін қой қырылды. Мұндай орасан зор шығындардың басты себептерінің бірі қысқа арналған азық қорының болмауы еді. Сондықтан мал қыс бойы ашық аспан астында, табиғи жайылымда жайылды.

=== Егіншілік ===
Астрахан губерниясында егіншілік әлсіз дамыған. Егіншілікпен ең көп айналысатын уезд — Царев уезі, одан кейін Черный Яр уезі болды. Енотаевск уезінде егіншілік шамалы ғана дамыған, ал Астрахан уезінде Яндыков және Началов болыстарын қоспағанда, халық егіншілікпен айналыспады. Красный Яр уезінде астық дақылдары мүлде себілмеді. Шаруалар өз үлестерін қауымдық меншік құқығымен пайдаланды. Егістік жерлерді қайта бөлу 5, 10 және 12 жыл сайын, ал шабындықтарды бөлу жыл сайын жүргізілді. Егістік жерлерге тыңайтқыш қолданылмады. Барлық уездердің ішінде тек Царев уезі ғана өнім мол болған жылдары губерниядан тыс жерлерге бидайдың артығын шығарды. Астық Бирскіден, Самарадан, Сарытаудан және Төменгі Новгородтан әкелінді. 1888 жылы шаруалардың қарамағында барлығы 505 919 десятина жер болды. Оның 79 506 десятинасына күздік, 20 733 десятинасына жаздық дақылдар себілді. Күздік дақылдарға 31 786 ширектік тұқым себіліп, 106 031 ширектік өнім жиналды. Оның ішінде қарабидайдың шығымдылығы — өздігінен 3 есе, [[Бидай (астық)|бидайдікі]] — 12 есе болды. Жаздық дақылдарға 80 858 четверть тұқым себіліп, 434 787 четверть өнім жиналды, яғни шығымдылығы 5 есе болды. Бұдан басқа, 449 ширектік зығыр және 69 ширектік [[Сора (өсімдік)|сора]] себілді. Картопқа 5 123 ширектік тұқым жұмсалып, 27 296 ширектік өнім жиналды, оның басым бөлігі Астрахан уезінде өндірілді. [[Қыша|Қышаға]] 3 224 ширектік тұқым себіліп, 15 107 ширектік өнім алынды. Черный Яр және Царев уездерінде қыша егістігінің көлемі жылдан жылға ұлғайып отырды. Мұнда бүкіл Ресейге белгілі «сарепталық қыша» өндірілді.

=== Көкөніс өсіру, темекі өсіру, омарташылық және бау-бақша шаруашылығы ===
Астрахан уезінде көкөніс өсіру өте жақсы дамыған, мұнда ащы бұрыштың көптеген түрі өсірілді. Бақша шаруашылығы да айтарлықтай табыс әкелді. Астрахан қарбыздары — Быков қарбыздары (Камышин қарбыздары деген атаумен) Ресейдің ішкі губернияларында үлкен сұранысқа ие болды. Темекі өсірумен Чёрный Яр уезінде айналысты. Мұнда 10 плантация болып, 1876 жылы 3 десятина жерден 500 пұт өнім жиналды. [[Ара шаруашылығы|Омарташылық]] шектеулі көлемде жүргізілді: онымен Вязовка мен Болхундардағы кейбір шаруалар айналысты. Бау-бақша өсірумен, әсіресе жүзім өсірумен, негізінен Астрахан маңындағы елді мекендердің тұрғындары айналысты. Татарлар айва өсіруге көп көңіл бөлді, ал Красный Ярда және Жантау уезінде бақтарда негізінен алма өсірілді.

=== Кәсіптер ===
Жергілікті халыққа едәуір табыс әкелетін кәсіптердің бірі — жүк тасымалдау, яғни чумачылық болды. Бұл кәсіппен айналысатын ауылдардың саны 70, ал оған қатысатын адамдардың саны 6 151 болды. Жүк тасымалдауға пайдаланылған мал саны 39 598 өгіз, 1 757 жылқы және 764 түйеден тұрды (1876).

Астрахан губерниясындағы ормандар губернияның ортасындағы тар жолақты, «займище» деп аталатын өңірде орналасқан, ал қалған бөліктерінде орман мүлдем дерлік болмады немесе жасанды түрде өсірілді. Жасанды ормандардың жалпы аумағы 1 200 десятинаға дейін жетті. Астрахан ормандары негізінен жапырақты ағаш тұқымдарынан тұрды. Губернияның солтүстік жартысында неғұрлым қатты ағаш тұқымдары өсіп, олар [[Кәдімгі емен|еменнен (''Quercus pendunculata'')]], қарағаштан, қара теректен және жекелеген жерлерде терек пен тұт ағашынан тұрды. Губернияның оңтүстік белдеуінде жұмсақ ағаш тұқымдары, негізінен талдар өсті. Екі топтың арасындағы шекара ретінде Каменный Яр ауылының маңын алуға болады. Аласа ағаштар тобын ақтал, қаратал, қызылтал, шомырт, жабайы алма, [[Шәңкіш|шәңкіш]], шегіршін, [[Итшомырт|итшомырт]], үйеңкі, долана, итмұрын және жыңғыл құрады. Ормандардың жалпы аумағы 140 655 десятина болды. Оның ішінде 14 мемлекеттік орман алқабына 5 564 десятина және 1 388 шаршы сажын, ал шаруаларға тиесілі 76 алқапқа 65 595 десятина және 1 858 шаршы сажын тиесілі болды. Қалған аумақ Астрахан казак әскерінің, әдірияттар (монастрь) мен жеке тұлғалардың ормандарынан тұрды — барлығы 69 494 десятина және 1 554 шаршы сажын. Мемлекеттік ормандарды бақылау үшін 4 орманшылық болды. Еділ атырауы мен Каспий теңізінің жағалауында орасан зор қалыңдық түзетін қамыс, яғни «черней» деп аталатын өсімдік, отынның орнын басты. Одан мал қоралары жасалып, үйлердің шатырлары жабылды.

=== Өнеркәсіп ===
Өнеркәсіп әлсіз дамыған еді. Мәселен, 1888 жылы губернияда барлығы 234 өнеркәсіп кәсіпорны болып, онда небәрі 2 107 адам жұмыс істеді. Өндірілген тауарлардың жылдық көлемі 2 398 410 рубльді құрады. Бұл ретте өндіріс көлемі 100 000 рубльден асатын кәсіпорындар небәрі бесеу болды: оның екеуі май және итбалық майын өндіретін, біреуі машина жасау және екеуі арақ өндіретін кәсіпорындар еді.

Өндіріс көлемі 1 000 рубльден асатын кәсіпорындардың саны шамамен 120 болды. Олардың ішінде 47 май және қыша, 18 кірпіш, 15 былғары өңдеу, 14 қой терісін өңдеу, 13 ішек өңдеу, 3 бояу, 3 сірке суын өндіру, 2 қыш жасау кәсіпорны болды. Сонымен қатар мақта, шұлық-тоқыма, киіз, май өндіру және бөшке жасау салаларынан бір-бірден кәсіпорын жұмыс істеді. Өнеркәсіп кәсіпорындарының қалған бөлігі өндіріс көлемі 1 000 рубльден аспайтын шағын өндірістер болды.

=== Сауда ===
Губернияның ішкі саудасы негізінен жәрмеңкелерде шоғырланды. Бір жыл ішінде олардың саны 109-ға дейін жетті:

* Астрахан уезі — 2;
* Красный Яр уезі — 2;
* Жантау уезі — 20;
* Черный Яр уезі — 46;
* Царев уезі — 29;
* казак станицалары — 7;
* Қазақ ордасы — 2;
* Қалмақ даласы — 1.

Барлық жәрмеңкелердің жалпы айналымы бойынша әкелінген тауарлардың құны 6 012 700 рубл, ал сатылған тауарлардың құны 1 811 172 рубл болды.

== Көлік пен байланыс ==
Губерниядағы қатынас жолдары құрлық және су қатынасы болып бөлінді. Құрлық қатынасы пошта жолдары арқылы жүзеге асырылды. Мысалы, Астраханнан Сарептаға дейінгі жолдың ұзындығы 380¾ верст (406 км), Черный Яр қаласынан Хан ордасына дейін — 152½ верст (163 км), Черный Ярдан Царев қаласына дейін — 115 верст (123 км), ал Астрахан қаласынан Красный Ярға дейін — 35 верст (37 км) болды.

Елді мекендер мен хуторлардың арасында қара жолдар мен дала жолдары болды. Олардың кейбірі тұз тасымалдауға пайдаланылып, тұз тасымалдау жолдары деп аталды, ал жүк тасымалдауға арналған жолдар чумачылық жолдары деп аталды. Олардың ішіндегі маңыздылары: ұзындығы 300 верст (320 км) болатын Царицын–Ставрополь жолы; Астрахан–Қызлар, немесе Линейный жолы — 254 верст (271 км); Астрахан–Царицын жолы — 380 верст (406 км); Қырым, немесе Воровская жолы — 325 верст (347 км). Тұз тасымалдау жолдарының қатарында Елтон көлінен Николаевская слободаға дейінгі жол — 129 верст (138 км), Владимировкадан Чапчачи тауына дейінгі жол — 142 верст (152 км) және т.б. болды.

Губернияның жазық дала сипаты кез келген бағытта қатынас жасауға мүмкіндік берді. Еділ мен Ақтөбе арқылы өту үшін паромдар мен түбі тегіс кемелер пайдаланылатын 11 өткел болды. Ал Николаевская слободада және Астрахан қаласының маңында өзеннен өту пароходтардың көмегімен жүзеге асырылды. Еділ бойымен жоғары қарай су қатынасы пароходтармен қолайлы жүзеге асырылды, ал Еділдің төменгі ағысында айлақтардың болмауына байланысты пароход қатынасы онша қолайлы болмады. Ақтөбе өзенімен Царевке дейін шағын пароходтар тек су молайған кезеңде ғана жүрді. Красный Яр қаласымен, Хохлацкое және Иванчук селоларымен тұрақты қатынас шағын пароходтар арқылы жүзеге асырылды. Бұдан басқа, Астрахан губерниясында Владимировка пристанінен Баскүнжақ көліне дейін созылатын, ұзындығы 52 верст (55 км) болатын Баскүнжақ теміржолы болды. Ол тұз тасымалдауға қызмет етті.

== Губерния жетекшілігі ==
=== Генерал-губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Павел Сергеевич Потемкин|Потемкин Павел Сергеевич]]
| генерал-поручик, Сарытау мен Астрахан генерал-губернаторы м. а. , &lt;br&gt; 1785 ж. бастап Кавказ наменгері
| &lt;center&gt;09.05.1785—1792&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Гудович|Гудович Иван Васильевич]]
| генерал-аншеф
| &lt;center&gt;1792—1798&lt;/center&gt;
|-
| [[Ираклий Иванович Морков|Морков Ираклий Иванович]]
| граф, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1798—1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Иванович Киселёв|Киселев Дмитрий Иванович]]
| генерал-лейтенант, м. а.
| &lt;center&gt;1799&lt;/center&gt;
|-
| [[Карл Федорович Кноринг|Кноринг Карл Федорович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1799—1802&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Дмитриевич Цицианов|Цицианов Павел Дмитриевич]]
| кінәз, инфантерия генералы
| &lt;center&gt;08.09.1802—08.02.1806&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Гудович|Гудович Иван Васильевич]]
| граф, генерал-фельдмаршал
| &lt;center&gt;02.06.1806—05.03.1809&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Петрович Тормасов|Тормасов Александр Петрович]]
| кавалерия генералы
| &lt;center&gt;05.03.1809—09.1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Филипп Осипович Паулуччи|Паулуччи Филипп Осипович]]
| маркиз, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;09.1811—16.02.1812&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Федорович Ртищев|Ртищев Николай Федорович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;16.02.1812—12.10.1816&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Петрович Ермолов|Ермолов Алексей Петрович]]
| инфантерия генералы
| &lt;center&gt;12.10.1816—16.03.1827&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Федорович Паскевич-Эриванский|Паскевич-Эриванский Иван Федорович]]
| граф, генерал-фельдмаршал
| &lt;center&gt;16.03.1827—28.04.1831&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Тариелович Лорис-Меликов|Лорис-Меликов Михаил Тариелович]]
| граф, генерал-адъютант, атты әскер генералы, &lt;br&gt; уақытша Астрахан, Сарытау мен Самара генерал-губернатор
| &lt;center&gt;20.01.1879—07.04.1879&lt;/center&gt;
|}

=== Губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Петр Самойлович Салтыков|Салтыков Петр Самойлович]]
| жақын боярин
| &lt;center&gt;1717—1719&lt;/center&gt;
|-
| [[Артемий Петрович Волынский|Волынский Артемий Петрович]]
| полковник
| &lt;center&gt;1719—1725&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Алексеевич Менгден|Менгден Иван Алексеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1725—18.11.1731&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Петрович Измайлов|Измайлов Иван Петрович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1731—1732&lt;/center&gt;
|-
| [[Артемий Петрович Волынский|Волынский Артемий Петрович]]
| бригадир
| &lt;center&gt;1732&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Петрович Измайлов|Измайлов Иван Петрович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;11.07.1733—28.07.1735&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Иванович Румянцев|Румянцев Александр Иванович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;28.07.1735—16.10.1735&lt;/center&gt;
|-
| [[Егор Иванович Пашков (губернатор)|Пашков Егор Иванович]]
| бригадир
| &lt;center&gt;16.10.1735—1736&lt;/center&gt;
|-
| [[Леонтий Яковлевич Соймонов|Соймонов Леонтий Яковлевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1736—1738&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Голицын (генерал-адмирал)|Голицын Михаил Михайлович]]
| кінәз, құпия кеңесші
| &lt;center&gt;14.01.1740—17.09.1741&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Никитич Татищев|Татищев Василий Никитич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;31.12.1741—16.09.1745&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Онуфриевич Брылкин|Брылкин Иван Онуфриевич]]
| нақты камергер
| &lt;center&gt;16.09.1745—1752&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Сергеевич Жилин|Жилин Алексей Сергеевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;18.12.1753—1760&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Васильевич Неронов|Неронов Василий Васильевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1760—1763&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Афанасьевич Бекетов|Бекетов Никита Афанасьевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1763—1773&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Никитич Кречетников|Кречетников Петр Никитич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Варфоломеевич Якоби|Якоби Иван Варфоломеевич]]
| генерал-поручик
| &lt;center&gt;1776—1781&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Михайлович Жуков (нақты статтық кеңесші)|Жуков Михаил Михайлович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1781—1786&lt;/center&gt;
|}

=== Наменгерліктің басшылары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Илларион Спиридонович Алексеев|Алексеев Илларион Спиридонович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1786—1790&lt;/center&gt;
|-
| [[Сергей Афанасьевич Брянчанинов|Брянчанинов Сергей Афанасьевич]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1790—1792&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Михайлович Скаржинский|Скаржинский Петр Михайлович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1792—1796&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Васильевич Алябьев|Алябьев Александр Васильевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;1796—19.12.1796&lt;/center&gt;
|}

=== Азаматтық губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Николай Яковлевич Аршеневский|Аршеневский Николай Яковлевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;06.01.1797—22.04.1798&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Захаров|Захаров Иван Семенович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;22.04.1798—09.08.1800&lt;/center&gt;
|-
| [[Андрей Васильевич Повалишин|Повалишин Андрей Васильевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;09.08.1800—1802&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Васильевич Тенишев|Тенишев Дмитрий Васильевич]]
| кінәз, нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1802&lt;ref&gt;Қалай болғанда да, 1802 жылы 6 желтоқсанда ол әлдеқашан губернатор қызметін атқарған [https://runivers.ru/lib/book3130/9835/ Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Первое. Том XXVII. 1802—1803 гг. Закон 20.545. Декабря 6. с. 388] {{Wayback|url=https://runivers.ru/lib/book3130/9835/ |date=20200615075815 }}&lt;/ref&gt;—15.07.1807&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Александрович Кожевников|Кожевников Лев Александрович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1807—29.07.1811&lt;/center&gt;
|-
| [[Степан Семенович Андреевский|Андреевский Степан Семенович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;29.07.1811—19.12.1818&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Яковлевич Бухарин|Бухарин Иван Яковлевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;19.12.1818—1821&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Иванович Попов (1776)|Попов Иван Иванович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;26.04.1821—03.06.1825&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Степанович Осипов|Осипов Александр Степанович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.01.1826—1831&lt;/center&gt;
|-
| [[Авксентий Павлович Гевлич|Гевлич Авксентий Павлович]]
| статтық кеңесші, азаматтық губернатор м. а.; лауазым 1832 ж. жойылды
| &lt;center&gt;05.09.1830—15.03.1832&lt;/center&gt;
|-
| [[Василий Гаврилович Пяткин|Пяткин Василий Гаврилович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1831—1834&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Тимирязев|Тимирязев Иван Семенович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;1834—1844&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Егорович Чистяков|Чистяков Петр Егорович]]
| контр-адмирал
| &lt;center&gt;1844—1849&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Гаврилович Басаргин|Басаргин Григорий Гаврилович]]
| вице-адмирал
| &lt;center&gt;1849—1854&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Александрович Васильев (вице-адмирал)|Васильев Николай Александрович]]
| вице-адмирал
| &lt;center&gt;1854—1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Ростислав Григорьевич Машин|Машин Ростислав Григорьевич]]
| контр-адмирал
| &lt;center&gt;1857—1859&lt;/center&gt;
|-
| [[Бернгард Васильевич Струве|Струве Бернгард Васильевич]]
| статтық кеңесші, м. а.
| &lt;center&gt;15.08.1859—23.04.1861&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Павлович Дегай|Дегай Александр Павлович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;23.04.1861—01.11.1868&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Биппен|Биппен Николай Николаевич]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;15.11.1868—21.05.1880&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Алексеевич Протасов-Бахметев|Протасов-Бахметев Николай Алексеевич]]
| граф, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;25.05.1880—18.07.1882&lt;/center&gt;
|-
| [[Евгений Осипович Янковский|Янковский Евгений Осипович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;18.07.1882—24.08.1883&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Иванович Петров (государственный деятель)|Петров Николай Иванович]]
| генерал-майор (губернияны басқаруға кіріспеген)
| &lt;center&gt;07.09.1883—18.01.1884&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Максимович Цеймерн|Цеймерн Николай Максимович]]
| Император Мәртебесінің нөкері, генерал-майор
| &lt;center&gt;01.02.1884—17.05.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Леонид Дмитриевич Вяземский|Вяземский Леонид Дмитриевич]]
| кінәз, генерал-майор
| &lt;center&gt;31.07.1888—19.04.1890&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Тевяшов|Тевяшов Николай Николаевич]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;26.04.1890—17.10.1895&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Александрович Газенкампф|Газенкампф Михаил Александрович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;04.11.1895—28.09.1903&lt;/center&gt;
|-
| [[Бронислав Людвигович Громбчевский|Громбчевский (Гронбчевский) Бронислав Людвигович]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;28.09.1903—04.08.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Николаевич Соколовский|Соколовский Иван Николаевич]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;04.08.1906—1917&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Алексеевич Бирюков|Иван Алексеевич Бирюков]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1917&lt;/center&gt;
|}

=== Губерния ақсүйектерінің басшылары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Андрей Михайлович Сушков|Сушков Андрей Михайлович]]
|
| &lt;center&gt;1792—1795&lt;/center&gt;
|-
| [[Савва Романович Копытовский|Копытовский Савва Романович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1795—1804&lt;/center&gt;
|-
| [[Федор Антонович Ахматов|Ахматов Федор Антонович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;1814—1820&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Терентьевич Некрасов|Некрасов Григорий Терентьевич]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1820—1822&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Александрович Арзуманов|Арзуманов Никита Александрович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;16.01.1825—12.01.1828&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Иванович Максимович|Максимович Павел Иванович]]
| полковник
| &lt;center&gt;04.12.1828—20.06.1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Яковлевич Кафтарадзев|Кафтарадзев Иван Яковлевич]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;21.06.1830—21.02.1834&lt;/center&gt;
|-
| [[Даниил Федорович Милашев|Милашев Даниил Федорович]]
| камергер, алқалық асессор
| &lt;center&gt;06.03.1834—04.02.1841&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Никитович Арзуманов|Арзуманов Иван Никитович]]
| алқалық хатшы
| &lt;center&gt;04.02.1841—20.03.1847&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Иванович Орлов (статтық кеңесші)|Орлов Павел Иванович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.04.1847—08.08.1856&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Семенович Осипов|Осипов Петр Семенович]]
| алқалық асессор, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;08.08.1856—05.04.1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Семенович Попов (коллежский асессор)|Попов Иван Семенович]]
| алқалық асессор, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;05.04.1857—18.10.1860&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Петрович Гриненко|Гриненко Николай Петрович]]
| статтық кеңесші, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;18.10.1860—09.02.1862&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Никитович Арзуманов|Арзуманов Иван Никитович]]
| алқалық асессор
| &lt;center&gt;09.02.1862—26.06.1865&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Никифорович Явленский|Явленский Иван Никифорович]]
| титулдық кеңесші, лауазымды атқарушы
| &lt;center&gt;26.06.1865—12.04.1868&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Иванович Вартанов|Вартанов Иван Иванович]]
| отставкадағы майор
| &lt;center&gt;12.04.1868—12.09.1878&lt;/center&gt;
|-
| [[Никита Данилович Сергеев|Сергеев Никита Данилович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.10.1878—25.10.1884&lt;/center&gt;
|-
| [[Харлампий Николаевич Хлебников|Хлебников Харлампий Николаевич]]
| алқалық асессор
| &lt;center&gt;25.10.1884—04.02.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Андрей Кириллович Ключарев|Ключарев Андрей Кириллович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;04.02.1888—25.10.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Харлампий Николаевич Хлебников|Хлебников Харлампий Николаевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.12.1890—1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Даниил Никитович Сергеев|Сергеев Даниил Никитович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;03.04.1906—1917&lt;/center&gt;
|}

* 1804 жылдан бастап 1814 жылға дейін Астрахан губерниясында ақсүйектер санының аз болуына байланысты ақсүйектер сайлауы тоқтатылып, ақсүйектер депутаттары жиналысының барлық іс қағаздары мен шежірелік кітаптары губерниялық мұрағатқа тапсырылды. Сайлау 1834 жылы қайта жаңғыртылды. Осыған байланысты губерниялық басқармаға Басқарушы Сенаттың 1813 жылғы 7 қарашадағы № 12 913 жарлығы келіп түсті.
* 1856 жылдан бастап 1862 жылға дейін губерниялық ақсүйектер басшысының міндетін уездік ақсүйектер басшылары атқарды. Кейін бұл қызметке үкімет тағайындаған Астрахан қылмыстық және азаматтық сот палатасының төрағасы Грипенко тағайындалды. Сайлаудың тоқтатылуына Астрахан губернаторы, вице-адмирал Васильевтің бастамасымен басталған хат алмасу себеп болды. Ол үкіметтен Астрахандағы ақсүйектер сайлауын тоқтатуды және Астрахан ақсүйектерін Ставрополь губерниясына қосуды өтінген еді. Алайда бұл өтініш қанағаттандырылмай, 1862 жылы сайлауды қайта бастау тапсырылды.

=== Вице-губернаторлары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Титулы, шені, атағы
! Лауазымды атқарған кезеңі
|-
| [[Леонтий Яковлевич Соймонов|Соймонов Леонтий Яковлевич]]
| бригадир (генерал-майор)
| &lt;center&gt;26.07.1736—26.01.1737&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Беклемишев|Беклемишев Иван]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;16.08.1760—1764&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Иванович Трейден|Трейден Матвей Иванович]]
| нақты статтық кеңесші, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1764—1766&lt;/center&gt;
|-
| [[Федор Михеевич Небольсин|Небольсин Федор Михеевич]]
| сарай кеңесшісі, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1764—1766&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Васильевич Семиков|Семиков Петр Васильевич]]
| полковник, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1766—1772&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Львов|Львов Григорий]]
| подполковник, (1767 бастап алқалық кеңесші) губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1766—1768&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Григорьевич Баранов|Баранов Михаил Григорьевич]]
| алқалық кеңесші, 1772 дейін — губернатордың 2-орынбасары, сосын — губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1768—1773&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Артамонович Муравьев|Муравьев Матвей Артамонович]]
| полковник, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Сергеевич Долгоруков (1718)|Долгоруков Николай Сергеевич]]
| кінәз, подполковник, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1773—1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Григорьевич Толстой|Толстой Александр Григорьевич]]
| полковник, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1776—1777&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Васильевич Третьяков|Третьяков Петр Васильевич]]
| 1-дәрежелі капитан, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1776—1777&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Васильевич Третьяков|Третьяков Петр Васильевич]]
| 1-дәрежелі капитан, губернатордың 1-орынбасары
| &lt;center&gt;1777—1778&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Григорьевич Толстой|Толстой Александр Григорьевич]]
| полковник, губернатордың 2-орынбасары
| &lt;center&gt;1777—1779&lt;/center&gt;
|-
| [[Григорий Козьмич Фатьянов|Фатьянов Григорий Козьмич]]
| сарай кеңесшісі, губернатордың орынбасары
| &lt;center&gt;1779&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Степанович Лебедев (полковник)|Лебедев Михаил Степанович]]
| полковник
| &lt;center&gt;1779—1784&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Симонович Лаптев|Лаптев Николай Симонович]]
| бригадир, нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;қаңтар—наурыз 1797&lt;/center&gt;
|-
| [[Алексей Васильевич Каховский|Каховский Алексей Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;05.09.1797—1803&lt;/center&gt;
|-
| [[Марк Леонтьевич Малинский|Малинский Марк Леонтьевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1803—1809&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Данилович Вельсовский|Вельсовский Иван Данилович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1809—18.09.1812&lt;/center&gt;
|-
| [[Андрей Иванович Коростовцев|Коростовцев Андрей Иванович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;18.09.1812—1817&lt;/center&gt;
|-
| [[Петр Архипович Зотов|Зотов Петр Архипович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;1817—1822&lt;/center&gt;
|-
| [[Христофор Христофорович Повало-Швейковский|Повало-Швейковский Христофор Христофорович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;1822—04.1824&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Саввич Смирнов|Смирнов Владимир Саввич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;30.05.1824—30.11.1828&lt;/center&gt;
|-
| [[Мартын Леонтьевич Крузе|Крузе Мартын Леонтьевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;11.01.1829—19.04.1829&lt;/center&gt;
|-
| [[Авксентий Павлович Гевлич|Гевлич Авксентий Павлович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;19.04.1829—05.09.1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Валериан Иванович Кошелев|Кошелев Валериан Иванович]]
| камергер атағында, алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;26.09.1830—27.04.1834&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Васильевич Чуфаров|Чуфаров Павел Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;27.04.1834—14.03.1836&lt;/center&gt;
|-
| [[Евграф Васильевич Филиппов|Филиппов Евграф Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;10.04.1836—01.02.1838&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Филиппович Пфеллер|Пфеллер Владимир Филиппович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;01.02.1838—27.04.1841&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Феопемптович Пучкин|Пучкин Михаил Феопемптович]]
| сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;27.04.1841—21.08.1841&lt;/center&gt;
|-
| Больман Андриан Казимирович&lt;ref&gt;Андриан Казимирович Больман (1810—1859) — [[Вильно университеті|Вильно университетінің]] философия кандидаты, 1829 жылдан бастап мемлекеттік қызметте. — қараңыз [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004181794?page=84 Родословная книга дворянства Московской губернии / под ред. Л. М. Савёлова. Дворянство жалованное и выслуженное: А—И. — М.: Изд. Московского дворянства, 1914. — 686 с. — С. 154.]&lt;/ref&gt;
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;21.09.1841—11.09.1854&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Егорович Иванов|Иванов Павел Егорович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;11.09.1854—01.07.1856&lt;/center&gt;
|-
| [[Бернгард Васильевич Струве|Струве Бернгард Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;01.07.1856—15.08.1859&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Васильевич Лавров|Лавров Николай Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;15.08.1859—10.10.1861&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Биппен|Биппен Николай Николаевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;10.10.1861—06.09.1863&lt;/center&gt;
|-
| [[Валерий Александрович Мейер|Мейер Валерий Александрович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;11.09.1863—31.05.1868&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Васильевич Никитин (вице-губернатор)|Никитин Николай Васильевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;21.06.1868—20.05.1870&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Николаевич Гортынский|Гортынский Константин Николаевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;20.05.1870—20.10.1872&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Степанович Остроумов|Остроумов Иван Степанович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;26.10.1872—01.06.1879&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Алексеевич Лебедев|Лебедев Константин Алексеевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;15.06.1879—27.02.1882&lt;/center&gt;
|-
| [[Матвей Павлович Азанчевский|Азанчевский Матвей Павлович]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;20.03.1882—23.06.1883&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Иванович Жоховский|Жоховский Николай Иванович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;07.07.1883—19.12.1885&lt;/center&gt;
|-
| [[Лев Егорович Норд|Норд Лев Егорович]]
| генерал-майор
| &lt;center&gt;19.12.1885—12.09.1888&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Германович Бринкман|Бринкман Александр Германович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;12.09.1888—10.06.1899&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Николаевич Гирс|Гирс Александр Николаевич]]
| камер-юнкер, сарай кеңесшісі
| &lt;center&gt;24.06.1899—14.02.1901&lt;/center&gt;
|-
| [[Сергей Сергеевич Андреевский|Андреевский Сергей Сергеевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;23.02.1901—30.05.1902&lt;/center&gt;
|-
| [[Яков Дмитриевич Бологовский|Бологовский Яков Дмитриевич]]
| статтық кеңесші
| &lt;center&gt;30.05.1902—20.02.1904&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Васильевич Сосновский|Сосновский Иван Васильевич]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;20.02.1904—24.04.1904&lt;/center&gt;
|-
| [[Иван Аполлонович Тарасенко-Отрешков|Тарасенко-Отрешков Иван Аполлонович]]
| нақты статтық кеңесші (1905 жылдың 17 сәуірінен бастап)
| &lt;center&gt;24.04.1904—?.?.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Константин Михайлович Шидловский|Шидловский Константин Михайлович]]
| алқалық кеңесші
| &lt;center&gt;22.09.1907—16.11.1907&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Николаевич Максимов|Максимов Николай Николаевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;16.11.1907—1915&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Иванович Курилов (вице-губернатор)|Курилов Владимир Иванович]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1915—1917&lt;/center&gt;
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрахан губерниясы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>f6ezmgpip2mft0cvj1t5dt4x8f6j22n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Potd/2026-09-21</title>
    <ns>10</ns>
    <id>786869</id>
    <revision>
      <id>3657970</id>
      <timestamp>2026-09-20T18:01:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>[[commons:Template:Potd/2026-09-21|POTD 2026-09-21]]: filename only</comment>
      <origin>3657970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119" sha1="emc6hujoxil2rjh4qkj0uk6zrjkz9lr" xml:space="preserve">Chief Joseph by Edward Sheriff Curtis.jpg&lt;noinclude&gt;[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>emc6hujoxil2rjh4qkj0uk6zrjkz9lr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жолай Ырысымбетұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786870</id>
    <revision>
      <id>3657972</id>
      <timestamp>2026-09-20T18:08:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Janugyl</username>
        <id>180535</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;  '''Жолай Ырысымбетұлы''' (шамамен [[1701 жыл]] – [[1770 жыл]]) — жасауыл, батыр, [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] саяси қайраткері, [[Ресей империясы]]ның бодандық саясатына қарсы бағыт...</comment>
      <origin>3657972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7635" sha1="axu45mlphj8cdx3jkzwodnsga7s2qc9" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Жолай Ырысымбетұлы''' (шамамен [[1701 жыл]] – [[1770 жыл]]) — жасауыл, батыр, [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] саяси қайраткері, [[Ресей империясы]]ның бодандық саясатына қарсы бағыт ұстанған би&lt;ref name=&quot;encyclopedia2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;syreli2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;.

== Өмірбаяны ==
Жолай Ырысымбетұлы шамамен 1701 жылы қазіргі [[Ақтөбе облысы]]ның [[Ырғыз ауданы]]нда дүниеге келген&lt;ref name=&quot;encyclopedia2019&quot;/&gt;. 

Қайраткерлік жолының бастауы Кіші жүздің ханы [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайырдың]] маңында өтті&lt;ref name=&quot;kasymbaev&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;encyclopedia2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;. [[Жоңғар шапқыншылығы]] және батыстағы [[Еділ қалмақтары|қалмақтарға]] қарсы шайқастарда ерлігімен көзге түсіп, Әбілқайыр ханның ерекше тапсырмаларын орындайтын сенімді өкілі — жасауылы болды&lt;ref name=&quot;encyclopedia2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;syreli2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;muktar2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;.

1730 жылы Ресейге бодан болу саясатына қарсылық білдіріп, Шөмекей-Бозғұл руының көшбасшыларымен бірге атамекенінен [[Сырдария]] өзенінің төменгі ағысына — [[Қайыпұлы Батыр|Батыр сұлтанға]] қарасты жерлерге қоныс аударды&lt;ref name=&quot;karakesek&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kro1961&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tolybekov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;. 

1748 жылдың қазан айында Шөмекей-Бозғұл, Шекті-Кішкене, Төртқара, Қарасақал руларының басшыларымен бірге Батыр сұлтанды хан көтеру рәсімін белсенді ұйымдастырушылардың бірі болды&lt;ref name=&quot;muktar2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;. Дербес саясат жүргізген Батыр ханның сыртқы жауларға қарсы жорықтары мен ұрыс-қақтығыстарына қатысқан&lt;ref name=&quot;kasymbaev&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;muktar2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;.

1770 жылы қазіргі [[Қызылорда облысы]]ның [[Арал ауданы]]на қарасты Қарақұмдағы Үңгірсор маңайында қайтыс болған&lt;ref name=&quot;encyclopedia2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;syreli2024&quot;/&gt;.

== Ұрпақтары ==

Жолайдың батырлық әрі көшбасшылық мектебі кейінгі ұрпақтарына ұласқан&lt;ref name=&quot;omarov2009&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2010&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2011&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;:
* '''Ұлдары:''' Кетебай би (1735 ж.т.), Еншібай батыр (1763 ж.т.), Мырзабай батыр (1765 ж.т.)&lt;ref name=&quot;nietbaeva&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;batyrlar2025&quot;/&gt;.
* '''Билер:''' Таңат (әрі палуан), Өтетілеу, Пірәлі, Аман, Алмас, Әбдірейім (Сарбас), Дабыл, Данияр&lt;ref name=&quot;nietbaeva&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;batyrlar2025&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2009&quot;/&gt;.
* '''Батырлар:''' Арғынбай, Сопақ, Қожеке, Түбекбай, Досым, Ысқақ&lt;ref name=&quot;batyrlar2025&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2009&quot;/&gt;.
* '''Діни қайраткерлер мен ағартушылар:''' Ақмырза ишан, Молдашер ахун (әрі палуан), Алдамқұл сопы (әрі батыр), Достан сопы, Нұралы палуан, Амандық керуенбасы&lt;ref name=&quot;batyrlar2025&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2009&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2010&quot;/&gt;.

== Дереккөздер ==

&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;kasymbaev&quot;&gt;Қасымбаев Ж. Государственные деятели казахских ханств (ХVІІІ в.) – Алматы: Білім, 1999. – 58-б.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;nietbaeva&quot;&gt;Ниетбаева К.А. Историко-лингвистический анализ казахских фамилий // Диссертация на соискание ученой степени кандидата филологических наук. – Казань, 1993. – 204 с.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;encyclopedia2019&quot;&gt;Жолай Ырысымбетұлы // Қазақстан тарихы. Энциклопедия. – Алматы: «Литера–М» ЖШС, 2019. – Т.2. – 862 б. (67-68 бб.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;syreli2024&quot;&gt;Жолай Жасауыл // СЫР ЕЛІ. Энциклопедия. – Алматы: «Тау–Қайнар» ЖШС, 2024. – 300-301 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;batyrlar2025&quot;&gt;XVIII ғ. - ХХ ғ. басындағы Қазақ батырлары: ғылыми мақалалар мен энциклопедиялық материалдар / Құраст.: Р.Оразов, Н.Жетпісбай, Ғ.Шотанова, т.б. – Алматы: Рамис, 2025. – 133-136, 333 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;karakesek&quot;&gt;Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Қаракесек бірлестігі. Т.13 (2-кітап). – Алматы: Алаш, 2010. – 546 б.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;muktar2020&quot;&gt;Мұқтар Ә., Ахметова Ұ., Атығаев Н., Ахмет А., Жұмабаев А. Қазақ хандығы құрылымындағы билер, батырлар, қожалар, жасауылдар, аталықтар және тархандар институттары (монография). – Алматы: Арыс, 2020. – 120-б.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;kro1961&quot;&gt;Казахско-русские отношения в XVI-XVIII вв. – Алма-Ата: АН КазССР, 1961. – С.433.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;tolybekov&quot;&gt;Толыбеков С. Общественно-экономический строй казахов в ХVІІ-ХІХ веках. – Алма-Ата, 1959. – С. 212.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;omarov2009&quot;&gt;Омаров Қ.Ә. Тарихтан алған тағылым // Қазақ тарихы. – 2009. – №2. – 74-77 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;omarov2010&quot;&gt;Омаров Қ.Ә. Бізге беймәлім бейнелер // «Егемен Қазақстан». – 2010. – №394-397. – 29 қыркүйек.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;omarov2011&quot;&gt;Омаров Қ.Ә. Ұлық Жолай // «Қазақ әдебиеті». – 2011. – №1-2.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;&gt;Омаров Қ. Жолай жасауыл – батырлар институтының көрнекті өкілі // «Қазақ елдігін сақтап қалудағы батырлардың рөлі» атты республикалық ғылыми-теориялық конференция жинағы («Абылай хан резиденциясы» музей кешені, 2025 жылғы 11 сәуір). – Солтүстік Қазақстан облысы, 2025. – 36-40 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

[[Санат:1701 жылы туғандар]]
[[Санат:1770 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Кіші жүз тұлғалары]]
[[Санат:Ақтөбе облысында туғандар]]</text>
      <sha1>axu45mlphj8cdx3jkzwodnsga7s2qc9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658122</id>
      <parentid>3657972</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:40:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9750" sha1="pbxr1nhogbs7iq8xdm512brf8lh3gpp" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Әскери қайраткер
 |толық есімі           = Жолай Ырысымбетұлы
 |шынайы есімі          = Жолай Ырысымбетұлы
 |суреті                = 
 |сурет тақырыбы        = 
 |туған күні            = шамамен 1701 жыл
 |туған жері            = қазіргі Ақтөбе облысы, Ырғыз ауданы
 |қайтыс болған күні    = 1770 жыл
 |қайтыс болған жері    = қазіргі Қызылорда облысы, Арал ауданы, Қарақұмдағы Үңгірсор маңы
 |лақап аты             = 
 |бүркеніш аты          = 
 |мемлекет              = [[Қазақ хандығы]] ([[Кіші жүз]])
 |шыққан тегі           = Кіші жүз, [[Шөмекей]] руы
 |діні                  = [[Ислам]]
 |әкесі                 = Ырысымбет
 |анасы                 = 
 |жұбайы                = 
 |балалары              = Кетебай би (1735 ж.т.), Еншібай батыр (1763 ж.т.), Мырзабай батыр (1765 ж.т.)
 |туыстары              = 
 |qызмет еткен жылдары  = XVIII ғасыр
 |атағы                 = Жасауыл, батыр
 |білімі                = 
 |әскер түрі            = Атты әскер
 |басқарды              = Шөмекей-Бозғұл руының көшбасшысы, Әбілқайыр ханның сенімді жасауылы
 |әскери бөлімі         = 
 |шайқасы               = [[Жоңғар шапқыншылығы]], қалмақтарға қарсы шайқастар, Батыр ханның сыртқы жауларға қарсы жорықтары мен ұрыс-қақтығыстары
 |марапаттары           = 
 |байланысы             = Әбілқайыр хан, Батыр сұлтан (хан)
 |отставкада            = 
 |қолтаңбасы            = 
 |Commons               = 
}}

'''Жолай Ырысымбетұлы''' (шамамен [[1701 жыл]] – [[1770 жыл]]) — жасауыл, батыр, [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] саяси қайраткері, [[Ресей империясы]]ның бодандық саясатына қарсы бағыт ұстанған би&lt;ref name=&quot;encyclopedia2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;syreli2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;.

== Өмірбаяны ==
Жолай Ырысымбетұлы шамамен 1701 жылы қазіргі [[Ақтөбе облысы]]ның [[Ырғыз ауданы]]нда дүниеге келген&lt;ref name=&quot;encyclopedia2019&quot;/&gt;. 

Қайраткерлік жолының бастауы Кіші жүздің ханы [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайырдың]] маңында өтті&lt;ref name=&quot;kasymbaev&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;encyclopedia2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;. [[Жоңғар шапқыншылығы]] және батыстағы [[Еділ қалмақтары|қалмақтарға]] қарсы шайқастарда ерлігімен көзге түсіп, Әбілқайыр ханның ерекше тапсырмаларын орындайтын сенімді өкілі — жасауылы болды&lt;ref name=&quot;encyclopedia2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;syreli2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;muktar2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;.

1730 жылы Ресейге бодан болу саясатына қарсылық білдіріп, Шөмекей-Бозғұл руының көшбасшыларымен бірге атамекенінен [[Сырдария]] өзенінің төменгі ағысына — [[Қайыпұлы Батыр|Батыр сұлтанға]] қарасты жерлерге қоныс аударды&lt;ref name=&quot;karakesek&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kro1961&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tolybekov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;. 

1748 жылдың қазан айында Шөмекей-Бозғұл, Шекті-Кішкене, Төртқара, Қарасақал руларының басшыларымен бірге Батыр сұлтанды хан көтеру рәсімін белсенді ұйымдастырушылардың бірі болды&lt;ref name=&quot;muktar2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;. Дербес саясат жүргізген Батыр ханның сыртқы жауларға қарсы жорықтары мен ұрыс-қақтығыстарына қатысқан&lt;ref name=&quot;kasymbaev&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;muktar2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;.

1770 жылы қазіргі [[Қызылорда облысы]]ның [[Арал ауданы]]на қарасты Қарақұмдағы Үңгірсор маңайында қайтыс болған&lt;ref name=&quot;encyclopedia2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;syreli2024&quot;/&gt;.

== Ұрпақтары ==

Жолайдың батырлық әрі көшбасшылық мектебі кейінгі ұрпақтарына ұласқан&lt;ref name=&quot;omarov2009&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2010&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2011&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;:
* '''Ұлдары:''' Кетебай би (1735 ж.т.), Еншібай батыр (1763 ж.т.), Мырзабай батыр (1765 ж.т.)&lt;ref name=&quot;nietbaeva&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;batyrlar2025&quot;/&gt;.
* '''Билер:''' Таңат (әрі палуан), Өтетілеу, Пірәлі, Аман, Алмас, Әбдірейім (Сарбас), Дабыл, Данияр&lt;ref name=&quot;nietbaeva&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;batyrlar2025&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2009&quot;/&gt;.
* '''Батырлар:''' Арғынбай, Сопақ, Қожеке, Түбекбай, Досым, Ысқақ&lt;ref name=&quot;batyrlar2025&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2009&quot;/&gt;.
* '''Діни қайраткерлер мен ағартушылар:''' Ақмырза ишан, Молдашер ахун (әрі палуан), Алдамқұл сопы (әрі батыр), Достан сопы, Нұралы палуан, Амандық керуенбасы&lt;ref name=&quot;batyrlar2025&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2009&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2010&quot;/&gt;.

== Дереккөздер ==

&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;kasymbaev&quot;&gt;Қасымбаев Ж. Государственные деятели казахских ханств (ХVІІІ в.) – Алматы: Білім, 1999. – 58-б.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;nietbaeva&quot;&gt;Ниетбаева К.А. Историко-лингвистический анализ казахских фамилий // Диссертация на соискание ученой степени кандидата филологических наук. – Казань, 1993. – 204 с.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;encyclopedia2019&quot;&gt;Жолай Ырысымбетұлы // Қазақстан тарихы. Энциклопедия. – Алматы: «Литера–М» ЖШС, 2019. – Т.2. – 862 б. (67-68 бб.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;syreli2024&quot;&gt;Жолай Жасауыл // СЫР ЕЛІ. Энциклопедия. – Алматы: «Тау–Қайнар» ЖШС, 2024. – 300-301 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;batyrlar2025&quot;&gt;XVIII ғ. - ХХ ғ. басындағы Қазақ батырлары: ғылыми мақалалар мен энциклопедиялық материалдар / Құраст.: Р.Оразов, Н.Жетпісбай, Ғ.Шотанова, т.б. – Алматы: Рамис, 2025. – 133-136, 333 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;karakesek&quot;&gt;Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Қаракесек бірлестігі. Т.13 (2-кітап). – Алматы: Алаш, 2010. – 546 б.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;muktar2020&quot;&gt;Мұқтар Ә., Ахметова Ұ., Атығаев Н., Ахмет А., Жұмабаев А. Қазақ хандығы құрылымындағы билер, батырлар, қожалар, жасауылдар, аталықтар және тархандар институттары (монография). – Алматы: Арыс, 2020. – 120-б.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;kro1961&quot;&gt;Казахско-русские отношения в XVI-XVIII вв. – Алма-Ата: АН КазССР, 1961. – С.433.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;tolybekov&quot;&gt;Толыбеков С. Общественно-экономический строй казахов в ХVІІ-ХІХ веках. – Алма-Ата, 1959. – С. 212.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;omarov2009&quot;&gt;Омаров Қ.Ә. Тарихтан алған тағылым // Қазақ тарихы. – 2009. – №2. – 74-77 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;omarov2010&quot;&gt;Омаров Қ.Ә. Бізге беймәлім бейнелер // «Егемен Қазақстан». – 2010. – №394-397. – 29 қыркүйек.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;omarov2011&quot;&gt;Омаров Қ.Ә. Ұлық Жолай // «Қазақ әдебиеті». – 2011. – №1-2.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;&gt;Омаров Қ. Жолай жасауыл – батырлар институтының көрнекті өкілі // «Қазақ елдігін сақтап қалудағы батырлардың рөлі» атты республикалық ғылыми-теориялық конференция жинағы («Абылай хан резиденциясы» музей кешені, 2025 жылғы 11 сәуір). – Солтүстік Қазақстан облысы, 2025. – 36-40 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

[[Санат:1701 жылы туғандар]]
[[Санат:1770 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Кіші жүз тұлғалары]]
[[Санат:Ақтөбе облысында туғандар]]</text>
      <sha1>pbxr1nhogbs7iq8xdm512brf8lh3gpp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658123</id>
      <parentid>3658122</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:40:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9575" sha1="s4uo0v649uq5ffm188yw1nm9hnzyhfl" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
 |толық есімі           = Жолай Ырысымбетұлы
 |шынайы есімі          = Жолай Ырысымбетұлы
 |суреті                = 
 |сурет тақырыбы        = 
 |туған күні            = шамамен 1701 жыл
 |туған жері            = қазіргі Ақтөбе облысы, Ырғыз ауданы
 |қайтыс болған күні    = 1770 жыл
 |қайтыс болған жері    = қазіргі Қызылорда облысы, Арал ауданы, Қарақұмдағы Үңгірсор маңы
 |лақап аты             = 
 |бүркеніш аты          = 
 |мемлекет              = [[Қазақ хандығы]] ([[Кіші жүз]])
 |шыққан тегі           = Кіші жүз, [[Шөмекей]] руы
 |діні                  = [[Ислам]]
 |әкесі                 = Ырысымбет
 |анасы                 = 
 |жұбайы                = 
 |балалары              = Кетебай би (1735 ж.т.), Еншібай батыр (1763 ж.т.), Мырзабай батыр (1765 ж.т.)
 |туыстары              = 
 |qызмет еткен жылдары  = XVIII ғасыр
 |атағы                 = Жасауыл, батыр
 |білімі                = 
 |әскер түрі            = Атты әскер
 |басқарды              = Шөмекей-Бозғұл руының көшбасшысы, Әбілқайыр ханның сенімді жасауылы
 |әскери бөлімі         = 
 |шайқасы               = [[Жоңғар шапқыншылығы]], қалмақтарға қарсы шайқастар, Батыр ханның сыртқы жауларға қарсы жорықтары мен ұрыс-қақтығыстары
 |марапаттары           = 
 |байланысы             = Әбілқайыр хан, Батыр сұлтан (хан)
 |отставкада            = 
 |қолтаңбасы            = 
 |Commons               = 
}}

'''Жолай Ырысымбетұлы''' (шамамен [[1701 жыл]] – [[1770 жыл]]) — жасауыл, батыр, [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] саяси қайраткері, [[Ресей империясы]]ның бодандық саясатына қарсы бағыт ұстанған би&lt;ref name=&quot;encyclopedia2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;syreli2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;.

== Өмірбаяны ==
Жолай Ырысымбетұлы шамамен 1701 жылы қазіргі [[Ақтөбе облысы]]ның [[Ырғыз ауданы]]нда дүниеге келген&lt;ref name=&quot;encyclopedia2019&quot;/&gt;. 

Қайраткерлік жолының бастауы Кіші жүздің ханы [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайырдың]] маңында өтті&lt;ref name=&quot;kasymbaev&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;encyclopedia2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;. [[Жоңғар шапқыншылығы]] және батыстағы [[Еділ қалмақтары|қалмақтарға]] қарсы шайқастарда ерлігімен көзге түсіп, Әбілқайыр ханның ерекше тапсырмаларын орындайтын сенімді өкілі — жасауылы болды&lt;ref name=&quot;encyclopedia2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;syreli2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;muktar2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;.

1730 жылы Ресейге бодан болу саясатына қарсылық білдіріп, Шөмекей-Бозғұл руының көшбасшыларымен бірге атамекенінен [[Сырдария]] өзенінің төменгі ағысына — [[Қайыпұлы Батыр|Батыр сұлтанға]] қарасты жерлерге қоныс аударды&lt;ref name=&quot;karakesek&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kro1961&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tolybekov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;. 

1748 жылдың қазан айында Шөмекей-Бозғұл, Шекті-Кішкене, Төртқара, Қарасақал руларының басшыларымен бірге Батыр сұлтанды хан көтеру рәсімін белсенді ұйымдастырушылардың бірі болды&lt;ref name=&quot;muktar2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;. Дербес саясат жүргізген Батыр ханның сыртқы жауларға қарсы жорықтары мен ұрыс-қақтығыстарына қатысқан&lt;ref name=&quot;kasymbaev&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;muktar2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;.

1770 жылы қазіргі [[Қызылорда облысы]]ның [[Арал ауданы]]на қарасты Қарақұмдағы Үңгірсор маңайында қайтыс болған&lt;ref name=&quot;encyclopedia2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;syreli2024&quot;/&gt;.

== Ұрпақтары ==

Жолайдың батырлық әрі көшбасшылық мектебі кейінгі ұрпақтарына ұласқан&lt;ref name=&quot;omarov2009&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2010&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2011&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;:
* '''Ұлдары:''' Кетебай би (1735 ж.т.), Еншібай батыр (1763 ж.т.), Мырзабай батыр (1765 ж.т.)&lt;ref name=&quot;nietbaeva&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;batyrlar2025&quot;/&gt;.
* '''Билер:''' Таңат (әрі палуан), Өтетілеу, Пірәлі, Аман, Алмас, Әбдірейім (Сарбас), Дабыл, Данияр&lt;ref name=&quot;nietbaeva&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;batyrlar2025&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2009&quot;/&gt;.
* '''Батырлар:''' Арғынбай, Сопақ, Қожеке, Түбекбай, Досым, Ысқақ&lt;ref name=&quot;batyrlar2025&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2009&quot;/&gt;.
* '''Діни қайраткерлер мен ағартушылар:''' Ақмырза ишан, Молдашер ахун (әрі палуан), Алдамқұл сопы (әрі батыр), Достан сопы, Нұралы палуан, Амандық керуенбасы&lt;ref name=&quot;batyrlar2025&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2009&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2010&quot;/&gt;.

== Дереккөздер ==

&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;kasymbaev&quot;&gt;Қасымбаев Ж. Государственные деятели казахских ханств (ХVІІІ в.) – Алматы: Білім, 1999. – 58-б.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;nietbaeva&quot;&gt;Ниетбаева К.А. Историко-лингвистический анализ казахских фамилий // Диссертация на соискание ученой степени кандидата филологических наук. – Казань, 1993. – 204 с.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;encyclopedia2019&quot;&gt;Жолай Ырысымбетұлы // Қазақстан тарихы. Энциклопедия. – Алматы: «Литера–М» ЖШС, 2019. – Т.2. – 862 б. (67-68 бб.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;syreli2024&quot;&gt;Жолай Жасауыл // СЫР ЕЛІ. Энциклопедия. – Алматы: «Тау–Қайнар» ЖШС, 2024. – 300-301 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;batyrlar2025&quot;&gt;XVIII ғ. - ХХ ғ. басындағы Қазақ батырлары: ғылыми мақалалар мен энциклопедиялық материалдар / Құраст.: Р.Оразов, Н.Жетпісбай, Ғ.Шотанова, т.б. – Алматы: Рамис, 2025. – 133-136, 333 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;karakesek&quot;&gt;Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Қаракесек бірлестігі. Т.13 (2-кітап). – Алматы: Алаш, 2010. – 546 б.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;muktar2020&quot;&gt;Мұқтар Ә., Ахметова Ұ., Атығаев Н., Ахмет А., Жұмабаев А. Қазақ хандығы құрылымындағы билер, батырлар, қожалар, жасауылдар, аталықтар және тархандар институттары (монография). – Алматы: Арыс, 2020. – 120-б.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;kro1961&quot;&gt;Казахско-русские отношения в XVI-XVIII вв. – Алма-Ата: АН КазССР, 1961. – С.433.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;tolybekov&quot;&gt;Толыбеков С. Общественно-экономический строй казахов в ХVІІ-ХІХ веках. – Алма-Ата, 1959. – С. 212.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;omarov2009&quot;&gt;Омаров Қ.Ә. Тарихтан алған тағылым // Қазақ тарихы. – 2009. – №2. – 74-77 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;omarov2010&quot;&gt;Омаров Қ.Ә. Бізге беймәлім бейнелер // «Егемен Қазақстан». – 2010. – №394-397. – 29 қыркүйек.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;omarov2011&quot;&gt;Омаров Қ.Ә. Ұлық Жолай // «Қазақ әдебиеті». – 2011. – №1-2.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;&gt;Омаров Қ. Жолай жасауыл – батырлар институтының көрнекті өкілі // «Қазақ елдігін сақтап қалудағы батырлардың рөлі» атты республикалық ғылыми-теориялық конференция жинағы («Абылай хан резиденциясы» музей кешені, 2025 жылғы 11 сәуір). – Солтүстік Қазақстан облысы, 2025. – 36-40 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

[[Санат:1701 жылы туғандар]]
[[Санат:1770 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Кіші жүз тұлғалары]]
[[Санат:Ақтөбе облысында туғандар]]</text>
      <sha1>s4uo0v649uq5ffm188yw1nm9hnzyhfl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658124</id>
      <parentid>3658123</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:41:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9607" sha1="98x3koi29izruywgt07dmkz1v6qxhyz" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
 |толық есімі           = Жолай Ырысымбетұлы
 |шынайы есімі          = Жолай Ырысымбетұлы
 |суреті                = 
 |сурет тақырыбы        = 
 |туған күні            = шамамен [[1701 жыл]]
 |туған жері            = қазіргі [[Ақтөбе облысы]], [[Ырғыз ауданы]]
 |қайтыс болған күні    = [[1770 жыл]]
 |қайтыс болған жері    = қазіргі [[Қызылорда облысы]], [[Арал ауданы]], Қарақұмдағы Үңгірсор маңы
 |лақап аты             = 
 |бүркеніш аты          = 
 |мемлекет              = [[Қазақ хандығы]] ([[Кіші жүз]])
 |шыққан тегі           = Кіші жүз, [[Шөмекей]] руы
 |діні                  = [[Ислам]]
 |әкесі                 = Ырысымбет
 |анасы                 = 
 |жұбайы                = 
 |балалары              = Кетебай би (1735 ж.т.), Еншібай батыр (1763 ж.т.), Мырзабай батыр (1765 ж.т.)
 |туыстары              = 
 |qызмет еткен жылдары  = [[XVIII ғасыр]]
 |атағы                 = Жасауыл, батыр
 |білімі                = 
 |әскер түрі            = Атты әскер
 |басқарды              = Шөмекей-Бозғұл руының көшбасшысы, Әбілқайыр ханның сенімді жасауылы
 |әскери бөлімі         = 
 |шайқасы               = [[Жоңғар шапқыншылығы]], қалмақтарға қарсы шайқастар, Батыр ханның сыртқы жауларға қарсы жорықтары мен ұрыс-қақтығыстары
 |марапаттары           = 
 |байланысы             = [[Әбілқайыр хан]], Батыр сұлтан (хан)
 |отставкада            = 
 |қолтаңбасы            = 
 |Commons               = 
}}

'''Жолай Ырысымбетұлы''' (шамамен [[1701 жыл]] – [[1770 жыл]]) — жасауыл, батыр, [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] саяси қайраткері, [[Ресей империясы]]ның бодандық саясатына қарсы бағыт ұстанған би&lt;ref name=&quot;encyclopedia2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;syreli2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;.

== Өмірбаяны ==
Жолай Ырысымбетұлы шамамен 1701 жылы қазіргі [[Ақтөбе облысы]]ның [[Ырғыз ауданы]]нда дүниеге келген&lt;ref name=&quot;encyclopedia2019&quot;/&gt;. 

Қайраткерлік жолының бастауы Кіші жүздің ханы [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайырдың]] маңында өтті&lt;ref name=&quot;kasymbaev&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;encyclopedia2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;. [[Жоңғар шапқыншылығы]] және батыстағы [[Еділ қалмақтары|қалмақтарға]] қарсы шайқастарда ерлігімен көзге түсіп, Әбілқайыр ханның ерекше тапсырмаларын орындайтын сенімді өкілі — жасауылы болды&lt;ref name=&quot;encyclopedia2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;syreli2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;muktar2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;.

1730 жылы Ресейге бодан болу саясатына қарсылық білдіріп, Шөмекей-Бозғұл руының көшбасшыларымен бірге атамекенінен [[Сырдария]] өзенінің төменгі ағысына — [[Қайыпұлы Батыр|Батыр сұлтанға]] қарасты жерлерге қоныс аударды&lt;ref name=&quot;karakesek&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kro1961&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tolybekov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;. 

1748 жылдың қазан айында Шөмекей-Бозғұл, Шекті-Кішкене, Төртқара, Қарасақал руларының басшыларымен бірге Батыр сұлтанды хан көтеру рәсімін белсенді ұйымдастырушылардың бірі болды&lt;ref name=&quot;muktar2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;. Дербес саясат жүргізген Батыр ханның сыртқы жауларға қарсы жорықтары мен ұрыс-қақтығыстарына қатысқан&lt;ref name=&quot;kasymbaev&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;muktar2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;.

1770 жылы қазіргі [[Қызылорда облысы]]ның [[Арал ауданы]]на қарасты Қарақұмдағы Үңгірсор маңайында қайтыс болған&lt;ref name=&quot;encyclopedia2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;syreli2024&quot;/&gt;.

== Ұрпақтары ==

Жолайдың батырлық әрі көшбасшылық мектебі кейінгі ұрпақтарына ұласқан&lt;ref name=&quot;omarov2009&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2010&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2011&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;:
* '''Ұлдары:''' Кетебай би (1735 ж.т.), Еншібай батыр (1763 ж.т.), Мырзабай батыр (1765 ж.т.)&lt;ref name=&quot;nietbaeva&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;batyrlar2025&quot;/&gt;.
* '''Билер:''' Таңат (әрі палуан), Өтетілеу, Пірәлі, Аман, Алмас, Әбдірейім (Сарбас), Дабыл, Данияр&lt;ref name=&quot;nietbaeva&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;batyrlar2025&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2009&quot;/&gt;.
* '''Батырлар:''' Арғынбай, Сопақ, Қожеке, Түбекбай, Досым, Ысқақ&lt;ref name=&quot;batyrlar2025&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2009&quot;/&gt;.
* '''Діни қайраткерлер мен ағартушылар:''' Ақмырза ишан, Молдашер ахун (әрі палуан), Алдамқұл сопы (әрі батыр), Достан сопы, Нұралы палуан, Амандық керуенбасы&lt;ref name=&quot;batyrlar2025&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2009&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2010&quot;/&gt;.

== Дереккөздер ==

&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;kasymbaev&quot;&gt;Қасымбаев Ж. Государственные деятели казахских ханств (ХVІІІ в.) – Алматы: Білім, 1999. – 58-б.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;nietbaeva&quot;&gt;Ниетбаева К.А. Историко-лингвистический анализ казахских фамилий // Диссертация на соискание ученой степени кандидата филологических наук. – Казань, 1993. – 204 с.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;encyclopedia2019&quot;&gt;Жолай Ырысымбетұлы // Қазақстан тарихы. Энциклопедия. – Алматы: «Литера–М» ЖШС, 2019. – Т.2. – 862 б. (67-68 бб.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;syreli2024&quot;&gt;Жолай Жасауыл // СЫР ЕЛІ. Энциклопедия. – Алматы: «Тау–Қайнар» ЖШС, 2024. – 300-301 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;batyrlar2025&quot;&gt;XVIII ғ. - ХХ ғ. басындағы Қазақ батырлары: ғылыми мақалалар мен энциклопедиялық материалдар / Құраст.: Р.Оразов, Н.Жетпісбай, Ғ.Шотанова, т.б. – Алматы: Рамис, 2025. – 133-136, 333 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;karakesek&quot;&gt;Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Қаракесек бірлестігі. Т.13 (2-кітап). – Алматы: Алаш, 2010. – 546 б.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;muktar2020&quot;&gt;Мұқтар Ә., Ахметова Ұ., Атығаев Н., Ахмет А., Жұмабаев А. Қазақ хандығы құрылымындағы билер, батырлар, қожалар, жасауылдар, аталықтар және тархандар институттары (монография). – Алматы: Арыс, 2020. – 120-б.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;kro1961&quot;&gt;Казахско-русские отношения в XVI-XVIII вв. – Алма-Ата: АН КазССР, 1961. – С.433.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;tolybekov&quot;&gt;Толыбеков С. Общественно-экономический строй казахов в ХVІІ-ХІХ веках. – Алма-Ата, 1959. – С. 212.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;omarov2009&quot;&gt;Омаров Қ.Ә. Тарихтан алған тағылым // Қазақ тарихы. – 2009. – №2. – 74-77 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;omarov2010&quot;&gt;Омаров Қ.Ә. Бізге беймәлім бейнелер // «Егемен Қазақстан». – 2010. – №394-397. – 29 қыркүйек.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;omarov2011&quot;&gt;Омаров Қ.Ә. Ұлық Жолай // «Қазақ әдебиеті». – 2011. – №1-2.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;&gt;Омаров Қ. Жолай жасауыл – батырлар институтының көрнекті өкілі // «Қазақ елдігін сақтап қалудағы батырлардың рөлі» атты республикалық ғылыми-теориялық конференция жинағы («Абылай хан резиденциясы» музей кешені, 2025 жылғы 11 сәуір). – Солтүстік Қазақстан облысы, 2025. – 36-40 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

[[Санат:1701 жылы туғандар]]
[[Санат:1770 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Кіші жүз тұлғалары]]
[[Санат:Ақтөбе облысында туғандар]]</text>
      <sha1>98x3koi29izruywgt07dmkz1v6qxhyz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658125</id>
      <parentid>3658124</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:42:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9651" sha1="d239h14y45pe9awxwza0la7fb0x8zn1" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
 |толық есімі           = Жолай Ырысымбетұлы
 |шынайы есімі          = Жолай Ырысымбетұлы
 |суреті                = 
 |сурет тақырыбы        = 
 |туған күні            = шамамен [[1701 жыл]]
 |туған жері            = қазіргі [[Ақтөбе облысы]], [[Ырғыз ауданы]]
 |қайтыс болған күні    = [[1770 жыл]]
 |қайтыс болған жері    = қазіргі [[Қызылорда облысы]], [[Арал ауданы]], Қарақұмдағы Үңгірсор маңы
 |лақап аты             = 
 |бүркеніш аты          = 
 |мемлекет              = [[Қазақ хандығы]] ([[Кіші жүз]])
 |шыққан тегі           = Кіші жүз, [[Шөмекей]] руы
 |діні                  = [[Ислам]]
 |әкесі                 = Ырысымбет
 |анасы                 = 
 |жұбайы                = 
 |балалары              = Кетебай би (1735 ж.т.), Еншібай батыр (1763 ж.т.), Мырзабай батыр (1765 ж.т.)
 |туыстары              = 
 |qызмет еткен жылдары  = [[XVIII ғасыр]]
 |атағы                 = Жасауыл, батыр
 |білімі                = 
 |әскер түрі            = Атты әскер
 |басқарды              = Шөмекей-Бозғұл руының көшбасшысы, Әбілқайыр ханның сенімді жасауылы
 |әскери бөлімі         = 
 |шайқасы               = [[Жоңғар шапқыншылығы]], қалмақтарға қарсы шайқастар, Батыр ханның сыртқы жауларға қарсы жорықтары мен ұрыс-қақтығыстары
 |марапаттары           = 
 |байланысы             = [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]], Батыр сұлтан (хан)
 |отставкада            = 
 |қолтаңбасы            = 
 |Commons               = 
}}

'''Жолай Ырысымбетұлы''' (шамамен [[1701 жыл]] – [[1770 жыл]]) — жасауыл, батыр, [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] саяси қайраткері, [[Ресей империясы]]ның бодандық саясатына қарсы бағыт ұстанған би&lt;ref name=&quot;encyclopedia2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;syreli2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;.

== Өмірбаяны ==
Жолай Ырысымбетұлы шамамен 1701 жылы қазіргі [[Ақтөбе облысы]]ның [[Ырғыз ауданы]]нда дүниеге келген&lt;ref name=&quot;encyclopedia2019&quot;/&gt;. 

Қайраткерлік жолының бастауы Кіші жүздің ханы [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайырдың]] маңында өтті&lt;ref name=&quot;kasymbaev&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;encyclopedia2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;. [[Жоңғар шапқыншылығы]] және батыстағы [[Еділ қалмақтары|қалмақтарға]] қарсы шайқастарда ерлігімен көзге түсіп, Әбілқайыр ханның ерекше тапсырмаларын орындайтын сенімді өкілі — жасауылы болды&lt;ref name=&quot;encyclopedia2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;syreli2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;muktar2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;.

1730 жылы Ресейге бодан болу саясатына қарсылық білдіріп, Шөмекей-Бозғұл руының көшбасшыларымен бірге атамекенінен [[Сырдария]] өзенінің төменгі ағысына — [[Қайыпұлы Батыр|Батыр сұлтанға]] қарасты жерлерге қоныс аударды&lt;ref name=&quot;karakesek&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kro1961&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tolybekov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;. 

1748 жылдың қазан айында Шөмекей-Бозғұл, Шекті-Кішкене, Төртқара, Қарасақал руларының басшыларымен бірге Батыр сұлтанды хан көтеру рәсімін белсенді ұйымдастырушылардың бірі болды&lt;ref name=&quot;muktar2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;. Дербес саясат жүргізген Батыр ханның сыртқы жауларға қарсы жорықтары мен ұрыс-қақтығыстарына қатысқан&lt;ref name=&quot;kasymbaev&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;muktar2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;.

1770 жылы қазіргі [[Қызылорда облысы]]ның [[Арал ауданы]]на қарасты Қарақұмдағы Үңгірсор маңайында қайтыс болған&lt;ref name=&quot;encyclopedia2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;syreli2024&quot;/&gt;.

== Ұрпақтары ==

Жолайдың батырлық әрі көшбасшылық мектебі кейінгі ұрпақтарына ұласқан&lt;ref name=&quot;omarov2009&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2010&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2011&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;/&gt;:
* '''Ұлдары:''' Кетебай би (1735 ж.т.), Еншібай батыр (1763 ж.т.), Мырзабай батыр (1765 ж.т.)&lt;ref name=&quot;nietbaeva&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;batyrlar2025&quot;/&gt;.
* '''Билер:''' Таңат (әрі палуан), Өтетілеу, Пірәлі, Аман, Алмас, Әбдірейім (Сарбас), Дабыл, Данияр&lt;ref name=&quot;nietbaeva&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;batyrlar2025&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2009&quot;/&gt;.
* '''Батырлар:''' Арғынбай, Сопақ, Қожеке, Түбекбай, Досым, Ысқақ&lt;ref name=&quot;batyrlar2025&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2009&quot;/&gt;.
* '''Діни қайраткерлер мен ағартушылар:''' Ақмырза ишан, Молдашер ахун (әрі палуан), Алдамқұл сопы (әрі батыр), Достан сопы, Нұралы палуан, Амандық керуенбасы&lt;ref name=&quot;batyrlar2025&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2009&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;omarov2010&quot;/&gt;.

== Дереккөздер ==

&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;kasymbaev&quot;&gt;Қасымбаев Ж. Государственные деятели казахских ханств (ХVІІІ в.) – Алматы: Білім, 1999. – 58-б.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;nietbaeva&quot;&gt;Ниетбаева К.А. Историко-лингвистический анализ казахских фамилий // Диссертация на соискание ученой степени кандидата филологических наук. – Казань, 1993. – 204 с.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;encyclopedia2019&quot;&gt;Жолай Ырысымбетұлы // Қазақстан тарихы. Энциклопедия. – Алматы: «Литера–М» ЖШС, 2019. – Т.2. – 862 б. (67-68 бб.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;syreli2024&quot;&gt;Жолай Жасауыл // СЫР ЕЛІ. Энциклопедия. – Алматы: «Тау–Қайнар» ЖШС, 2024. – 300-301 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;batyrlar2025&quot;&gt;XVIII ғ. - ХХ ғ. басындағы Қазақ батырлары: ғылыми мақалалар мен энциклопедиялық материалдар / Құраст.: Р.Оразов, Н.Жетпісбай, Ғ.Шотанова, т.б. – Алматы: Рамис, 2025. – 133-136, 333 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;karakesek&quot;&gt;Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Қаракесек бірлестігі. Т.13 (2-кітап). – Алматы: Алаш, 2010. – 546 б.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;muktar2020&quot;&gt;Мұқтар Ә., Ахметова Ұ., Атығаев Н., Ахмет А., Жұмабаев А. Қазақ хандығы құрылымындағы билер, батырлар, қожалар, жасауылдар, аталықтар және тархандар институттары (монография). – Алматы: Арыс, 2020. – 120-б.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;kro1961&quot;&gt;Казахско-русские отношения в XVI-XVIII вв. – Алма-Ата: АН КазССР, 1961. – С.433.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;tolybekov&quot;&gt;Толыбеков С. Общественно-экономический строй казахов в ХVІІ-ХІХ веках. – Алма-Ата, 1959. – С. 212.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;omarov2009&quot;&gt;Омаров Қ.Ә. Тарихтан алған тағылым // Қазақ тарихы. – 2009. – №2. – 74-77 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;omarov2010&quot;&gt;Омаров Қ.Ә. Бізге беймәлім бейнелер // «Егемен Қазақстан». – 2010. – №394-397. – 29 қыркүйек.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;omarov2011&quot;&gt;Омаров Қ.Ә. Ұлық Жолай // «Қазақ әдебиеті». – 2011. – №1-2.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;omarov2025&quot;&gt;Омаров Қ. Жолай жасауыл – батырлар институтының көрнекті өкілі // «Қазақ елдігін сақтап қалудағы батырлардың рөлі» атты республикалық ғылыми-теориялық конференция жинағы («Абылай хан резиденциясы» музей кешені, 2025 жылғы 11 сәуір). – Солтүстік Қазақстан облысы, 2025. – 36-40 бб.&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

[[Санат:1701 жылы туғандар]]
[[Санат:1770 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Кіші жүз тұлғалары]]
[[Санат:Ақтөбе облысында туғандар]]</text>
      <sha1>d239h14y45pe9awxwza0la7fb0x8zn1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Молдашер Жамұратұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786871</id>
    <revision>
      <id>3657978</id>
      <timestamp>2026-09-20T18:42:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Janugyl</username>
        <id>180535</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;  '''Молдашер Жамұратұлы''' (1825, қазіргі [[Қызылорда облысы]] [[Қармақшы ауданы]] — 1904, қазіргі [[Өзбекстан]], [[Бұхара облысы]] Тамды ауданы Авангард ауылы) — ахун, діни қайра...</comment>
      <origin>3657978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7214" sha1="p9s0kmvi9nh5btju8p02oee4f38w6qd" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Молдашер Жамұратұлы''' (1825, қазіргі [[Қызылорда облысы]] [[Қармақшы ауданы]] — 1904, қазіргі [[Өзбекстан]], [[Бұхара облысы]] Тамды ауданы Авангард ауылы) — ахун, діни қайраткер, ағартушы, [[балуан]]. 

18–19 ғасырларда Сырдария мен Әмудария өзендерінің атырабындағы қазақ ауылдарында [[Ислам|дін-исламды]] насихаттау, халықты ағарту және ұлт-азаттық қозғалыстарына қолдау көрсету жолында еңбек еткен&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot;&gt;''Қазақстан тарихы. Энциклопедия''. – Алматы: «Литера-М» ЖШС, 2020. – Т. 3. – 824 б. (64–65 бб.).&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны мен білімі ==
Бастапқы білімін ауылдық молдадан алған. Есейген шағында, 1843 жылы [[Бұхара]] қаласындағы [[Көкілташ медресесі (Бұхара)|«Көкілташ» медресесіне]] оқуға түседі&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;. Медреседе араб тілінің грамматикасын, логика, шешендік өнер, ақида, құқық негіздерін меңгеріп, [[фиқһ]], [[тәпсір]], [[хадис]] және [[кәлам]] еңбектерін оқыған. 

Бес жылдық оқуды үздік тәмамдаған соң, тағы екі жыл білімін жетілдіріп, 1850 жылы «[[ахун]]&lt;nowiki/&gt;» дәрежесін алған&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;. 

Сонымен қатар Молдашер жауырыны жерге тимеген балуан болған&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;.

== Қоғамдық және саяси қызметі ==
XIX ғасырдың үшінші ширегіндегі ұлт-азаттық қозғалысына белсене атсалысты. Өзі жүргізген діни тәлім-тәрбие беру, оқу-білім нұрын тарату және азаттық күресіне қолдау көрсету арқылы отаршыл патша саясатына қарсы күрес жүргізді&lt;ref name=&quot;Омаров-2010&quot;/&gt;:
* [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы|Жанқожа батыр]];
* [[Сыздық сұлтан]];
* [[Пірәлі би]] көтерілістеріне дәулетті әрі беделді кісі ретінде демеушілік жасап, материалдық және рухани тұрғыдан көмектесіп отырған&lt;ref name=&quot;КК-2014&quot;&gt;''Қазақ көтерілістері: энциклопедия''. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014. – 616 б. (390–391 бб.).&lt;/ref&gt;.

1863 жылы патша билігінің қыспағына байланысты Сыр бойынан өзіне қарасты ауылдармен [[Қызылқұм]] өңіріне қоныс аударды&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Омаров-2010&quot;&gt;Омаров Қ. ''Сыр еліндегі діни-ағартушылық дәстүр. Молдашер ахунның қайраткерлік қырлары'' // «Сыр еліндегі діни-ағартушылық ой-сана» атты республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – Алматы: Орхон, 2010. – 247–249 бб.&lt;/ref&gt;.

== Мұрасы мен естеліктер ==
Қазіргі Өзбекстан Республикасы Тамды ауданына қарасты Ақбайтал деген жерде өз қаражатына төрт құдық қаздырған. Бұл құдықтар Өзбекстанның топонимикасында сақталған&lt;ref name=&quot;Сыр-2024&quot;&gt;''СЫР ЕЛІ. Энциклопедия''. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 700 б. (467-б.).&lt;/ref&gt;.

1904 жылы қайтыс болған. Бейіті де Ақбайтал елді мекенінде орналасқан&lt;ref name=&quot;Сыр-2024&quot; /&gt;.

=== Орналасқан жерлерінің интерактивті картасы ===
&lt;mapframe width=&quot;450&quot; height=&quot;320&quot; align=&quot;center&quot; latitude=&quot;43.35&quot; longitude=&quot;64.35&quot; zoom=&quot;9&quot;&gt;
[
  {
    &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
    &quot;properties&quot;: {
      &quot;title&quot;: &quot;Молдашер ахун құдықтары&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;Ақбайтал жеріндегі Молдашер ахун қаздырған құдықтар (43.519428, 64.435300)&quot;,
      &quot;marker-symbol&quot;: &quot;water&quot;,
      &quot;marker-color&quot;: &quot;0080ff&quot;,
      &quot;marker-size&quot;: &quot;medium&quot;
    },
    &quot;geometry&quot;: {
      &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
      &quot;coordinates&quot;: [64.435300, 43.519428]
    }
  },
  {
    &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
    &quot;properties&quot;: {
      &quot;title&quot;: &quot;Молдашер ахун бейіті&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;Молдашер Жамұратұлының Ақбайталдағы бейіті (43.176334, 64.275034)&quot;,
      &quot;marker-symbol&quot;: &quot;cemetery&quot;,
      &quot;marker-color&quot;: &quot;800000&quot;,
      &quot;marker-size&quot;: &quot;medium&quot;
    },
    &quot;geometry&quot;: {
      &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
      &quot;coordinates&quot;: [64.275034, 43.176334]
    }
  }
]
&lt;/mapframe&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|кейп=1|30em|сілтемелер=
&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot;&gt;''Қазақстан тарихы. Энциклопедия''. – Алматы: «Литера-М» ЖШС, 2020. – Т. 3. – 824 б. (64–65 бб.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Сыр-2024&quot;&gt;''СЫР ЕЛІ. Энциклопедия''. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 700 б. (467-б.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;КК-2014&quot;&gt;''Қазақ көтерілістері: энциклопедия''. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014. – 616 б. (390–391 бб.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Дайрабай-2010&quot;&gt;Дайрабай Т. ''Сыр перзенттері''. – Алматы: Арыс, 2010. – 616 б. (21-б.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Омаров-Ағартушылар&quot;&gt;Омаров Қ. ''Сыр өңірінің ағартушылары хақында'' // Қазақ тарихы. – 2010. – №1. – 7–10, 50-бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Омаров-2010&quot;&gt;Омаров Қ. ''Сыр еліндегі діни-ағартушылық дәстүр. Молдашер ахунның қайраткерлік қырлары'' // «Сыр еліндегі діни-ағартушылық ой-сана» атты республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – Алматы: Орхон, 2010. – 247–249 бб.&lt;/ref&gt;
}}

[[Санат:1825 жылы туғандар]]
[[Санат:1904 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қармақшы ауданында туғандар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>p9s0kmvi9nh5btju8p02oee4f38w6qd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3657983</id>
      <parentid>3657978</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T18:52:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yessentaikyzy</username>
        <id>160245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қызылорда облысында туғандар|Қызылорда облысында туғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3657983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7284" sha1="gzvz7ibtier8rfq2ooor3txba452ci1" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Молдашер Жамұратұлы''' (1825, қазіргі [[Қызылорда облысы]] [[Қармақшы ауданы]] — 1904, қазіргі [[Өзбекстан]], [[Бұхара облысы]] Тамды ауданы Авангард ауылы) — ахун, діни қайраткер, ағартушы, [[балуан]]. 

18–19 ғасырларда Сырдария мен Әмудария өзендерінің атырабындағы қазақ ауылдарында [[Ислам|дін-исламды]] насихаттау, халықты ағарту және ұлт-азаттық қозғалыстарына қолдау көрсету жолында еңбек еткен&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot;&gt;''Қазақстан тарихы. Энциклопедия''. – Алматы: «Литера-М» ЖШС, 2020. – Т. 3. – 824 б. (64–65 бб.).&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны мен білімі ==
Бастапқы білімін ауылдық молдадан алған. Есейген шағында, 1843 жылы [[Бұхара]] қаласындағы [[Көкілташ медресесі (Бұхара)|«Көкілташ» медресесіне]] оқуға түседі&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;. Медреседе араб тілінің грамматикасын, логика, шешендік өнер, ақида, құқық негіздерін меңгеріп, [[фиқһ]], [[тәпсір]], [[хадис]] және [[кәлам]] еңбектерін оқыған. 

Бес жылдық оқуды үздік тәмамдаған соң, тағы екі жыл білімін жетілдіріп, 1850 жылы «[[ахун]]&lt;nowiki/&gt;» дәрежесін алған&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;. 

Сонымен қатар Молдашер жауырыны жерге тимеген балуан болған&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;.

== Қоғамдық және саяси қызметі ==
XIX ғасырдың үшінші ширегіндегі ұлт-азаттық қозғалысына белсене атсалысты. Өзі жүргізген діни тәлім-тәрбие беру, оқу-білім нұрын тарату және азаттық күресіне қолдау көрсету арқылы отаршыл патша саясатына қарсы күрес жүргізді&lt;ref name=&quot;Омаров-2010&quot;/&gt;:
* [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы|Жанқожа батыр]];
* [[Сыздық сұлтан]];
* [[Пірәлі би]] көтерілістеріне дәулетті әрі беделді кісі ретінде демеушілік жасап, материалдық және рухани тұрғыдан көмектесіп отырған&lt;ref name=&quot;КК-2014&quot;&gt;''Қазақ көтерілістері: энциклопедия''. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014. – 616 б. (390–391 бб.).&lt;/ref&gt;.

1863 жылы патша билігінің қыспағына байланысты Сыр бойынан өзіне қарасты ауылдармен [[Қызылқұм]] өңіріне қоныс аударды&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Омаров-2010&quot;&gt;Омаров Қ. ''Сыр еліндегі діни-ағартушылық дәстүр. Молдашер ахунның қайраткерлік қырлары'' // «Сыр еліндегі діни-ағартушылық ой-сана» атты республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – Алматы: Орхон, 2010. – 247–249 бб.&lt;/ref&gt;.

== Мұрасы мен естеліктер ==
Қазіргі Өзбекстан Республикасы Тамды ауданына қарасты Ақбайтал деген жерде өз қаражатына төрт құдық қаздырған. Бұл құдықтар Өзбекстанның топонимикасында сақталған&lt;ref name=&quot;Сыр-2024&quot;&gt;''СЫР ЕЛІ. Энциклопедия''. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 700 б. (467-б.).&lt;/ref&gt;.

1904 жылы қайтыс болған. Бейіті де Ақбайтал елді мекенінде орналасқан&lt;ref name=&quot;Сыр-2024&quot; /&gt;.

=== Орналасқан жерлерінің интерактивті картасы ===
&lt;mapframe width=&quot;450&quot; height=&quot;320&quot; align=&quot;center&quot; latitude=&quot;43.35&quot; longitude=&quot;64.35&quot; zoom=&quot;9&quot;&gt;
[
  {
    &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
    &quot;properties&quot;: {
      &quot;title&quot;: &quot;Молдашер ахун құдықтары&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;Ақбайтал жеріндегі Молдашер ахун қаздырған құдықтар (43.519428, 64.435300)&quot;,
      &quot;marker-symbol&quot;: &quot;water&quot;,
      &quot;marker-color&quot;: &quot;0080ff&quot;,
      &quot;marker-size&quot;: &quot;medium&quot;
    },
    &quot;geometry&quot;: {
      &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
      &quot;coordinates&quot;: [64.435300, 43.519428]
    }
  },
  {
    &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
    &quot;properties&quot;: {
      &quot;title&quot;: &quot;Молдашер ахун бейіті&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;Молдашер Жамұратұлының Ақбайталдағы бейіті (43.176334, 64.275034)&quot;,
      &quot;marker-symbol&quot;: &quot;cemetery&quot;,
      &quot;marker-color&quot;: &quot;800000&quot;,
      &quot;marker-size&quot;: &quot;medium&quot;
    },
    &quot;geometry&quot;: {
      &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
      &quot;coordinates&quot;: [64.275034, 43.176334]
    }
  }
]
&lt;/mapframe&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|кейп=1|30em|сілтемелер=
&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot;&gt;''Қазақстан тарихы. Энциклопедия''. – Алматы: «Литера-М» ЖШС, 2020. – Т. 3. – 824 б. (64–65 бб.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Сыр-2024&quot;&gt;''СЫР ЕЛІ. Энциклопедия''. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 700 б. (467-б.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;КК-2014&quot;&gt;''Қазақ көтерілістері: энциклопедия''. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014. – 616 б. (390–391 бб.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Дайрабай-2010&quot;&gt;Дайрабай Т. ''Сыр перзенттері''. – Алматы: Арыс, 2010. – 616 б. (21-б.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Омаров-Ағартушылар&quot;&gt;Омаров Қ. ''Сыр өңірінің ағартушылары хақында'' // Қазақ тарихы. – 2010. – №1. – 7–10, 50-бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Омаров-2010&quot;&gt;Омаров Қ. ''Сыр еліндегі діни-ағартушылық дәстүр. Молдашер ахунның қайраткерлік қырлары'' // «Сыр еліндегі діни-ағартушылық ой-сана» атты республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – Алматы: Орхон, 2010. – 247–249 бб.&lt;/ref&gt;
}}

[[Санат:1825 жылы туғандар]]
[[Санат:1904 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қармақшы ауданында туғандар]]
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қызылорда облысында туғандар]]</text>
      <sha1>gzvz7ibtier8rfq2ooor3txba452ci1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658109</id>
      <parentid>3657983</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:23:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yessentaikyzy</username>
        <id>160245</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3658109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7750" sha1="4gzakuqshnp39i3k6u2gcwvozvv0spr" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға|Есімі=Молдашер Жамұратұлы|Туған күні=1825 жыл|Қайтыс болған күні=1904 жыл|Туған жері=[[Қызылорда облысы]], [[Қармақшы ауданы]]|Қайтыс болған жері=[[Өзбекстан]], [[Бұхара облысы]], Тамды ауданы|Не үшін белгілі=[[ахун]], діни қайраткер, ағартушы, [[балуан]]|from={{KAZ}}}}
'''Молдашер Жамұратұлы''' (1825, қазіргі [[Қызылорда облысы]] [[Қармақшы ауданы]] — 1904, қазіргі [[Өзбекстан]], [[Бұхара облысы]] Тамды ауданы Авангард ауылы) — ахун, діни қайраткер, ағартушы, [[балуан]]. 

18–19 ғасырларда Сырдария мен Әмудария өзендерінің атырабындағы қазақ ауылдарында [[Ислам|дін-исламды]] насихаттау, халықты ағарту және ұлт-азаттық қозғалыстарына қолдау көрсету жолында еңбек еткен&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot;&gt;''Қазақстан тарихы. Энциклопедия''. – Алматы: «Литера-М» ЖШС, 2020. – Т. 3. – 824 б. (64–65 бб.).&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны мен білімі ==
Бастапқы білімін ауылдық молдадан алған. Есейген шағында, 1843 жылы [[Бұхара]] қаласындағы [[Көкілташ медресесі (Бұхара)|«Көкілташ» медресесіне]] оқуға түседі&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;. Медреседе араб тілінің грамматикасын, логика, шешендік өнер, ақида, құқық негіздерін меңгеріп, [[фиқһ]], [[тәпсір]], [[хадис]] және [[кәлам]] еңбектерін оқыған. 

Бес жылдық оқуды үздік тәмамдаған соң, тағы екі жыл білімін жетілдіріп, 1850 жылы «[[ахун]]&lt;nowiki/&gt;» дәрежесін алған&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;.

Сонымен қатар Молдашер жауырыны жерге тимеген балуан болған&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;.

== Қоғамдық және саяси қызметі ==
XIX ғасырдың үшінші ширегіндегі ұлт-азаттық қозғалысына белсене атсалысты. Өзі жүргізген діни тәлім-тәрбие беру, оқу-білім нұрын тарату және азаттық күресіне қолдау көрсету арқылы отаршыл патша саясатына қарсы күрес жүргізді&lt;ref name=&quot;Омаров-2010&quot;/&gt;:
* [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы|Жанқожа батыр]];
* [[Сыздық сұлтан]];
* [[Пірәлі би]] көтерілістеріне дәулетті әрі беделді кісі ретінде демеушілік жасап, материалдық және рухани тұрғыдан көмектесіп отырған&lt;ref name=&quot;КК-2014&quot;&gt;''Қазақ көтерілістері: энциклопедия''. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014. – 616 б. (390–391 бб.).&lt;/ref&gt;.

1863 жылы патша билігінің қыспағына байланысты Сыр бойынан өзіне қарасты ауылдармен [[Қызылқұм]] өңіріне қоныс аударды&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Омаров-2010&quot;&gt;Омаров Қ. ''Сыр еліндегі діни-ағартушылық дәстүр. Молдашер ахунның қайраткерлік қырлары'' // «Сыр еліндегі діни-ағартушылық ой-сана» атты республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – Алматы: Орхон, 2010. – 247–249 бб.&lt;/ref&gt;.

== Мұрасы мен естеліктер ==
Қазіргі Өзбекстан Республикасы Тамды ауданына қарасты Ақбайтал деген жерде өз қаражатына төрт құдық қаздырған. Бұл құдықтар Өзбекстанның топонимикасында сақталған&lt;ref name=&quot;Сыр-2024&quot;&gt;''СЫР ЕЛІ. Энциклопедия''. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 700 б. (467-б.).&lt;/ref&gt;.

1904 жылы қайтыс болған. Бейіті де Ақбайтал елді мекенінде орналасқан&lt;ref name=&quot;Сыр-2024&quot; /&gt;.

=== Орналасқан жерлерінің интерактивті картасы ===
&lt;mapframe width=&quot;450&quot; height=&quot;320&quot; align=&quot;center&quot; latitude=&quot;43.35&quot; longitude=&quot;64.35&quot; zoom=&quot;9&quot;&gt;
[
  {
    &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
    &quot;properties&quot;: {
      &quot;title&quot;: &quot;Молдашер ахун құдықтары&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;Ақбайтал жеріндегі Молдашер ахун қаздырған құдықтар (43.519428, 64.435300)&quot;,
      &quot;marker-symbol&quot;: &quot;water&quot;,
      &quot;marker-color&quot;: &quot;0080ff&quot;,
      &quot;marker-size&quot;: &quot;medium&quot;
    },
    &quot;geometry&quot;: {
      &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
      &quot;coordinates&quot;: [64.435300, 43.519428]
    }
  },
  {
    &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
    &quot;properties&quot;: {
      &quot;title&quot;: &quot;Молдашер ахун бейіті&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;Молдашер Жамұратұлының Ақбайталдағы бейіті (43.176334, 64.275034)&quot;,
      &quot;marker-symbol&quot;: &quot;cemetery&quot;,
      &quot;marker-color&quot;: &quot;800000&quot;,
      &quot;marker-size&quot;: &quot;medium&quot;
    },
    &quot;geometry&quot;: {
      &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
      &quot;coordinates&quot;: [64.275034, 43.176334]
    }
  }
]
&lt;/mapframe&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|кейп=1|30em|сілтемелер=
&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot;&gt;''Қазақстан тарихы. Энциклопедия''. – Алматы: «Литера-М» ЖШС, 2020. – Т. 3. – 824 б. (64–65 бб.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Сыр-2024&quot;&gt;''СЫР ЕЛІ. Энциклопедия''. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 700 б. (467-б.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;КК-2014&quot;&gt;''Қазақ көтерілістері: энциклопедия''. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014. – 616 б. (390–391 бб.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Дайрабай-2010&quot;&gt;Дайрабай Т. ''Сыр перзенттері''. – Алматы: Арыс, 2010. – 616 б. (21-б.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Омаров-Ағартушылар&quot;&gt;Омаров Қ. ''Сыр өңірінің ағартушылары хақында'' // Қазақ тарихы. – 2010. – №1. – 7–10, 50-бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Омаров-2010&quot;&gt;Омаров Қ. ''Сыр еліндегі діни-ағартушылық дәстүр. Молдашер ахунның қайраткерлік қырлары'' // «Сыр еліндегі діни-ағартушылық ой-сана» атты республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – Алматы: Орхон, 2010. – 247–249 бб.&lt;/ref&gt;
}}

[[Санат:1825 жылы туғандар]]
[[Санат:1904 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қармақшы ауданында туғандар]]
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қызылорда облысында туғандар]]</text>
      <sha1>4gzakuqshnp39i3k6u2gcwvozvv0spr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658111</id>
      <parentid>3658109</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:31:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны мен білімі */</comment>
      <origin>3658111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7735" sha1="nmptnlda2o858thdmeum5lj774jozxn" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға|Есімі=Молдашер Жамұратұлы|Туған күні=1825 жыл|Қайтыс болған күні=1904 жыл|Туған жері=[[Қызылорда облысы]], [[Қармақшы ауданы]]|Қайтыс болған жері=[[Өзбекстан]], [[Бұхара облысы]], Тамды ауданы|Не үшін белгілі=[[ахун]], діни қайраткер, ағартушы, [[балуан]]|from={{KAZ}}}}
'''Молдашер Жамұратұлы''' (1825, қазіргі [[Қызылорда облысы]] [[Қармақшы ауданы]] — 1904, қазіргі [[Өзбекстан]], [[Бұхара облысы]] Тамды ауданы Авангард ауылы) — ахун, діни қайраткер, ағартушы, [[балуан]]. 

18–19 ғасырларда Сырдария мен Әмудария өзендерінің атырабындағы қазақ ауылдарында [[Ислам|дін-исламды]] насихаттау, халықты ағарту және ұлт-азаттық қозғалыстарына қолдау көрсету жолында еңбек еткен&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot;&gt;''Қазақстан тарихы. Энциклопедия''. – Алматы: «Литера-М» ЖШС, 2020. – Т. 3. – 824 б. (64–65 бб.).&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны мен білімі ==
Бастапқы білімін ауылдық молдадан алған. Есейген шағында, 1843 жылы [[Бұхара]] қаласындағы [[Көкілташ медресесі|«Көкілташ» медресесіне]] оқуға түседі&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;. Медреседе араб тілінің грамматикасын, логика, шешендік өнер, ақида, құқық негіздерін меңгеріп, [[фиқһ]], [[тәпсір]], [[хадис]] және [[кәлам]] еңбектерін оқыған. 

Бес жылдық оқуды үздік тәмамдаған соң, тағы екі жыл білімін жетілдіріп, 1850 жылы «[[ахун]]&lt;nowiki/&gt;» дәрежесін алған&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;.

Сонымен қатар Молдашер жауырыны жерге тимеген балуан болған&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;.

== Қоғамдық және саяси қызметі ==
XIX ғасырдың үшінші ширегіндегі ұлт-азаттық қозғалысына белсене атсалысты. Өзі жүргізген діни тәлім-тәрбие беру, оқу-білім нұрын тарату және азаттық күресіне қолдау көрсету арқылы отаршыл патша саясатына қарсы күрес жүргізді&lt;ref name=&quot;Омаров-2010&quot;/&gt;:
* [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы|Жанқожа батыр]];
* [[Сыздық сұлтан]];
* [[Пірәлі би]] көтерілістеріне дәулетті әрі беделді кісі ретінде демеушілік жасап, материалдық және рухани тұрғыдан көмектесіп отырған&lt;ref name=&quot;КК-2014&quot;&gt;''Қазақ көтерілістері: энциклопедия''. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014. – 616 б. (390–391 бб.).&lt;/ref&gt;.

1863 жылы патша билігінің қыспағына байланысты Сыр бойынан өзіне қарасты ауылдармен [[Қызылқұм]] өңіріне қоныс аударды&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Омаров-2010&quot;&gt;Омаров Қ. ''Сыр еліндегі діни-ағартушылық дәстүр. Молдашер ахунның қайраткерлік қырлары'' // «Сыр еліндегі діни-ағартушылық ой-сана» атты республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – Алматы: Орхон, 2010. – 247–249 бб.&lt;/ref&gt;.

== Мұрасы мен естеліктер ==
Қазіргі Өзбекстан Республикасы Тамды ауданына қарасты Ақбайтал деген жерде өз қаражатына төрт құдық қаздырған. Бұл құдықтар Өзбекстанның топонимикасында сақталған&lt;ref name=&quot;Сыр-2024&quot;&gt;''СЫР ЕЛІ. Энциклопедия''. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 700 б. (467-б.).&lt;/ref&gt;.

1904 жылы қайтыс болған. Бейіті де Ақбайтал елді мекенінде орналасқан&lt;ref name=&quot;Сыр-2024&quot; /&gt;.

=== Орналасқан жерлерінің интерактивті картасы ===
&lt;mapframe width=&quot;450&quot; height=&quot;320&quot; align=&quot;center&quot; latitude=&quot;43.35&quot; longitude=&quot;64.35&quot; zoom=&quot;9&quot;&gt;
[
  {
    &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
    &quot;properties&quot;: {
      &quot;title&quot;: &quot;Молдашер ахун құдықтары&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;Ақбайтал жеріндегі Молдашер ахун қаздырған құдықтар (43.519428, 64.435300)&quot;,
      &quot;marker-symbol&quot;: &quot;water&quot;,
      &quot;marker-color&quot;: &quot;0080ff&quot;,
      &quot;marker-size&quot;: &quot;medium&quot;
    },
    &quot;geometry&quot;: {
      &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
      &quot;coordinates&quot;: [64.435300, 43.519428]
    }
  },
  {
    &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
    &quot;properties&quot;: {
      &quot;title&quot;: &quot;Молдашер ахун бейіті&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;Молдашер Жамұратұлының Ақбайталдағы бейіті (43.176334, 64.275034)&quot;,
      &quot;marker-symbol&quot;: &quot;cemetery&quot;,
      &quot;marker-color&quot;: &quot;800000&quot;,
      &quot;marker-size&quot;: &quot;medium&quot;
    },
    &quot;geometry&quot;: {
      &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
      &quot;coordinates&quot;: [64.275034, 43.176334]
    }
  }
]
&lt;/mapframe&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|кейп=1|30em|сілтемелер=
&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot;&gt;''Қазақстан тарихы. Энциклопедия''. – Алматы: «Литера-М» ЖШС, 2020. – Т. 3. – 824 б. (64–65 бб.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Сыр-2024&quot;&gt;''СЫР ЕЛІ. Энциклопедия''. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 700 б. (467-б.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;КК-2014&quot;&gt;''Қазақ көтерілістері: энциклопедия''. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014. – 616 б. (390–391 бб.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Дайрабай-2010&quot;&gt;Дайрабай Т. ''Сыр перзенттері''. – Алматы: Арыс, 2010. – 616 б. (21-б.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Омаров-Ағартушылар&quot;&gt;Омаров Қ. ''Сыр өңірінің ағартушылары хақында'' // Қазақ тарихы. – 2010. – №1. – 7–10, 50-бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Омаров-2010&quot;&gt;Омаров Қ. ''Сыр еліндегі діни-ағартушылық дәстүр. Молдашер ахунның қайраткерлік қырлары'' // «Сыр еліндегі діни-ағартушылық ой-сана» атты республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – Алматы: Орхон, 2010. – 247–249 бб.&lt;/ref&gt;
}}

[[Санат:1825 жылы туғандар]]
[[Санат:1904 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қармақшы ауданында туғандар]]
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қызылорда облысында туғандар]]</text>
      <sha1>nmptnlda2o858thdmeum5lj774jozxn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658114</id>
      <parentid>3658111</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:33:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қоғамдық және саяси қызметі */</comment>
      <origin>3658114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7731" sha1="19vpg1oagfyih1fxqqnbz8tu94wybsd" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға|Есімі=Молдашер Жамұратұлы|Туған күні=1825 жыл|Қайтыс болған күні=1904 жыл|Туған жері=[[Қызылорда облысы]], [[Қармақшы ауданы]]|Қайтыс болған жері=[[Өзбекстан]], [[Бұхара облысы]], Тамды ауданы|Не үшін белгілі=[[ахун]], діни қайраткер, ағартушы, [[балуан]]|from={{KAZ}}}}
'''Молдашер Жамұратұлы''' (1825, қазіргі [[Қызылорда облысы]] [[Қармақшы ауданы]] — 1904, қазіргі [[Өзбекстан]], [[Бұхара облысы]] Тамды ауданы Авангард ауылы) — ахун, діни қайраткер, ағартушы, [[балуан]]. 

18–19 ғасырларда Сырдария мен Әмудария өзендерінің атырабындағы қазақ ауылдарында [[Ислам|дін-исламды]] насихаттау, халықты ағарту және ұлт-азаттық қозғалыстарына қолдау көрсету жолында еңбек еткен&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot;&gt;''Қазақстан тарихы. Энциклопедия''. – Алматы: «Литера-М» ЖШС, 2020. – Т. 3. – 824 б. (64–65 бб.).&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны мен білімі ==
Бастапқы білімін ауылдық молдадан алған. Есейген шағында, 1843 жылы [[Бұхара]] қаласындағы [[Көкілташ медресесі|«Көкілташ» медресесіне]] оқуға түседі&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;. Медреседе араб тілінің грамматикасын, логика, шешендік өнер, ақида, құқық негіздерін меңгеріп, [[фиқһ]], [[тәпсір]], [[хадис]] және [[кәлам]] еңбектерін оқыған. 

Бес жылдық оқуды үздік тәмамдаған соң, тағы екі жыл білімін жетілдіріп, 1850 жылы «[[ахун]]&lt;nowiki/&gt;» дәрежесін алған&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;.

Сонымен қатар Молдашер жауырыны жерге тимеген балуан болған&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;.

== Қоғамдық және саяси қызметі ==
XIX ғасырдың үшінші ширегіндегі ұлт-азаттық қозғалысына белсене атсалысты. Өзі жүргізген діни тәлім-тәрбие беру, оқу-білім нұрын тарату және азаттық күресіне қолдау көрсету арқылы отаршыл патша саясатына қарсы күрес жүргізді&lt;ref name=&quot;Омаров-2010&quot;/&gt;:
* [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы|Жанқожа батыр]];
* [[Сыздық сұлтан]];
* [[Пірәлі би]] көтерілістеріне дәулетті әрі беделді кісі ретінде демеушілік жасап, материалдық және рухани тұрғыдан көмектесіп отырған.&lt;ref name=&quot;КК-2014&quot;&gt;''Қазақ көтерілістері: энциклопедия''. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014. – 616 б. (390–391 бб.).&lt;/ref&gt;

1863 жылы патша билігінің қыспағына байланысты Сыр бойынан өзіне қарасты ауылдармен Қызылқұм өңіріне қоныс аударды&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Омаров-2010&quot;&gt;Омаров Қ. ''Сыр еліндегі діни-ағартушылық дәстүр. Молдашер ахунның қайраткерлік қырлары'' // «Сыр еліндегі діни-ағартушылық ой-сана» атты республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – Алматы: Орхон, 2010. – 247–249 бб.&lt;/ref&gt;.

== Мұрасы мен естеліктер ==
Қазіргі Өзбекстан Республикасы Тамды ауданына қарасты Ақбайтал деген жерде өз қаражатына төрт құдық қаздырған. Бұл құдықтар Өзбекстанның топонимикасында сақталған&lt;ref name=&quot;Сыр-2024&quot;&gt;''СЫР ЕЛІ. Энциклопедия''. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 700 б. (467-б.).&lt;/ref&gt;.

1904 жылы қайтыс болған. Бейіті де Ақбайтал елді мекенінде орналасқан&lt;ref name=&quot;Сыр-2024&quot; /&gt;.

=== Орналасқан жерлерінің интерактивті картасы ===
&lt;mapframe width=&quot;450&quot; height=&quot;320&quot; align=&quot;center&quot; latitude=&quot;43.35&quot; longitude=&quot;64.35&quot; zoom=&quot;9&quot;&gt;
[
  {
    &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
    &quot;properties&quot;: {
      &quot;title&quot;: &quot;Молдашер ахун құдықтары&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;Ақбайтал жеріндегі Молдашер ахун қаздырған құдықтар (43.519428, 64.435300)&quot;,
      &quot;marker-symbol&quot;: &quot;water&quot;,
      &quot;marker-color&quot;: &quot;0080ff&quot;,
      &quot;marker-size&quot;: &quot;medium&quot;
    },
    &quot;geometry&quot;: {
      &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
      &quot;coordinates&quot;: [64.435300, 43.519428]
    }
  },
  {
    &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
    &quot;properties&quot;: {
      &quot;title&quot;: &quot;Молдашер ахун бейіті&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;Молдашер Жамұратұлының Ақбайталдағы бейіті (43.176334, 64.275034)&quot;,
      &quot;marker-symbol&quot;: &quot;cemetery&quot;,
      &quot;marker-color&quot;: &quot;800000&quot;,
      &quot;marker-size&quot;: &quot;medium&quot;
    },
    &quot;geometry&quot;: {
      &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
      &quot;coordinates&quot;: [64.275034, 43.176334]
    }
  }
]
&lt;/mapframe&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|кейп=1|30em|сілтемелер=
&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot;&gt;''Қазақстан тарихы. Энциклопедия''. – Алматы: «Литера-М» ЖШС, 2020. – Т. 3. – 824 б. (64–65 бб.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Сыр-2024&quot;&gt;''СЫР ЕЛІ. Энциклопедия''. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 700 б. (467-б.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;КК-2014&quot;&gt;''Қазақ көтерілістері: энциклопедия''. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014. – 616 б. (390–391 бб.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Дайрабай-2010&quot;&gt;Дайрабай Т. ''Сыр перзенттері''. – Алматы: Арыс, 2010. – 616 б. (21-б.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Омаров-Ағартушылар&quot;&gt;Омаров Қ. ''Сыр өңірінің ағартушылары хақында'' // Қазақ тарихы. – 2010. – №1. – 7–10, 50-бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Омаров-2010&quot;&gt;Омаров Қ. ''Сыр еліндегі діни-ағартушылық дәстүр. Молдашер ахунның қайраткерлік қырлары'' // «Сыр еліндегі діни-ағартушылық ой-сана» атты республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – Алматы: Орхон, 2010. – 247–249 бб.&lt;/ref&gt;
}}

[[Санат:1825 жылы туғандар]]
[[Санат:1904 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қармақшы ауданында туғандар]]
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қызылорда облысында туғандар]]</text>
      <sha1>19vpg1oagfyih1fxqqnbz8tu94wybsd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658115</id>
      <parentid>3658114</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:34:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7557" sha1="lflord6uoa1trmkua94kmk83lzuv07t" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Молдашер Жамұратұлы|Туған күні=1825 жыл|Қайтыс болған күні=1904 жыл|Туған жері=[[Қызылорда облысы]], [[Қармақшы ауданы]]|Қайтыс болған жері=[[Өзбекстан]], [[Бұхара облысы]], Тамды ауданы|Не үшін белгілі=[[ахун]], діни қайраткер, ағартушы, [[балуан]]|from={{KAZ}}}}
'''Молдашер Жамұратұлы''' (1825, қазіргі [[Қызылорда облысы]] [[Қармақшы ауданы]] — 1904, қазіргі [[Өзбекстан]], [[Бұхара облысы]] Тамды ауданы Авангард ауылы) — ахун, діни қайраткер, ағартушы, [[балуан]]. 

18–19 ғасырларда Сырдария мен Әмудария өзендерінің атырабындағы қазақ ауылдарында [[Ислам|дін-исламды]] насихаттау, халықты ағарту және ұлт-азаттық қозғалыстарына қолдау көрсету жолында еңбек еткен&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot;&gt;''Қазақстан тарихы. Энциклопедия''. – Алматы: «Литера-М» ЖШС, 2020. – Т. 3. – 824 б. (64–65 бб.).&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны мен білімі ==
Бастапқы білімін ауылдық молдадан алған. Есейген шағында, 1843 жылы [[Бұхара]] қаласындағы [[Көкілташ медресесі|«Көкілташ» медресесіне]] оқуға түседі&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;. Медреседе араб тілінің грамматикасын, логика, шешендік өнер, ақида, құқық негіздерін меңгеріп, [[фиқһ]], [[тәпсір]], [[хадис]] және [[кәлам]] еңбектерін оқыған. 

Бес жылдық оқуды үздік тәмамдаған соң, тағы екі жыл білімін жетілдіріп, 1850 жылы «[[ахун]]&lt;nowiki/&gt;» дәрежесін алған&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;.

Сонымен қатар Молдашер жауырыны жерге тимеген балуан болған&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;.

== Қоғамдық және саяси қызметі ==
XIX ғасырдың үшінші ширегіндегі ұлт-азаттық қозғалысына белсене атсалысты. Өзі жүргізген діни тәлім-тәрбие беру, оқу-білім нұрын тарату және азаттық күресіне қолдау көрсету арқылы отаршыл патша саясатына қарсы күрес жүргізді&lt;ref name=&quot;Омаров-2010&quot;/&gt;:
* [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы|Жанқожа батыр]];
* [[Сыздық сұлтан]];
* [[Пірәлі би]] көтерілістеріне дәулетті әрі беделді кісі ретінде демеушілік жасап, материалдық және рухани тұрғыдан көмектесіп отырған.&lt;ref name=&quot;КК-2014&quot;&gt;''Қазақ көтерілістері: энциклопедия''. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014. – 616 б. (390–391 бб.).&lt;/ref&gt;

1863 жылы патша билігінің қыспағына байланысты Сыр бойынан өзіне қарасты ауылдармен Қызылқұм өңіріне қоныс аударды&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Омаров-2010&quot;&gt;Омаров Қ. ''Сыр еліндегі діни-ағартушылық дәстүр. Молдашер ахунның қайраткерлік қырлары'' // «Сыр еліндегі діни-ағартушылық ой-сана» атты республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – Алматы: Орхон, 2010. – 247–249 бб.&lt;/ref&gt;.

== Мұрасы мен естеліктер ==
Қазіргі Өзбекстан Республикасы Тамды ауданына қарасты Ақбайтал деген жерде өз қаражатына төрт құдық қаздырған. Бұл құдықтар Өзбекстанның топонимикасында сақталған&lt;ref name=&quot;Сыр-2024&quot;&gt;''СЫР ЕЛІ. Энциклопедия''. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 700 б. (467-б.).&lt;/ref&gt;.

1904 жылы қайтыс болған. Бейіті де Ақбайтал елді мекенінде орналасқан&lt;ref name=&quot;Сыр-2024&quot; /&gt;.

=== Орналасқан жерлерінің интерактивті картасы ===
&lt;mapframe width=&quot;450&quot; height=&quot;320&quot; align=&quot;center&quot; latitude=&quot;43.35&quot; longitude=&quot;64.35&quot; zoom=&quot;9&quot;&gt;
[
  {
    &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
    &quot;properties&quot;: {
      &quot;title&quot;: &quot;Молдашер ахун құдықтары&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;Ақбайтал жеріндегі Молдашер ахун қаздырған құдықтар (43.519428, 64.435300)&quot;,
      &quot;marker-symbol&quot;: &quot;water&quot;,
      &quot;marker-color&quot;: &quot;0080ff&quot;,
      &quot;marker-size&quot;: &quot;medium&quot;
    },
    &quot;geometry&quot;: {
      &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
      &quot;coordinates&quot;: [64.435300, 43.519428]
    }
  },
  {
    &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
    &quot;properties&quot;: {
      &quot;title&quot;: &quot;Молдашер ахун бейіті&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;Молдашер Жамұратұлының Ақбайталдағы бейіті (43.176334, 64.275034)&quot;,
      &quot;marker-symbol&quot;: &quot;cemetery&quot;,
      &quot;marker-color&quot;: &quot;800000&quot;,
      &quot;marker-size&quot;: &quot;medium&quot;
    },
    &quot;geometry&quot;: {
      &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
      &quot;coordinates&quot;: [64.275034, 43.176334]
    }
  }
]
&lt;/mapframe&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|кейп=1|30em|сілтемелер=
&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot;&gt;''Қазақстан тарихы. Энциклопедия''. – Алматы: «Литера-М» ЖШС, 2020. – Т. 3. – 824 б. (64–65 бб.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Сыр-2024&quot;&gt;''СЫР ЕЛІ. Энциклопедия''. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 700 б. (467-б.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;КК-2014&quot;&gt;''Қазақ көтерілістері: энциклопедия''. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014. – 616 б. (390–391 бб.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Дайрабай-2010&quot;&gt;Дайрабай Т. ''Сыр перзенттері''. – Алматы: Арыс, 2010. – 616 б. (21-б.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Омаров-Ағартушылар&quot;&gt;Омаров Қ. ''Сыр өңірінің ағартушылары хақында'' // Қазақ тарихы. – 2010. – №1. – 7–10, 50-бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Омаров-2010&quot;&gt;Омаров Қ. ''Сыр еліндегі діни-ағартушылық дәстүр. Молдашер ахунның қайраткерлік қырлары'' // «Сыр еліндегі діни-ағартушылық ой-сана» атты республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – Алматы: Орхон, 2010. – 247–249 бб.&lt;/ref&gt;
}}

[[Санат:1825 жылы туғандар]]
[[Санат:1904 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қармақшы ауданында туғандар]]
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қызылорда облысында туғандар]]</text>
      <sha1>lflord6uoa1trmkua94kmk83lzuv07t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658116</id>
      <parentid>3658115</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:35:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7556" sha1="m7ue5y417vr4h1iu58b7cj8sy6kexi2" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Молдашер Жамұратұлы|Туған күні=1825 жыл|Қайтыс болған күні=1904 жыл|Туған жері=[[Қызылорда облысы]], [[Қармақшы ауданы]]|Қайтыс болған жері=[[Өзбекстан]], [[Бұхара облысы]], Тамды ауданы|Не үшін белгілі=[[ахун]], діни қайраткер, ағартушы, [[балуан]]|from={{KAZ}}}}
'''Молдашер Жамұратұлы''' (1825, қазіргі [[Қызылорда облысы]] [[Қармақшы ауданы]] — 1904, қазіргі [[Өзбекстан]], [[Бұхара облысы]] Тамды ауданы Авангард ауылы) — ахун, діни қайраткер, ағартушы, [[балуан]].

18–19 ғасырларда Сырдария мен Әмудария өзендерінің атырабындағы қазақ ауылдарында [[Ислам|дін-исламды]] насихаттау, халықты ағарту және ұлт-азаттық қозғалыстарына қолдау көрсету жолында еңбек еткен.&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot;&gt;''Қазақстан тарихы. Энциклопедия''. – Алматы: «Литера-М» ЖШС, 2020. – Т. 3. – 824 б. (64–65 бб.).&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны мен білімі ==
Бастапқы білімін ауылдық молдадан алған. Есейген шағында, 1843 жылы [[Бұхара]] қаласындағы [[Көкілташ медресесі|«Көкілташ» медресесіне]] оқуға түседі.&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt; Медреседе араб тілінің грамматикасын, логика, шешендік өнер, ақида, құқық негіздерін меңгеріп, [[фиқһ]], [[тәпсір]], [[хадис]] және [[кәлам]] еңбектерін оқыған. 

Бес жылдық оқуды үздік тәмамдаған соң, тағы екі жыл білімін жетілдіріп, 1850 жылы «[[ахун]]&lt;nowiki/&gt;» дәрежесін алған.&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;

Сонымен қатар Молдашер жауырыны жерге тимеген балуан болған.&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;

== Қоғамдық және саяси қызметі ==
XIX ғасырдың үшінші ширегіндегі ұлт-азаттық қозғалысына белсене атсалысты. Өзі жүргізген діни тәлім-тәрбие беру, оқу-білім нұрын тарату және азаттық күресіне қолдау көрсету арқылы отаршыл патша саясатына қарсы күрес жүргізді:&lt;ref name=&quot;Омаров-2010&quot;/&gt;
* [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы|Жанқожа батыр]];
* [[Сыздық сұлтан]];
* [[Пірәлі би]] көтерілістеріне дәулетті әрі беделді кісі ретінде демеушілік жасап, материалдық және рухани тұрғыдан көмектесіп отырған.&lt;ref name=&quot;КК-2014&quot;&gt;''Қазақ көтерілістері: энциклопедия''. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014. – 616 б. (390–391 бб.).&lt;/ref&gt;

1863 жылы патша билігінің қыспағына байланысты Сыр бойынан өзіне қарасты ауылдармен Қызылқұм өңіріне қоныс аударды&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Омаров-2010&quot;&gt;Омаров Қ. ''Сыр еліндегі діни-ағартушылық дәстүр. Молдашер ахунның қайраткерлік қырлары'' // «Сыр еліндегі діни-ағартушылық ой-сана» атты республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – Алматы: Орхон, 2010. – 247–249 бб.&lt;/ref&gt;.

== Мұрасы мен естеліктер ==
Қазіргі Өзбекстан Республикасы Тамды ауданына қарасты Ақбайтал деген жерде өз қаражатына төрт құдық қаздырған. Бұл құдықтар Өзбекстанның топонимикасында сақталған&lt;ref name=&quot;Сыр-2024&quot;&gt;''СЫР ЕЛІ. Энциклопедия''. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 700 б. (467-б.).&lt;/ref&gt;.

1904 жылы қайтыс болған. Бейіті де Ақбайтал елді мекенінде орналасқан&lt;ref name=&quot;Сыр-2024&quot; /&gt;.

=== Орналасқан жерлерінің интерактивті картасы ===
&lt;mapframe width=&quot;450&quot; height=&quot;320&quot; align=&quot;center&quot; latitude=&quot;43.35&quot; longitude=&quot;64.35&quot; zoom=&quot;9&quot;&gt;
[
  {
    &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
    &quot;properties&quot;: {
      &quot;title&quot;: &quot;Молдашер ахун құдықтары&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;Ақбайтал жеріндегі Молдашер ахун қаздырған құдықтар (43.519428, 64.435300)&quot;,
      &quot;marker-symbol&quot;: &quot;water&quot;,
      &quot;marker-color&quot;: &quot;0080ff&quot;,
      &quot;marker-size&quot;: &quot;medium&quot;
    },
    &quot;geometry&quot;: {
      &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
      &quot;coordinates&quot;: [64.435300, 43.519428]
    }
  },
  {
    &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
    &quot;properties&quot;: {
      &quot;title&quot;: &quot;Молдашер ахун бейіті&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;Молдашер Жамұратұлының Ақбайталдағы бейіті (43.176334, 64.275034)&quot;,
      &quot;marker-symbol&quot;: &quot;cemetery&quot;,
      &quot;marker-color&quot;: &quot;800000&quot;,
      &quot;marker-size&quot;: &quot;medium&quot;
    },
    &quot;geometry&quot;: {
      &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
      &quot;coordinates&quot;: [64.275034, 43.176334]
    }
  }
]
&lt;/mapframe&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|кейп=1|30em|сілтемелер=
&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot;&gt;''Қазақстан тарихы. Энциклопедия''. – Алматы: «Литера-М» ЖШС, 2020. – Т. 3. – 824 б. (64–65 бб.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Сыр-2024&quot;&gt;''СЫР ЕЛІ. Энциклопедия''. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 700 б. (467-б.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;КК-2014&quot;&gt;''Қазақ көтерілістері: энциклопедия''. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014. – 616 б. (390–391 бб.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Дайрабай-2010&quot;&gt;Дайрабай Т. ''Сыр перзенттері''. – Алматы: Арыс, 2010. – 616 б. (21-б.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Омаров-Ағартушылар&quot;&gt;Омаров Қ. ''Сыр өңірінің ағартушылары хақында'' // Қазақ тарихы. – 2010. – №1. – 7–10, 50-бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Омаров-2010&quot;&gt;Омаров Қ. ''Сыр еліндегі діни-ағартушылық дәстүр. Молдашер ахунның қайраткерлік қырлары'' // «Сыр еліндегі діни-ағартушылық ой-сана» атты республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – Алматы: Орхон, 2010. – 247–249 бб.&lt;/ref&gt;
}}

[[Санат:1825 жылы туғандар]]
[[Санат:1904 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қармақшы ауданында туғандар]]
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қызылорда облысында туғандар]]</text>
      <sha1>m7ue5y417vr4h1iu58b7cj8sy6kexi2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658118</id>
      <parentid>3658116</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:36:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7556" sha1="1xabmjdd46ko32oegeasx0nyd7vyo76" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Молдашер Жамұратұлы|Туған күні=1825 жыл|Қайтыс болған күні=1904 жыл|Туған жері=[[Қызылорда облысы]], [[Қармақшы ауданы]]|Қайтыс болған жері=[[Өзбекстан]], [[Бұхара облысы]], Тамды ауданы|Не үшін белгілі=[[ахун]], діни қайраткер, ағартушы, [[балуан]]|from={{KAZ}}}}
'''Молдашер Жамұратұлы''' (1825, қазіргі [[Қызылорда облысы]] [[Қармақшы ауданы]] — 1904, қазіргі [[Өзбекстан]], [[Бұхара облысы]] Тамды ауданы Авангард ауылы) — ахун, діни қайраткер, ағартушы, [[балуан]].

18–19 ғасырларда Сырдария мен Әмудария өзендерінің атырабындағы қазақ ауылдарында [[Ислам|дін-исламды]] насихаттау, халықты ағарту және ұлт-азаттық қозғалыстарына қолдау көрсету жолында еңбек еткен.&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot;&gt;''Қазақстан тарихы. Энциклопедия''. – Алматы: «Литера-М» ЖШС, 2020. – Т. 3. – 824 б. (64–65 бб.).&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны мен білімі ==
Бастапқы білімін ауылдық молдадан алған. Есейген шағында, 1843 жылы [[Бұхара]] қаласындағы [[Көкілташ медресесі|«Көкілташ» медресесіне]] оқуға түседі.&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt; Медреседе араб тілінің грамматикасын, логика, шешендік өнер, ақида, құқық негіздерін меңгеріп, [[фиқһ]], [[тәпсір]], [[хадис]] және [[кәлам]] еңбектерін оқыған. 

Бес жылдық оқуды үздік тәмамдаған соң, тағы екі жыл білімін жетілдіріп, 1850 жылы «[[ахун]]&lt;nowiki/&gt;» дәрежесін алған.&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;

Сонымен қатар Молдашер жауырыны жерге тимеген балуан болған.&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;

== Қоғамдық және саяси қызметі ==
XIX ғасырдың үшінші ширегіндегі ұлт-азаттық қозғалысына белсене атсалысты. Өзі жүргізген діни тәлім-тәрбие беру, оқу-білім нұрын тарату және азаттық күресіне қолдау көрсету арқылы отаршыл патша саясатына қарсы күрес жүргізді:&lt;ref name=&quot;Омаров-2010&quot;/&gt;
* [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы|Жанқожа батыр]];
* [[Сыздық сұлтан]];
* [[Пірәлі би]] көтерілістеріне дәулетті әрі беделді кісі ретінде демеушілік жасап, материалдық және рухани тұрғыдан көмектесіп отырған.&lt;ref name=&quot;КК-2014&quot;&gt;''Қазақ көтерілістері: энциклопедия''. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014. – 616 б. (390–391 бб.).&lt;/ref&gt;

1863 жылы патша билігінің қыспағына байланысты Сыр бойынан өзіне қарасты ауылдармен Қызылқұм өңіріне қоныс аударды.&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Омаров-2010&quot;&gt;Омаров Қ. ''Сыр еліндегі діни-ағартушылық дәстүр. Молдашер ахунның қайраткерлік қырлары'' // «Сыр еліндегі діни-ағартушылық ой-сана» атты республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – Алматы: Орхон, 2010. – 247–249 бб.&lt;/ref&gt;

== Мұрасы мен естеліктер ==
Қазіргі Өзбекстан Республикасы Тамды ауданына қарасты Ақбайтал деген жерде өз қаражатына төрт құдық қаздырған. Бұл құдықтар Өзбекстанның топонимикасында сақталған.&lt;ref name=&quot;Сыр-2024&quot;&gt;''СЫР ЕЛІ. Энциклопедия''. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 700 б. (467-б.).&lt;/ref&gt;

1904 жылы қайтыс болған. Бейіті де Ақбайтал елді мекенінде орналасқан.&lt;ref name=&quot;Сыр-2024&quot; /&gt;

=== Орналасқан жерлерінің интерактивті картасы ===
&lt;mapframe width=&quot;450&quot; height=&quot;320&quot; align=&quot;center&quot; latitude=&quot;43.35&quot; longitude=&quot;64.35&quot; zoom=&quot;9&quot;&gt;
[
  {
    &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
    &quot;properties&quot;: {
      &quot;title&quot;: &quot;Молдашер ахун құдықтары&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;Ақбайтал жеріндегі Молдашер ахун қаздырған құдықтар (43.519428, 64.435300)&quot;,
      &quot;marker-symbol&quot;: &quot;water&quot;,
      &quot;marker-color&quot;: &quot;0080ff&quot;,
      &quot;marker-size&quot;: &quot;medium&quot;
    },
    &quot;geometry&quot;: {
      &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
      &quot;coordinates&quot;: [64.435300, 43.519428]
    }
  },
  {
    &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
    &quot;properties&quot;: {
      &quot;title&quot;: &quot;Молдашер ахун бейіті&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;Молдашер Жамұратұлының Ақбайталдағы бейіті (43.176334, 64.275034)&quot;,
      &quot;marker-symbol&quot;: &quot;cemetery&quot;,
      &quot;marker-color&quot;: &quot;800000&quot;,
      &quot;marker-size&quot;: &quot;medium&quot;
    },
    &quot;geometry&quot;: {
      &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
      &quot;coordinates&quot;: [64.275034, 43.176334]
    }
  }
]
&lt;/mapframe&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|кейп=1|30em|сілтемелер=
&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot;&gt;''Қазақстан тарихы. Энциклопедия''. – Алматы: «Литера-М» ЖШС, 2020. – Т. 3. – 824 б. (64–65 бб.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Сыр-2024&quot;&gt;''СЫР ЕЛІ. Энциклопедия''. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 700 б. (467-б.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;КК-2014&quot;&gt;''Қазақ көтерілістері: энциклопедия''. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014. – 616 б. (390–391 бб.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Дайрабай-2010&quot;&gt;Дайрабай Т. ''Сыр перзенттері''. – Алматы: Арыс, 2010. – 616 б. (21-б.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Омаров-Ағартушылар&quot;&gt;Омаров Қ. ''Сыр өңірінің ағартушылары хақында'' // Қазақ тарихы. – 2010. – №1. – 7–10, 50-бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Омаров-2010&quot;&gt;Омаров Қ. ''Сыр еліндегі діни-ағартушылық дәстүр. Молдашер ахунның қайраткерлік қырлары'' // «Сыр еліндегі діни-ағартушылық ой-сана» атты республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – Алматы: Орхон, 2010. – 247–249 бб.&lt;/ref&gt;
}}

[[Санат:1825 жылы туғандар]]
[[Санат:1904 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қармақшы ауданында туғандар]]
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қызылорда облысында туғандар]]</text>
      <sha1>1xabmjdd46ko32oegeasx0nyd7vyo76</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658119</id>
      <parentid>3658118</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:37:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7560" sha1="eqhzslw8up9h172vkhmav04qe8mzevg" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Молдашер Жамұратұлы|Туған күні=1825 жыл|Қайтыс болған күні=1904 жыл|Туған жері=[[Қызылорда облысы]], [[Қармақшы ауданы]]|Қайтыс болған жері=[[Өзбекстан]], [[Бұхара облысы]], Тамды ауданы|Не үшін белгілі=[[ахун]], діни қайраткер, ағартушы, [[балуан]]|from={{KAZ}}}}
'''Молдашер Жамұратұлы''' (1825, қазіргі [[Қызылорда облысы]] [[Қармақшы ауданы]] — 1904, қазіргі [[Өзбекстан]], [[Бұхара облысы]] Тамды ауданы Авангард ауылы) — ахун, діни қайраткер, ағартушы, [[балуан]].

18–19 ғасырларда [[Сырдария]] мен Әмудария өзендерінің атырабындағы қазақ ауылдарында [[Ислам|дін-исламды]] насихаттау, халықты ағарту және ұлт-азаттық қозғалыстарына қолдау көрсету жолында еңбек еткен.&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot;&gt;''Қазақстан тарихы. Энциклопедия''. – Алматы: «Литера-М» ЖШС, 2020. – Т. 3. – 824 б. (64–65 бб.).&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны мен білімі ==
Бастапқы білімін ауылдық молдадан алған. Есейген шағында, 1843 жылы [[Бұхара]] қаласындағы [[Көкілташ медресесі|«Көкілташ» медресесіне]] оқуға түседі.&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt; Медреседе араб тілінің грамматикасын, логика, шешендік өнер, ақида, құқық негіздерін меңгеріп, [[фиқһ]], [[тәпсір]], [[хадис]] және [[кәлам]] еңбектерін оқыған. 

Бес жылдық оқуды үздік тәмамдаған соң, тағы екі жыл білімін жетілдіріп, 1850 жылы «[[ахун]]&lt;nowiki/&gt;» дәрежесін алған.&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;

Сонымен қатар Молдашер жауырыны жерге тимеген балуан болған.&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;

== Қоғамдық және саяси қызметі ==
XIX ғасырдың үшінші ширегіндегі ұлт-азаттық қозғалысына белсене атсалысты. Өзі жүргізген діни тәлім-тәрбие беру, оқу-білім нұрын тарату және азаттық күресіне қолдау көрсету арқылы отаршыл патша саясатына қарсы күрес жүргізді:&lt;ref name=&quot;Омаров-2010&quot;/&gt;
* [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы|Жанқожа батыр]];
* [[Сыздық сұлтан]];
* [[Пірәлі би]] көтерілістеріне дәулетті әрі беделді кісі ретінде демеушілік жасап, материалдық және рухани тұрғыдан көмектесіп отырған.&lt;ref name=&quot;КК-2014&quot;&gt;''Қазақ көтерілістері: энциклопедия''. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014. – 616 б. (390–391 бб.).&lt;/ref&gt;

1863 жылы патша билігінің қыспағына байланысты Сыр бойынан өзіне қарасты ауылдармен Қызылқұм өңіріне қоныс аударды.&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Омаров-2010&quot;&gt;Омаров Қ. ''Сыр еліндегі діни-ағартушылық дәстүр. Молдашер ахунның қайраткерлік қырлары'' // «Сыр еліндегі діни-ағартушылық ой-сана» атты республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – Алматы: Орхон, 2010. – 247–249 бб.&lt;/ref&gt;

== Мұрасы мен естеліктер ==
Қазіргі Өзбекстан Республикасы Тамды ауданына қарасты Ақбайтал деген жерде өз қаражатына төрт құдық қаздырған. Бұл құдықтар Өзбекстанның топонимикасында сақталған.&lt;ref name=&quot;Сыр-2024&quot;&gt;''СЫР ЕЛІ. Энциклопедия''. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 700 б. (467-б.).&lt;/ref&gt;

1904 жылы қайтыс болған. Бейіті де Ақбайтал елді мекенінде орналасқан.&lt;ref name=&quot;Сыр-2024&quot; /&gt;

=== Орналасқан жерлерінің интерактивті картасы ===
&lt;mapframe width=&quot;450&quot; height=&quot;320&quot; align=&quot;center&quot; latitude=&quot;43.35&quot; longitude=&quot;64.35&quot; zoom=&quot;9&quot;&gt;
[
  {
    &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
    &quot;properties&quot;: {
      &quot;title&quot;: &quot;Молдашер ахун құдықтары&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;Ақбайтал жеріндегі Молдашер ахун қаздырған құдықтар (43.519428, 64.435300)&quot;,
      &quot;marker-symbol&quot;: &quot;water&quot;,
      &quot;marker-color&quot;: &quot;0080ff&quot;,
      &quot;marker-size&quot;: &quot;medium&quot;
    },
    &quot;geometry&quot;: {
      &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
      &quot;coordinates&quot;: [64.435300, 43.519428]
    }
  },
  {
    &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
    &quot;properties&quot;: {
      &quot;title&quot;: &quot;Молдашер ахун бейіті&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;Молдашер Жамұратұлының Ақбайталдағы бейіті (43.176334, 64.275034)&quot;,
      &quot;marker-symbol&quot;: &quot;cemetery&quot;,
      &quot;marker-color&quot;: &quot;800000&quot;,
      &quot;marker-size&quot;: &quot;medium&quot;
    },
    &quot;geometry&quot;: {
      &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
      &quot;coordinates&quot;: [64.275034, 43.176334]
    }
  }
]
&lt;/mapframe&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|кейп=1|30em|сілтемелер=
&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot;&gt;''Қазақстан тарихы. Энциклопедия''. – Алматы: «Литера-М» ЖШС, 2020. – Т. 3. – 824 б. (64–65 бб.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Сыр-2024&quot;&gt;''СЫР ЕЛІ. Энциклопедия''. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 700 б. (467-б.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;КК-2014&quot;&gt;''Қазақ көтерілістері: энциклопедия''. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014. – 616 б. (390–391 бб.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Дайрабай-2010&quot;&gt;Дайрабай Т. ''Сыр перзенттері''. – Алматы: Арыс, 2010. – 616 б. (21-б.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Омаров-Ағартушылар&quot;&gt;Омаров Қ. ''Сыр өңірінің ағартушылары хақында'' // Қазақ тарихы. – 2010. – №1. – 7–10, 50-бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Омаров-2010&quot;&gt;Омаров Қ. ''Сыр еліндегі діни-ағартушылық дәстүр. Молдашер ахунның қайраткерлік қырлары'' // «Сыр еліндегі діни-ағартушылық ой-сана» атты республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – Алматы: Орхон, 2010. – 247–249 бб.&lt;/ref&gt;
}}

[[Санат:1825 жылы туғандар]]
[[Санат:1904 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қармақшы ауданында туғандар]]
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қызылорда облысында туғандар]]</text>
      <sha1>eqhzslw8up9h172vkhmav04qe8mzevg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658120</id>
      <parentid>3658119</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:37:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3658120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7564" sha1="a6yqmvlxnwn7pexk1e2p2myv3ummpax" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Молдашер Жамұратұлы|Туған күні=1825 жыл|Қайтыс болған күні=1904 жыл|Туған жері=[[Қызылорда облысы]], [[Қармақшы ауданы]]|Қайтыс болған жері=[[Өзбекстан]], [[Бұхара облысы]], Тамды ауданы|Не үшін белгілі=[[ахун]], діни қайраткер, ағартушы, [[балуан]]|from={{KAZ}}}}
'''Молдашер Жамұратұлы''' (1825, қазіргі [[Қызылорда облысы]] [[Қармақшы ауданы]] — 1904, қазіргі [[Өзбекстан]], [[Бұхара облысы]] Тамды ауданы Авангард ауылы) — ахун, діни қайраткер, ағартушы, [[балуан]].

18–19 ғасырларда [[Сырдария]] мен [[Әмудария]] өзендерінің атырабындағы қазақ ауылдарында [[Ислам|дін-исламды]] насихаттау, халықты ағарту және ұлт-азаттық қозғалыстарына қолдау көрсету жолында еңбек еткен.&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot;&gt;''Қазақстан тарихы. Энциклопедия''. – Алматы: «Литера-М» ЖШС, 2020. – Т. 3. – 824 б. (64–65 бб.).&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны мен білімі ==
Бастапқы білімін ауылдық молдадан алған. Есейген шағында, 1843 жылы [[Бұхара]] қаласындағы [[Көкілташ медресесі|«Көкілташ» медресесіне]] оқуға түседі.&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt; Медреседе араб тілінің грамматикасын, логика, шешендік өнер, ақида, құқық негіздерін меңгеріп, [[фиқһ]], [[тәпсір]], [[хадис]] және [[кәлам]] еңбектерін оқыған. 

Бес жылдық оқуды үздік тәмамдаған соң, тағы екі жыл білімін жетілдіріп, 1850 жылы «[[ахун]]&lt;nowiki/&gt;» дәрежесін алған.&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;

Сонымен қатар Молдашер жауырыны жерге тимеген балуан болған.&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;

== Қоғамдық және саяси қызметі ==
XIX ғасырдың үшінші ширегіндегі ұлт-азаттық қозғалысына белсене атсалысты. Өзі жүргізген діни тәлім-тәрбие беру, оқу-білім нұрын тарату және азаттық күресіне қолдау көрсету арқылы отаршыл патша саясатына қарсы күрес жүргізді:&lt;ref name=&quot;Омаров-2010&quot;/&gt;
* [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы|Жанқожа батыр]];
* [[Сыздық сұлтан]];
* [[Пірәлі би]] көтерілістеріне дәулетті әрі беделді кісі ретінде демеушілік жасап, материалдық және рухани тұрғыдан көмектесіп отырған.&lt;ref name=&quot;КК-2014&quot;&gt;''Қазақ көтерілістері: энциклопедия''. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014. – 616 б. (390–391 бб.).&lt;/ref&gt;

1863 жылы патша билігінің қыспағына байланысты Сыр бойынан өзіне қарасты ауылдармен Қызылқұм өңіріне қоныс аударды.&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Омаров-2010&quot;&gt;Омаров Қ. ''Сыр еліндегі діни-ағартушылық дәстүр. Молдашер ахунның қайраткерлік қырлары'' // «Сыр еліндегі діни-ағартушылық ой-сана» атты республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – Алматы: Орхон, 2010. – 247–249 бб.&lt;/ref&gt;

== Мұрасы мен естеліктер ==
Қазіргі Өзбекстан Республикасы Тамды ауданына қарасты Ақбайтал деген жерде өз қаражатына төрт құдық қаздырған. Бұл құдықтар Өзбекстанның топонимикасында сақталған.&lt;ref name=&quot;Сыр-2024&quot;&gt;''СЫР ЕЛІ. Энциклопедия''. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 700 б. (467-б.).&lt;/ref&gt;

1904 жылы қайтыс болған. Бейіті де Ақбайтал елді мекенінде орналасқан.&lt;ref name=&quot;Сыр-2024&quot; /&gt;

=== Орналасқан жерлерінің интерактивті картасы ===
&lt;mapframe width=&quot;450&quot; height=&quot;320&quot; align=&quot;center&quot; latitude=&quot;43.35&quot; longitude=&quot;64.35&quot; zoom=&quot;9&quot;&gt;
[
  {
    &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
    &quot;properties&quot;: {
      &quot;title&quot;: &quot;Молдашер ахун құдықтары&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;Ақбайтал жеріндегі Молдашер ахун қаздырған құдықтар (43.519428, 64.435300)&quot;,
      &quot;marker-symbol&quot;: &quot;water&quot;,
      &quot;marker-color&quot;: &quot;0080ff&quot;,
      &quot;marker-size&quot;: &quot;medium&quot;
    },
    &quot;geometry&quot;: {
      &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
      &quot;coordinates&quot;: [64.435300, 43.519428]
    }
  },
  {
    &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
    &quot;properties&quot;: {
      &quot;title&quot;: &quot;Молдашер ахун бейіті&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;Молдашер Жамұратұлының Ақбайталдағы бейіті (43.176334, 64.275034)&quot;,
      &quot;marker-symbol&quot;: &quot;cemetery&quot;,
      &quot;marker-color&quot;: &quot;800000&quot;,
      &quot;marker-size&quot;: &quot;medium&quot;
    },
    &quot;geometry&quot;: {
      &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
      &quot;coordinates&quot;: [64.275034, 43.176334]
    }
  }
]
&lt;/mapframe&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|кейп=1|30em|сілтемелер=
&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot;&gt;''Қазақстан тарихы. Энциклопедия''. – Алматы: «Литера-М» ЖШС, 2020. – Т. 3. – 824 б. (64–65 бб.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Сыр-2024&quot;&gt;''СЫР ЕЛІ. Энциклопедия''. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 700 б. (467-б.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;КК-2014&quot;&gt;''Қазақ көтерілістері: энциклопедия''. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014. – 616 б. (390–391 бб.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Дайрабай-2010&quot;&gt;Дайрабай Т. ''Сыр перзенттері''. – Алматы: Арыс, 2010. – 616 б. (21-б.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Омаров-Ағартушылар&quot;&gt;Омаров Қ. ''Сыр өңірінің ағартушылары хақында'' // Қазақ тарихы. – 2010. – №1. – 7–10, 50-бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Омаров-2010&quot;&gt;Омаров Қ. ''Сыр еліндегі діни-ағартушылық дәстүр. Молдашер ахунның қайраткерлік қырлары'' // «Сыр еліндегі діни-ағартушылық ой-сана» атты республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – Алматы: Орхон, 2010. – 247–249 бб.&lt;/ref&gt;
}}

[[Санат:1825 жылы туғандар]]
[[Санат:1904 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қармақшы ауданында туғандар]]
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қызылорда облысында туғандар]]</text>
      <sha1>a6yqmvlxnwn7pexk1e2p2myv3ummpax</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658121</id>
      <parentid>3658120</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:38:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны мен білімі */</comment>
      <origin>3658121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7568" sha1="8gl0tcqhjaiwftiwpjvw2re8bsi1n8n" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Молдашер Жамұратұлы|Туған күні=1825 жыл|Қайтыс болған күні=1904 жыл|Туған жері=[[Қызылорда облысы]], [[Қармақшы ауданы]]|Қайтыс болған жері=[[Өзбекстан]], [[Бұхара облысы]], Тамды ауданы|Не үшін белгілі=[[ахун]], діни қайраткер, ағартушы, [[балуан]]|from={{KAZ}}}}
'''Молдашер Жамұратұлы''' (1825, қазіргі [[Қызылорда облысы]] [[Қармақшы ауданы]] — 1904, қазіргі [[Өзбекстан]], [[Бұхара облысы]] Тамды ауданы Авангард ауылы) — ахун, діни қайраткер, ағартушы, [[балуан]].

18–19 ғасырларда [[Сырдария]] мен [[Әмудария]] өзендерінің атырабындағы қазақ ауылдарында [[Ислам|дін-исламды]] насихаттау, халықты ағарту және ұлт-азаттық қозғалыстарына қолдау көрсету жолында еңбек еткен.&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot;&gt;''Қазақстан тарихы. Энциклопедия''. – Алматы: «Литера-М» ЖШС, 2020. – Т. 3. – 824 б. (64–65 бб.).&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны мен білімі ==
Бастапқы білімін ауылдық молдадан алған. Есейген шағында, 1843 жылы [[Бұхара]] қаласындағы [[Көкілташ медресесі|«Көкілташ» медресесіне]] оқуға түседі.&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt; Медреседе [[араб тілі]]нің грамматикасын, логика, шешендік өнер, ақида, құқық негіздерін меңгеріп, [[фиқһ]], [[тәпсір]], [[хадис]] және [[кәлам]] еңбектерін оқыған. 

Бес жылдық оқуды үздік тәмамдаған соң, тағы екі жыл білімін жетілдіріп, 1850 жылы «[[ахун]]&lt;nowiki/&gt;» дәрежесін алған.&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;

Сонымен қатар Молдашер жауырыны жерге тимеген балуан болған.&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;

== Қоғамдық және саяси қызметі ==
XIX ғасырдың үшінші ширегіндегі ұлт-азаттық қозғалысына белсене атсалысты. Өзі жүргізген діни тәлім-тәрбие беру, оқу-білім нұрын тарату және азаттық күресіне қолдау көрсету арқылы отаршыл патша саясатына қарсы күрес жүргізді:&lt;ref name=&quot;Омаров-2010&quot;/&gt;
* [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы|Жанқожа батыр]];
* [[Сыздық сұлтан]];
* [[Пірәлі би]] көтерілістеріне дәулетті әрі беделді кісі ретінде демеушілік жасап, материалдық және рухани тұрғыдан көмектесіп отырған.&lt;ref name=&quot;КК-2014&quot;&gt;''Қазақ көтерілістері: энциклопедия''. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014. – 616 б. (390–391 бб.).&lt;/ref&gt;

1863 жылы патша билігінің қыспағына байланысты Сыр бойынан өзіне қарасты ауылдармен Қызылқұм өңіріне қоныс аударды.&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Омаров-2010&quot;&gt;Омаров Қ. ''Сыр еліндегі діни-ағартушылық дәстүр. Молдашер ахунның қайраткерлік қырлары'' // «Сыр еліндегі діни-ағартушылық ой-сана» атты республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – Алматы: Орхон, 2010. – 247–249 бб.&lt;/ref&gt;

== Мұрасы мен естеліктер ==
Қазіргі Өзбекстан Республикасы Тамды ауданына қарасты Ақбайтал деген жерде өз қаражатына төрт құдық қаздырған. Бұл құдықтар Өзбекстанның топонимикасында сақталған.&lt;ref name=&quot;Сыр-2024&quot;&gt;''СЫР ЕЛІ. Энциклопедия''. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 700 б. (467-б.).&lt;/ref&gt;

1904 жылы қайтыс болған. Бейіті де Ақбайтал елді мекенінде орналасқан.&lt;ref name=&quot;Сыр-2024&quot; /&gt;

=== Орналасқан жерлерінің интерактивті картасы ===
&lt;mapframe width=&quot;450&quot; height=&quot;320&quot; align=&quot;center&quot; latitude=&quot;43.35&quot; longitude=&quot;64.35&quot; zoom=&quot;9&quot;&gt;
[
  {
    &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
    &quot;properties&quot;: {
      &quot;title&quot;: &quot;Молдашер ахун құдықтары&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;Ақбайтал жеріндегі Молдашер ахун қаздырған құдықтар (43.519428, 64.435300)&quot;,
      &quot;marker-symbol&quot;: &quot;water&quot;,
      &quot;marker-color&quot;: &quot;0080ff&quot;,
      &quot;marker-size&quot;: &quot;medium&quot;
    },
    &quot;geometry&quot;: {
      &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
      &quot;coordinates&quot;: [64.435300, 43.519428]
    }
  },
  {
    &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
    &quot;properties&quot;: {
      &quot;title&quot;: &quot;Молдашер ахун бейіті&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;Молдашер Жамұратұлының Ақбайталдағы бейіті (43.176334, 64.275034)&quot;,
      &quot;marker-symbol&quot;: &quot;cemetery&quot;,
      &quot;marker-color&quot;: &quot;800000&quot;,
      &quot;marker-size&quot;: &quot;medium&quot;
    },
    &quot;geometry&quot;: {
      &quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
      &quot;coordinates&quot;: [64.275034, 43.176334]
    }
  }
]
&lt;/mapframe&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|кейп=1|30em|сілтемелер=
&lt;ref name=&quot;КІ-2020&quot;&gt;''Қазақстан тарихы. Энциклопедия''. – Алматы: «Литера-М» ЖШС, 2020. – Т. 3. – 824 б. (64–65 бб.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Сыр-2024&quot;&gt;''СЫР ЕЛІ. Энциклопедия''. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 700 б. (467-б.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;КК-2014&quot;&gt;''Қазақ көтерілістері: энциклопедия''. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014. – 616 б. (390–391 бб.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Дайрабай-2010&quot;&gt;Дайрабай Т. ''Сыр перзенттері''. – Алматы: Арыс, 2010. – 616 б. (21-б.).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Омаров-Ағартушылар&quot;&gt;Омаров Қ. ''Сыр өңірінің ағартушылары хақында'' // Қазақ тарихы. – 2010. – №1. – 7–10, 50-бб.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Омаров-2010&quot;&gt;Омаров Қ. ''Сыр еліндегі діни-ағартушылық дәстүр. Молдашер ахунның қайраткерлік қырлары'' // «Сыр еліндегі діни-ағартушылық ой-сана» атты республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – Алматы: Орхон, 2010. – 247–249 бб.&lt;/ref&gt;
}}

[[Санат:1825 жылы туғандар]]
[[Санат:1904 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қармақшы ауданында туғандар]]
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қызылорда облысында туғандар]]</text>
      <sha1>8gl0tcqhjaiwftiwpjvw2re8bsi1n8n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Шығыс литургиялық рәсімдері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>786872</id>
    <revision>
      <id>3658006</id>
      <timestamp>2026-09-20T19:26:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Литургика]]</comment>
      <origin>3658006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="dn9o523cphjttt65gfe95ndfsc6v67y" xml:space="preserve">[[Санат:Литургика]]</text>
      <sha1>dn9o523cphjttt65gfe95ndfsc6v67y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658008</id>
      <parentid>3658006</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:26:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Шығыс христиандық|Шығыс христиандық]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3658008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="0dst0cbtpr6b8bmg6o7lh5navtqrayh" xml:space="preserve">[[Санат:Литургика]]
[[Санат:Шығыс христиандық]]</text>
      <sha1>0dst0cbtpr6b8bmg6o7lh5navtqrayh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Византия</title>
    <ns>14</ns>
    <id>786873</id>
    <revision>
      <id>3658016</id>
      <timestamp>2026-09-20T19:29:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Азия империялары]]</comment>
      <origin>3658016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="4b9uitgse7rsll9unpsph0nwahvqbzj" xml:space="preserve">[[Санат:Азия империялары]]</text>
      <sha1>4b9uitgse7rsll9unpsph0nwahvqbzj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658018</id>
      <parentid>3658016</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:29:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Еуропа империялары|Еуропа империялары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3658018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97" sha1="9wroh1unbu6kqs6l5vf4nft3uh3sznv" xml:space="preserve">[[Санат:Азия империялары]]
[[Санат:Еуропа империялары]]</text>
      <sha1>9wroh1unbu6kqs6l5vf4nft3uh3sznv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658024</id>
      <parentid>3658018</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T19:30:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Өркениеттер|Өркениеттер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3658024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135" sha1="ls0abbszk5qdd2h0lptgnemgb6bhuwv" xml:space="preserve">[[Санат:Азия империялары]]
[[Санат:Еуропа империялары]]
[[Санат:Өркениеттер]]</text>
      <sha1>ls0abbszk5qdd2h0lptgnemgb6bhuwv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Қызмет көрсету рәсімдері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>786874</id>
    <revision>
      <id>3658028</id>
      <timestamp>2026-09-20T19:32:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Православие дұғалары]]</comment>
      <origin>3658028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="6dy4hm957rlqsy6rkh0nkqb5hl8tse1" xml:space="preserve">[[Санат:Православие дұғалары]]</text>
      <sha1>6dy4hm957rlqsy6rkh0nkqb5hl8tse1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пьер Буль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786875</id>
    <revision>
      <id>3658032</id>
      <timestamp>2026-09-20T19:33:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Жазушы  |Есімі               = Пьер Буль  |Шынайы есімі        = {{lang-fr|Pierre Boulle}}  |Суреті              =   |Ені                 =   |Суреттің аты        =   |туған кездегі есімі = Pierre François Marie Louis Boulle  |Лақап аты           =   |Туған күні        = 20.02.1912  |Туған жері        =  [[Авиньон]], [[Франция]]  |Қайтыс болған кү...</comment>
      <origin>3658032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4749" sha1="f1t9ewhx4zionvsndbnnk099toytcrf" xml:space="preserve">{{Жазушы
 |Есімі               = Пьер Буль
 |Шынайы есімі        = {{lang-fr|Pierre Boulle}}
 |Суреті              = 
 |Ені                 = 
 |Суреттің аты        = 
 |туған кездегі есімі = Pierre François Marie Louis Boulle
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні        = 20.02.1912
 |Туған жері        =  [[Авиньон]], [[Франция]]
 |Қайтыс болған күні  = 30.01.1994 
 |Қайтыс болған жері  = [[Париж]], Франция
 |Азаматтығы          = {{FRA}}
 |Ұлты                = 
 |Мансабы             = жазушы, сценарийші, инженер
 |Шығармашылық жылдары = 1950–1992
 |Бағыты              = реализм, фантастика
 |Жанры               = 
 |Шығармалардың тілі  = [[француз тілі]]
 |Дебюті              = 
 |Марапаттары         = {{Құрмет легионы орденінің офицері}}
 |Сыйлықтары          = Оскар сыйлығы, BAFTA (1957)
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = 
 |Commons             =Pierre Boulle
}}
'''Пьер Буль''' — франциялық жазушы.

1933 жылы Электрика жоғарғы мектебін бітірді. 1936 жылдан бастап Шығыс Азияда жұмыс істеген. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басталғанда генерал [[Шарль де Голль|де Голльді]] қолдап, «Азат Франция» қозғалысы құрамында Сингапур, Бирма, Индонезиядағы әскери және тыңшылық әрекеттерге қатысқан. 1943 жылы оны [[Вишистік Франция|вишистер]] [[Меконг]] өзені бойында тұтқынға алды. Екі жылдан кейін ол Сайгоннан қашып кете алды. Кейін Малайзияда тұрған, Францияға қайтып келгенде, бейбіт өмірін әдебиетке арнаған.&lt;ref&gt;{{cite news |first=François |last=Doré |title=L'épopée de Pierre Boulle |magazine=Gavroche Thaïlande |issue=160 |date=ақпан 2008 |url=https://www.gavroche-thailande.com/wp-content/uploads/2021/04/Gavroche-2008-Feb..pdf |page=29}}&lt;/ref&gt;

1952 жылы оның «[[Квай өзенінен өткен көпір]]» (''Le Pont de la Riviere Kwai'') атты романы шығады, ол әлемдік бестселлерге айналады. 1957 жылы роман желісімен түсірілген [[Квай өзеніндегі көпір|фильм]] шығады. Ол [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы]]н және тағы алты Оскарды жеңіп алады, оның ішінде [[Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы]] Пьер Бульге табысталады. Осы фильм үшін ол әрі [[BAFTA]] сыйлығын да алады.

1963 жылы Пьер Буль «[[Маймылдар ғаламшары (роман)|Маймылдар ғаламшары]]» (''La Planète des singes'') атты фантастикалық романын жариялайды. Онда болашақтағы ғарышкерлердің [[Бетельгейзе]]ге сапары кезінде өзгеше өркениетке тап болғаны туралы баяндалады. 1968 жылы [[Маймылдар ғаламшары (фильм, 1968)|осы аттас фильм]] шығып, [[Культті фильм|культті]] дәрежеге ие болды. Пьер Буль үшін бұл ғажап жағдай болды, себебі өз романының экрандалуы мүмкін емес екеніне сенді.

1966 жылы ол «Менің өз Квай өзенім» атты мемуарларын шығарады. Жазушының басқа да кітаптары бар. Оның ішінде «E=mc2» әңгімелер жинағы (1957), «Сана ойындары» романы (1971), «Өнерге деген сүйіспеншіліктен» (1985), т. б.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Маймылдар ғаламшары}}
{{Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы}}

[[Санат:Франция жазушылары]]
[[Санат:Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығының иегерлері]]</text>
      <sha1>f1t9ewhx4zionvsndbnnk099toytcrf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Mangystauolkesy</title>
    <ns>3</ns>
    <id>786878</id>
    <revision>
      <id>3658110</id>
      <timestamp>2026-09-20T20:24:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3658110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="304" sha1="j8azyl957lkml385j9k93behpzwi6pq" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Mangystauolkesy}}

-- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]])  01:24, 2026 ж. қыркүйектің 21 (+05)</text>
      <sha1>j8azyl957lkml385j9k93behpzwi6pq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сыздық Сұлтан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786879</id>
    <redirect title="Сыздық сұлтан" />
    <revision>
      <id>3658113</id>
      <timestamp>2026-09-20T20:32:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Sagzhan [[Сыздық Сұлтан]] бетін [[Сыздық сұлтан]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3658113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="tfix2w5arimx24ksxihxhb4eow4qeoh" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Сыздық сұлтан]]</text>
      <sha1>tfix2w5arimx24ksxihxhb4eow4qeoh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Nuberk Serik</title>
    <ns>3</ns>
    <id>786880</id>
    <revision>
      <id>3658135</id>
      <timestamp>2026-09-20T21:19:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3658135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="237" sha1="emvl9oci2usd2z6md2m0eok7ypnoas1" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Nuberk Serik}}

-- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 02:19, 2026 ж. қыркүйектің 21 (+05)</text>
      <sha1>emvl9oci2usd2z6md2m0eok7ypnoas1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Who’s Next</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786881</id>
    <revision>
      <id>3658141</id>
      <timestamp>2026-09-21T00:28:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Музыкалық альбом  | Атауы                  = Who’s Next  | Шынайы атауы           =   | Түрі                   = [[Студиялық альбом]]  | Орындаушы              = [[The Who]]  | Мұқабасы               = Whos next.jpg  | Мұқаба ені             =   | Шығарылған күні        = [[2 тамыз]] 1971&lt;ref name=&quot;notes1&quot;&gt;{{cite AV media notes |title=Who's Next |others=[[The Who]] |year=1...</comment>
      <origin>3658141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58441" sha1="crye9l97zj2zcem65a7xp2nmr4bks60" xml:space="preserve">{{Музыкалық альбом
 | Атауы                  = Who’s Next
 | Шынайы атауы           = 
 | Түрі                   = [[Студиялық альбом]]
 | Орындаушы              = [[The Who]]
 | Мұқабасы               = Whos next.jpg
 | Мұқаба ені             = 
 | Шығарылған күні        = [[2 тамыз]] 1971&lt;ref name=&quot;notes1&quot;&gt;{{cite AV media notes |title=Who's Next |others=[[The Who]] |year=1995|origyear= 1971 |page=2 |type=CD liner |publisher=[[MCA Records]] |id=MCAD-11269 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 | Жазылған күні          = [[сәуір]] — [[маусым]] 1971
 | Жазылған орны          = Olympic Studios, Лондон; сонда микстелген{{sfn|Neill|Kent|2002|pp=282–284}}; «Won't Get Fooled Again» Stargroves-та жазылған (The Rolling Stones жылжымалы студиясы) және Island Studios-та микстелген, Лондон{{sfn|Neill|Kent|2002|p=280}}
 | Жанрлары               = [[арена-рок]], [[хард-рок]]
 | Ұзақтығы               = 43:38
 | Ел                     = {{UK}}
 | тілі                   = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 | Лейблдері              = [[Decca Records|Decca]] / [[MCA Records]]
 | Продюсерлері           = [[The Who]] мен [[Глин Джонс (продюсер)|Глин Джонс]]
 | Шолу                   = 
 | Алдыңғы                = [[Tommy]]
 | Алд_жыл                = 1969
 | Жыл                    = 1971
 | Келесі                 = [[Quadrophenia]]
 | Кел_жыл                = 1973
 | Тағы                   = 
 | Басқада                = {{Синглдер
| Атауы      = Who's Next
| Түрі       = студиялық альбом  
| Сингл 1       = [[Won't Get Fooled Again]]
| Сингл 1 күні   = 25 маусым 1971&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thewho.com/index.php?module=discography&amp;discography_item_id=40&amp;discography_tag=singles |title=Discography&amp;nbsp;– Won't Get Fooled Again |work=thewho.com |publisher=Yearhour LTD. |access-date=2010-11-06 |lang=en |archive-date=2021-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815204315/https://www.thewho.com/?module=discography&amp;discography_item_id=40&amp;discography_tag=singles |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| Сингл 2       = [[Baba O'Riley]]
| Сингл 2 күні   = қазан 1971 &lt;small&gt;Еуропа&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Baba O'Riley|url=http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Who&amp;titel=Baba+O%27Riley&amp;cat=s|publisher=ung Medien / hitparade.ch|access-date=2011-11-28|lang=en|archive-date=2021-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815204334/https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Who&amp;titel=Baba+O%27Riley&amp;cat=s|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| Сингл 3       = [[Behind Blue Eyes]]
| Сингл 3 күні   = қазан 1971&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thewho.com/index.php?module=discography&amp;discography_item_id=41&amp;discography_tag=singles |title=Discography&amp;nbsp;– Behind Blue Eyes |work=thewho.com |publisher=Yearhour LTD. |access-date=2010-11-06 |lang=en |archive-date=2021-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815204425/https://www.thewho.com/?module=discography&amp;discography_item_id=41&amp;discography_tag=singles |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}
}}
'''''Who’s Next''''' — [[Ұлыбритания|британдық]] [[The Who]] [[рок-тобы]]ның 1971 жылғы 2 тамызда жарық көрген бесінші студиялық альбомы. Бұл таспаның материалы [[Пит Таунсенд]] топтың алдыңғы ''[[Tommy (альбом)|Tommy]]'' дискісінің жалғасы ретінде жоспарлаған, аяқталмай қалған ''Lifehouse'' мультимедиялық [[рок-опера]]сы жобасынан алынды. Алайда, оны жүзеге асырудың күрделілігіне және ұжым менеджері [[Кит Ламберт]]пен арадағы қақтығыстарға байланысты жоба тоқтатылды. Дегенмен, Таунсендті бұл материалды толық форматты студиялық альбом ретінде жазуға көндірді.

The Who бұл лонгплей үстінде [[дыбыс инженер]]і [[Глин Джонс (продюсер)|Глин Джонс]]тың қолдауымен жұмыс істеді. ''[[The Rolling Stones жылжымалы студиясы|The Rolling Stones Mobile Studio]]'' жылжымалы фургонында «Won’t Get Fooled Again» әнін жасағаннан кейін, топ Olympic студиясына ауысып, онда қалған тректердің көпшілігін жазып, микстеді. Музыка сыншылары альбомның ерекшеліктерінің қатарында синтезаторлармен атқарылған тамаша жұмысты атап өтеді, бұл әсіресе сингл ретінде шығарылған «[[Won’t Get Fooled Again]]&lt;nowiki/&gt;» және «[[Baba O’Riley]]&lt;nowiki/&gt;» композицияларында анық байқалады. Альбом мұқабасын фотограф {{iw|Итан Рассел|3=en|4=Ethan Russell}} ойлап тапты, ал бейне «[[2001: Ғарыш одиссеясы]]&lt;nowiki/&gt;» кинотуындысындағы [[Монолит (2001: Ғарыш одиссеясы)|монолит]]терге сілтеме болды. Фотосуретте музыканттар [[террикон]]нан шығып тұрған осыған ұқсас бетон конструкциясына жаңа ғана [[Адамның зәр шығаруы|дәрет сындырып]] тұр.

Альбом орасан зор табысқа жетті, музыка сыншылары оны The Who тобының ең үздік туындысы және барлық уақыттағы ең ұлы альбомдардың бірі ретінде қарастырады. ''Who’s Next'' бірнеше рет, соның ішінде бастапқыда ''Lifehouse'' жобасына арналған қосымша әндермен бірге қайта басылып шықты.

== Алғышарттары ==
1970 жылға қарай The Who тобы даңққа бөленіп тұрды — олар коммерциялық табысқа да, сыншылардың мойындауына да ие болғанымен, өздерінің алғашқы аудиториясынан алшақтай бастаған еді. [[Модтар]] қозғалысы келмеске кетті, ал ''[[Шепердс-Буштан]]'' шыққан алғашқы жанкүйерлері жасөспірім шақтан өсіп кетті. Бұдан бөлек, топ өздерінің ''Track Records'' лейблінің істерімен тым қатты айналысып кеткен менеджері Кит Ламбертпен «байланысын жоғалта» бастады.{{sfn|Marsh|1983|p=361}} Музыканттар «Tommy» альбомы жарық көрген сәттен бастап, бір жыл бойы осы альбомдағы тректерді орындап гастрольдік сапарларда жүрді, сондықтан Пит Таунсенд оларға жаңа бір нәрсе шығару қажет екенін түсінді.{{sfn|Marsh|1983|p=363}} 1970 жылы «The Seeker» синглі мен ''[[Live at Leeds]]'' концерттік альбомы жарық көрді,{{sfn|Marsh|1983|p=358}} сондай-ақ жаңа материалдардан тұратын («Water», «Naked Eye», «I Don’t Even Know Myself», «Postcard» және «Now I’m a Farmer») шағын альбом  жазылды, бірақ соңында музыканттар оны кейінге қалдыруды жөн деп шешті, өйткені олардың пікірінше, бұл туынды алдыңғы жұмыстарының деңгейіне сай келмеді.{{sfn|Marsh|1983|p=365}}

Топ бастапқыда ''Lifehouse'' деп аталатын жобамен жұмыс істеді. Оның сюжеті Таунсендтің 1970 жылы тамызда ''[[Melody Maker]]'' журналы үшін жазған эсселер сериясынан туындады, онда ол рок-музыканың маңыздылығы және әсіресе аудиторияның рөлі туралы ой қозғаған болатын. Рок-цехтағы әріптестерінің арасында Таунсенд музыканы коммуникациялық құрал ретінде пайдалануға ең қызығушылық танытқан адам болды және дәстүрлі альбом немесе турне схемасынан алшақтау үшін өз қызметін өнердің басқа салаларына, соның ішінде киноға кеңейтуді қалады.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=272}} Музыкант ''Lifehouse''-ты футуристік рок-опера, яғни «жанды» дауыста жазылған [[Тұжырымдамалық альбом|концептуалды альбом]], сондай-ақ оған серіктес фильмге арналған музыка ретінде сипаттады.{{sfn|Marsh|1983|p=369}} Таунсенд операның негізгі сюжетін Disc and Music Echo журналына берген сұхбатында түсіндіріп берді: оқиға жақын болашақта, музыкаға тыйым салынған және халықтың көп бөлігі үкімет бақылайтын «тәжірибелік костюмдерде» өмір сүретін қоғамда өтуі тиіс еді. Бүлікші Бобби желіні бұзып, рок-музыканы костюмдерге таратады, осылайша адамдарға бақылаудан құтылуға және өз санасын тазартуға мүмкіндік береді.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=250}} Сюжеттің кейбір элементтері болашақта пайда болған технологияларды дәл сипаттады; мысалы, «желі» ({{Lang-en|the grid}}) [[интернет]] жүйесіне ұқсайды, ал «түстер желісі» [[виртуалды шындық]]ты еске түсіреді.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=273}}

1971 жылы 13 қаңтарда The Who баспасөз мәслихатын өткізді, онда олар [[Янг-Вик]] театрында бірқатар концерттер беретіндіктерін жариялады. Осы қойылымдар барысында олар алдағы жобаның ойдан шығарылған элементтерін қолдануы керек еді, топтың ойынша көрермендер осы шоудың интерактивті қатысушыларына айналуы тиіс болатын.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=273}} [[Кит Мун]] «{{iw|200 Мотель|3=en|4=200 Motels}}» фильміндегі түсірілімдерін аяқтағаннан кейін, The Who 15 ақпанда өткен алғашқы концертін берді. Шоу барысында музыканттар өздеріне £30,000-ға түскен жаңа [[квадрофония]]лық дыбыс күшейту жүйесін қолданды. Көрермендер негізінен жастар клубтары сияқты әртүрлі ұйымдардан шақырылды, ал еркін сатылымға тек бірнеше билет қана түсті.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=278}}

Gretsch Who’s Next жазбасы кезінде Пит Таунсендтің негізгі гитарасы болды

Бірнеше концерттен кейін Ламберт топты жаңа материал жазу үшін ''[[Record Plant|Record Plant Studios]]'' студиясына шақырды, осыдан кейін музыканттар бірден Нью-Йоркке ұшып кетті. Студияда оларға тағы бірнеше адам қосылды: [[Эл Купер]] (Хаммонд органы), {{iw|Кеннет Эшер|3=en|4=Kenneth Ascher}} (фортепиано) және [[Лесли Уэст]] (гитара). Таунсенд сессия кезінде өзіне [[Джо Уолш]] сыйға тартқан 1957 жылғы [[Gretsch]] гитарасын пайдаланды — бұл аспап оған қатты ұнағаны соншалық, ол студиядағы жұмысына арналған негізгі гитарасына айналды.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=279}} Ламберттің сессияға қатысуы минималды болды{{sfn|Neill|Kent|2002|p=280}} — ол «ауыр» есірткіге тәуелді болып қалғандықтан жазылған материалды [[Дыбыс өңдеу|микстей]] алмады; өз кезегінде Таунсендтің де араққа салыну мәселесі ушыға түсті.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=274}} Топ Ұлыбританияға оралғаннан кейін дыбыс инженері Глин Джонс Record Plant материалының көшірмелерін жасады, бірақ ол мұның бәрін {{iw|Барнс|Барнстағы|en|Barnes, London}} ''[[Olympic Studios|Olympic Sound Studios]]'' студиясында «нөлден» қайта жазған дұрыс болады деп табандылық танытты.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=280}}

Топ 25 және 26 сәуірде ''Young Vic'' театрында тағы бірнеше концерт берді, оларды [[Энди Джонс]] ''[[The Rolling Stones жылжымалы студиясы|Rolling Stones Mobile Studio]]'' ([[The Rolling Stones]] тобынан жалға алынған) жылжымалы студиясының көмегімен жазып алды, бірақ Таунсенд Lifehouse жобасынан көңілі қалып, кейінгі қойылымдар тоқтатылды. Жоба бірден бірнеше деңгейде «іске асырылмайтын» болып шықты және топ ішінде шиеленіс тудырды, сонымен қатар ол Таунсенд пен Ламберт арасындағы қарым-қатынастың нашарлауының бір себебіне айналды. Жылдар өткен соң, [[Ықшам дискі|CD]]-де қайта шығарылған альбомның жаңартылған нұсқасының мұқабасында (CD-де қайта басылған), Таунсенд жобаның сәтсіздігі оны [[Жүйке тозуы|жүйке жұқаруы]]ның шегіне жеткізгенін мойындады.{{sfn|Townshend|2003|p=6}} «''Young Vic''-тегі аудитория топпен өзара әрекеттесуге, жаңа материал жасауға қызығушылық танытпады, олар тек «My Generation» әнін тыңдап, аспаптарды қалай талқандайтынымызды тамашалағысы келді», — деп қынжылды музыкант.{{sfn|Marsh|1983|p=377}} Өз кезегінде [[Роджер Долтри]]: «Біз ешқашан ыдырауға қазіргідей жақын болған емеспіз», — деп мәлімдеді.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=282}}

Lifehouse тұжырымдамасы қалдырылғанымен, жобаның үзінділері ''Who’s Next'' альбомына кірді, соның ішінде синтезаторлар мен компьютерлермен атқарылған жұмыс та бар.{{sfn|Atkins|2003|p=13}} ''Lifehouse''-тың алғашқы тұжырымдамаларының бірі фильмнің финалында шырқалуы тиіс «әмбебап» аккордты жасау үшін әр көрерменнің жеке деректерін [[Аналогтық сигнал|аналогтық]] синтезатор жүйесіне қосуды қамтыды.{{sfn|Atkins|2003|p=14}} Таунсендтің ''Lifehouse''-тан бас тартуы музыканттардың қолын босатты, өйткені енді бәрін белгілі бір сюжетке (''Tommy'' жағдайындағыдай) сәйкестендірудің қажеті жоқ еді. Бұл топқа жекелеген тректердің құрылымына назар аударуға, оларға өзіндік ерекшеліктер ойлап табуға мүмкіндік берді.{{sfn|Marsh|1983|p=383}}

Таунсенд ''Lifehouse'' жобасын жүзеге асыру бойынша өзінің бастапқы жоспарларынан бас тартқанына қарамастан, ол кейінгі альбомдарында бұл тұжырымдамаға қайта оралып, оны одан әрі дамыта берді. Нәтижесінде алты компакт-дискіде {{iw|Lifehouse Chronicles|3=en|4=Lifehouse Chronicles}} жинағы жарық көрді (1999 жылы шыққан).{{sfn|Townshend|2003|p=9}} 2007 жылы {{iw|The Lifehouse Method|3=en|4=The Lifehouse Method}} сайты жұмысын бастады, ол қосымша пайдаланушыларынан деректерді жинап, оларды музыкалық портреттерге айналдырды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lifehouse-method.com|title=The Lifehouse Method (official website)|access-date=2014-11-25|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20080518072215/http://www.lifehouse-method.com/|archive-date=2008-05-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Жазуы ==
Альбомның көп бөлігі Olympic Studios (Барнс, Лондон) студиясында Глин Джонстың жетекшілігімен жазылды

''Who’s Next''-тің алғашқы сессиясы 1971 жылдың сәуір айының басында [[Мик Джаггер]]дің [[Stargroves]] үйінде өтті. Музыканттар Rolling Stones Mobile жылжымалы студиясын пайдаланып, «[[Won't Get Fooled Again]]&lt;nowiki/&gt;» әнінің [[минусовка]]сын жазды,{{sfn|Neill|Kent|2002|p=280}} содан кейін Глин Джонстың жетекшілігімен ''Olympic Studios''-те көшуге шешім қабылдады.{{sfn|Marsh|1983|p=381}} Сессиялар 9 сәуірде («Bargain» трегімен жұмыс істеуден){{sfn|Neill|Kent|2002|p=281}} басталып, мамыр айы бойы жалғасты, осы уақыт ішінде топ бірқатар тректерді жазды: «Time is Passing», «Pure and Easy», «Love Ain’t for Keeping» (бастапқыда ол хард-рок стиліне жақынырақ құрылымда болды, бірақ акустикалық нұсқаға өзгертілді), «Behind Blue Eyes», «The Song Is Over», «Let’s See Action» және «[[Baba O’Riley]]&lt;nowiki/&gt;». [[Ники Хопкинс]] пианист ретінде шақырылды, ал Дэйв Арбус «Baba O’Riley» композициясында скрипкада ойнады. [[Джон Энтвисл]]дің «My Wife» трегі альбомға сессиялардың соңында, ең соңғы сәтте қосылды, бастапқыда бас-гитарист оны өзінің жеке альбомында шығаруды жоспарлаған болатын.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=282}}

''Record Plant'' мен ''Young Vic'' сессияларынан айырмашылығы, Джонспен жұмыс неғұрлым өнімді атмосферада өтті, өйткені дыбыс инженері бірінші кезекте жақсы дыбысқа қол жеткізуге бағытталды, ал Ламбертті әрқашан топтың имиджі көбірек толғандыратын. Таунсенд: «Біз Глин қол жеткізген дыбысқа таң қалдық» деп еске алды.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=282}} Таунсенд бұрынырақ синтезаторларда шығарылған материалды пайдаланып, пернелі аспаптардың дыбысталуын бірнеше режимде өзгертті: бірнеше өлеңде, ең алдымен — «Baba O’Riley» және «Won’t Get Fooled Again»,{{sfn|Marsh|1983|p=382}} сондай-ақ «Bargain», «Going Mobile» және «The Song Is Over» туындыларында [[Бурдон (музыка)|дроун-эффект]]ілерін қосты. Синтезатор сол кездегі орындаушылардың альбомдарында кең таралған үстірт штрихтардан айырмашылығы, таспа дыбысының ажырамас құрамдас бөлігі ретінде пайдаланылды.{{sfn|Atkins|2003|p=18}} Барабаншы — [[Кит Мун|Кит М]][[Кит Мун|ун]]ның стилі топтың алдыңғы дискісімен салыстырғанда өзгеріске ұшырады. Барабаншы The Who тобының алғашқы жазбаларының рухында — неғұрлым ресми, ұзақ проигрыштерсіз ойнады — бұл ішінара синтезаторлардың болуына байланысты болса, ішінара таза орындауға баса назар аударған және барабан «феериясына» өте қажет болған жағдайда ғана келіскен Джонстың продюсерлік көзқарасынан туындады.{{sfn|Fletcher|1998|p=286}} Джонс музыканттарды ынталандыруда маңызды рөл атқарды — олар барлық әндер керемет шығатынына сеніп, жай ғана кезекті альбомды жазуы керек еді. Топ продюсерге таспа үшін (сессиялар кезінде жазылған) кез келген әнді таңдап, оларды өз қалауы бойынша орналастыру құқығына карт-бланш берді.{{sfn|Marsh|1983|p=382}} Джонстың негізгі үлесіне қарамастан, соңында ол тек жазбаның қосалқы продюсері ретінде ғана көрсетілді.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=282}} Джонстың айтуынша, оның негізгі үлесі техникалық салада және Таунсендтің алғашқы деможазбалары негізінде аранжировкалардың көп бөлігін жасауда болды.{{sfn|Unterberger|2011|p=105}}

Альбом «Baba O’Riley» трегімен ашылады, Таунсенд бұл әнде [[Лоури органы]]нда ойнады, оның дыбысы синтезатор арқылы өткізілген. Композицияның атауы — Таунсендтің кумирлері — гуру [[Мехер Баба]] мен композитор [[Терри Райли]]ге деген өзіндік құрмет белгісі (айтылуының күрделілігіне байланысты әнге бейресми атау — «Teenage Wasteland», куплеттен алынған жол бекіп қалған).{{sfn|Neill|Kent|2002|p=275}} Органдағы партия Таунсендтің ұзағырақ деможазбасынан алынды, оның кейбір бөліктері кейінірек Мехерге арналған ''I Am'' [[трибьют-альбом]]ына енгізілді.{{sfn|Marsh|1983|p=386}} Таунсендтің айтуынша, бұл орган партиялары «екі немесе үш мың өңдеуден» өткен.{{sfn|Unterberger|2011|p=108}} «Bargain» әні мәтінінің бірінші жолында: «Мен сені табу үшін өзімді қуана-қуана жоғалтар едім» деп шырқалады — бұл Мехердің мантраларының бірі.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=275}} Энтвисл «My Wife» композициясын әйелімен жанжалдасып қалғаннан кейін шығарған, сондықтан әннің бүкіл мәтіні бойында ситуациялық қақтығыс үдей түседі. Трек жарты сағаттық сессия кезінде жазылған үрмелі аспаптар партиясын қамтиды.{{sfn|Unterberger|2011|p=113}} «Pure and Easy» — ''Lifehouse'' жобасының негізгі трегі — альбомға енбей қалды, дегенмен оның басты әуені «The Song Is Over» әніне [[кода]] ретінде қосылды.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=275}}

«Behind Blue Eyes» Долтридің үш вокалдық [[гармония]]сын қамтиды, бұл әнді Таунсенд пен Энтвисл ''Lifehouse'' жобасының басты антагонисі — Кирпич ({{Lang-en|Brick}}) үшін жазған болатын. Мун бұл тректің бірінші бөлігінде мүлдем ойнаған жоқ, бұл музыкантқа өте тән емес еді, кейіннен топтың биографы [[Дэйв Марш]] бұл туралы былай деп атап өтті: «бұл Кит Мунның мансабындағы ең ұзақ үзіліс болды». Қорытынды ән — «Won’t Get Fooled Again» мәтіні революцияға қатысты сыни тирада болды. Таунсенд түсіндірді: «революция уақыт өткен сайын революция болып қала береді, ал көптеген адамдар тек азап шегеді». Бірінші трек сияқты, бұл әнде де Лоури органы шырқалады, оның дыбысы {{Аударылмаған 3|ARP Instruments|3=en|4=ARP Instruments}} фирмасының синтезаторы арқылы өткізілген. Органдағы партия Таунсендтің алғашқы деможазбаларынан да алынды.

== Мұқабасы ==
Альбом мұқабасында {{iw|Easington Colliery|3=en|4=Easington Colliery}} көмір шахталарының жанында түсірілген топтың фотосуреті пайдаланылды, музыканттар жаңа ғана дәрет сындырған террикон үйіндісінен шығып тұрған бетон блоктан алыстап барады.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=285}} Фотосурет идеясы Энтвисл мен Мунда «2001 жылғы Ғарыштық одиссея» фильмін көргеннен кейін пайда болды.{{sfn|McMichael|Lyons|2001|p=480}} Фотограф Итан Расселдің айтуынша, түсірілім кезінде музыканттардың көпшілігінің кіші дәретке отырғысы келмеді, осыған байланысты блокты жаңбыр суымен бүріккен, оны алдымен үнтаспаның бос қорабына толтырып алған екен. Мұқабаның артқы жағында музыканттардың [[Лестер]]дегі {{Аударылмаған 3|De Montfort Hall|3=en|4=De Montfort Hall}} сахна артында, жиһаз сынықтарының арасында түскен фотосуреті орналасқан.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=285}} 2003 жылы [[VH1]] телеарнасы ''Who’s Next'' мұқабасын барлық уақыттағы ең ұлы мұқабалардың бірі деп атады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vh1.com/photos/gallery/?fid=1486056&amp;page=2&amp;thumbnails=true|title=The Greatest Album Covers&amp;nbsp;– Photos|work=VH1|publisher=Viacom|access-date=2010-11-06|lang=en|archive-date=2013-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029202037/http://www.vh1.com/photos/gallery/?fid=1486056&amp;page=2&amp;thumbnails=true|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Мұқабаға арналған басқа идеялардың арасында фотосуреттердің екі нұсқасы болды: біріншісінде — музыканттар [[Marshall Amplification|Marshall]] күшейткіштерінің үйіндісіне дәрет сындырса, екіншісінде — жалаңаш семіз әйелге дәрет сындырған, ал әйелдің жыныс мүшелерінің орнына музыканттардың өз бет-әлпеттері қойылған.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=285}} Балама мұқаба ретінде Мун қара [[әйелдер іш киімі]]н, қоңыр парик киіп, қолына қамшы ұстаған фотосурет түсірілді, кейінірек ол альбомды ықшам дискілерде қайта шығаруда (1995 және 2003 жылдары) қолданылып, CD вкладышының ішіне орналастырылды. Осы сессиялар барысында түсірілген кейбір фотосуреттер кейінірек АҚШ-та ''[[Decca Records|Decca]]'' лейблімен таспаны жарнамалау үшін промоматериалдар ретінде пайдаланылды.&lt;ref&gt;{{cite AV media notes|title=Who's Next|others=The Who|year=1995|origyear=1971|chapter=''Who's Next'' and ''The Lifehouse Project''|first=John|last=Atkins|pages=13, 24|type=CD liner|publisher=MCA Records|id=MCAD-11269|lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Шығаруы және жылжытуы ==
The Who альбомы шыққаннан кейін көп ұзамай Шарлотт (Солтүстік Каролина) қаласында өнер көрсетуде

Алғашқы сингл «Won’t Get Fooled Again» (үш жарым минутқа дейін қысқартылған нұсқасы) альбомның қарсаңында, 1971 жылғы 25 маусымда Ұлыбританияда және 17 шілдеде АҚШ-та жарық көрді. Ол бұл елдердің чарттарында сәйкесінше тоғызыншы және он бесінші орындарға жетті. Альбом 14 тамызда АҚШ-та және 27 тамызда Ұлыбританияда шықты. Бұл музыканттардың өз отанында бірінші орынға көтерілген жалғыз The Who дискісі болды.

Музыканттардың АҚШ-тағы турнесі альбом жарық көрерден сәл бұрын басталды. Топ ''Lifehouse'' қойылымдары кезінде қолданылған аппаратураны пайдаланды, дегенмен дыбыс режиссері — Боб Придден — жабдықтың техникалық талаптары тым күрделі болды деп есептеді. Орындалатын әндер тізімі жаңартылып, енді оның құрамында Tommy альбомының материалы азайды, есесіне жаңа альбомнан бірнеше ән, соның ішінде «My Wife», «Baba O’Riley» және «Won’t Get Fooled Again» қосылды — олар тез арада жұртшылықтың концерттік таңдаулыларына айналды. Соңғы екі тректе музыканттар синтезатордың фонограммасын қолданды. Қыркүйек айында гастрольдер Ұлыбританияға ауысты, ең ірі шоулардың бірі [[Овал (стадион)|Кеннингтон Овал]] стадионында 35,000 көрерменнің алдында өтті. Гастрольдік сапар сегіз айға созылды, бұл сол уақытқа дейінгі The Who тобының ең үлкен турнесі болды.

''Who’s Next'' альбомының сессиялары кезінде жазылған бірнеше қосымша әндер кейінірек сингл ретінде немесе топтың жинақтарында жарық көрді. «Let’s See Action» трегі 1971 жылы сингл ретінде шығарылды, «Join Together» 1972 жылдың маусымында, ал «Relay» қарашада шықты. «Pure and Easy», «Put The Money Down» және «Too Much of Anything» туындылары ''Odds &amp; Sods'' альбомында басылып шықты, ал «Time is Passin» үнтаспаның компакт-дискідегі қайта шығарылымының құрамында жарық көрді (1998). [[Соул]]-орындаушы [[Марвин Гэй]]дің «Baby Don’t You Do It» композициясына жасалған кавер-нұсқасы альбомның сыйлықтық нұсқасына енді (2003).

Альбом бірнеше [[ремастеринг]]тік қайта басылымдардан өтті, олардың негізінде әртүрлі сессиялардан қалған таспалар қолданылды. ''Olympic Studios'' студиясындағы түпнұсқа жазбалар жоғалып кетті деп есептеледі, өйткені ''Virgin Records'' лейблінің қызметкерлері 1980 жылдары студияны сатып алған кезде ескі жазбалардың едәуір бөлігін қоқысқа тастаған. ''Harmonix Music Systems'' бейнеойын баспагері «[[Rock Band]]&lt;nowiki/&gt;» сериясындағы ойындар үшін жүктелетін контент ретінде ''Who’s Next'' альбомын шығару ниетін білдірген болатын. Алайда бұл мүмкін болмай шықты, себебі альбомның түпнұсқа [[Көпжолақты дыбыс жазу|көпжолақты]] жазбаларын табу сәті түспеді (бұл фактіні Таунсенд те растады).&lt;ref&gt;Van Dam, Rob: [http://news.gotgame.com/the-who-vs-rock-band-have-we-been-fooled-again/ «Who’s Next on Rock Band? Not The Who…»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080617163129/http://news.gotgame.com/the-who-vs-rock-band-have-we-been-fooled-again/|date=2008-06-17}}, ''[http://www.gotgame.com/ GotGame] {{Wayback|url=http://www.gotgame.com/|date=20100121060953}}''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Transcribed by forum member [http://forums.thewho.com/index.php?t=usrinfo&amp;id=64&amp;S=ed31cc782e28e6a755a807ce297544da bomber] {{Wayback|url=http://forums.thewho.com/index.php?t=usrinfo&amp;id=64&amp;S=ed31cc782e28e6a755a807ce297544da|date=20110717042706}}: [http://forums.thewho.com/index.php?t=msg&amp;goto=34816&amp;S=aee90c0c46b2d626cdb092b59d6ed098#msg_34816 «Face The Face: The Pete Townshend Interview»]{{Недоступная ссылка|date=2018-05|bot=InternetArchiveBot}}, ''[http://www.thewho.com The Who.com] {{Wayback|url=http://www.thewho.com/|date=20100627073847}}''&lt;/ref&gt; Оның орнына уәде етілген альбомның орнына ''Who’s Next'' таспасынан үш ән («Behind Blue Eyes», «Baba O’Riley» және «Going Mobile») енген ''The Best of The Who'' жинағы таңдалды.&lt;ref&gt;Cavalli, Earnest: [http://blog.wired.com/games/2008/07/whos-next-repla.html «Who’s Next Replaced by Compilation for Rock Band»] {{Wayback|url=http://blog.wired.com/games/2008/07/whos-next-repla.html|date=20090102101100}}, ''[[Wired News]]''&lt;/ref&gt; Біраз уақыт өткеннен кейін «Won’t Get Fooled Again» әнінің [[Көпжолақты дыбыс жазу|16-арналы]] жазбасы және «Bargain» мен «Getting In Tune» әндерін қоспағанда, қалған материалдың 8-арналы таспалары табылды.

== Сыншылардың пікірлері мен мұрасы ==
{{Альбом рейтингтері
| дер1 = ''[[AllMusic]]''
| рейт1 = {{Rating|5|5}}&lt;ref name=&quot;AllmusicReview&quot;&gt;{{cite web | url={{Allmusic|class=album|id=r21820/review|pure_url=yes}} | title=Allmusic review | work=[[AllMusic]] | publisher=[[All Media Guide]] | first=Stephen Thomas | last=Erlewine | access-date=2011-06-22 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
| дер2 = ''[[Роберт Кристгау#Потребительский гид|Роберт Кристгау]]''
| рейт2 = A&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.robertchristgau.com/bk-cg70s.php|last=Christgau|first=Robert|year=1981|title=Christgau's Record Guide: Rock Albums of the '70s|publisher=[[Da Capo Press]]|isbn=0306804093|page=419|lang=en|access-date=2016-01-08|archive-date=2016-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160108155026/http://robertchristgau.com/bk-cg70s.php|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| дер3 = ''[[Encyclopedia of Popular Music]]''
| рейт3 = {{Rating|5|5}}{{sfn|Larkin|1998|p=5812|name=&quot;Larkin&quot;}}
| дер4 = ''[[Mojo]]''
| рейт4 = {{Rating|4|5}}&lt;ref name=&quot;Mojo&quot;&gt;{{статья |издание=[[Mojo]] |место=London |страницы=110 |цитата=WHO'S NEXT is The Who's most polished album, its hook-ridden songs pioneering the use of rock synthesizers without diluting the power-quartet attack that had defined the group since the mid-60s... |заглавие=none |язык=en |месяц=5 |год=2003 |тип=magazine |издательство=[[Bauer Media Group]] }}&lt;/ref&gt;
| дер5 = ''[[MusicHound]]''
| рейт5 = 5/5{{sfn|Graff|Durchholz|1999|p=1227|}}
| дер6 = ''[[Q (журнал)|Q]]''
| рейт6 = {{Rating|4|5}}&lt;ref name=&quot;Qmag&quot;&gt;{{статья |издание=[[Q (журнал)|Q]] |место=London |страницы=158 |цитата=Considered by many to be the band's best, 1971's WHO'S NEXT was their only Number 1 album... |заглавие=none |язык=en |месяц=1 |год=1996 |тип=magazine |издательство=[[Bauer Media Group]] }}&lt;/ref&gt;
| дер7 = ''[[The Rolling Stone Album Guide|Rolling Stone Album Guide]]''
| рейт7 = {{rating|5|5}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/music/artists/the-who/albumguide |title=The Who: Album Guide | Rolling Stone Music |publisher=Rollingstone.com/Wayback Machine |date=1970-02-14 |access-date=2014-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212135256/http://www.rollingstone.com/music/artists/the-who/albumguide |archive-date=2013-12-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
| дер8 = ''[[The Village Voice]]''
| рейт8 = {{Rating-Christgau|A+}}&lt;ref name=&quot;Christgau&quot;&gt;{{cite news|last=Christgau|first=Robert|author-link=Robert Christgau|date=1971-08-19|url=http://www.robertchristgau.com/xg/cg/cg19.php|title=Consumer Guide (19)|newspaper=[[The Village Voice]]|location=New York|access-date=2013-03-09|lang=en|archive-date=2021-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210401060800/https://platform.twitter.com/widgets/widget_iframe.0edc1ef9f8b82d9b79c6115bda79f63f.html?origin=http%3A%2F%2Fwww.robertchristgau.com}}&lt;/ref&gt;
}}

''[[The Village Voice]]'' газетіне жазған өз рецензиясында музыка сыншысы [[Роберт Кристгау]] ''Who’s Next'' туындысын «соңғы уақыттағы ең үздік хард-рок альбомы» деп атап, олардың алдыңғы жазбалары қанықпаған дыбыстан зардап шеккен болса, енді топ «студияда дәл сондай резонанс тудыратын тікелей шынайылыққа қол жеткізіп, концерттердегідей деңгейде ашылып жатқанын» атап өтті. Sounds журналының шолушысы Билл Уокер «Baba O’Riley», «My Wife» және «The Song Is Over» әндерін ерекше атап өтіп, былай деп қорытындылады: «Бірегей шедевр — ''Tommy''-ден кейін музыканттар ерекше бір нәрсе ойлап табуы керек еді, және олардың рок-операның жалғасын емес, дербес альбом жазуға батылы барғаны — олардың батылдығы мен тапқырлығына деген құрмет». ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналынан Джон Мендельсон өз мақаласында белгілі бір дәрежедегі байыптылық пен жасандылық элементтеріне қарамастан, ''Who’s Next'' альбомының даусыз күшті тұстары бар екенін — «ол сауатты ойластырылған, керемет орындалған, тамаша продюсерлік етілген және кейбір сәттерде адамның демін ішіне тартқызады» деп атап өтті. Альбом жыл сайынғы ''[[Pazz &amp; Jop]]'' сауалнамасының «1971 жылдың үздік альбомы» номинациясында бірінші орынды иеленді.

Уақыт өте келе көптеген музыка сыншылары ''Who’s Next''-ті The Who-ның ең үздік альбомы ретінде бағалады. ''[[AllMusic]]'' порталының ретроспективті шолуында [[Стивен Томас Эрлевайн]] таспаның дыбысталуы ''Tommy''-ге немесе ''Lifehouse'' жобасына қарағанда шынайырақ болғанын жазды, өйткені «олар өнер болды, ал ''Who’s Next'' — тіпті оның барлық нюанстарымен бірге — бұл рок-н-ролл». ''[[BBC Music]]'' сайтының шолушысы Крис Робертс бұл дискіні топтың ең үздік жазбасы деп атады — «бұл тасқа қашалған ескерткіштердің бірі, қол сұғылмайтын рок каноны». ''[[Mojo]]'' журналының редакциясы әндердің күрделі әуездік құрылымын, олардың есте қаларлық сипатын және топтың «жан-тәнімен ойнайтын рок-квартет» деген кредосын титтей де әлсіретпейтін синтезаторларды инновациялық қолдануды ерекше атап өтті. ''[[Encyclopedia of Popular Music]]'' (1998) альманахына арналған мақаласында [[Колин Ларкин]] былай деп жазды: «бұл альбом хард-роктағы стандарттарды көтерді» және оның «[[Динамика (музыка)|динамика]] тепе-теңдігі» ұжымның қуатты ойыны мен контрапункттер — продюсер уақыт өте келе араластырып отырған акустикалық гитаралар мен синтезаторлардың [[облигато]]сы арасындағы {{Аударылмаған 3|Контраст (музыка)|контрастты|en|Contrast (music)}} ерекше көрсетті. Біраз уақыт өткеннен кейін Кристгау бұл жазбаға қатысты азырақ ынта білдірді, мәселен, 80-жылдары ол The Who-ны «арт-рок топтарының ішіндегі ең нашары» деп атап, «Долтридің театрланған вокалы» мен «осы синтезаторлық какофонияның» кесірінен ''Who’s Next'' уақыт сынына төтеп бере алмады деп қынжылды.

''Acclaimed Music'' порталының статистикасы бойынша ''Who’s Next'' музыка сыншылары құрастырған «барлық уақыттағы ұлы альбомдар» тізімінде 35-орында тұр. 2002 жылы лонгплей ''[[Classic Rock]]'' журналының нұсқасы бойынша «барлық уақыттағы 100 үздік рок-альбом» рейтингінде 9-орынға ие болды.&lt;ref&gt;100 Greatest Rock Albums Ever. Classic Rock № 8 (январь-февраль 2002)&lt;/ref&gt; 2003 жылы ''Rolling Stone'' журналы альбомды өздерінің «[[Rolling Stone журналының нұсқасы бойынша барлық уақыттың 500 ұлы альбомы|барлық уақыттағы 500 ұлы альбом]]&lt;nowiki/&gt;» рейтингінде 28-орынға қойды. Пластинка ''[[Pitchfork Media]]'' порталының «70-жылдардағы 100 үздік жазба» тізімінде 15-орынды иеленді. Сондай-ақ лонгплей ''[[1001 Albums You Must Hear Before You Die]]'' (2005) альманахында атап өтілді. ''BBC'' телеарнасы бұл альбом туралы хабарды The Classic Albums бағдарламалар циклінің эпизодтарының бірінде көрсетті, ол бастапқыда радиода (1989 жыл), содан кейін теледидарда (1998 жыл) шықты, ал 2006 жылы бұл эпизод DVD-де ''Classic Albums: The Who — Who’s Next'' деген атпен жарық көрді. Сол жылы альбом ''Times'' газетінің «барлық уақыттағы 100 үздік жазба» тізімінде ерекше аталды. 2007 жылы жазба «жылдар бойы тексерілген сапасы мен индустрия үшін тарихи маңыздылығы үшін» «[[Грэмми]]&lt;nowiki/&gt;» даңқ залына енгізілді.

== Композициялар тізімі ==
Белгіленгендерден басқа барлық әндердің авторы — Пит Таунсенд

;А жағы
# «[[Baba O'Riley]]&lt;nowiki/&gt;» — 5:11
# «Bargain» — 5:33
# «Love Ain’t for Keeping» — 2:12
# «My Wife» ([[Джон Энтвистл]]) — 3:41
# «The Song Is Over» — 6:16

;B жағы
# &lt;li value=&quot;6&quot;&gt;«Getting in Tune» — 4:50
# «Going Mobile» — 3:42
# «[[Behind Blue Eyes]]&lt;nowiki/&gt;» — 3:42
# «[[Won't Get Fooled Again]]&lt;nowiki/&gt;» — 8:32

;1995 жылғы қайта басылымдағы бонус-тректер
# &lt;li value=&quot;10&quot;&gt;«Pure and Easy» (түпнұсқа нұсқасы) — 4:22
#* Бұрын-соңды жарық көрмеген.
# «[[Baby Don't You Do It]]&lt;nowiki/&gt;» ([[Холланд-Дозир-Холланд]]) — 5:14
#* Бұрын-соңды жарық көрмеген. [[Марвин Гэй]]дің әніне жасалған кавер-нұсқа.
# «Naked Eye» (live) — 5:31
#* 1971 жылғы 26 сәуірде Young Vic студиясында жазылған.
# «Water» (live) — 6:25
#* Бұрын-соңды жарық көрмеген. 1971 жылғы 26 сәуірде Young Vic студиясында жазылған.
# «Too Much of Anything» — 4:25
# «I Don’t Even Know Myself» — 4:56
# «Behind Blue Eyes» (түпнұсқа нұсқасы) — 3:28
#* Бұрын-соңды жарық көрмеген.

=== Делюкс-басылым ===
;1-диск
Делюкс-басылымның бірінші дискісінде түпнұсқа альбомның 9 әні және олардан кейін келетін 6 аут-тейк бар, олардың ішіндегі «Getting in Tune» мен «Won’t Get Fooled Again» нұсқалары бұрын-соңды жарық көрмеген. Барлық 6 аут-тейк 1971 жылдың наурызында [[Нью-Йорк]]тегі Record Plant студиясында альбомның рекордтық сессиялары кезінде жазылған болатын; топ бұл материалды қолданбай тастап, кейінірек сол жылы Англияда 6 әннің 5-ін жаңадан қайта жазып шықты.

# «Baba O’Riley» — 5:01
# «Bargain» — 5:33
# «Love Ain’t for Keeping» — 2:10
# «My Wife» — 3:35
# «The Song Is Over» — 6:17
# «Getting in Tune» — 4:49
# «Going Mobile» — 3:43
# «Behind Blue Eyes» — 3:42
# «Won’t Get Fooled Again» — 8:35
# «Baby Don’t You Do It» — 8:21
#* Осы нұсқа 1995 жылы CD-де ұзартылған нұсқада жарық көрді.
# «Getting in Tune» — 6:36
# «Pure and Easy» — 4:33
#* Осы нұсқа 1995 жылғы CD-дегімен бірдей, бірақ басқа аранжировкада.
# «Love Ain’t for Keeping» — 4:06
#* Электрлі нұсқасы бұрынырақ 1998 жылы ''[[Odds &amp; Sods]]'' қайта басылымында жарық көрді.
# «Behind Blue Eyes» (Alternate version) — 3:30
# «Won’t Get Fooled Again» — 8:48
#* Нью-Йоркте жасалған түпнұсқа жазба

;2-диск
Екінші дискідегі композициялар 1971 жылғы 26 сәуірде Лондонның [[Янг-Вик]] театрында өткен концертте жазылған. «Water» және «Naked Eye» туындыларынан басқа барлық композициялар бұрын-соңды жарық көрмеген. Сондай-ақ концертте «[[Pinball Wizard]]&lt;nowiki/&gt;», «Bony Moronie», «[[See Me Feel Me/Listening to You]]&lt;nowiki/&gt;» және «Baby Don’t You Do It» әндері орындалған, бірақ олар дискіге енбей қалды.&lt;ref&gt;[http://www.thewholive.de/details/index.php?id=283&amp;Tracklisting=&amp;GroupID=0&amp;Tag=&amp;Monat=&amp;Jahr=1971&amp;Stadt=&amp;Halle=&amp;LandID=0&amp;StateID=0 The Who Concert Guide] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719095258/http://www.thewholive.de/details/index.php?id=283&amp;Tracklisting=&amp;GroupID=0&amp;Tag=&amp;Monat=&amp;Jahr=1971&amp;Stadt=&amp;Halle=&amp;LandID=0&amp;StateID=0|date=2011-07-19}}&lt;/ref&gt;

# «Love Ain’t For Keeping» — 2:57
# «Pure and Easy» — 6:00
# «[[Young Man Blues]]&lt;nowiki/&gt;» — 4:47
# «Time Is Passing» — 3:59
# «Behind Blue Eyes» — 4:49
# «I Don’t Even Know Myself» — 5:42
# «Too Much of Anything» — 4:20
# «Getting in Tune» — 6:42
# «Bargain» — 5:46
# «Water» — 8:19
# «[[My Generation (песня The Who)|My Generation]]&lt;nowiki/&gt;» — 2:58
# «[[Road Runner (песня Бо Диддли)|Road Runner]]&lt;nowiki/&gt;» — 3:14
# «Naked Eye» — 6:21
# «Won’t Get Fooled Again» — 8:50

== Жазбаға қатысқандар ==

; Топ мүшелері

* [[Роджер Долтри]] — 1, 2, 3, 6, 8 және 9-композициялардағы негізгі вокал, 5-композицияда Пит Таунсендпен бірге вокал, «I Don’t Even Know Myself» әнінде ерін гармоникасы
* [[Джон Энтвистл]] — бас-гитара, үрмелі аспаптар, «My Wife» әнінде вокал және фортепиано
* [[Кит Джон Мун|Кит Мун]] — соқпалы аспаптар, перкуссия
* [[Пит Таунсенд]] — гитара, [[VCS3]] және [[ARP Instruments, Inc.|ARP]] синтезаторлары, орган, «Baba O’Riley» әнінде фортепиано, «Going Mobile» әнінде негізгі вокал және 2 мен 5-композицияларда Роджер Долтримен бірге вокал

; Шақырылған музыканттар
* Никки Хопкинс (Nicky Hopkins) — «Song Is Over» және «Getting In Tune» әндерінде фортепиано
* Дэйв Арбас (Dave Arbus) — «Baba O’Riley» әнінде скрипка
* Эл Купер (Al Kooper) — «Behind Blue Eyes» әнінің түпнұсқа нұсқасында орган
* Лесли Вест (Leslie West) — «Baby Don’t You Do It» әнінің ұзартылған нұсқасында гитара

== Чарттардағы позициялары ==
; Альбомы
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жылы
!Чарты
!Жоғ. поз.
!Ақпараты
|-
|1971
|''[[Billboard]]'' Pop Albums
| align=&quot;left&quot; |4&lt;ref name=&quot;US&quot;&gt;{{cite web|title=Artist Chart History - The Who|url=http://www.allmusic.com/artist/the-who-p5822|publisher=Allmusic|lang=en|access-date=|archive-url=https://www.webcitation.org/66w2eXRCW?url=http://www.allmusic.com/artist/the-who-p5822|archive-date=2012-04-15}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|1971
|UK Chart Album
| align=&quot;left&quot; |1&lt;ref name=&quot;chart&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20120925131546/http://www.chartstats.com/artistinfo.php?id=1768 The Who at chartstats.com]&lt;/ref&gt;
|
|-
|2003
|''Billboard'''s Pop Catalog &lt;small&gt;Солтүстік Америка&lt;/small&gt;
|5
|Делюкс-басылым
|-
|}

; Синглдері

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жылы
!Атауы
!Чарты
!Жоғ. поз.
|-
|1971
|«Behind Blue Eyes»
|''Billboard'' Pop Singles
|34
|-
|1971
|«Won’t Get Fooled Again»
|''Billboard'' Pop Singles
|15
|-
|1971
|«Won’t Get Fooled Again»
|UK Singles Chart
| align=&quot;left&quot; |9&lt;ref name=&quot;chart&quot; /&gt;
|-
|}

== Сертификаттауы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
!Сертификаттаушы
!Сертификаттауы
!Күні
|-
|[[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|RIAA]] (АҚШ)
|Алтын
|16 қыркүйек 1971&lt;ref name=&quot;RIAA&quot;&gt;{{cite web|title=Gold and Platinum Database Search|url=https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&amp;table=SEARCH_RESULTS&amp;action=&amp;title=Who%s%20Next&amp;artist=The%20Who&amp;format=&amp;debutLP=&amp;category=&amp;sex=&amp;releaseDate=&amp;requestNo=&amp;type=&amp;level=&amp;label=&amp;company=&amp;certificationDate=&amp;awardDescription=&amp;catalogNo=&amp;aSex=&amp;rec_id=&amp;charField=&amp;gold=&amp;platinum=&amp;multiPlat=&amp;level2=&amp;certDate=&amp;album=&amp;id=&amp;after=&amp;before=&amp;startMonth=1&amp;endMonth=1&amp;startYear=1958&amp;endYear=2009&amp;sort=Artist&amp;perPage=25|lang=en|access-date=2010-12-07}}&lt;/ref&gt;
|-
|RIAA (АҚШ)
|Платиналы
|8 ақпан 1993&lt;ref name=&quot;RIAA&quot; /&gt;
|-
|RIAA (АҚШ)
|Үш мәрте платиналы
|8 ақпан 1993&lt;ref name=&quot;RIAA&quot; /&gt;
|}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* {{cite AV media notes|first=John|last=Atkins|title=Who's Next (Deluxe Edition)|year=2003|publisher=Polydor|id=113-056-2|ref=Atkins|lang=en}}
* * {{citation|last1=Graff|first1=Gary|last2=Durchholz|first2=Daniel (eds)|title=MusicHound Rock: The Essential Album Guide|publisher=Visible Ink Press|location=Farmington Hills, MI|year=1999|isbn=1-57859-061-2}}
* {{citation|last1=Graff|first1=Gary|last2=Durchholz|first2=Daniel (eds)|title=MusicHound Rock: The Essential Album Guide|publisher=Visible Ink Press|location=Farmington Hills, MI|year=1999|isbn=1-57859-061-2}}
* {{кітап|авторы=[[Colin Larkin (writer)|Larkin, Colin]]|тақырыбы=[[Encyclopedia of Popular Music]]|басылым=3rd|баспасы=[[Muze|Muze UK]]|жылы=1998|томы=7|isbn=1561592374|lang=en}}
* {{citation|title=The Who: Concert File|first1=Joe|last1=McMichael|first2=Jack|last2=Lyons|publisher=Omnibus Press|year=2001|isbn=978-0-857-12737-2}}
* {{кітап|авторы=[[Марш, Дэйв|Marsh, Dave]]|тақырыбы=Before I Get Old : The Story of The Who|баспасы=Plexus|жылы=1983|isbn=978-0-85965-083-0|lang=en}}
* {{citation|first1=Andrew|last1=Neill|first2=Matthew|last2=Kent|title=Anyway Anyhow Anywhere – The Complete Chronicle of The Who|publisher=Virgin|year=2002|isbn=978-0-7535-1217-3}}
* {{cite AV media notes|first=Pete|last=Townshend|author-link=Pete Townshend|title=Who's Next (Deluxe Edition)|year=2003|publisher=Polydor|id=113-056-2|ref=Townshend|lang=en}}
* {{кітап|авторы=Richie Unterberger|тақырыбы=Won't Get Fooled Again: The Who from Lifehouse to Quadrophenia|url=https://archive.org|баспасы=Jawbone Press|жылы=2011|isbn=978-1-906002-75-6|lang=en}}
* {{мақала|тақырыбы=Папаши не стареют|сілтеме=http://total-rock.ru|басылым=Classic Rock|баспасы=Арс Лонга|жыл=2003|нөмірі=7-8|беттері=82|issn=1997-7646|тілі=ru}}

[[Санат:1971 жылғы альбомдар]]
[[Санат:The Who альбомдары]]
[[Санат:Хард-рок альбомдары]]
[[Санат:Ұлыбритания альбомдары]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі альбомдар]]
[[Санат:Прогрессивті рок альбомдары]]
[[Санат:Глин Джонс продюсерлік еткен альбомдар]]
[[Санат:Olympic Sound Studios студиясында жазылған альбомдар]]
[[Санат:Track Records альбомдары]]</text>
      <sha1>crye9l97zj2zcem65a7xp2nmr4bks60</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658142</id>
      <parentid>3658141</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T00:30:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3658142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58474" sha1="ping8a49gyttjk6k1rz9sbfhsh0ria3" xml:space="preserve">{{Музыкалық альбом
 | Атауы                  = Who’s Next
 | Шынайы атауы           = 
 | Түрі                   = [[Студиялық альбом]]
 | Орындаушы              = [[The Who]]
 | Мұқабасы               = Whos next.jpg
 | Мұқаба ені             = 
 | Шығарылған күні        = [[2 тамыз]] 1971&lt;ref name=&quot;notes1&quot;&gt;{{cite AV media notes |title=Who's Next |others=[[The Who]] |year=1995|origyear= 1971 |page=2 |type=CD liner |publisher=[[MCA Records]] |id=MCAD-11269 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 | Жазылған күні          = [[сәуір]] — [[маусым]] 1971
 | Жазылған орны          = Olympic Studios, Лондон; сонда микстелген{{sfn|Neill|Kent|2002|pp=282–284}}; «Won't Get Fooled Again» Stargroves-та жазылған (The Rolling Stones жылжымалы студиясы) және Island Studios-та микстелген, Лондон{{sfn|Neill|Kent|2002|p=280}}
 | Жанрлары               = [[арена-рок]], [[хард-рок]]
 | Ұзақтығы               = 43:38
 | Ел                     = {{UK}}
 | тілі                   = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 | Лейблдері              = [[Decca Records|Decca]] / [[MCA Records]]
 | Продюсерлері           = [[The Who]] мен [[Глин Джонс (продюсер)|Глин Джонс]]
 | Шолу                   = 
 | Алдыңғы                = [[Tommy]]
 | Алд_жыл                = 1969
 | Жыл                    = 1971
 | Келесі                 = [[Quadrophenia]]
 | Кел_жыл                = 1973
 | Тағы                   = 
 | Басқада                = {{Синглдер
| Атауы      = Who's Next
| Түрі       = студиялық альбом  
| Сингл 1       = [[Won't Get Fooled Again]]
| Сингл 1 күні   = 25 маусым 1971&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thewho.com/index.php?module=discography&amp;discography_item_id=40&amp;discography_tag=singles |title=Discography&amp;nbsp;– Won't Get Fooled Again |work=thewho.com |publisher=Yearhour LTD. |access-date=2010-11-06 |lang=en |archive-date=2021-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815204315/https://www.thewho.com/?module=discography&amp;discography_item_id=40&amp;discography_tag=singles |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| Сингл 2       = [[Baba O'Riley]]
| Сингл 2 күні   = қазан 1971 &lt;small&gt;Еуропа&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Baba O'Riley|url=http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Who&amp;titel=Baba+O%27Riley&amp;cat=s|publisher=ung Medien / hitparade.ch|access-date=2011-11-28|lang=en|archive-date=2021-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815204334/https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Who&amp;titel=Baba+O%27Riley&amp;cat=s|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| Сингл 3       = [[Behind Blue Eyes]]
| Сингл 3 күні   = қазан 1971&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thewho.com/index.php?module=discography&amp;discography_item_id=41&amp;discography_tag=singles |title=Discography&amp;nbsp;– Behind Blue Eyes |work=thewho.com |publisher=Yearhour LTD. |access-date=2010-11-06 |lang=en |archive-date=2021-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815204425/https://www.thewho.com/?module=discography&amp;discography_item_id=41&amp;discography_tag=singles |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}
}}
'''''Who’s Next''''' ({{Tr-en|Кім келесі?}}) — [[Ұлыбритания|британдық]] [[The Who]] [[рок-тобы]]ның 1971 жылғы 2 тамызда жарық көрген бесінші студиялық альбомы. Бұл таспаның материалы [[Пит Таунсенд]] топтың алдыңғы ''[[Tommy (альбом)|Tommy]]'' дискісінің жалғасы ретінде жоспарлаған, аяқталмай қалған ''Lifehouse'' мультимедиялық [[рок-опера]]сы жобасынан алынды. Алайда, оны жүзеге асырудың күрделілігіне және ұжым менеджері [[Кит Ламберт]]пен арадағы қақтығыстарға байланысты жоба тоқтатылды. Дегенмен, Таунсендті бұл материалды толық форматты студиялық альбом ретінде жазуға көндірді.

The Who бұл лонгплей үстінде [[дыбыс инженер]]і [[Глин Джонс (продюсер)|Глин Джонс]]тың қолдауымен жұмыс істеді. ''[[The Rolling Stones жылжымалы студиясы|The Rolling Stones Mobile Studio]]'' жылжымалы фургонында «Won’t Get Fooled Again» әнін жасағаннан кейін, топ Olympic студиясына ауысып, онда қалған тректердің көпшілігін жазып, микстеді. Музыка сыншылары альбомның ерекшеліктерінің қатарында синтезаторлармен атқарылған тамаша жұмысты атап өтеді, бұл әсіресе сингл ретінде шығарылған «[[Won’t Get Fooled Again]]&lt;nowiki/&gt;» және «[[Baba O’Riley]]&lt;nowiki/&gt;» композицияларында анық байқалады. Альбом мұқабасын фотограф {{iw|Итан Рассел|3=en|4=Ethan Russell}} ойлап тапты, ал бейне «[[2001: Ғарыш одиссеясы]]&lt;nowiki/&gt;» кинотуындысындағы [[Монолит (2001: Ғарыш одиссеясы)|монолит]]терге сілтеме болды. Фотосуретте музыканттар [[террикон]]нан шығып тұрған осыған ұқсас бетон конструкциясына жаңа ғана [[Адамның зәр шығаруы|дәрет сындырып]] тұр.

Альбом орасан зор табысқа жетті, музыка сыншылары оны The Who тобының ең үздік туындысы және барлық уақыттағы ең ұлы альбомдардың бірі ретінде қарастырады. ''Who’s Next'' бірнеше рет, соның ішінде бастапқыда ''Lifehouse'' жобасына арналған қосымша әндермен бірге қайта басылып шықты.

== Алғышарттары ==
1970 жылға қарай The Who тобы даңққа бөленіп тұрды — олар коммерциялық табысқа да, сыншылардың мойындауына да ие болғанымен, өздерінің алғашқы аудиториясынан алшақтай бастаған еді. [[Модтар]] қозғалысы келмеске кетті, ал ''[[Шепердс-Буштан]]'' шыққан алғашқы жанкүйерлері жасөспірім шақтан өсіп кетті. Бұдан бөлек, топ өздерінің ''Track Records'' лейблінің істерімен тым қатты айналысып кеткен менеджері Кит Ламбертпен «байланысын жоғалта» бастады.{{sfn|Marsh|1983|p=361}} Музыканттар «Tommy» альбомы жарық көрген сәттен бастап, бір жыл бойы осы альбомдағы тректерді орындап гастрольдік сапарларда жүрді, сондықтан Пит Таунсенд оларға жаңа бір нәрсе шығару қажет екенін түсінді.{{sfn|Marsh|1983|p=363}} 1970 жылы «The Seeker» синглі мен ''[[Live at Leeds]]'' концерттік альбомы жарық көрді,{{sfn|Marsh|1983|p=358}} сондай-ақ жаңа материалдардан тұратын («Water», «Naked Eye», «I Don’t Even Know Myself», «Postcard» және «Now I’m a Farmer») шағын альбом  жазылды, бірақ соңында музыканттар оны кейінге қалдыруды жөн деп шешті, өйткені олардың пікірінше, бұл туынды алдыңғы жұмыстарының деңгейіне сай келмеді.{{sfn|Marsh|1983|p=365}}

Топ бастапқыда ''Lifehouse'' деп аталатын жобамен жұмыс істеді. Оның сюжеті Таунсендтің 1970 жылы тамызда ''[[Melody Maker]]'' журналы үшін жазған эсселер сериясынан туындады, онда ол рок-музыканың маңыздылығы және әсіресе аудиторияның рөлі туралы ой қозғаған болатын. Рок-цехтағы әріптестерінің арасында Таунсенд музыканы коммуникациялық құрал ретінде пайдалануға ең қызығушылық танытқан адам болды және дәстүрлі альбом немесе турне схемасынан алшақтау үшін өз қызметін өнердің басқа салаларына, соның ішінде киноға кеңейтуді қалады.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=272}} Музыкант ''Lifehouse''-ты футуристік рок-опера, яғни «жанды» дауыста жазылған [[Тұжырымдамалық альбом|концептуалды альбом]], сондай-ақ оған серіктес фильмге арналған музыка ретінде сипаттады.{{sfn|Marsh|1983|p=369}} Таунсенд операның негізгі сюжетін Disc and Music Echo журналына берген сұхбатында түсіндіріп берді: оқиға жақын болашақта, музыкаға тыйым салынған және халықтың көп бөлігі үкімет бақылайтын «тәжірибелік костюмдерде» өмір сүретін қоғамда өтуі тиіс еді. Бүлікші Бобби желіні бұзып, рок-музыканы костюмдерге таратады, осылайша адамдарға бақылаудан құтылуға және өз санасын тазартуға мүмкіндік береді.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=250}} Сюжеттің кейбір элементтері болашақта пайда болған технологияларды дәл сипаттады; мысалы, «желі» ({{Lang-en|the grid}}) [[интернет]] жүйесіне ұқсайды, ал «түстер желісі» [[виртуалды шындық]]ты еске түсіреді.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=273}}

1971 жылы 13 қаңтарда The Who баспасөз мәслихатын өткізді, онда олар [[Янг-Вик]] театрында бірқатар концерттер беретіндіктерін жариялады. Осы қойылымдар барысында олар алдағы жобаның ойдан шығарылған элементтерін қолдануы керек еді, топтың ойынша көрермендер осы шоудың интерактивті қатысушыларына айналуы тиіс болатын.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=273}} [[Кит Мун]] «{{iw|200 Мотель|3=en|4=200 Motels}}» фильміндегі түсірілімдерін аяқтағаннан кейін, The Who 15 ақпанда өткен алғашқы концертін берді. Шоу барысында музыканттар өздеріне £30,000-ға түскен жаңа [[квадрофония]]лық дыбыс күшейту жүйесін қолданды. Көрермендер негізінен жастар клубтары сияқты әртүрлі ұйымдардан шақырылды, ал еркін сатылымға тек бірнеше билет қана түсті.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=278}}

Gretsch Who’s Next жазбасы кезінде Пит Таунсендтің негізгі гитарасы болды

Бірнеше концерттен кейін Ламберт топты жаңа материал жазу үшін ''[[Record Plant|Record Plant Studios]]'' студиясына шақырды, осыдан кейін музыканттар бірден Нью-Йоркке ұшып кетті. Студияда оларға тағы бірнеше адам қосылды: [[Эл Купер]] (Хаммонд органы), {{iw|Кеннет Эшер|3=en|4=Kenneth Ascher}} (фортепиано) және [[Лесли Уэст]] (гитара). Таунсенд сессия кезінде өзіне [[Джо Уолш]] сыйға тартқан 1957 жылғы [[Gretsch]] гитарасын пайдаланды — бұл аспап оған қатты ұнағаны соншалық, ол студиядағы жұмысына арналған негізгі гитарасына айналды.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=279}} Ламберттің сессияға қатысуы минималды болды{{sfn|Neill|Kent|2002|p=280}} — ол «ауыр» есірткіге тәуелді болып қалғандықтан жазылған материалды [[Дыбыс өңдеу|микстей]] алмады; өз кезегінде Таунсендтің де араққа салыну мәселесі ушыға түсті.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=274}} Топ Ұлыбританияға оралғаннан кейін дыбыс инженері Глин Джонс Record Plant материалының көшірмелерін жасады, бірақ ол мұның бәрін {{iw|Барнс|Барнстағы|en|Barnes, London}} ''[[Olympic Studios|Olympic Sound Studios]]'' студиясында «нөлден» қайта жазған дұрыс болады деп табандылық танытты.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=280}}

Топ 25 және 26 сәуірде ''Young Vic'' театрында тағы бірнеше концерт берді, оларды [[Энди Джонс]] ''[[The Rolling Stones жылжымалы студиясы|Rolling Stones Mobile Studio]]'' ([[The Rolling Stones]] тобынан жалға алынған) жылжымалы студиясының көмегімен жазып алды, бірақ Таунсенд Lifehouse жобасынан көңілі қалып, кейінгі қойылымдар тоқтатылды. Жоба бірден бірнеше деңгейде «іске асырылмайтын» болып шықты және топ ішінде шиеленіс тудырды, сонымен қатар ол Таунсенд пен Ламберт арасындағы қарым-қатынастың нашарлауының бір себебіне айналды. Жылдар өткен соң, [[Ықшам дискі|CD]]-де қайта шығарылған альбомның жаңартылған нұсқасының мұқабасында (CD-де қайта басылған), Таунсенд жобаның сәтсіздігі оны [[Жүйке тозуы|жүйке жұқаруы]]ның шегіне жеткізгенін мойындады.{{sfn|Townshend|2003|p=6}} «''Young Vic''-тегі аудитория топпен өзара әрекеттесуге, жаңа материал жасауға қызығушылық танытпады, олар тек «My Generation» әнін тыңдап, аспаптарды қалай талқандайтынымызды тамашалағысы келді», — деп қынжылды музыкант.{{sfn|Marsh|1983|p=377}} Өз кезегінде [[Роджер Долтри]]: «Біз ешқашан ыдырауға қазіргідей жақын болған емеспіз», — деп мәлімдеді.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=282}}

Lifehouse тұжырымдамасы қалдырылғанымен, жобаның үзінділері ''Who’s Next'' альбомына кірді, соның ішінде синтезаторлар мен компьютерлермен атқарылған жұмыс та бар.{{sfn|Atkins|2003|p=13}} ''Lifehouse''-тың алғашқы тұжырымдамаларының бірі фильмнің финалында шырқалуы тиіс «әмбебап» аккордты жасау үшін әр көрерменнің жеке деректерін [[Аналогтық сигнал|аналогтық]] синтезатор жүйесіне қосуды қамтыды.{{sfn|Atkins|2003|p=14}} Таунсендтің ''Lifehouse''-тан бас тартуы музыканттардың қолын босатты, өйткені енді бәрін белгілі бір сюжетке (''Tommy'' жағдайындағыдай) сәйкестендірудің қажеті жоқ еді. Бұл топқа жекелеген тректердің құрылымына назар аударуға, оларға өзіндік ерекшеліктер ойлап табуға мүмкіндік берді.{{sfn|Marsh|1983|p=383}}

Таунсенд ''Lifehouse'' жобасын жүзеге асыру бойынша өзінің бастапқы жоспарларынан бас тартқанына қарамастан, ол кейінгі альбомдарында бұл тұжырымдамаға қайта оралып, оны одан әрі дамыта берді. Нәтижесінде алты компакт-дискіде {{iw|Lifehouse Chronicles|3=en|4=Lifehouse Chronicles}} жинағы жарық көрді (1999 жылы шыққан).{{sfn|Townshend|2003|p=9}} 2007 жылы {{iw|The Lifehouse Method|3=en|4=The Lifehouse Method}} сайты жұмысын бастады, ол қосымша пайдаланушыларынан деректерді жинап, оларды музыкалық портреттерге айналдырды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lifehouse-method.com|title=The Lifehouse Method (official website)|access-date=2014-11-25|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20080518072215/http://www.lifehouse-method.com/|archive-date=2008-05-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Жазуы ==
Альбомның көп бөлігі Olympic Studios (Барнс, Лондон) студиясында Глин Джонстың жетекшілігімен жазылды

''Who’s Next''-тің алғашқы сессиясы 1971 жылдың сәуір айының басында [[Мик Джаггер]]дің [[Stargroves]] үйінде өтті. Музыканттар Rolling Stones Mobile жылжымалы студиясын пайдаланып, «[[Won't Get Fooled Again]]&lt;nowiki/&gt;» әнінің [[минусовка]]сын жазды,{{sfn|Neill|Kent|2002|p=280}} содан кейін Глин Джонстың жетекшілігімен ''Olympic Studios''-те көшуге шешім қабылдады.{{sfn|Marsh|1983|p=381}} Сессиялар 9 сәуірде («Bargain» трегімен жұмыс істеуден){{sfn|Neill|Kent|2002|p=281}} басталып, мамыр айы бойы жалғасты, осы уақыт ішінде топ бірқатар тректерді жазды: «Time is Passing», «Pure and Easy», «Love Ain’t for Keeping» (бастапқыда ол хард-рок стиліне жақынырақ құрылымда болды, бірақ акустикалық нұсқаға өзгертілді), «Behind Blue Eyes», «The Song Is Over», «Let’s See Action» және «[[Baba O’Riley]]&lt;nowiki/&gt;». [[Ники Хопкинс]] пианист ретінде шақырылды, ал Дэйв Арбус «Baba O’Riley» композициясында скрипкада ойнады. [[Джон Энтвисл]]дің «My Wife» трегі альбомға сессиялардың соңында, ең соңғы сәтте қосылды, бастапқыда бас-гитарист оны өзінің жеке альбомында шығаруды жоспарлаған болатын.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=282}}

''Record Plant'' мен ''Young Vic'' сессияларынан айырмашылығы, Джонспен жұмыс неғұрлым өнімді атмосферада өтті, өйткені дыбыс инженері бірінші кезекте жақсы дыбысқа қол жеткізуге бағытталды, ал Ламбертті әрқашан топтың имиджі көбірек толғандыратын. Таунсенд: «Біз Глин қол жеткізген дыбысқа таң қалдық» деп еске алды.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=282}} Таунсенд бұрынырақ синтезаторларда шығарылған материалды пайдаланып, пернелі аспаптардың дыбысталуын бірнеше режимде өзгертті: бірнеше өлеңде, ең алдымен — «Baba O’Riley» және «Won’t Get Fooled Again»,{{sfn|Marsh|1983|p=382}} сондай-ақ «Bargain», «Going Mobile» және «The Song Is Over» туындыларында [[Бурдон (музыка)|дроун-эффект]]ілерін қосты. Синтезатор сол кездегі орындаушылардың альбомдарында кең таралған үстірт штрихтардан айырмашылығы, таспа дыбысының ажырамас құрамдас бөлігі ретінде пайдаланылды.{{sfn|Atkins|2003|p=18}} Барабаншы — [[Кит Мун|Кит М]][[Кит Мун|ун]]ның стилі топтың алдыңғы дискісімен салыстырғанда өзгеріске ұшырады. Барабаншы The Who тобының алғашқы жазбаларының рухында — неғұрлым ресми, ұзақ проигрыштерсіз ойнады — бұл ішінара синтезаторлардың болуына байланысты болса, ішінара таза орындауға баса назар аударған және барабан «феериясына» өте қажет болған жағдайда ғана келіскен Джонстың продюсерлік көзқарасынан туындады.{{sfn|Fletcher|1998|p=286}} Джонс музыканттарды ынталандыруда маңызды рөл атқарды — олар барлық әндер керемет шығатынына сеніп, жай ғана кезекті альбомды жазуы керек еді. Топ продюсерге таспа үшін (сессиялар кезінде жазылған) кез келген әнді таңдап, оларды өз қалауы бойынша орналастыру құқығына карт-бланш берді.{{sfn|Marsh|1983|p=382}} Джонстың негізгі үлесіне қарамастан, соңында ол тек жазбаның қосалқы продюсері ретінде ғана көрсетілді.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=282}} Джонстың айтуынша, оның негізгі үлесі техникалық салада және Таунсендтің алғашқы деможазбалары негізінде аранжировкалардың көп бөлігін жасауда болды.{{sfn|Unterberger|2011|p=105}}

Альбом «Baba O’Riley» трегімен ашылады, Таунсенд бұл әнде [[Лоури органы]]нда ойнады, оның дыбысы синтезатор арқылы өткізілген. Композицияның атауы — Таунсендтің кумирлері — гуру [[Мехер Баба]] мен композитор [[Терри Райли]]ге деген өзіндік құрмет белгісі (айтылуының күрделілігіне байланысты әнге бейресми атау — «Teenage Wasteland», куплеттен алынған жол бекіп қалған).{{sfn|Neill|Kent|2002|p=275}} Органдағы партия Таунсендтің ұзағырақ деможазбасынан алынды, оның кейбір бөліктері кейінірек Мехерге арналған ''I Am'' [[трибьют-альбом]]ына енгізілді.{{sfn|Marsh|1983|p=386}} Таунсендтің айтуынша, бұл орган партиялары «екі немесе үш мың өңдеуден» өткен.{{sfn|Unterberger|2011|p=108}} «Bargain» әні мәтінінің бірінші жолында: «Мен сені табу үшін өзімді қуана-қуана жоғалтар едім» деп шырқалады — бұл Мехердің мантраларының бірі.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=275}} Энтвисл «My Wife» композициясын әйелімен жанжалдасып қалғаннан кейін шығарған, сондықтан әннің бүкіл мәтіні бойында ситуациялық қақтығыс үдей түседі. Трек жарты сағаттық сессия кезінде жазылған үрмелі аспаптар партиясын қамтиды.{{sfn|Unterberger|2011|p=113}} «Pure and Easy» — ''Lifehouse'' жобасының негізгі трегі — альбомға енбей қалды, дегенмен оның басты әуені «The Song Is Over» әніне [[кода]] ретінде қосылды.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=275}}

«Behind Blue Eyes» Долтридің үш вокалдық [[гармония]]сын қамтиды, бұл әнді Таунсенд пен Энтвисл ''Lifehouse'' жобасының басты антагонисі — Кирпич ({{Lang-en|Brick}}) үшін жазған болатын. Мун бұл тректің бірінші бөлігінде мүлдем ойнаған жоқ, бұл музыкантқа өте тән емес еді, кейіннен топтың биографы [[Дэйв Марш]] бұл туралы былай деп атап өтті: «бұл Кит Мунның мансабындағы ең ұзақ үзіліс болды». Қорытынды ән — «Won’t Get Fooled Again» мәтіні революцияға қатысты сыни тирада болды. Таунсенд түсіндірді: «революция уақыт өткен сайын революция болып қала береді, ал көптеген адамдар тек азап шегеді». Бірінші трек сияқты, бұл әнде де Лоури органы шырқалады, оның дыбысы {{Аударылмаған 3|ARP Instruments|3=en|4=ARP Instruments}} фирмасының синтезаторы арқылы өткізілген. Органдағы партия Таунсендтің алғашқы деможазбаларынан да алынды.

== Мұқабасы ==
Альбом мұқабасында {{iw|Easington Colliery|3=en|4=Easington Colliery}} көмір шахталарының жанында түсірілген топтың фотосуреті пайдаланылды, музыканттар жаңа ғана дәрет сындырған террикон үйіндісінен шығып тұрған бетон блоктан алыстап барады.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=285}} Фотосурет идеясы Энтвисл мен Мунда «2001 жылғы Ғарыштық одиссея» фильмін көргеннен кейін пайда болды.{{sfn|McMichael|Lyons|2001|p=480}} Фотограф Итан Расселдің айтуынша, түсірілім кезінде музыканттардың көпшілігінің кіші дәретке отырғысы келмеді, осыған байланысты блокты жаңбыр суымен бүріккен, оны алдымен үнтаспаның бос қорабына толтырып алған екен. Мұқабаның артқы жағында музыканттардың [[Лестер]]дегі {{Аударылмаған 3|De Montfort Hall|3=en|4=De Montfort Hall}} сахна артында, жиһаз сынықтарының арасында түскен фотосуреті орналасқан.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=285}} 2003 жылы [[VH1]] телеарнасы ''Who’s Next'' мұқабасын барлық уақыттағы ең ұлы мұқабалардың бірі деп атады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vh1.com/photos/gallery/?fid=1486056&amp;page=2&amp;thumbnails=true|title=The Greatest Album Covers&amp;nbsp;– Photos|work=VH1|publisher=Viacom|access-date=2010-11-06|lang=en|archive-date=2013-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029202037/http://www.vh1.com/photos/gallery/?fid=1486056&amp;page=2&amp;thumbnails=true|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Мұқабаға арналған басқа идеялардың арасында фотосуреттердің екі нұсқасы болды: біріншісінде — музыканттар [[Marshall Amplification|Marshall]] күшейткіштерінің үйіндісіне дәрет сындырса, екіншісінде — жалаңаш семіз әйелге дәрет сындырған, ал әйелдің жыныс мүшелерінің орнына музыканттардың өз бет-әлпеттері қойылған.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=285}} Балама мұқаба ретінде Мун қара [[әйелдер іш киімі]]н, қоңыр парик киіп, қолына қамшы ұстаған фотосурет түсірілді, кейінірек ол альбомды ықшам дискілерде қайта шығаруда (1995 және 2003 жылдары) қолданылып, CD вкладышының ішіне орналастырылды. Осы сессиялар барысында түсірілген кейбір фотосуреттер кейінірек АҚШ-та ''[[Decca Records|Decca]]'' лейблімен таспаны жарнамалау үшін промоматериалдар ретінде пайдаланылды.&lt;ref&gt;{{cite AV media notes|title=Who's Next|others=The Who|year=1995|origyear=1971|chapter=''Who's Next'' and ''The Lifehouse Project''|first=John|last=Atkins|pages=13, 24|type=CD liner|publisher=MCA Records|id=MCAD-11269|lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Шығаруы және жылжытуы ==
The Who альбомы шыққаннан кейін көп ұзамай Шарлотт (Солтүстік Каролина) қаласында өнер көрсетуде

Алғашқы сингл «Won’t Get Fooled Again» (үш жарым минутқа дейін қысқартылған нұсқасы) альбомның қарсаңында, 1971 жылғы 25 маусымда Ұлыбританияда және 17 шілдеде АҚШ-та жарық көрді. Ол бұл елдердің чарттарында сәйкесінше тоғызыншы және он бесінші орындарға жетті. Альбом 14 тамызда АҚШ-та және 27 тамызда Ұлыбританияда шықты. Бұл музыканттардың өз отанында бірінші орынға көтерілген жалғыз The Who дискісі болды.

Музыканттардың АҚШ-тағы турнесі альбом жарық көрерден сәл бұрын басталды. Топ ''Lifehouse'' қойылымдары кезінде қолданылған аппаратураны пайдаланды, дегенмен дыбыс режиссері — Боб Придден — жабдықтың техникалық талаптары тым күрделі болды деп есептеді. Орындалатын әндер тізімі жаңартылып, енді оның құрамында Tommy альбомының материалы азайды, есесіне жаңа альбомнан бірнеше ән, соның ішінде «My Wife», «Baba O’Riley» және «Won’t Get Fooled Again» қосылды — олар тез арада жұртшылықтың концерттік таңдаулыларына айналды. Соңғы екі тректе музыканттар синтезатордың фонограммасын қолданды. Қыркүйек айында гастрольдер Ұлыбританияға ауысты, ең ірі шоулардың бірі [[Овал (стадион)|Кеннингтон Овал]] стадионында 35,000 көрерменнің алдында өтті. Гастрольдік сапар сегіз айға созылды, бұл сол уақытқа дейінгі The Who тобының ең үлкен турнесі болды.

''Who’s Next'' альбомының сессиялары кезінде жазылған бірнеше қосымша әндер кейінірек сингл ретінде немесе топтың жинақтарында жарық көрді. «Let’s See Action» трегі 1971 жылы сингл ретінде шығарылды, «Join Together» 1972 жылдың маусымында, ал «Relay» қарашада шықты. «Pure and Easy», «Put The Money Down» және «Too Much of Anything» туындылары ''Odds &amp; Sods'' альбомында басылып шықты, ал «Time is Passin» үнтаспаның компакт-дискідегі қайта шығарылымының құрамында жарық көрді (1998). [[Соул]]-орындаушы [[Марвин Гэй]]дің «Baby Don’t You Do It» композициясына жасалған кавер-нұсқасы альбомның сыйлықтық нұсқасына енді (2003).

Альбом бірнеше [[ремастеринг]]тік қайта басылымдардан өтті, олардың негізінде әртүрлі сессиялардан қалған таспалар қолданылды. ''Olympic Studios'' студиясындағы түпнұсқа жазбалар жоғалып кетті деп есептеледі, өйткені ''Virgin Records'' лейблінің қызметкерлері 1980 жылдары студияны сатып алған кезде ескі жазбалардың едәуір бөлігін қоқысқа тастаған. ''Harmonix Music Systems'' бейнеойын баспагері «[[Rock Band]]&lt;nowiki/&gt;» сериясындағы ойындар үшін жүктелетін контент ретінде ''Who’s Next'' альбомын шығару ниетін білдірген болатын. Алайда бұл мүмкін болмай шықты, себебі альбомның түпнұсқа [[Көпжолақты дыбыс жазу|көпжолақты]] жазбаларын табу сәті түспеді (бұл фактіні Таунсенд те растады).&lt;ref&gt;Van Dam, Rob: [http://news.gotgame.com/the-who-vs-rock-band-have-we-been-fooled-again/ «Who’s Next on Rock Band? Not The Who…»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080617163129/http://news.gotgame.com/the-who-vs-rock-band-have-we-been-fooled-again/|date=2008-06-17}}, ''[http://www.gotgame.com/ GotGame] {{Wayback|url=http://www.gotgame.com/|date=20100121060953}}''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Transcribed by forum member [http://forums.thewho.com/index.php?t=usrinfo&amp;id=64&amp;S=ed31cc782e28e6a755a807ce297544da bomber] {{Wayback|url=http://forums.thewho.com/index.php?t=usrinfo&amp;id=64&amp;S=ed31cc782e28e6a755a807ce297544da|date=20110717042706}}: [http://forums.thewho.com/index.php?t=msg&amp;goto=34816&amp;S=aee90c0c46b2d626cdb092b59d6ed098#msg_34816 «Face The Face: The Pete Townshend Interview»]{{Недоступная ссылка|date=2018-05|bot=InternetArchiveBot}}, ''[http://www.thewho.com The Who.com] {{Wayback|url=http://www.thewho.com/|date=20100627073847}}''&lt;/ref&gt; Оның орнына уәде етілген альбомның орнына ''Who’s Next'' таспасынан үш ән («Behind Blue Eyes», «Baba O’Riley» және «Going Mobile») енген ''The Best of The Who'' жинағы таңдалды.&lt;ref&gt;Cavalli, Earnest: [http://blog.wired.com/games/2008/07/whos-next-repla.html «Who’s Next Replaced by Compilation for Rock Band»] {{Wayback|url=http://blog.wired.com/games/2008/07/whos-next-repla.html|date=20090102101100}}, ''[[Wired News]]''&lt;/ref&gt; Біраз уақыт өткеннен кейін «Won’t Get Fooled Again» әнінің [[Көпжолақты дыбыс жазу|16-арналы]] жазбасы және «Bargain» мен «Getting In Tune» әндерін қоспағанда, қалған материалдың 8-арналы таспалары табылды.

== Сыншылардың пікірлері мен мұрасы ==
{{Альбом рейтингтері
| дер1 = ''[[AllMusic]]''
| рейт1 = {{Rating|5|5}}&lt;ref name=&quot;AllmusicReview&quot;&gt;{{cite web | url={{Allmusic|class=album|id=r21820/review|pure_url=yes}} | title=Allmusic review | work=[[AllMusic]] | publisher=[[All Media Guide]] | first=Stephen Thomas | last=Erlewine | access-date=2011-06-22 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
| дер2 = ''[[Роберт Кристгау#Потребительский гид|Роберт Кристгау]]''
| рейт2 = A&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.robertchristgau.com/bk-cg70s.php|last=Christgau|first=Robert|year=1981|title=Christgau's Record Guide: Rock Albums of the '70s|publisher=[[Da Capo Press]]|isbn=0306804093|page=419|lang=en|access-date=2016-01-08|archive-date=2016-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160108155026/http://robertchristgau.com/bk-cg70s.php|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| дер3 = ''[[Encyclopedia of Popular Music]]''
| рейт3 = {{Rating|5|5}}{{sfn|Larkin|1998|p=5812|name=&quot;Larkin&quot;}}
| дер4 = ''[[Mojo]]''
| рейт4 = {{Rating|4|5}}&lt;ref name=&quot;Mojo&quot;&gt;{{статья |издание=[[Mojo]] |место=London |страницы=110 |цитата=WHO'S NEXT is The Who's most polished album, its hook-ridden songs pioneering the use of rock synthesizers without diluting the power-quartet attack that had defined the group since the mid-60s... |заглавие=none |язык=en |месяц=5 |год=2003 |тип=magazine |издательство=[[Bauer Media Group]] }}&lt;/ref&gt;
| дер5 = ''[[MusicHound]]''
| рейт5 = 5/5{{sfn|Graff|Durchholz|1999|p=1227|}}
| дер6 = ''[[Q (журнал)|Q]]''
| рейт6 = {{Rating|4|5}}&lt;ref name=&quot;Qmag&quot;&gt;{{статья |издание=[[Q (журнал)|Q]] |место=London |страницы=158 |цитата=Considered by many to be the band's best, 1971's WHO'S NEXT was their only Number 1 album... |заглавие=none |язык=en |месяц=1 |год=1996 |тип=magazine |издательство=[[Bauer Media Group]] }}&lt;/ref&gt;
| дер7 = ''[[The Rolling Stone Album Guide|Rolling Stone Album Guide]]''
| рейт7 = {{rating|5|5}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/music/artists/the-who/albumguide |title=The Who: Album Guide | Rolling Stone Music |publisher=Rollingstone.com/Wayback Machine |date=1970-02-14 |access-date=2014-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212135256/http://www.rollingstone.com/music/artists/the-who/albumguide |archive-date=2013-12-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
| дер8 = ''[[The Village Voice]]''
| рейт8 = {{Rating-Christgau|A+}}&lt;ref name=&quot;Christgau&quot;&gt;{{cite news|last=Christgau|first=Robert|author-link=Robert Christgau|date=1971-08-19|url=http://www.robertchristgau.com/xg/cg/cg19.php|title=Consumer Guide (19)|newspaper=[[The Village Voice]]|location=New York|access-date=2013-03-09|lang=en|archive-date=2021-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210401060800/https://platform.twitter.com/widgets/widget_iframe.0edc1ef9f8b82d9b79c6115bda79f63f.html?origin=http%3A%2F%2Fwww.robertchristgau.com}}&lt;/ref&gt;
}}

''[[The Village Voice]]'' газетіне жазған өз рецензиясында музыка сыншысы [[Роберт Кристгау]] ''Who’s Next'' туындысын «соңғы уақыттағы ең үздік хард-рок альбомы» деп атап, олардың алдыңғы жазбалары қанықпаған дыбыстан зардап шеккен болса, енді топ «студияда дәл сондай резонанс тудыратын тікелей шынайылыққа қол жеткізіп, концерттердегідей деңгейде ашылып жатқанын» атап өтті. Sounds журналының шолушысы Билл Уокер «Baba O’Riley», «My Wife» және «The Song Is Over» әндерін ерекше атап өтіп, былай деп қорытындылады: «Бірегей шедевр — ''Tommy''-ден кейін музыканттар ерекше бір нәрсе ойлап табуы керек еді, және олардың рок-операның жалғасын емес, дербес альбом жазуға батылы барғаны — олардың батылдығы мен тапқырлығына деген құрмет». ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналынан Джон Мендельсон өз мақаласында белгілі бір дәрежедегі байыптылық пен жасандылық элементтеріне қарамастан, ''Who’s Next'' альбомының даусыз күшті тұстары бар екенін — «ол сауатты ойластырылған, керемет орындалған, тамаша продюсерлік етілген және кейбір сәттерде адамның демін ішіне тартқызады» деп атап өтті. Альбом жыл сайынғы ''[[Pazz &amp; Jop]]'' сауалнамасының «1971 жылдың үздік альбомы» номинациясында бірінші орынды иеленді.

Уақыт өте келе көптеген музыка сыншылары ''Who’s Next''-ті The Who-ның ең үздік альбомы ретінде бағалады. ''[[AllMusic]]'' порталының ретроспективті шолуында [[Стивен Томас Эрлевайн]] таспаның дыбысталуы ''Tommy''-ге немесе ''Lifehouse'' жобасына қарағанда шынайырақ болғанын жазды, өйткені «олар өнер болды, ал ''Who’s Next'' — тіпті оның барлық нюанстарымен бірге — бұл рок-н-ролл». ''[[BBC Music]]'' сайтының шолушысы Крис Робертс бұл дискіні топтың ең үздік жазбасы деп атады — «бұл тасқа қашалған ескерткіштердің бірі, қол сұғылмайтын рок каноны». ''[[Mojo]]'' журналының редакциясы әндердің күрделі әуездік құрылымын, олардың есте қаларлық сипатын және топтың «жан-тәнімен ойнайтын рок-квартет» деген кредосын титтей де әлсіретпейтін синтезаторларды инновациялық қолдануды ерекше атап өтті. ''[[Encyclopedia of Popular Music]]'' (1998) альманахына арналған мақаласында [[Колин Ларкин]] былай деп жазды: «бұл альбом хард-роктағы стандарттарды көтерді» және оның «[[Динамика (музыка)|динамика]] тепе-теңдігі» ұжымның қуатты ойыны мен контрапункттер — продюсер уақыт өте келе араластырып отырған акустикалық гитаралар мен синтезаторлардың [[облигато]]сы арасындағы {{Аударылмаған 3|Контраст (музыка)|контрастты|en|Contrast (music)}} ерекше көрсетті. Біраз уақыт өткеннен кейін Кристгау бұл жазбаға қатысты азырақ ынта білдірді, мәселен, 80-жылдары ол The Who-ны «арт-рок топтарының ішіндегі ең нашары» деп атап, «Долтридің театрланған вокалы» мен «осы синтезаторлық какофонияның» кесірінен ''Who’s Next'' уақыт сынына төтеп бере алмады деп қынжылды.

''Acclaimed Music'' порталының статистикасы бойынша ''Who’s Next'' музыка сыншылары құрастырған «барлық уақыттағы ұлы альбомдар» тізімінде 35-орында тұр. 2002 жылы лонгплей ''[[Classic Rock]]'' журналының нұсқасы бойынша «барлық уақыттағы 100 үздік рок-альбом» рейтингінде 9-орынға ие болды.&lt;ref&gt;100 Greatest Rock Albums Ever. Classic Rock № 8 (январь-февраль 2002)&lt;/ref&gt; 2003 жылы ''Rolling Stone'' журналы альбомды өздерінің «[[Rolling Stone журналының нұсқасы бойынша барлық уақыттың 500 ұлы альбомы|барлық уақыттағы 500 ұлы альбом]]&lt;nowiki/&gt;» рейтингінде 28-орынға қойды. Пластинка ''[[Pitchfork Media]]'' порталының «70-жылдардағы 100 үздік жазба» тізімінде 15-орынды иеленді. Сондай-ақ лонгплей ''[[1001 Albums You Must Hear Before You Die]]'' (2005) альманахында атап өтілді. ''BBC'' телеарнасы бұл альбом туралы хабарды The Classic Albums бағдарламалар циклінің эпизодтарының бірінде көрсетті, ол бастапқыда радиода (1989 жыл), содан кейін теледидарда (1998 жыл) шықты, ал 2006 жылы бұл эпизод DVD-де ''Classic Albums: The Who — Who’s Next'' деген атпен жарық көрді. Сол жылы альбом ''Times'' газетінің «барлық уақыттағы 100 үздік жазба» тізімінде ерекше аталды. 2007 жылы жазба «жылдар бойы тексерілген сапасы мен индустрия үшін тарихи маңыздылығы үшін» «[[Грэмми]]&lt;nowiki/&gt;» даңқ залына енгізілді.

== Композициялар тізімі ==
Белгіленгендерден басқа барлық әндердің авторы — Пит Таунсенд

;А жағы
# «[[Baba O'Riley]]&lt;nowiki/&gt;» — 5:11
# «Bargain» — 5:33
# «Love Ain’t for Keeping» — 2:12
# «My Wife» ([[Джон Энтвистл]]) — 3:41
# «The Song Is Over» — 6:16

;B жағы
# &lt;li value=&quot;6&quot;&gt;«Getting in Tune» — 4:50
# «Going Mobile» — 3:42
# «[[Behind Blue Eyes]]&lt;nowiki/&gt;» — 3:42
# «[[Won't Get Fooled Again]]&lt;nowiki/&gt;» — 8:32

;1995 жылғы қайта басылымдағы бонус-тректер
# &lt;li value=&quot;10&quot;&gt;«Pure and Easy» (түпнұсқа нұсқасы) — 4:22
#* Бұрын-соңды жарық көрмеген.
# «[[Baby Don't You Do It]]&lt;nowiki/&gt;» ([[Холланд-Дозир-Холланд]]) — 5:14
#* Бұрын-соңды жарық көрмеген. [[Марвин Гэй]]дің әніне жасалған кавер-нұсқа.
# «Naked Eye» (live) — 5:31
#* 1971 жылғы 26 сәуірде Young Vic студиясында жазылған.
# «Water» (live) — 6:25
#* Бұрын-соңды жарық көрмеген. 1971 жылғы 26 сәуірде Young Vic студиясында жазылған.
# «Too Much of Anything» — 4:25
# «I Don’t Even Know Myself» — 4:56
# «Behind Blue Eyes» (түпнұсқа нұсқасы) — 3:28
#* Бұрын-соңды жарық көрмеген.

=== Делюкс-басылым ===
;1-диск
Делюкс-басылымның бірінші дискісінде түпнұсқа альбомның 9 әні және олардан кейін келетін 6 аут-тейк бар, олардың ішіндегі «Getting in Tune» мен «Won’t Get Fooled Again» нұсқалары бұрын-соңды жарық көрмеген. Барлық 6 аут-тейк 1971 жылдың наурызында [[Нью-Йорк]]тегі Record Plant студиясында альбомның рекордтық сессиялары кезінде жазылған болатын; топ бұл материалды қолданбай тастап, кейінірек сол жылы Англияда 6 әннің 5-ін жаңадан қайта жазып шықты.

# «Baba O’Riley» — 5:01
# «Bargain» — 5:33
# «Love Ain’t for Keeping» — 2:10
# «My Wife» — 3:35
# «The Song Is Over» — 6:17
# «Getting in Tune» — 4:49
# «Going Mobile» — 3:43
# «Behind Blue Eyes» — 3:42
# «Won’t Get Fooled Again» — 8:35
# «Baby Don’t You Do It» — 8:21
#* Осы нұсқа 1995 жылы CD-де ұзартылған нұсқада жарық көрді.
# «Getting in Tune» — 6:36
# «Pure and Easy» — 4:33
#* Осы нұсқа 1995 жылғы CD-дегімен бірдей, бірақ басқа аранжировкада.
# «Love Ain’t for Keeping» — 4:06
#* Электрлі нұсқасы бұрынырақ 1998 жылы ''[[Odds &amp; Sods]]'' қайта басылымында жарық көрді.
# «Behind Blue Eyes» (Alternate version) — 3:30
# «Won’t Get Fooled Again» — 8:48
#* Нью-Йоркте жасалған түпнұсқа жазба

;2-диск
Екінші дискідегі композициялар 1971 жылғы 26 сәуірде Лондонның [[Янг-Вик]] театрында өткен концертте жазылған. «Water» және «Naked Eye» туындыларынан басқа барлық композициялар бұрын-соңды жарық көрмеген. Сондай-ақ концертте «[[Pinball Wizard]]&lt;nowiki/&gt;», «Bony Moronie», «[[See Me Feel Me/Listening to You]]&lt;nowiki/&gt;» және «Baby Don’t You Do It» әндері орындалған, бірақ олар дискіге енбей қалды.&lt;ref&gt;[http://www.thewholive.de/details/index.php?id=283&amp;Tracklisting=&amp;GroupID=0&amp;Tag=&amp;Monat=&amp;Jahr=1971&amp;Stadt=&amp;Halle=&amp;LandID=0&amp;StateID=0 The Who Concert Guide] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719095258/http://www.thewholive.de/details/index.php?id=283&amp;Tracklisting=&amp;GroupID=0&amp;Tag=&amp;Monat=&amp;Jahr=1971&amp;Stadt=&amp;Halle=&amp;LandID=0&amp;StateID=0|date=2011-07-19}}&lt;/ref&gt;

# «Love Ain’t For Keeping» — 2:57
# «Pure and Easy» — 6:00
# «[[Young Man Blues]]&lt;nowiki/&gt;» — 4:47
# «Time Is Passing» — 3:59
# «Behind Blue Eyes» — 4:49
# «I Don’t Even Know Myself» — 5:42
# «Too Much of Anything» — 4:20
# «Getting in Tune» — 6:42
# «Bargain» — 5:46
# «Water» — 8:19
# «[[My Generation (песня The Who)|My Generation]]&lt;nowiki/&gt;» — 2:58
# «[[Road Runner (песня Бо Диддли)|Road Runner]]&lt;nowiki/&gt;» — 3:14
# «Naked Eye» — 6:21
# «Won’t Get Fooled Again» — 8:50

== Жазбаға қатысқандар ==

; Топ мүшелері

* [[Роджер Долтри]] — 1, 2, 3, 6, 8 және 9-композициялардағы негізгі вокал, 5-композицияда Пит Таунсендпен бірге вокал, «I Don’t Even Know Myself» әнінде ерін гармоникасы
* [[Джон Энтвистл]] — бас-гитара, үрмелі аспаптар, «My Wife» әнінде вокал және фортепиано
* [[Кит Джон Мун|Кит Мун]] — соқпалы аспаптар, перкуссия
* [[Пит Таунсенд]] — гитара, [[VCS3]] және [[ARP Instruments, Inc.|ARP]] синтезаторлары, орган, «Baba O’Riley» әнінде фортепиано, «Going Mobile» әнінде негізгі вокал және 2 мен 5-композицияларда Роджер Долтримен бірге вокал

; Шақырылған музыканттар
* Никки Хопкинс (Nicky Hopkins) — «Song Is Over» және «Getting In Tune» әндерінде фортепиано
* Дэйв Арбас (Dave Arbus) — «Baba O’Riley» әнінде скрипка
* Эл Купер (Al Kooper) — «Behind Blue Eyes» әнінің түпнұсқа нұсқасында орган
* Лесли Вест (Leslie West) — «Baby Don’t You Do It» әнінің ұзартылған нұсқасында гитара

== Чарттардағы позициялары ==
; Альбомы
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жылы
!Чарты
!Жоғ. поз.
!Ақпараты
|-
|1971
|''[[Billboard]]'' Pop Albums
| align=&quot;left&quot; |4&lt;ref name=&quot;US&quot;&gt;{{cite web|title=Artist Chart History - The Who|url=http://www.allmusic.com/artist/the-who-p5822|publisher=Allmusic|lang=en|access-date=|archive-url=https://www.webcitation.org/66w2eXRCW?url=http://www.allmusic.com/artist/the-who-p5822|archive-date=2012-04-15}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|1971
|UK Chart Album
| align=&quot;left&quot; |1&lt;ref name=&quot;chart&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20120925131546/http://www.chartstats.com/artistinfo.php?id=1768 The Who at chartstats.com]&lt;/ref&gt;
|
|-
|2003
|''Billboard'''s Pop Catalog &lt;small&gt;Солтүстік Америка&lt;/small&gt;
|5
|Делюкс-басылым
|-
|}

; Синглдері

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жылы
!Атауы
!Чарты
!Жоғ. поз.
|-
|1971
|«Behind Blue Eyes»
|''Billboard'' Pop Singles
|34
|-
|1971
|«Won’t Get Fooled Again»
|''Billboard'' Pop Singles
|15
|-
|1971
|«Won’t Get Fooled Again»
|UK Singles Chart
| align=&quot;left&quot; |9&lt;ref name=&quot;chart&quot; /&gt;
|-
|}

== Сертификаттауы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
!Сертификаттаушы
!Сертификаттауы
!Күні
|-
|[[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|RIAA]] (АҚШ)
|Алтын
|16 қыркүйек 1971&lt;ref name=&quot;RIAA&quot;&gt;{{cite web|title=Gold and Platinum Database Search|url=https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&amp;table=SEARCH_RESULTS&amp;action=&amp;title=Who%s%20Next&amp;artist=The%20Who&amp;format=&amp;debutLP=&amp;category=&amp;sex=&amp;releaseDate=&amp;requestNo=&amp;type=&amp;level=&amp;label=&amp;company=&amp;certificationDate=&amp;awardDescription=&amp;catalogNo=&amp;aSex=&amp;rec_id=&amp;charField=&amp;gold=&amp;platinum=&amp;multiPlat=&amp;level2=&amp;certDate=&amp;album=&amp;id=&amp;after=&amp;before=&amp;startMonth=1&amp;endMonth=1&amp;startYear=1958&amp;endYear=2009&amp;sort=Artist&amp;perPage=25|lang=en|access-date=2010-12-07}}&lt;/ref&gt;
|-
|RIAA (АҚШ)
|Платиналы
|8 ақпан 1993&lt;ref name=&quot;RIAA&quot; /&gt;
|-
|RIAA (АҚШ)
|Үш мәрте платиналы
|8 ақпан 1993&lt;ref name=&quot;RIAA&quot; /&gt;
|}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* {{cite AV media notes|first=John|last=Atkins|title=Who's Next (Deluxe Edition)|year=2003|publisher=Polydor|id=113-056-2|ref=Atkins|lang=en}}
* * {{citation|last1=Graff|first1=Gary|last2=Durchholz|first2=Daniel (eds)|title=MusicHound Rock: The Essential Album Guide|publisher=Visible Ink Press|location=Farmington Hills, MI|year=1999|isbn=1-57859-061-2}}
* {{citation|last1=Graff|first1=Gary|last2=Durchholz|first2=Daniel (eds)|title=MusicHound Rock: The Essential Album Guide|publisher=Visible Ink Press|location=Farmington Hills, MI|year=1999|isbn=1-57859-061-2}}
* {{кітап|авторы=[[Colin Larkin (writer)|Larkin, Colin]]|тақырыбы=[[Encyclopedia of Popular Music]]|басылым=3rd|баспасы=[[Muze|Muze UK]]|жылы=1998|томы=7|isbn=1561592374|lang=en}}
* {{citation|title=The Who: Concert File|first1=Joe|last1=McMichael|first2=Jack|last2=Lyons|publisher=Omnibus Press|year=2001|isbn=978-0-857-12737-2}}
* {{кітап|авторы=[[Марш, Дэйв|Marsh, Dave]]|тақырыбы=Before I Get Old : The Story of The Who|баспасы=Plexus|жылы=1983|isbn=978-0-85965-083-0|lang=en}}
* {{citation|first1=Andrew|last1=Neill|first2=Matthew|last2=Kent|title=Anyway Anyhow Anywhere – The Complete Chronicle of The Who|publisher=Virgin|year=2002|isbn=978-0-7535-1217-3}}
* {{cite AV media notes|first=Pete|last=Townshend|author-link=Pete Townshend|title=Who's Next (Deluxe Edition)|year=2003|publisher=Polydor|id=113-056-2|ref=Townshend|lang=en}}
* {{кітап|авторы=Richie Unterberger|тақырыбы=Won't Get Fooled Again: The Who from Lifehouse to Quadrophenia|url=https://archive.org|баспасы=Jawbone Press|жылы=2011|isbn=978-1-906002-75-6|lang=en}}
* {{мақала|тақырыбы=Папаши не стареют|сілтеме=http://total-rock.ru|басылым=Classic Rock|баспасы=Арс Лонга|жыл=2003|нөмірі=7-8|беттері=82|issn=1997-7646|тілі=ru}}

[[Санат:1971 жылғы альбомдар]]
[[Санат:The Who альбомдары]]
[[Санат:Хард-рок альбомдары]]
[[Санат:Ұлыбритания альбомдары]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі альбомдар]]
[[Санат:Прогрессивті рок альбомдары]]
[[Санат:Глин Джонс продюсерлік еткен альбомдар]]
[[Санат:Olympic Sound Studios студиясында жазылған альбомдар]]
[[Санат:Track Records альбомдары]]</text>
      <sha1>ping8a49gyttjk6k1rz9sbfhsh0ria3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658143</id>
      <parentid>3658142</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T00:30:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3658143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58474" sha1="faxhyyvuo3446kpmqarjwq5gs3w7fkw" xml:space="preserve">{{Музыкалық альбом
 | Атауы                  = Who’s Next
 | Шынайы атауы           = 
 | Түрі                   = [[Студиялық альбом]]
 | Орындаушы              = [[The Who]]
 | Мұқабасы               = Whos next.jpg
 | Мұқаба ені             = 
 | Шығарылған күні        = [[2 тамыз]] 1971&lt;ref name=&quot;notes1&quot;&gt;{{cite AV media notes |title=Who's Next |others=[[The Who]] |year=1995|origyear= 1971 |page=2 |type=CD liner |publisher=[[MCA Records]] |id=MCAD-11269 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 | Жазылған күні          = [[сәуір]] — [[маусым]] 1971
 | Жазылған орны          = Olympic Studios, Лондон; сонда микстелген{{sfn|Neill|Kent|2002|pp=282–284}}; «Won't Get Fooled Again» Stargroves-та жазылған (The Rolling Stones жылжымалы студиясы) және Island Studios-та микстелген, Лондон{{sfn|Neill|Kent|2002|p=280}}
 | Жанрлары               = [[арена-рок]], [[хард-рок]]
 | Ұзақтығы               = 43:38
 | Ел                     = {{UK}}
 | тілі                   = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 | Лейблдері              = [[Decca Records|Decca]] / [[MCA Records]]
 | Продюсерлері           = [[The Who]] мен [[Глин Джонс (продюсер)|Глин Джонс]]
 | Шолу                   = 
 | Алдыңғы                = [[Tommy]]
 | Алд_жыл                = 1969
 | Жыл                    = 1971
 | Келесі                 = [[Quadrophenia]]
 | Кел_жыл                = 1973
 | Тағы                   = 
 | Басқада                = {{Синглдер
| Атауы      = Who's Next
| Түрі       = студиялық альбом  
| Сингл 1       = [[Won't Get Fooled Again]]
| Сингл 1 күні   = 25 маусым 1971&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thewho.com/index.php?module=discography&amp;discography_item_id=40&amp;discography_tag=singles |title=Discography&amp;nbsp;– Won't Get Fooled Again |work=thewho.com |publisher=Yearhour LTD. |access-date=2010-11-06 |lang=en |archive-date=2021-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815204315/https://www.thewho.com/?module=discography&amp;discography_item_id=40&amp;discography_tag=singles |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| Сингл 2       = [[Baba O'Riley]]
| Сингл 2 күні   = қазан 1971 &lt;small&gt;Еуропа&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Baba O'Riley|url=http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Who&amp;titel=Baba+O%27Riley&amp;cat=s|publisher=ung Medien / hitparade.ch|access-date=2011-11-28|lang=en|archive-date=2021-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815204334/https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Who&amp;titel=Baba+O%27Riley&amp;cat=s|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| Сингл 3       = [[Behind Blue Eyes]]
| Сингл 3 күні   = қазан 1971&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thewho.com/index.php?module=discography&amp;discography_item_id=41&amp;discography_tag=singles |title=Discography&amp;nbsp;– Behind Blue Eyes |work=thewho.com |publisher=Yearhour LTD. |access-date=2010-11-06 |lang=en |archive-date=2021-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815204425/https://www.thewho.com/?module=discography&amp;discography_item_id=41&amp;discography_tag=singles |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}
}}
'''''Who’s Next''''' ({{tr-en|Кім келесі?}}) — [[Ұлыбритания|британдық]] [[The Who]] [[рок-тобы]]ның 1971 жылғы 2 тамызда жарық көрген бесінші студиялық альбомы. Бұл таспаның материалы [[Пит Таунсенд]] топтың алдыңғы ''[[Tommy (альбом)|Tommy]]'' дискісінің жалғасы ретінде жоспарлаған, аяқталмай қалған ''Lifehouse'' мультимедиялық [[рок-опера]]сы жобасынан алынды. Алайда, оны жүзеге асырудың күрделілігіне және ұжым менеджері [[Кит Ламберт]]пен арадағы қақтығыстарға байланысты жоба тоқтатылды. Дегенмен, Таунсендті бұл материалды толық форматты студиялық альбом ретінде жазуға көндірді.

The Who бұл лонгплей үстінде [[дыбыс инженер]]і [[Глин Джонс (продюсер)|Глин Джонс]]тың қолдауымен жұмыс істеді. ''[[The Rolling Stones жылжымалы студиясы|The Rolling Stones Mobile Studio]]'' жылжымалы фургонында «Won’t Get Fooled Again» әнін жасағаннан кейін, топ Olympic студиясына ауысып, онда қалған тректердің көпшілігін жазып, микстеді. Музыка сыншылары альбомның ерекшеліктерінің қатарында синтезаторлармен атқарылған тамаша жұмысты атап өтеді, бұл әсіресе сингл ретінде шығарылған «[[Won’t Get Fooled Again]]&lt;nowiki/&gt;» және «[[Baba O’Riley]]&lt;nowiki/&gt;» композицияларында анық байқалады. Альбом мұқабасын фотограф {{iw|Итан Рассел|3=en|4=Ethan Russell}} ойлап тапты, ал бейне «[[2001: Ғарыш одиссеясы]]&lt;nowiki/&gt;» кинотуындысындағы [[Монолит (2001: Ғарыш одиссеясы)|монолит]]терге сілтеме болды. Фотосуретте музыканттар [[террикон]]нан шығып тұрған осыған ұқсас бетон конструкциясына жаңа ғана [[Адамның зәр шығаруы|дәрет сындырып]] тұр.

Альбом орасан зор табысқа жетті, музыка сыншылары оны The Who тобының ең үздік туындысы және барлық уақыттағы ең ұлы альбомдардың бірі ретінде қарастырады. ''Who’s Next'' бірнеше рет, соның ішінде бастапқыда ''Lifehouse'' жобасына арналған қосымша әндермен бірге қайта басылып шықты.

== Алғышарттары ==
1970 жылға қарай The Who тобы даңққа бөленіп тұрды — олар коммерциялық табысқа да, сыншылардың мойындауына да ие болғанымен, өздерінің алғашқы аудиториясынан алшақтай бастаған еді. [[Модтар]] қозғалысы келмеске кетті, ал ''[[Шепердс-Буштан]]'' шыққан алғашқы жанкүйерлері жасөспірім шақтан өсіп кетті. Бұдан бөлек, топ өздерінің ''Track Records'' лейблінің істерімен тым қатты айналысып кеткен менеджері Кит Ламбертпен «байланысын жоғалта» бастады.{{sfn|Marsh|1983|p=361}} Музыканттар «Tommy» альбомы жарық көрген сәттен бастап, бір жыл бойы осы альбомдағы тректерді орындап гастрольдік сапарларда жүрді, сондықтан Пит Таунсенд оларға жаңа бір нәрсе шығару қажет екенін түсінді.{{sfn|Marsh|1983|p=363}} 1970 жылы «The Seeker» синглі мен ''[[Live at Leeds]]'' концерттік альбомы жарық көрді,{{sfn|Marsh|1983|p=358}} сондай-ақ жаңа материалдардан тұратын («Water», «Naked Eye», «I Don’t Even Know Myself», «Postcard» және «Now I’m a Farmer») шағын альбом  жазылды, бірақ соңында музыканттар оны кейінге қалдыруды жөн деп шешті, өйткені олардың пікірінше, бұл туынды алдыңғы жұмыстарының деңгейіне сай келмеді.{{sfn|Marsh|1983|p=365}}

Топ бастапқыда ''Lifehouse'' деп аталатын жобамен жұмыс істеді. Оның сюжеті Таунсендтің 1970 жылы тамызда ''[[Melody Maker]]'' журналы үшін жазған эсселер сериясынан туындады, онда ол рок-музыканың маңыздылығы және әсіресе аудиторияның рөлі туралы ой қозғаған болатын. Рок-цехтағы әріптестерінің арасында Таунсенд музыканы коммуникациялық құрал ретінде пайдалануға ең қызығушылық танытқан адам болды және дәстүрлі альбом немесе турне схемасынан алшақтау үшін өз қызметін өнердің басқа салаларына, соның ішінде киноға кеңейтуді қалады.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=272}} Музыкант ''Lifehouse''-ты футуристік рок-опера, яғни «жанды» дауыста жазылған [[Тұжырымдамалық альбом|концептуалды альбом]], сондай-ақ оған серіктес фильмге арналған музыка ретінде сипаттады.{{sfn|Marsh|1983|p=369}} Таунсенд операның негізгі сюжетін Disc and Music Echo журналына берген сұхбатында түсіндіріп берді: оқиға жақын болашақта, музыкаға тыйым салынған және халықтың көп бөлігі үкімет бақылайтын «тәжірибелік костюмдерде» өмір сүретін қоғамда өтуі тиіс еді. Бүлікші Бобби желіні бұзып, рок-музыканы костюмдерге таратады, осылайша адамдарға бақылаудан құтылуға және өз санасын тазартуға мүмкіндік береді.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=250}} Сюжеттің кейбір элементтері болашақта пайда болған технологияларды дәл сипаттады; мысалы, «желі» ({{Lang-en|the grid}}) [[интернет]] жүйесіне ұқсайды, ал «түстер желісі» [[виртуалды шындық]]ты еске түсіреді.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=273}}

1971 жылы 13 қаңтарда The Who баспасөз мәслихатын өткізді, онда олар [[Янг-Вик]] театрында бірқатар концерттер беретіндіктерін жариялады. Осы қойылымдар барысында олар алдағы жобаның ойдан шығарылған элементтерін қолдануы керек еді, топтың ойынша көрермендер осы шоудың интерактивті қатысушыларына айналуы тиіс болатын.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=273}} [[Кит Мун]] «{{iw|200 Мотель|3=en|4=200 Motels}}» фильміндегі түсірілімдерін аяқтағаннан кейін, The Who 15 ақпанда өткен алғашқы концертін берді. Шоу барысында музыканттар өздеріне £30,000-ға түскен жаңа [[квадрофония]]лық дыбыс күшейту жүйесін қолданды. Көрермендер негізінен жастар клубтары сияқты әртүрлі ұйымдардан шақырылды, ал еркін сатылымға тек бірнеше билет қана түсті.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=278}}

Gretsch Who’s Next жазбасы кезінде Пит Таунсендтің негізгі гитарасы болды

Бірнеше концерттен кейін Ламберт топты жаңа материал жазу үшін ''[[Record Plant|Record Plant Studios]]'' студиясына шақырды, осыдан кейін музыканттар бірден Нью-Йоркке ұшып кетті. Студияда оларға тағы бірнеше адам қосылды: [[Эл Купер]] (Хаммонд органы), {{iw|Кеннет Эшер|3=en|4=Kenneth Ascher}} (фортепиано) және [[Лесли Уэст]] (гитара). Таунсенд сессия кезінде өзіне [[Джо Уолш]] сыйға тартқан 1957 жылғы [[Gretsch]] гитарасын пайдаланды — бұл аспап оған қатты ұнағаны соншалық, ол студиядағы жұмысына арналған негізгі гитарасына айналды.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=279}} Ламберттің сессияға қатысуы минималды болды{{sfn|Neill|Kent|2002|p=280}} — ол «ауыр» есірткіге тәуелді болып қалғандықтан жазылған материалды [[Дыбыс өңдеу|микстей]] алмады; өз кезегінде Таунсендтің де араққа салыну мәселесі ушыға түсті.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=274}} Топ Ұлыбританияға оралғаннан кейін дыбыс инженері Глин Джонс Record Plant материалының көшірмелерін жасады, бірақ ол мұның бәрін {{iw|Барнс|Барнстағы|en|Barnes, London}} ''[[Olympic Studios|Olympic Sound Studios]]'' студиясында «нөлден» қайта жазған дұрыс болады деп табандылық танытты.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=280}}

Топ 25 және 26 сәуірде ''Young Vic'' театрында тағы бірнеше концерт берді, оларды [[Энди Джонс]] ''[[The Rolling Stones жылжымалы студиясы|Rolling Stones Mobile Studio]]'' ([[The Rolling Stones]] тобынан жалға алынған) жылжымалы студиясының көмегімен жазып алды, бірақ Таунсенд Lifehouse жобасынан көңілі қалып, кейінгі қойылымдар тоқтатылды. Жоба бірден бірнеше деңгейде «іске асырылмайтын» болып шықты және топ ішінде шиеленіс тудырды, сонымен қатар ол Таунсенд пен Ламберт арасындағы қарым-қатынастың нашарлауының бір себебіне айналды. Жылдар өткен соң, [[Ықшам дискі|CD]]-де қайта шығарылған альбомның жаңартылған нұсқасының мұқабасында (CD-де қайта басылған), Таунсенд жобаның сәтсіздігі оны [[Жүйке тозуы|жүйке жұқаруы]]ның шегіне жеткізгенін мойындады.{{sfn|Townshend|2003|p=6}} «''Young Vic''-тегі аудитория топпен өзара әрекеттесуге, жаңа материал жасауға қызығушылық танытпады, олар тек «My Generation» әнін тыңдап, аспаптарды қалай талқандайтынымызды тамашалағысы келді», — деп қынжылды музыкант.{{sfn|Marsh|1983|p=377}} Өз кезегінде [[Роджер Долтри]]: «Біз ешқашан ыдырауға қазіргідей жақын болған емеспіз», — деп мәлімдеді.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=282}}

Lifehouse тұжырымдамасы қалдырылғанымен, жобаның үзінділері ''Who’s Next'' альбомына кірді, соның ішінде синтезаторлар мен компьютерлермен атқарылған жұмыс та бар.{{sfn|Atkins|2003|p=13}} ''Lifehouse''-тың алғашқы тұжырымдамаларының бірі фильмнің финалында шырқалуы тиіс «әмбебап» аккордты жасау үшін әр көрерменнің жеке деректерін [[Аналогтық сигнал|аналогтық]] синтезатор жүйесіне қосуды қамтыды.{{sfn|Atkins|2003|p=14}} Таунсендтің ''Lifehouse''-тан бас тартуы музыканттардың қолын босатты, өйткені енді бәрін белгілі бір сюжетке (''Tommy'' жағдайындағыдай) сәйкестендірудің қажеті жоқ еді. Бұл топқа жекелеген тректердің құрылымына назар аударуға, оларға өзіндік ерекшеліктер ойлап табуға мүмкіндік берді.{{sfn|Marsh|1983|p=383}}

Таунсенд ''Lifehouse'' жобасын жүзеге асыру бойынша өзінің бастапқы жоспарларынан бас тартқанына қарамастан, ол кейінгі альбомдарында бұл тұжырымдамаға қайта оралып, оны одан әрі дамыта берді. Нәтижесінде алты компакт-дискіде {{iw|Lifehouse Chronicles|3=en|4=Lifehouse Chronicles}} жинағы жарық көрді (1999 жылы шыққан).{{sfn|Townshend|2003|p=9}} 2007 жылы {{iw|The Lifehouse Method|3=en|4=The Lifehouse Method}} сайты жұмысын бастады, ол қосымша пайдаланушыларынан деректерді жинап, оларды музыкалық портреттерге айналдырды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lifehouse-method.com|title=The Lifehouse Method (official website)|access-date=2014-11-25|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20080518072215/http://www.lifehouse-method.com/|archive-date=2008-05-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Жазуы ==
Альбомның көп бөлігі Olympic Studios (Барнс, Лондон) студиясында Глин Джонстың жетекшілігімен жазылды

''Who’s Next''-тің алғашқы сессиясы 1971 жылдың сәуір айының басында [[Мик Джаггер]]дің [[Stargroves]] үйінде өтті. Музыканттар Rolling Stones Mobile жылжымалы студиясын пайдаланып, «[[Won't Get Fooled Again]]&lt;nowiki/&gt;» әнінің [[минусовка]]сын жазды,{{sfn|Neill|Kent|2002|p=280}} содан кейін Глин Джонстың жетекшілігімен ''Olympic Studios''-те көшуге шешім қабылдады.{{sfn|Marsh|1983|p=381}} Сессиялар 9 сәуірде («Bargain» трегімен жұмыс істеуден){{sfn|Neill|Kent|2002|p=281}} басталып, мамыр айы бойы жалғасты, осы уақыт ішінде топ бірқатар тректерді жазды: «Time is Passing», «Pure and Easy», «Love Ain’t for Keeping» (бастапқыда ол хард-рок стиліне жақынырақ құрылымда болды, бірақ акустикалық нұсқаға өзгертілді), «Behind Blue Eyes», «The Song Is Over», «Let’s See Action» және «[[Baba O’Riley]]&lt;nowiki/&gt;». [[Ники Хопкинс]] пианист ретінде шақырылды, ал Дэйв Арбус «Baba O’Riley» композициясында скрипкада ойнады. [[Джон Энтвисл]]дің «My Wife» трегі альбомға сессиялардың соңында, ең соңғы сәтте қосылды, бастапқыда бас-гитарист оны өзінің жеке альбомында шығаруды жоспарлаған болатын.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=282}}

''Record Plant'' мен ''Young Vic'' сессияларынан айырмашылығы, Джонспен жұмыс неғұрлым өнімді атмосферада өтті, өйткені дыбыс инженері бірінші кезекте жақсы дыбысқа қол жеткізуге бағытталды, ал Ламбертті әрқашан топтың имиджі көбірек толғандыратын. Таунсенд: «Біз Глин қол жеткізген дыбысқа таң қалдық» деп еске алды.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=282}} Таунсенд бұрынырақ синтезаторларда шығарылған материалды пайдаланып, пернелі аспаптардың дыбысталуын бірнеше режимде өзгертті: бірнеше өлеңде, ең алдымен — «Baba O’Riley» және «Won’t Get Fooled Again»,{{sfn|Marsh|1983|p=382}} сондай-ақ «Bargain», «Going Mobile» және «The Song Is Over» туындыларында [[Бурдон (музыка)|дроун-эффект]]ілерін қосты. Синтезатор сол кездегі орындаушылардың альбомдарында кең таралған үстірт штрихтардан айырмашылығы, таспа дыбысының ажырамас құрамдас бөлігі ретінде пайдаланылды.{{sfn|Atkins|2003|p=18}} Барабаншы — [[Кит Мун|Кит М]][[Кит Мун|ун]]ның стилі топтың алдыңғы дискісімен салыстырғанда өзгеріске ұшырады. Барабаншы The Who тобының алғашқы жазбаларының рухында — неғұрлым ресми, ұзақ проигрыштерсіз ойнады — бұл ішінара синтезаторлардың болуына байланысты болса, ішінара таза орындауға баса назар аударған және барабан «феериясына» өте қажет болған жағдайда ғана келіскен Джонстың продюсерлік көзқарасынан туындады.{{sfn|Fletcher|1998|p=286}} Джонс музыканттарды ынталандыруда маңызды рөл атқарды — олар барлық әндер керемет шығатынына сеніп, жай ғана кезекті альбомды жазуы керек еді. Топ продюсерге таспа үшін (сессиялар кезінде жазылған) кез келген әнді таңдап, оларды өз қалауы бойынша орналастыру құқығына карт-бланш берді.{{sfn|Marsh|1983|p=382}} Джонстың негізгі үлесіне қарамастан, соңында ол тек жазбаның қосалқы продюсері ретінде ғана көрсетілді.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=282}} Джонстың айтуынша, оның негізгі үлесі техникалық салада және Таунсендтің алғашқы деможазбалары негізінде аранжировкалардың көп бөлігін жасауда болды.{{sfn|Unterberger|2011|p=105}}

Альбом «Baba O’Riley» трегімен ашылады, Таунсенд бұл әнде [[Лоури органы]]нда ойнады, оның дыбысы синтезатор арқылы өткізілген. Композицияның атауы — Таунсендтің кумирлері — гуру [[Мехер Баба]] мен композитор [[Терри Райли]]ге деген өзіндік құрмет белгісі (айтылуының күрделілігіне байланысты әнге бейресми атау — «Teenage Wasteland», куплеттен алынған жол бекіп қалған).{{sfn|Neill|Kent|2002|p=275}} Органдағы партия Таунсендтің ұзағырақ деможазбасынан алынды, оның кейбір бөліктері кейінірек Мехерге арналған ''I Am'' [[трибьют-альбом]]ына енгізілді.{{sfn|Marsh|1983|p=386}} Таунсендтің айтуынша, бұл орган партиялары «екі немесе үш мың өңдеуден» өткен.{{sfn|Unterberger|2011|p=108}} «Bargain» әні мәтінінің бірінші жолында: «Мен сені табу үшін өзімді қуана-қуана жоғалтар едім» деп шырқалады — бұл Мехердің мантраларының бірі.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=275}} Энтвисл «My Wife» композициясын әйелімен жанжалдасып қалғаннан кейін шығарған, сондықтан әннің бүкіл мәтіні бойында ситуациялық қақтығыс үдей түседі. Трек жарты сағаттық сессия кезінде жазылған үрмелі аспаптар партиясын қамтиды.{{sfn|Unterberger|2011|p=113}} «Pure and Easy» — ''Lifehouse'' жобасының негізгі трегі — альбомға енбей қалды, дегенмен оның басты әуені «The Song Is Over» әніне [[кода]] ретінде қосылды.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=275}}

«Behind Blue Eyes» Долтридің үш вокалдық [[гармония]]сын қамтиды, бұл әнді Таунсенд пен Энтвисл ''Lifehouse'' жобасының басты антагонисі — Кирпич ({{Lang-en|Brick}}) үшін жазған болатын. Мун бұл тректің бірінші бөлігінде мүлдем ойнаған жоқ, бұл музыкантқа өте тән емес еді, кейіннен топтың биографы [[Дэйв Марш]] бұл туралы былай деп атап өтті: «бұл Кит Мунның мансабындағы ең ұзақ үзіліс болды». Қорытынды ән — «Won’t Get Fooled Again» мәтіні революцияға қатысты сыни тирада болды. Таунсенд түсіндірді: «революция уақыт өткен сайын революция болып қала береді, ал көптеген адамдар тек азап шегеді». Бірінші трек сияқты, бұл әнде де Лоури органы шырқалады, оның дыбысы {{Аударылмаған 3|ARP Instruments|3=en|4=ARP Instruments}} фирмасының синтезаторы арқылы өткізілген. Органдағы партия Таунсендтің алғашқы деможазбаларынан да алынды.

== Мұқабасы ==
Альбом мұқабасында {{iw|Easington Colliery|3=en|4=Easington Colliery}} көмір шахталарының жанында түсірілген топтың фотосуреті пайдаланылды, музыканттар жаңа ғана дәрет сындырған террикон үйіндісінен шығып тұрған бетон блоктан алыстап барады.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=285}} Фотосурет идеясы Энтвисл мен Мунда «2001 жылғы Ғарыштық одиссея» фильмін көргеннен кейін пайда болды.{{sfn|McMichael|Lyons|2001|p=480}} Фотограф Итан Расселдің айтуынша, түсірілім кезінде музыканттардың көпшілігінің кіші дәретке отырғысы келмеді, осыған байланысты блокты жаңбыр суымен бүріккен, оны алдымен үнтаспаның бос қорабына толтырып алған екен. Мұқабаның артқы жағында музыканттардың [[Лестер]]дегі {{Аударылмаған 3|De Montfort Hall|3=en|4=De Montfort Hall}} сахна артында, жиһаз сынықтарының арасында түскен фотосуреті орналасқан.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=285}} 2003 жылы [[VH1]] телеарнасы ''Who’s Next'' мұқабасын барлық уақыттағы ең ұлы мұқабалардың бірі деп атады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vh1.com/photos/gallery/?fid=1486056&amp;page=2&amp;thumbnails=true|title=The Greatest Album Covers&amp;nbsp;– Photos|work=VH1|publisher=Viacom|access-date=2010-11-06|lang=en|archive-date=2013-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029202037/http://www.vh1.com/photos/gallery/?fid=1486056&amp;page=2&amp;thumbnails=true|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Мұқабаға арналған басқа идеялардың арасында фотосуреттердің екі нұсқасы болды: біріншісінде — музыканттар [[Marshall Amplification|Marshall]] күшейткіштерінің үйіндісіне дәрет сындырса, екіншісінде — жалаңаш семіз әйелге дәрет сындырған, ал әйелдің жыныс мүшелерінің орнына музыканттардың өз бет-әлпеттері қойылған.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=285}} Балама мұқаба ретінде Мун қара [[әйелдер іш киімі]]н, қоңыр парик киіп, қолына қамшы ұстаған фотосурет түсірілді, кейінірек ол альбомды ықшам дискілерде қайта шығаруда (1995 және 2003 жылдары) қолданылып, CD вкладышының ішіне орналастырылды. Осы сессиялар барысында түсірілген кейбір фотосуреттер кейінірек АҚШ-та ''[[Decca Records|Decca]]'' лейблімен таспаны жарнамалау үшін промоматериалдар ретінде пайдаланылды.&lt;ref&gt;{{cite AV media notes|title=Who's Next|others=The Who|year=1995|origyear=1971|chapter=''Who's Next'' and ''The Lifehouse Project''|first=John|last=Atkins|pages=13, 24|type=CD liner|publisher=MCA Records|id=MCAD-11269|lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Шығаруы және жылжытуы ==
The Who альбомы шыққаннан кейін көп ұзамай Шарлотт (Солтүстік Каролина) қаласында өнер көрсетуде

Алғашқы сингл «Won’t Get Fooled Again» (үш жарым минутқа дейін қысқартылған нұсқасы) альбомның қарсаңында, 1971 жылғы 25 маусымда Ұлыбританияда және 17 шілдеде АҚШ-та жарық көрді. Ол бұл елдердің чарттарында сәйкесінше тоғызыншы және он бесінші орындарға жетті. Альбом 14 тамызда АҚШ-та және 27 тамызда Ұлыбританияда шықты. Бұл музыканттардың өз отанында бірінші орынға көтерілген жалғыз The Who дискісі болды.

Музыканттардың АҚШ-тағы турнесі альбом жарық көрерден сәл бұрын басталды. Топ ''Lifehouse'' қойылымдары кезінде қолданылған аппаратураны пайдаланды, дегенмен дыбыс режиссері — Боб Придден — жабдықтың техникалық талаптары тым күрделі болды деп есептеді. Орындалатын әндер тізімі жаңартылып, енді оның құрамында Tommy альбомының материалы азайды, есесіне жаңа альбомнан бірнеше ән, соның ішінде «My Wife», «Baba O’Riley» және «Won’t Get Fooled Again» қосылды — олар тез арада жұртшылықтың концерттік таңдаулыларына айналды. Соңғы екі тректе музыканттар синтезатордың фонограммасын қолданды. Қыркүйек айында гастрольдер Ұлыбританияға ауысты, ең ірі шоулардың бірі [[Овал (стадион)|Кеннингтон Овал]] стадионында 35,000 көрерменнің алдында өтті. Гастрольдік сапар сегіз айға созылды, бұл сол уақытқа дейінгі The Who тобының ең үлкен турнесі болды.

''Who’s Next'' альбомының сессиялары кезінде жазылған бірнеше қосымша әндер кейінірек сингл ретінде немесе топтың жинақтарында жарық көрді. «Let’s See Action» трегі 1971 жылы сингл ретінде шығарылды, «Join Together» 1972 жылдың маусымында, ал «Relay» қарашада шықты. «Pure and Easy», «Put The Money Down» және «Too Much of Anything» туындылары ''Odds &amp; Sods'' альбомында басылып шықты, ал «Time is Passin» үнтаспаның компакт-дискідегі қайта шығарылымының құрамында жарық көрді (1998). [[Соул]]-орындаушы [[Марвин Гэй]]дің «Baby Don’t You Do It» композициясына жасалған кавер-нұсқасы альбомның сыйлықтық нұсқасына енді (2003).

Альбом бірнеше [[ремастеринг]]тік қайта басылымдардан өтті, олардың негізінде әртүрлі сессиялардан қалған таспалар қолданылды. ''Olympic Studios'' студиясындағы түпнұсқа жазбалар жоғалып кетті деп есептеледі, өйткені ''Virgin Records'' лейблінің қызметкерлері 1980 жылдары студияны сатып алған кезде ескі жазбалардың едәуір бөлігін қоқысқа тастаған. ''Harmonix Music Systems'' бейнеойын баспагері «[[Rock Band]]&lt;nowiki/&gt;» сериясындағы ойындар үшін жүктелетін контент ретінде ''Who’s Next'' альбомын шығару ниетін білдірген болатын. Алайда бұл мүмкін болмай шықты, себебі альбомның түпнұсқа [[Көпжолақты дыбыс жазу|көпжолақты]] жазбаларын табу сәті түспеді (бұл фактіні Таунсенд те растады).&lt;ref&gt;Van Dam, Rob: [http://news.gotgame.com/the-who-vs-rock-band-have-we-been-fooled-again/ «Who’s Next on Rock Band? Not The Who…»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080617163129/http://news.gotgame.com/the-who-vs-rock-band-have-we-been-fooled-again/|date=2008-06-17}}, ''[http://www.gotgame.com/ GotGame] {{Wayback|url=http://www.gotgame.com/|date=20100121060953}}''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Transcribed by forum member [http://forums.thewho.com/index.php?t=usrinfo&amp;id=64&amp;S=ed31cc782e28e6a755a807ce297544da bomber] {{Wayback|url=http://forums.thewho.com/index.php?t=usrinfo&amp;id=64&amp;S=ed31cc782e28e6a755a807ce297544da|date=20110717042706}}: [http://forums.thewho.com/index.php?t=msg&amp;goto=34816&amp;S=aee90c0c46b2d626cdb092b59d6ed098#msg_34816 «Face The Face: The Pete Townshend Interview»]{{Недоступная ссылка|date=2018-05|bot=InternetArchiveBot}}, ''[http://www.thewho.com The Who.com] {{Wayback|url=http://www.thewho.com/|date=20100627073847}}''&lt;/ref&gt; Оның орнына уәде етілген альбомның орнына ''Who’s Next'' таспасынан үш ән («Behind Blue Eyes», «Baba O’Riley» және «Going Mobile») енген ''The Best of The Who'' жинағы таңдалды.&lt;ref&gt;Cavalli, Earnest: [http://blog.wired.com/games/2008/07/whos-next-repla.html «Who’s Next Replaced by Compilation for Rock Band»] {{Wayback|url=http://blog.wired.com/games/2008/07/whos-next-repla.html|date=20090102101100}}, ''[[Wired News]]''&lt;/ref&gt; Біраз уақыт өткеннен кейін «Won’t Get Fooled Again» әнінің [[Көпжолақты дыбыс жазу|16-арналы]] жазбасы және «Bargain» мен «Getting In Tune» әндерін қоспағанда, қалған материалдың 8-арналы таспалары табылды.

== Сыншылардың пікірлері мен мұрасы ==
{{Альбом рейтингтері
| дер1 = ''[[AllMusic]]''
| рейт1 = {{Rating|5|5}}&lt;ref name=&quot;AllmusicReview&quot;&gt;{{cite web | url={{Allmusic|class=album|id=r21820/review|pure_url=yes}} | title=Allmusic review | work=[[AllMusic]] | publisher=[[All Media Guide]] | first=Stephen Thomas | last=Erlewine | access-date=2011-06-22 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
| дер2 = ''[[Роберт Кристгау#Потребительский гид|Роберт Кристгау]]''
| рейт2 = A&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.robertchristgau.com/bk-cg70s.php|last=Christgau|first=Robert|year=1981|title=Christgau's Record Guide: Rock Albums of the '70s|publisher=[[Da Capo Press]]|isbn=0306804093|page=419|lang=en|access-date=2016-01-08|archive-date=2016-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160108155026/http://robertchristgau.com/bk-cg70s.php|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| дер3 = ''[[Encyclopedia of Popular Music]]''
| рейт3 = {{Rating|5|5}}{{sfn|Larkin|1998|p=5812|name=&quot;Larkin&quot;}}
| дер4 = ''[[Mojo]]''
| рейт4 = {{Rating|4|5}}&lt;ref name=&quot;Mojo&quot;&gt;{{статья |издание=[[Mojo]] |место=London |страницы=110 |цитата=WHO'S NEXT is The Who's most polished album, its hook-ridden songs pioneering the use of rock synthesizers without diluting the power-quartet attack that had defined the group since the mid-60s... |заглавие=none |язык=en |месяц=5 |год=2003 |тип=magazine |издательство=[[Bauer Media Group]] }}&lt;/ref&gt;
| дер5 = ''[[MusicHound]]''
| рейт5 = 5/5{{sfn|Graff|Durchholz|1999|p=1227|}}
| дер6 = ''[[Q (журнал)|Q]]''
| рейт6 = {{Rating|4|5}}&lt;ref name=&quot;Qmag&quot;&gt;{{статья |издание=[[Q (журнал)|Q]] |место=London |страницы=158 |цитата=Considered by many to be the band's best, 1971's WHO'S NEXT was their only Number 1 album... |заглавие=none |язык=en |месяц=1 |год=1996 |тип=magazine |издательство=[[Bauer Media Group]] }}&lt;/ref&gt;
| дер7 = ''[[The Rolling Stone Album Guide|Rolling Stone Album Guide]]''
| рейт7 = {{rating|5|5}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/music/artists/the-who/albumguide |title=The Who: Album Guide | Rolling Stone Music |publisher=Rollingstone.com/Wayback Machine |date=1970-02-14 |access-date=2014-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212135256/http://www.rollingstone.com/music/artists/the-who/albumguide |archive-date=2013-12-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
| дер8 = ''[[The Village Voice]]''
| рейт8 = {{Rating-Christgau|A+}}&lt;ref name=&quot;Christgau&quot;&gt;{{cite news|last=Christgau|first=Robert|author-link=Robert Christgau|date=1971-08-19|url=http://www.robertchristgau.com/xg/cg/cg19.php|title=Consumer Guide (19)|newspaper=[[The Village Voice]]|location=New York|access-date=2013-03-09|lang=en|archive-date=2021-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210401060800/https://platform.twitter.com/widgets/widget_iframe.0edc1ef9f8b82d9b79c6115bda79f63f.html?origin=http%3A%2F%2Fwww.robertchristgau.com}}&lt;/ref&gt;
}}

''[[The Village Voice]]'' газетіне жазған өз рецензиясында музыка сыншысы [[Роберт Кристгау]] ''Who’s Next'' туындысын «соңғы уақыттағы ең үздік хард-рок альбомы» деп атап, олардың алдыңғы жазбалары қанықпаған дыбыстан зардап шеккен болса, енді топ «студияда дәл сондай резонанс тудыратын тікелей шынайылыққа қол жеткізіп, концерттердегідей деңгейде ашылып жатқанын» атап өтті. Sounds журналының шолушысы Билл Уокер «Baba O’Riley», «My Wife» және «The Song Is Over» әндерін ерекше атап өтіп, былай деп қорытындылады: «Бірегей шедевр — ''Tommy''-ден кейін музыканттар ерекше бір нәрсе ойлап табуы керек еді, және олардың рок-операның жалғасын емес, дербес альбом жазуға батылы барғаны — олардың батылдығы мен тапқырлығына деген құрмет». ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналынан Джон Мендельсон өз мақаласында белгілі бір дәрежедегі байыптылық пен жасандылық элементтеріне қарамастан, ''Who’s Next'' альбомының даусыз күшті тұстары бар екенін — «ол сауатты ойластырылған, керемет орындалған, тамаша продюсерлік етілген және кейбір сәттерде адамның демін ішіне тартқызады» деп атап өтті. Альбом жыл сайынғы ''[[Pazz &amp; Jop]]'' сауалнамасының «1971 жылдың үздік альбомы» номинациясында бірінші орынды иеленді.

Уақыт өте келе көптеген музыка сыншылары ''Who’s Next''-ті The Who-ның ең үздік альбомы ретінде бағалады. ''[[AllMusic]]'' порталының ретроспективті шолуында [[Стивен Томас Эрлевайн]] таспаның дыбысталуы ''Tommy''-ге немесе ''Lifehouse'' жобасына қарағанда шынайырақ болғанын жазды, өйткені «олар өнер болды, ал ''Who’s Next'' — тіпті оның барлық нюанстарымен бірге — бұл рок-н-ролл». ''[[BBC Music]]'' сайтының шолушысы Крис Робертс бұл дискіні топтың ең үздік жазбасы деп атады — «бұл тасқа қашалған ескерткіштердің бірі, қол сұғылмайтын рок каноны». ''[[Mojo]]'' журналының редакциясы әндердің күрделі әуездік құрылымын, олардың есте қаларлық сипатын және топтың «жан-тәнімен ойнайтын рок-квартет» деген кредосын титтей де әлсіретпейтін синтезаторларды инновациялық қолдануды ерекше атап өтті. ''[[Encyclopedia of Popular Music]]'' (1998) альманахына арналған мақаласында [[Колин Ларкин]] былай деп жазды: «бұл альбом хард-роктағы стандарттарды көтерді» және оның «[[Динамика (музыка)|динамика]] тепе-теңдігі» ұжымның қуатты ойыны мен контрапункттер — продюсер уақыт өте келе араластырып отырған акустикалық гитаралар мен синтезаторлардың [[облигато]]сы арасындағы {{Аударылмаған 3|Контраст (музыка)|контрастты|en|Contrast (music)}} ерекше көрсетті. Біраз уақыт өткеннен кейін Кристгау бұл жазбаға қатысты азырақ ынта білдірді, мәселен, 80-жылдары ол The Who-ны «арт-рок топтарының ішіндегі ең нашары» деп атап, «Долтридің театрланған вокалы» мен «осы синтезаторлық какофонияның» кесірінен ''Who’s Next'' уақыт сынына төтеп бере алмады деп қынжылды.

''Acclaimed Music'' порталының статистикасы бойынша ''Who’s Next'' музыка сыншылары құрастырған «барлық уақыттағы ұлы альбомдар» тізімінде 35-орында тұр. 2002 жылы лонгплей ''[[Classic Rock]]'' журналының нұсқасы бойынша «барлық уақыттағы 100 үздік рок-альбом» рейтингінде 9-орынға ие болды.&lt;ref&gt;100 Greatest Rock Albums Ever. Classic Rock № 8 (январь-февраль 2002)&lt;/ref&gt; 2003 жылы ''Rolling Stone'' журналы альбомды өздерінің «[[Rolling Stone журналының нұсқасы бойынша барлық уақыттың 500 ұлы альбомы|барлық уақыттағы 500 ұлы альбом]]&lt;nowiki/&gt;» рейтингінде 28-орынға қойды. Пластинка ''[[Pitchfork Media]]'' порталының «70-жылдардағы 100 үздік жазба» тізімінде 15-орынды иеленді. Сондай-ақ лонгплей ''[[1001 Albums You Must Hear Before You Die]]'' (2005) альманахында атап өтілді. ''BBC'' телеарнасы бұл альбом туралы хабарды The Classic Albums бағдарламалар циклінің эпизодтарының бірінде көрсетті, ол бастапқыда радиода (1989 жыл), содан кейін теледидарда (1998 жыл) шықты, ал 2006 жылы бұл эпизод DVD-де ''Classic Albums: The Who — Who’s Next'' деген атпен жарық көрді. Сол жылы альбом ''Times'' газетінің «барлық уақыттағы 100 үздік жазба» тізімінде ерекше аталды. 2007 жылы жазба «жылдар бойы тексерілген сапасы мен индустрия үшін тарихи маңыздылығы үшін» «[[Грэмми]]&lt;nowiki/&gt;» даңқ залына енгізілді.

== Композициялар тізімі ==
Белгіленгендерден басқа барлық әндердің авторы — Пит Таунсенд

;А жағы
# «[[Baba O'Riley]]&lt;nowiki/&gt;» — 5:11
# «Bargain» — 5:33
# «Love Ain’t for Keeping» — 2:12
# «My Wife» ([[Джон Энтвистл]]) — 3:41
# «The Song Is Over» — 6:16

;B жағы
# &lt;li value=&quot;6&quot;&gt;«Getting in Tune» — 4:50
# «Going Mobile» — 3:42
# «[[Behind Blue Eyes]]&lt;nowiki/&gt;» — 3:42
# «[[Won't Get Fooled Again]]&lt;nowiki/&gt;» — 8:32

;1995 жылғы қайта басылымдағы бонус-тректер
# &lt;li value=&quot;10&quot;&gt;«Pure and Easy» (түпнұсқа нұсқасы) — 4:22
#* Бұрын-соңды жарық көрмеген.
# «[[Baby Don't You Do It]]&lt;nowiki/&gt;» ([[Холланд-Дозир-Холланд]]) — 5:14
#* Бұрын-соңды жарық көрмеген. [[Марвин Гэй]]дің әніне жасалған кавер-нұсқа.
# «Naked Eye» (live) — 5:31
#* 1971 жылғы 26 сәуірде Young Vic студиясында жазылған.
# «Water» (live) — 6:25
#* Бұрын-соңды жарық көрмеген. 1971 жылғы 26 сәуірде Young Vic студиясында жазылған.
# «Too Much of Anything» — 4:25
# «I Don’t Even Know Myself» — 4:56
# «Behind Blue Eyes» (түпнұсқа нұсқасы) — 3:28
#* Бұрын-соңды жарық көрмеген.

=== Делюкс-басылым ===
;1-диск
Делюкс-басылымның бірінші дискісінде түпнұсқа альбомның 9 әні және олардан кейін келетін 6 аут-тейк бар, олардың ішіндегі «Getting in Tune» мен «Won’t Get Fooled Again» нұсқалары бұрын-соңды жарық көрмеген. Барлық 6 аут-тейк 1971 жылдың наурызында [[Нью-Йорк]]тегі Record Plant студиясында альбомның рекордтық сессиялары кезінде жазылған болатын; топ бұл материалды қолданбай тастап, кейінірек сол жылы Англияда 6 әннің 5-ін жаңадан қайта жазып шықты.

# «Baba O’Riley» — 5:01
# «Bargain» — 5:33
# «Love Ain’t for Keeping» — 2:10
# «My Wife» — 3:35
# «The Song Is Over» — 6:17
# «Getting in Tune» — 4:49
# «Going Mobile» — 3:43
# «Behind Blue Eyes» — 3:42
# «Won’t Get Fooled Again» — 8:35
# «Baby Don’t You Do It» — 8:21
#* Осы нұсқа 1995 жылы CD-де ұзартылған нұсқада жарық көрді.
# «Getting in Tune» — 6:36
# «Pure and Easy» — 4:33
#* Осы нұсқа 1995 жылғы CD-дегімен бірдей, бірақ басқа аранжировкада.
# «Love Ain’t for Keeping» — 4:06
#* Электрлі нұсқасы бұрынырақ 1998 жылы ''[[Odds &amp; Sods]]'' қайта басылымында жарық көрді.
# «Behind Blue Eyes» (Alternate version) — 3:30
# «Won’t Get Fooled Again» — 8:48
#* Нью-Йоркте жасалған түпнұсқа жазба

;2-диск
Екінші дискідегі композициялар 1971 жылғы 26 сәуірде Лондонның [[Янг-Вик]] театрында өткен концертте жазылған. «Water» және «Naked Eye» туындыларынан басқа барлық композициялар бұрын-соңды жарық көрмеген. Сондай-ақ концертте «[[Pinball Wizard]]&lt;nowiki/&gt;», «Bony Moronie», «[[See Me Feel Me/Listening to You]]&lt;nowiki/&gt;» және «Baby Don’t You Do It» әндері орындалған, бірақ олар дискіге енбей қалды.&lt;ref&gt;[http://www.thewholive.de/details/index.php?id=283&amp;Tracklisting=&amp;GroupID=0&amp;Tag=&amp;Monat=&amp;Jahr=1971&amp;Stadt=&amp;Halle=&amp;LandID=0&amp;StateID=0 The Who Concert Guide] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719095258/http://www.thewholive.de/details/index.php?id=283&amp;Tracklisting=&amp;GroupID=0&amp;Tag=&amp;Monat=&amp;Jahr=1971&amp;Stadt=&amp;Halle=&amp;LandID=0&amp;StateID=0|date=2011-07-19}}&lt;/ref&gt;

# «Love Ain’t For Keeping» — 2:57
# «Pure and Easy» — 6:00
# «[[Young Man Blues]]&lt;nowiki/&gt;» — 4:47
# «Time Is Passing» — 3:59
# «Behind Blue Eyes» — 4:49
# «I Don’t Even Know Myself» — 5:42
# «Too Much of Anything» — 4:20
# «Getting in Tune» — 6:42
# «Bargain» — 5:46
# «Water» — 8:19
# «[[My Generation (песня The Who)|My Generation]]&lt;nowiki/&gt;» — 2:58
# «[[Road Runner (песня Бо Диддли)|Road Runner]]&lt;nowiki/&gt;» — 3:14
# «Naked Eye» — 6:21
# «Won’t Get Fooled Again» — 8:50

== Жазбаға қатысқандар ==

; Топ мүшелері

* [[Роджер Долтри]] — 1, 2, 3, 6, 8 және 9-композициялардағы негізгі вокал, 5-композицияда Пит Таунсендпен бірге вокал, «I Don’t Even Know Myself» әнінде ерін гармоникасы
* [[Джон Энтвистл]] — бас-гитара, үрмелі аспаптар, «My Wife» әнінде вокал және фортепиано
* [[Кит Джон Мун|Кит Мун]] — соқпалы аспаптар, перкуссия
* [[Пит Таунсенд]] — гитара, [[VCS3]] және [[ARP Instruments, Inc.|ARP]] синтезаторлары, орган, «Baba O’Riley» әнінде фортепиано, «Going Mobile» әнінде негізгі вокал және 2 мен 5-композицияларда Роджер Долтримен бірге вокал

; Шақырылған музыканттар
* Никки Хопкинс (Nicky Hopkins) — «Song Is Over» және «Getting In Tune» әндерінде фортепиано
* Дэйв Арбас (Dave Arbus) — «Baba O’Riley» әнінде скрипка
* Эл Купер (Al Kooper) — «Behind Blue Eyes» әнінің түпнұсқа нұсқасында орган
* Лесли Вест (Leslie West) — «Baby Don’t You Do It» әнінің ұзартылған нұсқасында гитара

== Чарттардағы позициялары ==
; Альбомы
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жылы
!Чарты
!Жоғ. поз.
!Ақпараты
|-
|1971
|''[[Billboard]]'' Pop Albums
| align=&quot;left&quot; |4&lt;ref name=&quot;US&quot;&gt;{{cite web|title=Artist Chart History - The Who|url=http://www.allmusic.com/artist/the-who-p5822|publisher=Allmusic|lang=en|access-date=|archive-url=https://www.webcitation.org/66w2eXRCW?url=http://www.allmusic.com/artist/the-who-p5822|archive-date=2012-04-15}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|1971
|UK Chart Album
| align=&quot;left&quot; |1&lt;ref name=&quot;chart&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20120925131546/http://www.chartstats.com/artistinfo.php?id=1768 The Who at chartstats.com]&lt;/ref&gt;
|
|-
|2003
|''Billboard'''s Pop Catalog &lt;small&gt;Солтүстік Америка&lt;/small&gt;
|5
|Делюкс-басылым
|-
|}

; Синглдері

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жылы
!Атауы
!Чарты
!Жоғ. поз.
|-
|1971
|«Behind Blue Eyes»
|''Billboard'' Pop Singles
|34
|-
|1971
|«Won’t Get Fooled Again»
|''Billboard'' Pop Singles
|15
|-
|1971
|«Won’t Get Fooled Again»
|UK Singles Chart
| align=&quot;left&quot; |9&lt;ref name=&quot;chart&quot; /&gt;
|-
|}

== Сертификаттауы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
!Сертификаттаушы
!Сертификаттауы
!Күні
|-
|[[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|RIAA]] (АҚШ)
|Алтын
|16 қыркүйек 1971&lt;ref name=&quot;RIAA&quot;&gt;{{cite web|title=Gold and Platinum Database Search|url=https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&amp;table=SEARCH_RESULTS&amp;action=&amp;title=Who%s%20Next&amp;artist=The%20Who&amp;format=&amp;debutLP=&amp;category=&amp;sex=&amp;releaseDate=&amp;requestNo=&amp;type=&amp;level=&amp;label=&amp;company=&amp;certificationDate=&amp;awardDescription=&amp;catalogNo=&amp;aSex=&amp;rec_id=&amp;charField=&amp;gold=&amp;platinum=&amp;multiPlat=&amp;level2=&amp;certDate=&amp;album=&amp;id=&amp;after=&amp;before=&amp;startMonth=1&amp;endMonth=1&amp;startYear=1958&amp;endYear=2009&amp;sort=Artist&amp;perPage=25|lang=en|access-date=2010-12-07}}&lt;/ref&gt;
|-
|RIAA (АҚШ)
|Платиналы
|8 ақпан 1993&lt;ref name=&quot;RIAA&quot; /&gt;
|-
|RIAA (АҚШ)
|Үш мәрте платиналы
|8 ақпан 1993&lt;ref name=&quot;RIAA&quot; /&gt;
|}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* {{cite AV media notes|first=John|last=Atkins|title=Who's Next (Deluxe Edition)|year=2003|publisher=Polydor|id=113-056-2|ref=Atkins|lang=en}}
* * {{citation|last1=Graff|first1=Gary|last2=Durchholz|first2=Daniel (eds)|title=MusicHound Rock: The Essential Album Guide|publisher=Visible Ink Press|location=Farmington Hills, MI|year=1999|isbn=1-57859-061-2}}
* {{citation|last1=Graff|first1=Gary|last2=Durchholz|first2=Daniel (eds)|title=MusicHound Rock: The Essential Album Guide|publisher=Visible Ink Press|location=Farmington Hills, MI|year=1999|isbn=1-57859-061-2}}
* {{кітап|авторы=[[Colin Larkin (writer)|Larkin, Colin]]|тақырыбы=[[Encyclopedia of Popular Music]]|басылым=3rd|баспасы=[[Muze|Muze UK]]|жылы=1998|томы=7|isbn=1561592374|lang=en}}
* {{citation|title=The Who: Concert File|first1=Joe|last1=McMichael|first2=Jack|last2=Lyons|publisher=Omnibus Press|year=2001|isbn=978-0-857-12737-2}}
* {{кітап|авторы=[[Марш, Дэйв|Marsh, Dave]]|тақырыбы=Before I Get Old : The Story of The Who|баспасы=Plexus|жылы=1983|isbn=978-0-85965-083-0|lang=en}}
* {{citation|first1=Andrew|last1=Neill|first2=Matthew|last2=Kent|title=Anyway Anyhow Anywhere – The Complete Chronicle of The Who|publisher=Virgin|year=2002|isbn=978-0-7535-1217-3}}
* {{cite AV media notes|first=Pete|last=Townshend|author-link=Pete Townshend|title=Who's Next (Deluxe Edition)|year=2003|publisher=Polydor|id=113-056-2|ref=Townshend|lang=en}}
* {{кітап|авторы=Richie Unterberger|тақырыбы=Won't Get Fooled Again: The Who from Lifehouse to Quadrophenia|url=https://archive.org|баспасы=Jawbone Press|жылы=2011|isbn=978-1-906002-75-6|lang=en}}
* {{мақала|тақырыбы=Папаши не стареют|сілтеме=http://total-rock.ru|басылым=Classic Rock|баспасы=Арс Лонга|жыл=2003|нөмірі=7-8|беттері=82|issn=1997-7646|тілі=ru}}

[[Санат:1971 жылғы альбомдар]]
[[Санат:The Who альбомдары]]
[[Санат:Хард-рок альбомдары]]
[[Санат:Ұлыбритания альбомдары]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі альбомдар]]
[[Санат:Прогрессивті рок альбомдары]]
[[Санат:Глин Джонс продюсерлік еткен альбомдар]]
[[Санат:Olympic Sound Studios студиясында жазылған альбомдар]]
[[Санат:Track Records альбомдары]]</text>
      <sha1>faxhyyvuo3446kpmqarjwq5gs3w7fkw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658144</id>
      <parentid>3658143</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T00:32:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сыншылардың пікірлері мен мұрасы */</comment>
      <origin>3658144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58438" sha1="rhu7odyqjipduhgg9uexonquqo89xwj" xml:space="preserve">{{Музыкалық альбом
 | Атауы                  = Who’s Next
 | Шынайы атауы           = 
 | Түрі                   = [[Студиялық альбом]]
 | Орындаушы              = [[The Who]]
 | Мұқабасы               = Whos next.jpg
 | Мұқаба ені             = 
 | Шығарылған күні        = [[2 тамыз]] 1971&lt;ref name=&quot;notes1&quot;&gt;{{cite AV media notes |title=Who's Next |others=[[The Who]] |year=1995|origyear= 1971 |page=2 |type=CD liner |publisher=[[MCA Records]] |id=MCAD-11269 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 | Жазылған күні          = [[сәуір]] — [[маусым]] 1971
 | Жазылған орны          = Olympic Studios, Лондон; сонда микстелген{{sfn|Neill|Kent|2002|pp=282–284}}; «Won't Get Fooled Again» Stargroves-та жазылған (The Rolling Stones жылжымалы студиясы) және Island Studios-та микстелген, Лондон{{sfn|Neill|Kent|2002|p=280}}
 | Жанрлары               = [[арена-рок]], [[хард-рок]]
 | Ұзақтығы               = 43:38
 | Ел                     = {{UK}}
 | тілі                   = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 | Лейблдері              = [[Decca Records|Decca]] / [[MCA Records]]
 | Продюсерлері           = [[The Who]] мен [[Глин Джонс (продюсер)|Глин Джонс]]
 | Шолу                   = 
 | Алдыңғы                = [[Tommy]]
 | Алд_жыл                = 1969
 | Жыл                    = 1971
 | Келесі                 = [[Quadrophenia]]
 | Кел_жыл                = 1973
 | Тағы                   = 
 | Басқада                = {{Синглдер
| Атауы      = Who's Next
| Түрі       = студиялық альбом  
| Сингл 1       = [[Won't Get Fooled Again]]
| Сингл 1 күні   = 25 маусым 1971&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thewho.com/index.php?module=discography&amp;discography_item_id=40&amp;discography_tag=singles |title=Discography&amp;nbsp;– Won't Get Fooled Again |work=thewho.com |publisher=Yearhour LTD. |access-date=2010-11-06 |lang=en |archive-date=2021-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815204315/https://www.thewho.com/?module=discography&amp;discography_item_id=40&amp;discography_tag=singles |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| Сингл 2       = [[Baba O'Riley]]
| Сингл 2 күні   = қазан 1971 &lt;small&gt;Еуропа&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Baba O'Riley|url=http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Who&amp;titel=Baba+O%27Riley&amp;cat=s|publisher=ung Medien / hitparade.ch|access-date=2011-11-28|lang=en|archive-date=2021-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815204334/https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Who&amp;titel=Baba+O%27Riley&amp;cat=s|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| Сингл 3       = [[Behind Blue Eyes]]
| Сингл 3 күні   = қазан 1971&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thewho.com/index.php?module=discography&amp;discography_item_id=41&amp;discography_tag=singles |title=Discography&amp;nbsp;– Behind Blue Eyes |work=thewho.com |publisher=Yearhour LTD. |access-date=2010-11-06 |lang=en |archive-date=2021-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815204425/https://www.thewho.com/?module=discography&amp;discography_item_id=41&amp;discography_tag=singles |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}
}}
'''''Who’s Next''''' ({{tr-en|Кім келесі?}}) — [[Ұлыбритания|британдық]] [[The Who]] [[рок-тобы]]ның 1971 жылғы 2 тамызда жарық көрген бесінші студиялық альбомы. Бұл таспаның материалы [[Пит Таунсенд]] топтың алдыңғы ''[[Tommy (альбом)|Tommy]]'' дискісінің жалғасы ретінде жоспарлаған, аяқталмай қалған ''Lifehouse'' мультимедиялық [[рок-опера]]сы жобасынан алынды. Алайда, оны жүзеге асырудың күрделілігіне және ұжым менеджері [[Кит Ламберт]]пен арадағы қақтығыстарға байланысты жоба тоқтатылды. Дегенмен, Таунсендті бұл материалды толық форматты студиялық альбом ретінде жазуға көндірді.

The Who бұл лонгплей үстінде [[дыбыс инженер]]і [[Глин Джонс (продюсер)|Глин Джонс]]тың қолдауымен жұмыс істеді. ''[[The Rolling Stones жылжымалы студиясы|The Rolling Stones Mobile Studio]]'' жылжымалы фургонында «Won’t Get Fooled Again» әнін жасағаннан кейін, топ Olympic студиясына ауысып, онда қалған тректердің көпшілігін жазып, микстеді. Музыка сыншылары альбомның ерекшеліктерінің қатарында синтезаторлармен атқарылған тамаша жұмысты атап өтеді, бұл әсіресе сингл ретінде шығарылған «[[Won’t Get Fooled Again]]&lt;nowiki/&gt;» және «[[Baba O’Riley]]&lt;nowiki/&gt;» композицияларында анық байқалады. Альбом мұқабасын фотограф {{iw|Итан Рассел|3=en|4=Ethan Russell}} ойлап тапты, ал бейне «[[2001: Ғарыш одиссеясы]]&lt;nowiki/&gt;» кинотуындысындағы [[Монолит (2001: Ғарыш одиссеясы)|монолит]]терге сілтеме болды. Фотосуретте музыканттар [[террикон]]нан шығып тұрған осыған ұқсас бетон конструкциясына жаңа ғана [[Адамның зәр шығаруы|дәрет сындырып]] тұр.

Альбом орасан зор табысқа жетті, музыка сыншылары оны The Who тобының ең үздік туындысы және барлық уақыттағы ең ұлы альбомдардың бірі ретінде қарастырады. ''Who’s Next'' бірнеше рет, соның ішінде бастапқыда ''Lifehouse'' жобасына арналған қосымша әндермен бірге қайта басылып шықты.

== Алғышарттары ==
1970 жылға қарай The Who тобы даңққа бөленіп тұрды — олар коммерциялық табысқа да, сыншылардың мойындауына да ие болғанымен, өздерінің алғашқы аудиториясынан алшақтай бастаған еді. [[Модтар]] қозғалысы келмеске кетті, ал ''[[Шепердс-Буштан]]'' шыққан алғашқы жанкүйерлері жасөспірім шақтан өсіп кетті. Бұдан бөлек, топ өздерінің ''Track Records'' лейблінің істерімен тым қатты айналысып кеткен менеджері Кит Ламбертпен «байланысын жоғалта» бастады.{{sfn|Marsh|1983|p=361}} Музыканттар «Tommy» альбомы жарық көрген сәттен бастап, бір жыл бойы осы альбомдағы тректерді орындап гастрольдік сапарларда жүрді, сондықтан Пит Таунсенд оларға жаңа бір нәрсе шығару қажет екенін түсінді.{{sfn|Marsh|1983|p=363}} 1970 жылы «The Seeker» синглі мен ''[[Live at Leeds]]'' концерттік альбомы жарық көрді,{{sfn|Marsh|1983|p=358}} сондай-ақ жаңа материалдардан тұратын («Water», «Naked Eye», «I Don’t Even Know Myself», «Postcard» және «Now I’m a Farmer») шағын альбом  жазылды, бірақ соңында музыканттар оны кейінге қалдыруды жөн деп шешті, өйткені олардың пікірінше, бұл туынды алдыңғы жұмыстарының деңгейіне сай келмеді.{{sfn|Marsh|1983|p=365}}

Топ бастапқыда ''Lifehouse'' деп аталатын жобамен жұмыс істеді. Оның сюжеті Таунсендтің 1970 жылы тамызда ''[[Melody Maker]]'' журналы үшін жазған эсселер сериясынан туындады, онда ол рок-музыканың маңыздылығы және әсіресе аудиторияның рөлі туралы ой қозғаған болатын. Рок-цехтағы әріптестерінің арасында Таунсенд музыканы коммуникациялық құрал ретінде пайдалануға ең қызығушылық танытқан адам болды және дәстүрлі альбом немесе турне схемасынан алшақтау үшін өз қызметін өнердің басқа салаларына, соның ішінде киноға кеңейтуді қалады.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=272}} Музыкант ''Lifehouse''-ты футуристік рок-опера, яғни «жанды» дауыста жазылған [[Тұжырымдамалық альбом|концептуалды альбом]], сондай-ақ оған серіктес фильмге арналған музыка ретінде сипаттады.{{sfn|Marsh|1983|p=369}} Таунсенд операның негізгі сюжетін Disc and Music Echo журналына берген сұхбатында түсіндіріп берді: оқиға жақын болашақта, музыкаға тыйым салынған және халықтың көп бөлігі үкімет бақылайтын «тәжірибелік костюмдерде» өмір сүретін қоғамда өтуі тиіс еді. Бүлікші Бобби желіні бұзып, рок-музыканы костюмдерге таратады, осылайша адамдарға бақылаудан құтылуға және өз санасын тазартуға мүмкіндік береді.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=250}} Сюжеттің кейбір элементтері болашақта пайда болған технологияларды дәл сипаттады; мысалы, «желі» ({{Lang-en|the grid}}) [[интернет]] жүйесіне ұқсайды, ал «түстер желісі» [[виртуалды шындық]]ты еске түсіреді.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=273}}

1971 жылы 13 қаңтарда The Who баспасөз мәслихатын өткізді, онда олар [[Янг-Вик]] театрында бірқатар концерттер беретіндіктерін жариялады. Осы қойылымдар барысында олар алдағы жобаның ойдан шығарылған элементтерін қолдануы керек еді, топтың ойынша көрермендер осы шоудың интерактивті қатысушыларына айналуы тиіс болатын.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=273}} [[Кит Мун]] «{{iw|200 Мотель|3=en|4=200 Motels}}» фильміндегі түсірілімдерін аяқтағаннан кейін, The Who 15 ақпанда өткен алғашқы концертін берді. Шоу барысында музыканттар өздеріне £30,000-ға түскен жаңа [[квадрофония]]лық дыбыс күшейту жүйесін қолданды. Көрермендер негізінен жастар клубтары сияқты әртүрлі ұйымдардан шақырылды, ал еркін сатылымға тек бірнеше билет қана түсті.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=278}}

Gretsch Who’s Next жазбасы кезінде Пит Таунсендтің негізгі гитарасы болды

Бірнеше концерттен кейін Ламберт топты жаңа материал жазу үшін ''[[Record Plant|Record Plant Studios]]'' студиясына шақырды, осыдан кейін музыканттар бірден Нью-Йоркке ұшып кетті. Студияда оларға тағы бірнеше адам қосылды: [[Эл Купер]] (Хаммонд органы), {{iw|Кеннет Эшер|3=en|4=Kenneth Ascher}} (фортепиано) және [[Лесли Уэст]] (гитара). Таунсенд сессия кезінде өзіне [[Джо Уолш]] сыйға тартқан 1957 жылғы [[Gretsch]] гитарасын пайдаланды — бұл аспап оған қатты ұнағаны соншалық, ол студиядағы жұмысына арналған негізгі гитарасына айналды.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=279}} Ламберттің сессияға қатысуы минималды болды{{sfn|Neill|Kent|2002|p=280}} — ол «ауыр» есірткіге тәуелді болып қалғандықтан жазылған материалды [[Дыбыс өңдеу|микстей]] алмады; өз кезегінде Таунсендтің де араққа салыну мәселесі ушыға түсті.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=274}} Топ Ұлыбританияға оралғаннан кейін дыбыс инженері Глин Джонс Record Plant материалының көшірмелерін жасады, бірақ ол мұның бәрін {{iw|Барнс|Барнстағы|en|Barnes, London}} ''[[Olympic Studios|Olympic Sound Studios]]'' студиясында «нөлден» қайта жазған дұрыс болады деп табандылық танытты.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=280}}

Топ 25 және 26 сәуірде ''Young Vic'' театрында тағы бірнеше концерт берді, оларды [[Энди Джонс]] ''[[The Rolling Stones жылжымалы студиясы|Rolling Stones Mobile Studio]]'' ([[The Rolling Stones]] тобынан жалға алынған) жылжымалы студиясының көмегімен жазып алды, бірақ Таунсенд Lifehouse жобасынан көңілі қалып, кейінгі қойылымдар тоқтатылды. Жоба бірден бірнеше деңгейде «іске асырылмайтын» болып шықты және топ ішінде шиеленіс тудырды, сонымен қатар ол Таунсенд пен Ламберт арасындағы қарым-қатынастың нашарлауының бір себебіне айналды. Жылдар өткен соң, [[Ықшам дискі|CD]]-де қайта шығарылған альбомның жаңартылған нұсқасының мұқабасында (CD-де қайта басылған), Таунсенд жобаның сәтсіздігі оны [[Жүйке тозуы|жүйке жұқаруы]]ның шегіне жеткізгенін мойындады.{{sfn|Townshend|2003|p=6}} «''Young Vic''-тегі аудитория топпен өзара әрекеттесуге, жаңа материал жасауға қызығушылық танытпады, олар тек «My Generation» әнін тыңдап, аспаптарды қалай талқандайтынымызды тамашалағысы келді», — деп қынжылды музыкант.{{sfn|Marsh|1983|p=377}} Өз кезегінде [[Роджер Долтри]]: «Біз ешқашан ыдырауға қазіргідей жақын болған емеспіз», — деп мәлімдеді.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=282}}

Lifehouse тұжырымдамасы қалдырылғанымен, жобаның үзінділері ''Who’s Next'' альбомына кірді, соның ішінде синтезаторлар мен компьютерлермен атқарылған жұмыс та бар.{{sfn|Atkins|2003|p=13}} ''Lifehouse''-тың алғашқы тұжырымдамаларының бірі фильмнің финалында шырқалуы тиіс «әмбебап» аккордты жасау үшін әр көрерменнің жеке деректерін [[Аналогтық сигнал|аналогтық]] синтезатор жүйесіне қосуды қамтыды.{{sfn|Atkins|2003|p=14}} Таунсендтің ''Lifehouse''-тан бас тартуы музыканттардың қолын босатты, өйткені енді бәрін белгілі бір сюжетке (''Tommy'' жағдайындағыдай) сәйкестендірудің қажеті жоқ еді. Бұл топқа жекелеген тректердің құрылымына назар аударуға, оларға өзіндік ерекшеліктер ойлап табуға мүмкіндік берді.{{sfn|Marsh|1983|p=383}}

Таунсенд ''Lifehouse'' жобасын жүзеге асыру бойынша өзінің бастапқы жоспарларынан бас тартқанына қарамастан, ол кейінгі альбомдарында бұл тұжырымдамаға қайта оралып, оны одан әрі дамыта берді. Нәтижесінде алты компакт-дискіде {{iw|Lifehouse Chronicles|3=en|4=Lifehouse Chronicles}} жинағы жарық көрді (1999 жылы шыққан).{{sfn|Townshend|2003|p=9}} 2007 жылы {{iw|The Lifehouse Method|3=en|4=The Lifehouse Method}} сайты жұмысын бастады, ол қосымша пайдаланушыларынан деректерді жинап, оларды музыкалық портреттерге айналдырды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lifehouse-method.com|title=The Lifehouse Method (official website)|access-date=2014-11-25|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20080518072215/http://www.lifehouse-method.com/|archive-date=2008-05-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Жазуы ==
Альбомның көп бөлігі Olympic Studios (Барнс, Лондон) студиясында Глин Джонстың жетекшілігімен жазылды

''Who’s Next''-тің алғашқы сессиясы 1971 жылдың сәуір айының басында [[Мик Джаггер]]дің [[Stargroves]] үйінде өтті. Музыканттар Rolling Stones Mobile жылжымалы студиясын пайдаланып, «[[Won't Get Fooled Again]]&lt;nowiki/&gt;» әнінің [[минусовка]]сын жазды,{{sfn|Neill|Kent|2002|p=280}} содан кейін Глин Джонстың жетекшілігімен ''Olympic Studios''-те көшуге шешім қабылдады.{{sfn|Marsh|1983|p=381}} Сессиялар 9 сәуірде («Bargain» трегімен жұмыс істеуден){{sfn|Neill|Kent|2002|p=281}} басталып, мамыр айы бойы жалғасты, осы уақыт ішінде топ бірқатар тректерді жазды: «Time is Passing», «Pure and Easy», «Love Ain’t for Keeping» (бастапқыда ол хард-рок стиліне жақынырақ құрылымда болды, бірақ акустикалық нұсқаға өзгертілді), «Behind Blue Eyes», «The Song Is Over», «Let’s See Action» және «[[Baba O’Riley]]&lt;nowiki/&gt;». [[Ники Хопкинс]] пианист ретінде шақырылды, ал Дэйв Арбус «Baba O’Riley» композициясында скрипкада ойнады. [[Джон Энтвисл]]дің «My Wife» трегі альбомға сессиялардың соңында, ең соңғы сәтте қосылды, бастапқыда бас-гитарист оны өзінің жеке альбомында шығаруды жоспарлаған болатын.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=282}}

''Record Plant'' мен ''Young Vic'' сессияларынан айырмашылығы, Джонспен жұмыс неғұрлым өнімді атмосферада өтті, өйткені дыбыс инженері бірінші кезекте жақсы дыбысқа қол жеткізуге бағытталды, ал Ламбертті әрқашан топтың имиджі көбірек толғандыратын. Таунсенд: «Біз Глин қол жеткізген дыбысқа таң қалдық» деп еске алды.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=282}} Таунсенд бұрынырақ синтезаторларда шығарылған материалды пайдаланып, пернелі аспаптардың дыбысталуын бірнеше режимде өзгертті: бірнеше өлеңде, ең алдымен — «Baba O’Riley» және «Won’t Get Fooled Again»,{{sfn|Marsh|1983|p=382}} сондай-ақ «Bargain», «Going Mobile» және «The Song Is Over» туындыларында [[Бурдон (музыка)|дроун-эффект]]ілерін қосты. Синтезатор сол кездегі орындаушылардың альбомдарында кең таралған үстірт штрихтардан айырмашылығы, таспа дыбысының ажырамас құрамдас бөлігі ретінде пайдаланылды.{{sfn|Atkins|2003|p=18}} Барабаншы — [[Кит Мун|Кит М]][[Кит Мун|ун]]ның стилі топтың алдыңғы дискісімен салыстырғанда өзгеріске ұшырады. Барабаншы The Who тобының алғашқы жазбаларының рухында — неғұрлым ресми, ұзақ проигрыштерсіз ойнады — бұл ішінара синтезаторлардың болуына байланысты болса, ішінара таза орындауға баса назар аударған және барабан «феериясына» өте қажет болған жағдайда ғана келіскен Джонстың продюсерлік көзқарасынан туындады.{{sfn|Fletcher|1998|p=286}} Джонс музыканттарды ынталандыруда маңызды рөл атқарды — олар барлық әндер керемет шығатынына сеніп, жай ғана кезекті альбомды жазуы керек еді. Топ продюсерге таспа үшін (сессиялар кезінде жазылған) кез келген әнді таңдап, оларды өз қалауы бойынша орналастыру құқығына карт-бланш берді.{{sfn|Marsh|1983|p=382}} Джонстың негізгі үлесіне қарамастан, соңында ол тек жазбаның қосалқы продюсері ретінде ғана көрсетілді.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=282}} Джонстың айтуынша, оның негізгі үлесі техникалық салада және Таунсендтің алғашқы деможазбалары негізінде аранжировкалардың көп бөлігін жасауда болды.{{sfn|Unterberger|2011|p=105}}

Альбом «Baba O’Riley» трегімен ашылады, Таунсенд бұл әнде [[Лоури органы]]нда ойнады, оның дыбысы синтезатор арқылы өткізілген. Композицияның атауы — Таунсендтің кумирлері — гуру [[Мехер Баба]] мен композитор [[Терри Райли]]ге деген өзіндік құрмет белгісі (айтылуының күрделілігіне байланысты әнге бейресми атау — «Teenage Wasteland», куплеттен алынған жол бекіп қалған).{{sfn|Neill|Kent|2002|p=275}} Органдағы партия Таунсендтің ұзағырақ деможазбасынан алынды, оның кейбір бөліктері кейінірек Мехерге арналған ''I Am'' [[трибьют-альбом]]ына енгізілді.{{sfn|Marsh|1983|p=386}} Таунсендтің айтуынша, бұл орган партиялары «екі немесе үш мың өңдеуден» өткен.{{sfn|Unterberger|2011|p=108}} «Bargain» әні мәтінінің бірінші жолында: «Мен сені табу үшін өзімді қуана-қуана жоғалтар едім» деп шырқалады — бұл Мехердің мантраларының бірі.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=275}} Энтвисл «My Wife» композициясын әйелімен жанжалдасып қалғаннан кейін шығарған, сондықтан әннің бүкіл мәтіні бойында ситуациялық қақтығыс үдей түседі. Трек жарты сағаттық сессия кезінде жазылған үрмелі аспаптар партиясын қамтиды.{{sfn|Unterberger|2011|p=113}} «Pure and Easy» — ''Lifehouse'' жобасының негізгі трегі — альбомға енбей қалды, дегенмен оның басты әуені «The Song Is Over» әніне [[кода]] ретінде қосылды.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=275}}

«Behind Blue Eyes» Долтридің үш вокалдық [[гармония]]сын қамтиды, бұл әнді Таунсенд пен Энтвисл ''Lifehouse'' жобасының басты антагонисі — Кирпич ({{Lang-en|Brick}}) үшін жазған болатын. Мун бұл тректің бірінші бөлігінде мүлдем ойнаған жоқ, бұл музыкантқа өте тән емес еді, кейіннен топтың биографы [[Дэйв Марш]] бұл туралы былай деп атап өтті: «бұл Кит Мунның мансабындағы ең ұзақ үзіліс болды». Қорытынды ән — «Won’t Get Fooled Again» мәтіні революцияға қатысты сыни тирада болды. Таунсенд түсіндірді: «революция уақыт өткен сайын революция болып қала береді, ал көптеген адамдар тек азап шегеді». Бірінші трек сияқты, бұл әнде де Лоури органы шырқалады, оның дыбысы {{Аударылмаған 3|ARP Instruments|3=en|4=ARP Instruments}} фирмасының синтезаторы арқылы өткізілген. Органдағы партия Таунсендтің алғашқы деможазбаларынан да алынды.

== Мұқабасы ==
Альбом мұқабасында {{iw|Easington Colliery|3=en|4=Easington Colliery}} көмір шахталарының жанында түсірілген топтың фотосуреті пайдаланылды, музыканттар жаңа ғана дәрет сындырған террикон үйіндісінен шығып тұрған бетон блоктан алыстап барады.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=285}} Фотосурет идеясы Энтвисл мен Мунда «2001 жылғы Ғарыштық одиссея» фильмін көргеннен кейін пайда болды.{{sfn|McMichael|Lyons|2001|p=480}} Фотограф Итан Расселдің айтуынша, түсірілім кезінде музыканттардың көпшілігінің кіші дәретке отырғысы келмеді, осыған байланысты блокты жаңбыр суымен бүріккен, оны алдымен үнтаспаның бос қорабына толтырып алған екен. Мұқабаның артқы жағында музыканттардың [[Лестер]]дегі {{Аударылмаған 3|De Montfort Hall|3=en|4=De Montfort Hall}} сахна артында, жиһаз сынықтарының арасында түскен фотосуреті орналасқан.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=285}} 2003 жылы [[VH1]] телеарнасы ''Who’s Next'' мұқабасын барлық уақыттағы ең ұлы мұқабалардың бірі деп атады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vh1.com/photos/gallery/?fid=1486056&amp;page=2&amp;thumbnails=true|title=The Greatest Album Covers&amp;nbsp;– Photos|work=VH1|publisher=Viacom|access-date=2010-11-06|lang=en|archive-date=2013-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029202037/http://www.vh1.com/photos/gallery/?fid=1486056&amp;page=2&amp;thumbnails=true|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Мұқабаға арналған басқа идеялардың арасында фотосуреттердің екі нұсқасы болды: біріншісінде — музыканттар [[Marshall Amplification|Marshall]] күшейткіштерінің үйіндісіне дәрет сындырса, екіншісінде — жалаңаш семіз әйелге дәрет сындырған, ал әйелдің жыныс мүшелерінің орнына музыканттардың өз бет-әлпеттері қойылған.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=285}} Балама мұқаба ретінде Мун қара [[әйелдер іш киімі]]н, қоңыр парик киіп, қолына қамшы ұстаған фотосурет түсірілді, кейінірек ол альбомды ықшам дискілерде қайта шығаруда (1995 және 2003 жылдары) қолданылып, CD вкладышының ішіне орналастырылды. Осы сессиялар барысында түсірілген кейбір фотосуреттер кейінірек АҚШ-та ''[[Decca Records|Decca]]'' лейблімен таспаны жарнамалау үшін промоматериалдар ретінде пайдаланылды.&lt;ref&gt;{{cite AV media notes|title=Who's Next|others=The Who|year=1995|origyear=1971|chapter=''Who's Next'' and ''The Lifehouse Project''|first=John|last=Atkins|pages=13, 24|type=CD liner|publisher=MCA Records|id=MCAD-11269|lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Шығаруы және жылжытуы ==
The Who альбомы шыққаннан кейін көп ұзамай Шарлотт (Солтүстік Каролина) қаласында өнер көрсетуде

Алғашқы сингл «Won’t Get Fooled Again» (үш жарым минутқа дейін қысқартылған нұсқасы) альбомның қарсаңында, 1971 жылғы 25 маусымда Ұлыбританияда және 17 шілдеде АҚШ-та жарық көрді. Ол бұл елдердің чарттарында сәйкесінше тоғызыншы және он бесінші орындарға жетті. Альбом 14 тамызда АҚШ-та және 27 тамызда Ұлыбританияда шықты. Бұл музыканттардың өз отанында бірінші орынға көтерілген жалғыз The Who дискісі болды.

Музыканттардың АҚШ-тағы турнесі альбом жарық көрерден сәл бұрын басталды. Топ ''Lifehouse'' қойылымдары кезінде қолданылған аппаратураны пайдаланды, дегенмен дыбыс режиссері — Боб Придден — жабдықтың техникалық талаптары тым күрделі болды деп есептеді. Орындалатын әндер тізімі жаңартылып, енді оның құрамында Tommy альбомының материалы азайды, есесіне жаңа альбомнан бірнеше ән, соның ішінде «My Wife», «Baba O’Riley» және «Won’t Get Fooled Again» қосылды — олар тез арада жұртшылықтың концерттік таңдаулыларына айналды. Соңғы екі тректе музыканттар синтезатордың фонограммасын қолданды. Қыркүйек айында гастрольдер Ұлыбританияға ауысты, ең ірі шоулардың бірі [[Овал (стадион)|Кеннингтон Овал]] стадионында 35,000 көрерменнің алдында өтті. Гастрольдік сапар сегіз айға созылды, бұл сол уақытқа дейінгі The Who тобының ең үлкен турнесі болды.

''Who’s Next'' альбомының сессиялары кезінде жазылған бірнеше қосымша әндер кейінірек сингл ретінде немесе топтың жинақтарында жарық көрді. «Let’s See Action» трегі 1971 жылы сингл ретінде шығарылды, «Join Together» 1972 жылдың маусымында, ал «Relay» қарашада шықты. «Pure and Easy», «Put The Money Down» және «Too Much of Anything» туындылары ''Odds &amp; Sods'' альбомында басылып шықты, ал «Time is Passin» үнтаспаның компакт-дискідегі қайта шығарылымының құрамында жарық көрді (1998). [[Соул]]-орындаушы [[Марвин Гэй]]дің «Baby Don’t You Do It» композициясына жасалған кавер-нұсқасы альбомның сыйлықтық нұсқасына енді (2003).

Альбом бірнеше [[ремастеринг]]тік қайта басылымдардан өтті, олардың негізінде әртүрлі сессиялардан қалған таспалар қолданылды. ''Olympic Studios'' студиясындағы түпнұсқа жазбалар жоғалып кетті деп есептеледі, өйткені ''Virgin Records'' лейблінің қызметкерлері 1980 жылдары студияны сатып алған кезде ескі жазбалардың едәуір бөлігін қоқысқа тастаған. ''Harmonix Music Systems'' бейнеойын баспагері «[[Rock Band]]&lt;nowiki/&gt;» сериясындағы ойындар үшін жүктелетін контент ретінде ''Who’s Next'' альбомын шығару ниетін білдірген болатын. Алайда бұл мүмкін болмай шықты, себебі альбомның түпнұсқа [[Көпжолақты дыбыс жазу|көпжолақты]] жазбаларын табу сәті түспеді (бұл фактіні Таунсенд те растады).&lt;ref&gt;Van Dam, Rob: [http://news.gotgame.com/the-who-vs-rock-band-have-we-been-fooled-again/ «Who’s Next on Rock Band? Not The Who…»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080617163129/http://news.gotgame.com/the-who-vs-rock-band-have-we-been-fooled-again/|date=2008-06-17}}, ''[http://www.gotgame.com/ GotGame] {{Wayback|url=http://www.gotgame.com/|date=20100121060953}}''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Transcribed by forum member [http://forums.thewho.com/index.php?t=usrinfo&amp;id=64&amp;S=ed31cc782e28e6a755a807ce297544da bomber] {{Wayback|url=http://forums.thewho.com/index.php?t=usrinfo&amp;id=64&amp;S=ed31cc782e28e6a755a807ce297544da|date=20110717042706}}: [http://forums.thewho.com/index.php?t=msg&amp;goto=34816&amp;S=aee90c0c46b2d626cdb092b59d6ed098#msg_34816 «Face The Face: The Pete Townshend Interview»]{{Недоступная ссылка|date=2018-05|bot=InternetArchiveBot}}, ''[http://www.thewho.com The Who.com] {{Wayback|url=http://www.thewho.com/|date=20100627073847}}''&lt;/ref&gt; Оның орнына уәде етілген альбомның орнына ''Who’s Next'' таспасынан үш ән («Behind Blue Eyes», «Baba O’Riley» және «Going Mobile») енген ''The Best of The Who'' жинағы таңдалды.&lt;ref&gt;Cavalli, Earnest: [http://blog.wired.com/games/2008/07/whos-next-repla.html «Who’s Next Replaced by Compilation for Rock Band»] {{Wayback|url=http://blog.wired.com/games/2008/07/whos-next-repla.html|date=20090102101100}}, ''[[Wired News]]''&lt;/ref&gt; Біраз уақыт өткеннен кейін «Won’t Get Fooled Again» әнінің [[Көпжолақты дыбыс жазу|16-арналы]] жазбасы және «Bargain» мен «Getting In Tune» әндерін қоспағанда, қалған материалдың 8-арналы таспалары табылды.

== Сыншылардың пікірлері мен мұрасы ==
{{Альбом рейтингтері
| дер1 = ''[[AllMusic]]''
| рейт1 = {{Rating|5|5}}&lt;ref name=&quot;AllmusicReview&quot;&gt;{{cite web | url={{Allmusic|class=album|id=r21820/review|pure_url=yes}} | title=Allmusic review | work=[[AllMusic]] | publisher=[[All Media Guide]] | first=Stephen Thomas | last=Erlewine | access-date=2011-06-22 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
| дер2 = ''[[Роберт Кристгау#Потребительский гид|Роберт Кристгау]]''
| рейт2 = A&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.robertchristgau.com/bk-cg70s.php|last=Christgau|first=Robert|year=1981|title=Christgau's Record Guide: Rock Albums of the '70s|publisher=[[Da Capo Press]]|isbn=0306804093|page=419|lang=en|access-date=2016-01-08|archive-date=2016-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160108155026/http://robertchristgau.com/bk-cg70s.php|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| дер3 = ''[[Encyclopedia of Popular Music]]''
| рейт3 = {{Rating|5|5}}{{sfn|Larkin|1998|p=5812|name=&quot;Larkin&quot;}}
| дер4 = ''[[Mojo]]''
| рейт4 = {{Rating|4|5}}&lt;ref name=&quot;Mojo&quot;&gt;{{мақала |басылым=[[Mojo]] |орны=London |беттері=110 |цитата=WHO'S NEXT is The Who's most polished album, its hook-ridden songs pioneering the use of rock synthesizers without diluting the power-quartet attack that had defined the group since the mid-60s... |тақырыбы=none |тілі=en |ай=5 |жыл=2003 |түрі=magazine |баспасы=[[Bauer Media Group]] }}&lt;/ref&gt;
| дер5 = ''[[MusicHound]]''
| рейт5 = 5/5{{sfn|Graff|Durchholz|1999|p=1227|}}
| дер6 = ''[[Q (журнал)|Q]]''
| рейт6 = {{Rating|4|5}}&lt;ref name=&quot;Qmag&quot;&gt;{{мақала |басылым=[[Q (журнал)|Q]] |орны=London |беттері=158 |цитата=Considered by many to be the band's best, 1971's WHO'S NEXT was their only Number 1 album... |тақырыбы=none |тілі=en |ай=1 |жыл=1996 |түрі=magazine |баспасы=[[Bauer Media Group]] }}&lt;/ref&gt;
| дер7 = ''[[The Rolling Stone Album Guide|Rolling Stone Album Guide]]''
| рейт7 = {{rating|5|5}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/music/artists/the-who/albumguide |title=The Who: Album Guide | Rolling Stone Music |publisher=Rollingstone.com/Wayback Machine |date=1970-02-14 |access-date=2014-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212135256/http://www.rollingstone.com/music/artists/the-who/albumguide |archive-date=2013-12-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
| дер8 = ''[[The Village Voice]]''
| рейт8 = {{Rating-Christgau|A+}}&lt;ref name=&quot;Christgau&quot;&gt;{{cite news|last=Christgau|first=Robert|author-link=Robert Christgau|date=1971-08-19|url=http://www.robertchristgau.com/xg/cg/cg19.php|title=Consumer Guide (19)|newspaper=[[The Village Voice]]|location=New York|access-date=2013-03-09|lang=en|archive-date=2021-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210401060800/https://platform.twitter.com/widgets/widget_iframe.0edc1ef9f8b82d9b79c6115bda79f63f.html?origin=http%3A%2F%2Fwww.robertchristgau.com}}&lt;/ref&gt;
}}

''[[The Village Voice]]'' газетіне жазған өз рецензиясында музыка сыншысы [[Роберт Кристгау]] ''Who’s Next'' туындысын «соңғы уақыттағы ең үздік хард-рок альбомы» деп атап, олардың алдыңғы жазбалары қанықпаған дыбыстан зардап шеккен болса, енді топ «студияда дәл сондай резонанс тудыратын тікелей шынайылыққа қол жеткізіп, концерттердегідей деңгейде ашылып жатқанын» атап өтті. Sounds журналының шолушысы Билл Уокер «Baba O’Riley», «My Wife» және «The Song Is Over» әндерін ерекше атап өтіп, былай деп қорытындылады: «Бірегей шедевр — ''Tommy''-ден кейін музыканттар ерекше бір нәрсе ойлап табуы керек еді, және олардың рок-операның жалғасын емес, дербес альбом жазуға батылы барғаны — олардың батылдығы мен тапқырлығына деген құрмет». ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналынан Джон Мендельсон өз мақаласында белгілі бір дәрежедегі байыптылық пен жасандылық элементтеріне қарамастан, ''Who’s Next'' альбомының даусыз күшті тұстары бар екенін — «ол сауатты ойластырылған, керемет орындалған, тамаша продюсерлік етілген және кейбір сәттерде адамның демін ішіне тартқызады» деп атап өтті. Альбом жыл сайынғы ''[[Pazz &amp; Jop]]'' сауалнамасының «1971 жылдың үздік альбомы» номинациясында бірінші орынды иеленді.

Уақыт өте келе көптеген музыка сыншылары ''Who’s Next''-ті The Who-ның ең үздік альбомы ретінде бағалады. ''[[AllMusic]]'' порталының ретроспективті шолуында [[Стивен Томас Эрлевайн]] таспаның дыбысталуы ''Tommy''-ге немесе ''Lifehouse'' жобасына қарағанда шынайырақ болғанын жазды, өйткені «олар өнер болды, ал ''Who’s Next'' — тіпті оның барлық нюанстарымен бірге — бұл рок-н-ролл». ''[[BBC Music]]'' сайтының шолушысы Крис Робертс бұл дискіні топтың ең үздік жазбасы деп атады — «бұл тасқа қашалған ескерткіштердің бірі, қол сұғылмайтын рок каноны». ''[[Mojo]]'' журналының редакциясы әндердің күрделі әуездік құрылымын, олардың есте қаларлық сипатын және топтың «жан-тәнімен ойнайтын рок-квартет» деген кредосын титтей де әлсіретпейтін синтезаторларды инновациялық қолдануды ерекше атап өтті. ''[[Encyclopedia of Popular Music]]'' (1998) альманахына арналған мақаласында [[Колин Ларкин]] былай деп жазды: «бұл альбом хард-роктағы стандарттарды көтерді» және оның «[[Динамика (музыка)|динамика]] тепе-теңдігі» ұжымның қуатты ойыны мен контрапункттер — продюсер уақыт өте келе араластырып отырған акустикалық гитаралар мен синтезаторлардың [[облигато]]сы арасындағы {{Аударылмаған 3|Контраст (музыка)|контрастты|en|Contrast (music)}} ерекше көрсетті. Біраз уақыт өткеннен кейін Кристгау бұл жазбаға қатысты азырақ ынта білдірді, мәселен, 80-жылдары ол The Who-ны «арт-рок топтарының ішіндегі ең нашары» деп атап, «Долтридің театрланған вокалы» мен «осы синтезаторлық какофонияның» кесірінен ''Who’s Next'' уақыт сынына төтеп бере алмады деп қынжылды.

''Acclaimed Music'' порталының статистикасы бойынша ''Who’s Next'' музыка сыншылары құрастырған «барлық уақыттағы ұлы альбомдар» тізімінде 35-орында тұр. 2002 жылы лонгплей ''[[Classic Rock]]'' журналының нұсқасы бойынша «барлық уақыттағы 100 үздік рок-альбом» рейтингінде 9-орынға ие болды.&lt;ref&gt;100 Greatest Rock Albums Ever. Classic Rock № 8 (январь-февраль 2002)&lt;/ref&gt; 2003 жылы ''Rolling Stone'' журналы альбомды өздерінің «[[Rolling Stone журналының нұсқасы бойынша барлық уақыттың 500 ұлы альбомы|барлық уақыттағы 500 ұлы альбом]]&lt;nowiki/&gt;» рейтингінде 28-орынға қойды. Пластинка ''[[Pitchfork Media]]'' порталының «70-жылдардағы 100 үздік жазба» тізімінде 15-орынды иеленді. Сондай-ақ лонгплей ''[[1001 Albums You Must Hear Before You Die]]'' (2005) альманахында атап өтілді. ''BBC'' телеарнасы бұл альбом туралы хабарды The Classic Albums бағдарламалар циклінің эпизодтарының бірінде көрсетті, ол бастапқыда радиода (1989 жыл), содан кейін теледидарда (1998 жыл) шықты, ал 2006 жылы бұл эпизод DVD-де ''Classic Albums: The Who — Who’s Next'' деген атпен жарық көрді. Сол жылы альбом ''Times'' газетінің «барлық уақыттағы 100 үздік жазба» тізімінде ерекше аталды. 2007 жылы жазба «жылдар бойы тексерілген сапасы мен индустрия үшін тарихи маңыздылығы үшін» «[[Грэмми]]&lt;nowiki/&gt;» даңқ залына енгізілді.

== Композициялар тізімі ==
Белгіленгендерден басқа барлық әндердің авторы — Пит Таунсенд

;А жағы
# «[[Baba O'Riley]]&lt;nowiki/&gt;» — 5:11
# «Bargain» — 5:33
# «Love Ain’t for Keeping» — 2:12
# «My Wife» ([[Джон Энтвистл]]) — 3:41
# «The Song Is Over» — 6:16

;B жағы
# &lt;li value=&quot;6&quot;&gt;«Getting in Tune» — 4:50
# «Going Mobile» — 3:42
# «[[Behind Blue Eyes]]&lt;nowiki/&gt;» — 3:42
# «[[Won't Get Fooled Again]]&lt;nowiki/&gt;» — 8:32

;1995 жылғы қайта басылымдағы бонус-тректер
# &lt;li value=&quot;10&quot;&gt;«Pure and Easy» (түпнұсқа нұсқасы) — 4:22
#* Бұрын-соңды жарық көрмеген.
# «[[Baby Don't You Do It]]&lt;nowiki/&gt;» ([[Холланд-Дозир-Холланд]]) — 5:14
#* Бұрын-соңды жарық көрмеген. [[Марвин Гэй]]дің әніне жасалған кавер-нұсқа.
# «Naked Eye» (live) — 5:31
#* 1971 жылғы 26 сәуірде Young Vic студиясында жазылған.
# «Water» (live) — 6:25
#* Бұрын-соңды жарық көрмеген. 1971 жылғы 26 сәуірде Young Vic студиясында жазылған.
# «Too Much of Anything» — 4:25
# «I Don’t Even Know Myself» — 4:56
# «Behind Blue Eyes» (түпнұсқа нұсқасы) — 3:28
#* Бұрын-соңды жарық көрмеген.

=== Делюкс-басылым ===
;1-диск
Делюкс-басылымның бірінші дискісінде түпнұсқа альбомның 9 әні және олардан кейін келетін 6 аут-тейк бар, олардың ішіндегі «Getting in Tune» мен «Won’t Get Fooled Again» нұсқалары бұрын-соңды жарық көрмеген. Барлық 6 аут-тейк 1971 жылдың наурызында [[Нью-Йорк]]тегі Record Plant студиясында альбомның рекордтық сессиялары кезінде жазылған болатын; топ бұл материалды қолданбай тастап, кейінірек сол жылы Англияда 6 әннің 5-ін жаңадан қайта жазып шықты.

# «Baba O’Riley» — 5:01
# «Bargain» — 5:33
# «Love Ain’t for Keeping» — 2:10
# «My Wife» — 3:35
# «The Song Is Over» — 6:17
# «Getting in Tune» — 4:49
# «Going Mobile» — 3:43
# «Behind Blue Eyes» — 3:42
# «Won’t Get Fooled Again» — 8:35
# «Baby Don’t You Do It» — 8:21
#* Осы нұсқа 1995 жылы CD-де ұзартылған нұсқада жарық көрді.
# «Getting in Tune» — 6:36
# «Pure and Easy» — 4:33
#* Осы нұсқа 1995 жылғы CD-дегімен бірдей, бірақ басқа аранжировкада.
# «Love Ain’t for Keeping» — 4:06
#* Электрлі нұсқасы бұрынырақ 1998 жылы ''[[Odds &amp; Sods]]'' қайта басылымында жарық көрді.
# «Behind Blue Eyes» (Alternate version) — 3:30
# «Won’t Get Fooled Again» — 8:48
#* Нью-Йоркте жасалған түпнұсқа жазба

;2-диск
Екінші дискідегі композициялар 1971 жылғы 26 сәуірде Лондонның [[Янг-Вик]] театрында өткен концертте жазылған. «Water» және «Naked Eye» туындыларынан басқа барлық композициялар бұрын-соңды жарық көрмеген. Сондай-ақ концертте «[[Pinball Wizard]]&lt;nowiki/&gt;», «Bony Moronie», «[[See Me Feel Me/Listening to You]]&lt;nowiki/&gt;» және «Baby Don’t You Do It» әндері орындалған, бірақ олар дискіге енбей қалды.&lt;ref&gt;[http://www.thewholive.de/details/index.php?id=283&amp;Tracklisting=&amp;GroupID=0&amp;Tag=&amp;Monat=&amp;Jahr=1971&amp;Stadt=&amp;Halle=&amp;LandID=0&amp;StateID=0 The Who Concert Guide] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719095258/http://www.thewholive.de/details/index.php?id=283&amp;Tracklisting=&amp;GroupID=0&amp;Tag=&amp;Monat=&amp;Jahr=1971&amp;Stadt=&amp;Halle=&amp;LandID=0&amp;StateID=0|date=2011-07-19}}&lt;/ref&gt;

# «Love Ain’t For Keeping» — 2:57
# «Pure and Easy» — 6:00
# «[[Young Man Blues]]&lt;nowiki/&gt;» — 4:47
# «Time Is Passing» — 3:59
# «Behind Blue Eyes» — 4:49
# «I Don’t Even Know Myself» — 5:42
# «Too Much of Anything» — 4:20
# «Getting in Tune» — 6:42
# «Bargain» — 5:46
# «Water» — 8:19
# «[[My Generation (песня The Who)|My Generation]]&lt;nowiki/&gt;» — 2:58
# «[[Road Runner (песня Бо Диддли)|Road Runner]]&lt;nowiki/&gt;» — 3:14
# «Naked Eye» — 6:21
# «Won’t Get Fooled Again» — 8:50

== Жазбаға қатысқандар ==

; Топ мүшелері

* [[Роджер Долтри]] — 1, 2, 3, 6, 8 және 9-композициялардағы негізгі вокал, 5-композицияда Пит Таунсендпен бірге вокал, «I Don’t Even Know Myself» әнінде ерін гармоникасы
* [[Джон Энтвистл]] — бас-гитара, үрмелі аспаптар, «My Wife» әнінде вокал және фортепиано
* [[Кит Джон Мун|Кит Мун]] — соқпалы аспаптар, перкуссия
* [[Пит Таунсенд]] — гитара, [[VCS3]] және [[ARP Instruments, Inc.|ARP]] синтезаторлары, орган, «Baba O’Riley» әнінде фортепиано, «Going Mobile» әнінде негізгі вокал және 2 мен 5-композицияларда Роджер Долтримен бірге вокал

; Шақырылған музыканттар
* Никки Хопкинс (Nicky Hopkins) — «Song Is Over» және «Getting In Tune» әндерінде фортепиано
* Дэйв Арбас (Dave Arbus) — «Baba O’Riley» әнінде скрипка
* Эл Купер (Al Kooper) — «Behind Blue Eyes» әнінің түпнұсқа нұсқасында орган
* Лесли Вест (Leslie West) — «Baby Don’t You Do It» әнінің ұзартылған нұсқасында гитара

== Чарттардағы позициялары ==
; Альбомы
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жылы
!Чарты
!Жоғ. поз.
!Ақпараты
|-
|1971
|''[[Billboard]]'' Pop Albums
| align=&quot;left&quot; |4&lt;ref name=&quot;US&quot;&gt;{{cite web|title=Artist Chart History - The Who|url=http://www.allmusic.com/artist/the-who-p5822|publisher=Allmusic|lang=en|access-date=|archive-url=https://www.webcitation.org/66w2eXRCW?url=http://www.allmusic.com/artist/the-who-p5822|archive-date=2012-04-15}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|1971
|UK Chart Album
| align=&quot;left&quot; |1&lt;ref name=&quot;chart&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20120925131546/http://www.chartstats.com/artistinfo.php?id=1768 The Who at chartstats.com]&lt;/ref&gt;
|
|-
|2003
|''Billboard'''s Pop Catalog &lt;small&gt;Солтүстік Америка&lt;/small&gt;
|5
|Делюкс-басылым
|-
|}

; Синглдері

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жылы
!Атауы
!Чарты
!Жоғ. поз.
|-
|1971
|«Behind Blue Eyes»
|''Billboard'' Pop Singles
|34
|-
|1971
|«Won’t Get Fooled Again»
|''Billboard'' Pop Singles
|15
|-
|1971
|«Won’t Get Fooled Again»
|UK Singles Chart
| align=&quot;left&quot; |9&lt;ref name=&quot;chart&quot; /&gt;
|-
|}

== Сертификаттауы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
!Сертификаттаушы
!Сертификаттауы
!Күні
|-
|[[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|RIAA]] (АҚШ)
|Алтын
|16 қыркүйек 1971&lt;ref name=&quot;RIAA&quot;&gt;{{cite web|title=Gold and Platinum Database Search|url=https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&amp;table=SEARCH_RESULTS&amp;action=&amp;title=Who%s%20Next&amp;artist=The%20Who&amp;format=&amp;debutLP=&amp;category=&amp;sex=&amp;releaseDate=&amp;requestNo=&amp;type=&amp;level=&amp;label=&amp;company=&amp;certificationDate=&amp;awardDescription=&amp;catalogNo=&amp;aSex=&amp;rec_id=&amp;charField=&amp;gold=&amp;platinum=&amp;multiPlat=&amp;level2=&amp;certDate=&amp;album=&amp;id=&amp;after=&amp;before=&amp;startMonth=1&amp;endMonth=1&amp;startYear=1958&amp;endYear=2009&amp;sort=Artist&amp;perPage=25|lang=en|access-date=2010-12-07}}&lt;/ref&gt;
|-
|RIAA (АҚШ)
|Платиналы
|8 ақпан 1993&lt;ref name=&quot;RIAA&quot; /&gt;
|-
|RIAA (АҚШ)
|Үш мәрте платиналы
|8 ақпан 1993&lt;ref name=&quot;RIAA&quot; /&gt;
|}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* {{cite AV media notes|first=John|last=Atkins|title=Who's Next (Deluxe Edition)|year=2003|publisher=Polydor|id=113-056-2|ref=Atkins|lang=en}}
* * {{citation|last1=Graff|first1=Gary|last2=Durchholz|first2=Daniel (eds)|title=MusicHound Rock: The Essential Album Guide|publisher=Visible Ink Press|location=Farmington Hills, MI|year=1999|isbn=1-57859-061-2}}
* {{citation|last1=Graff|first1=Gary|last2=Durchholz|first2=Daniel (eds)|title=MusicHound Rock: The Essential Album Guide|publisher=Visible Ink Press|location=Farmington Hills, MI|year=1999|isbn=1-57859-061-2}}
* {{кітап|авторы=[[Colin Larkin (writer)|Larkin, Colin]]|тақырыбы=[[Encyclopedia of Popular Music]]|басылым=3rd|баспасы=[[Muze|Muze UK]]|жылы=1998|томы=7|isbn=1561592374|lang=en}}
* {{citation|title=The Who: Concert File|first1=Joe|last1=McMichael|first2=Jack|last2=Lyons|publisher=Omnibus Press|year=2001|isbn=978-0-857-12737-2}}
* {{кітап|авторы=[[Марш, Дэйв|Marsh, Dave]]|тақырыбы=Before I Get Old : The Story of The Who|баспасы=Plexus|жылы=1983|isbn=978-0-85965-083-0|lang=en}}
* {{citation|first1=Andrew|last1=Neill|first2=Matthew|last2=Kent|title=Anyway Anyhow Anywhere – The Complete Chronicle of The Who|publisher=Virgin|year=2002|isbn=978-0-7535-1217-3}}
* {{cite AV media notes|first=Pete|last=Townshend|author-link=Pete Townshend|title=Who's Next (Deluxe Edition)|year=2003|publisher=Polydor|id=113-056-2|ref=Townshend|lang=en}}
* {{кітап|авторы=Richie Unterberger|тақырыбы=Won't Get Fooled Again: The Who from Lifehouse to Quadrophenia|url=https://archive.org|баспасы=Jawbone Press|жылы=2011|isbn=978-1-906002-75-6|lang=en}}
* {{мақала|тақырыбы=Папаши не стареют|сілтеме=http://total-rock.ru|басылым=Classic Rock|баспасы=Арс Лонга|жыл=2003|нөмірі=7-8|беттері=82|issn=1997-7646|тілі=ru}}

[[Санат:1971 жылғы альбомдар]]
[[Санат:The Who альбомдары]]
[[Санат:Хард-рок альбомдары]]
[[Санат:Ұлыбритания альбомдары]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі альбомдар]]
[[Санат:Прогрессивті рок альбомдары]]
[[Санат:Глин Джонс продюсерлік еткен альбомдар]]
[[Санат:Olympic Sound Studios студиясында жазылған альбомдар]]
[[Санат:Track Records альбомдары]]</text>
      <sha1>rhu7odyqjipduhgg9uexonquqo89xwj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658146</id>
      <parentid>3658144</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T00:36:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сыншылардың пікірлері мен мұрасы */</comment>
      <origin>3658146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58419" sha1="s25oaoamj3vztl5v0xzd0w5xjr94hf8" xml:space="preserve">{{Музыкалық альбом
 | Атауы                  = Who’s Next
 | Шынайы атауы           = 
 | Түрі                   = [[Студиялық альбом]]
 | Орындаушы              = [[The Who]]
 | Мұқабасы               = Whos next.jpg
 | Мұқаба ені             = 
 | Шығарылған күні        = [[2 тамыз]] 1971&lt;ref name=&quot;notes1&quot;&gt;{{cite AV media notes |title=Who's Next |others=[[The Who]] |year=1995|origyear= 1971 |page=2 |type=CD liner |publisher=[[MCA Records]] |id=MCAD-11269 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 | Жазылған күні          = [[сәуір]] — [[маусым]] 1971
 | Жазылған орны          = Olympic Studios, Лондон; сонда микстелген{{sfn|Neill|Kent|2002|pp=282–284}}; «Won't Get Fooled Again» Stargroves-та жазылған (The Rolling Stones жылжымалы студиясы) және Island Studios-та микстелген, Лондон{{sfn|Neill|Kent|2002|p=280}}
 | Жанрлары               = [[арена-рок]], [[хард-рок]]
 | Ұзақтығы               = 43:38
 | Ел                     = {{UK}}
 | тілі                   = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 | Лейблдері              = [[Decca Records|Decca]] / [[MCA Records]]
 | Продюсерлері           = [[The Who]] мен [[Глин Джонс (продюсер)|Глин Джонс]]
 | Шолу                   = 
 | Алдыңғы                = [[Tommy]]
 | Алд_жыл                = 1969
 | Жыл                    = 1971
 | Келесі                 = [[Quadrophenia]]
 | Кел_жыл                = 1973
 | Тағы                   = 
 | Басқада                = {{Синглдер
| Атауы      = Who's Next
| Түрі       = студиялық альбом  
| Сингл 1       = [[Won't Get Fooled Again]]
| Сингл 1 күні   = 25 маусым 1971&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thewho.com/index.php?module=discography&amp;discography_item_id=40&amp;discography_tag=singles |title=Discography&amp;nbsp;– Won't Get Fooled Again |work=thewho.com |publisher=Yearhour LTD. |access-date=2010-11-06 |lang=en |archive-date=2021-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815204315/https://www.thewho.com/?module=discography&amp;discography_item_id=40&amp;discography_tag=singles |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| Сингл 2       = [[Baba O'Riley]]
| Сингл 2 күні   = қазан 1971 &lt;small&gt;Еуропа&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Baba O'Riley|url=http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Who&amp;titel=Baba+O%27Riley&amp;cat=s|publisher=ung Medien / hitparade.ch|access-date=2011-11-28|lang=en|archive-date=2021-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815204334/https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Who&amp;titel=Baba+O%27Riley&amp;cat=s|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| Сингл 3       = [[Behind Blue Eyes]]
| Сингл 3 күні   = қазан 1971&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thewho.com/index.php?module=discography&amp;discography_item_id=41&amp;discography_tag=singles |title=Discography&amp;nbsp;– Behind Blue Eyes |work=thewho.com |publisher=Yearhour LTD. |access-date=2010-11-06 |lang=en |archive-date=2021-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815204425/https://www.thewho.com/?module=discography&amp;discography_item_id=41&amp;discography_tag=singles |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}
}}
'''''Who’s Next''''' ({{tr-en|Кім келесі?}}) — [[Ұлыбритания|британдық]] [[The Who]] [[рок-тобы]]ның 1971 жылғы 2 тамызда жарық көрген бесінші студиялық альбомы. Бұл таспаның материалы [[Пит Таунсенд]] топтың алдыңғы ''[[Tommy (альбом)|Tommy]]'' дискісінің жалғасы ретінде жоспарлаған, аяқталмай қалған ''Lifehouse'' мультимедиялық [[рок-опера]]сы жобасынан алынды. Алайда, оны жүзеге асырудың күрделілігіне және ұжым менеджері [[Кит Ламберт]]пен арадағы қақтығыстарға байланысты жоба тоқтатылды. Дегенмен, Таунсендті бұл материалды толық форматты студиялық альбом ретінде жазуға көндірді.

The Who бұл лонгплей үстінде [[дыбыс инженер]]і [[Глин Джонс (продюсер)|Глин Джонс]]тың қолдауымен жұмыс істеді. ''[[The Rolling Stones жылжымалы студиясы|The Rolling Stones Mobile Studio]]'' жылжымалы фургонында «Won’t Get Fooled Again» әнін жасағаннан кейін, топ Olympic студиясына ауысып, онда қалған тректердің көпшілігін жазып, микстеді. Музыка сыншылары альбомның ерекшеліктерінің қатарында синтезаторлармен атқарылған тамаша жұмысты атап өтеді, бұл әсіресе сингл ретінде шығарылған «[[Won’t Get Fooled Again]]&lt;nowiki/&gt;» және «[[Baba O’Riley]]&lt;nowiki/&gt;» композицияларында анық байқалады. Альбом мұқабасын фотограф {{iw|Итан Рассел|3=en|4=Ethan Russell}} ойлап тапты, ал бейне «[[2001: Ғарыш одиссеясы]]&lt;nowiki/&gt;» кинотуындысындағы [[Монолит (2001: Ғарыш одиссеясы)|монолит]]терге сілтеме болды. Фотосуретте музыканттар [[террикон]]нан шығып тұрған осыған ұқсас бетон конструкциясына жаңа ғана [[Адамның зәр шығаруы|дәрет сындырып]] тұр.

Альбом орасан зор табысқа жетті, музыка сыншылары оны The Who тобының ең үздік туындысы және барлық уақыттағы ең ұлы альбомдардың бірі ретінде қарастырады. ''Who’s Next'' бірнеше рет, соның ішінде бастапқыда ''Lifehouse'' жобасына арналған қосымша әндермен бірге қайта басылып шықты.

== Алғышарттары ==
1970 жылға қарай The Who тобы даңққа бөленіп тұрды — олар коммерциялық табысқа да, сыншылардың мойындауына да ие болғанымен, өздерінің алғашқы аудиториясынан алшақтай бастаған еді. [[Модтар]] қозғалысы келмеске кетті, ал ''[[Шепердс-Буштан]]'' шыққан алғашқы жанкүйерлері жасөспірім шақтан өсіп кетті. Бұдан бөлек, топ өздерінің ''Track Records'' лейблінің істерімен тым қатты айналысып кеткен менеджері Кит Ламбертпен «байланысын жоғалта» бастады.{{sfn|Marsh|1983|p=361}} Музыканттар «Tommy» альбомы жарық көрген сәттен бастап, бір жыл бойы осы альбомдағы тректерді орындап гастрольдік сапарларда жүрді, сондықтан Пит Таунсенд оларға жаңа бір нәрсе шығару қажет екенін түсінді.{{sfn|Marsh|1983|p=363}} 1970 жылы «The Seeker» синглі мен ''[[Live at Leeds]]'' концерттік альбомы жарық көрді,{{sfn|Marsh|1983|p=358}} сондай-ақ жаңа материалдардан тұратын («Water», «Naked Eye», «I Don’t Even Know Myself», «Postcard» және «Now I’m a Farmer») шағын альбом  жазылды, бірақ соңында музыканттар оны кейінге қалдыруды жөн деп шешті, өйткені олардың пікірінше, бұл туынды алдыңғы жұмыстарының деңгейіне сай келмеді.{{sfn|Marsh|1983|p=365}}

Топ бастапқыда ''Lifehouse'' деп аталатын жобамен жұмыс істеді. Оның сюжеті Таунсендтің 1970 жылы тамызда ''[[Melody Maker]]'' журналы үшін жазған эсселер сериясынан туындады, онда ол рок-музыканың маңыздылығы және әсіресе аудиторияның рөлі туралы ой қозғаған болатын. Рок-цехтағы әріптестерінің арасында Таунсенд музыканы коммуникациялық құрал ретінде пайдалануға ең қызығушылық танытқан адам болды және дәстүрлі альбом немесе турне схемасынан алшақтау үшін өз қызметін өнердің басқа салаларына, соның ішінде киноға кеңейтуді қалады.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=272}} Музыкант ''Lifehouse''-ты футуристік рок-опера, яғни «жанды» дауыста жазылған [[Тұжырымдамалық альбом|концептуалды альбом]], сондай-ақ оған серіктес фильмге арналған музыка ретінде сипаттады.{{sfn|Marsh|1983|p=369}} Таунсенд операның негізгі сюжетін Disc and Music Echo журналына берген сұхбатында түсіндіріп берді: оқиға жақын болашақта, музыкаға тыйым салынған және халықтың көп бөлігі үкімет бақылайтын «тәжірибелік костюмдерде» өмір сүретін қоғамда өтуі тиіс еді. Бүлікші Бобби желіні бұзып, рок-музыканы костюмдерге таратады, осылайша адамдарға бақылаудан құтылуға және өз санасын тазартуға мүмкіндік береді.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=250}} Сюжеттің кейбір элементтері болашақта пайда болған технологияларды дәл сипаттады; мысалы, «желі» ({{Lang-en|the grid}}) [[интернет]] жүйесіне ұқсайды, ал «түстер желісі» [[виртуалды шындық]]ты еске түсіреді.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=273}}

1971 жылы 13 қаңтарда The Who баспасөз мәслихатын өткізді, онда олар [[Янг-Вик]] театрында бірқатар концерттер беретіндіктерін жариялады. Осы қойылымдар барысында олар алдағы жобаның ойдан шығарылған элементтерін қолдануы керек еді, топтың ойынша көрермендер осы шоудың интерактивті қатысушыларына айналуы тиіс болатын.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=273}} [[Кит Мун]] «{{iw|200 Мотель|3=en|4=200 Motels}}» фильміндегі түсірілімдерін аяқтағаннан кейін, The Who 15 ақпанда өткен алғашқы концертін берді. Шоу барысында музыканттар өздеріне £30,000-ға түскен жаңа [[квадрофония]]лық дыбыс күшейту жүйесін қолданды. Көрермендер негізінен жастар клубтары сияқты әртүрлі ұйымдардан шақырылды, ал еркін сатылымға тек бірнеше билет қана түсті.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=278}}

Gretsch Who’s Next жазбасы кезінде Пит Таунсендтің негізгі гитарасы болды

Бірнеше концерттен кейін Ламберт топты жаңа материал жазу үшін ''[[Record Plant|Record Plant Studios]]'' студиясына шақырды, осыдан кейін музыканттар бірден Нью-Йоркке ұшып кетті. Студияда оларға тағы бірнеше адам қосылды: [[Эл Купер]] (Хаммонд органы), {{iw|Кеннет Эшер|3=en|4=Kenneth Ascher}} (фортепиано) және [[Лесли Уэст]] (гитара). Таунсенд сессия кезінде өзіне [[Джо Уолш]] сыйға тартқан 1957 жылғы [[Gretsch]] гитарасын пайдаланды — бұл аспап оған қатты ұнағаны соншалық, ол студиядағы жұмысына арналған негізгі гитарасына айналды.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=279}} Ламберттің сессияға қатысуы минималды болды{{sfn|Neill|Kent|2002|p=280}} — ол «ауыр» есірткіге тәуелді болып қалғандықтан жазылған материалды [[Дыбыс өңдеу|микстей]] алмады; өз кезегінде Таунсендтің де араққа салыну мәселесі ушыға түсті.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=274}} Топ Ұлыбританияға оралғаннан кейін дыбыс инженері Глин Джонс Record Plant материалының көшірмелерін жасады, бірақ ол мұның бәрін {{iw|Барнс|Барнстағы|en|Barnes, London}} ''[[Olympic Studios|Olympic Sound Studios]]'' студиясында «нөлден» қайта жазған дұрыс болады деп табандылық танытты.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=280}}

Топ 25 және 26 сәуірде ''Young Vic'' театрында тағы бірнеше концерт берді, оларды [[Энди Джонс]] ''[[The Rolling Stones жылжымалы студиясы|Rolling Stones Mobile Studio]]'' ([[The Rolling Stones]] тобынан жалға алынған) жылжымалы студиясының көмегімен жазып алды, бірақ Таунсенд Lifehouse жобасынан көңілі қалып, кейінгі қойылымдар тоқтатылды. Жоба бірден бірнеше деңгейде «іске асырылмайтын» болып шықты және топ ішінде шиеленіс тудырды, сонымен қатар ол Таунсенд пен Ламберт арасындағы қарым-қатынастың нашарлауының бір себебіне айналды. Жылдар өткен соң, [[Ықшам дискі|CD]]-де қайта шығарылған альбомның жаңартылған нұсқасының мұқабасында (CD-де қайта басылған), Таунсенд жобаның сәтсіздігі оны [[Жүйке тозуы|жүйке жұқаруы]]ның шегіне жеткізгенін мойындады.{{sfn|Townshend|2003|p=6}} «''Young Vic''-тегі аудитория топпен өзара әрекеттесуге, жаңа материал жасауға қызығушылық танытпады, олар тек «My Generation» әнін тыңдап, аспаптарды қалай талқандайтынымызды тамашалағысы келді», — деп қынжылды музыкант.{{sfn|Marsh|1983|p=377}} Өз кезегінде [[Роджер Долтри]]: «Біз ешқашан ыдырауға қазіргідей жақын болған емеспіз», — деп мәлімдеді.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=282}}

Lifehouse тұжырымдамасы қалдырылғанымен, жобаның үзінділері ''Who’s Next'' альбомына кірді, соның ішінде синтезаторлар мен компьютерлермен атқарылған жұмыс та бар.{{sfn|Atkins|2003|p=13}} ''Lifehouse''-тың алғашқы тұжырымдамаларының бірі фильмнің финалында шырқалуы тиіс «әмбебап» аккордты жасау үшін әр көрерменнің жеке деректерін [[Аналогтық сигнал|аналогтық]] синтезатор жүйесіне қосуды қамтыды.{{sfn|Atkins|2003|p=14}} Таунсендтің ''Lifehouse''-тан бас тартуы музыканттардың қолын босатты, өйткені енді бәрін белгілі бір сюжетке (''Tommy'' жағдайындағыдай) сәйкестендірудің қажеті жоқ еді. Бұл топқа жекелеген тректердің құрылымына назар аударуға, оларға өзіндік ерекшеліктер ойлап табуға мүмкіндік берді.{{sfn|Marsh|1983|p=383}}

Таунсенд ''Lifehouse'' жобасын жүзеге асыру бойынша өзінің бастапқы жоспарларынан бас тартқанына қарамастан, ол кейінгі альбомдарында бұл тұжырымдамаға қайта оралып, оны одан әрі дамыта берді. Нәтижесінде алты компакт-дискіде {{iw|Lifehouse Chronicles|3=en|4=Lifehouse Chronicles}} жинағы жарық көрді (1999 жылы шыққан).{{sfn|Townshend|2003|p=9}} 2007 жылы {{iw|The Lifehouse Method|3=en|4=The Lifehouse Method}} сайты жұмысын бастады, ол қосымша пайдаланушыларынан деректерді жинап, оларды музыкалық портреттерге айналдырды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lifehouse-method.com|title=The Lifehouse Method (official website)|access-date=2014-11-25|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20080518072215/http://www.lifehouse-method.com/|archive-date=2008-05-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Жазуы ==
Альбомның көп бөлігі Olympic Studios (Барнс, Лондон) студиясында Глин Джонстың жетекшілігімен жазылды

''Who’s Next''-тің алғашқы сессиясы 1971 жылдың сәуір айының басында [[Мик Джаггер]]дің [[Stargroves]] үйінде өтті. Музыканттар Rolling Stones Mobile жылжымалы студиясын пайдаланып, «[[Won't Get Fooled Again]]&lt;nowiki/&gt;» әнінің [[минусовка]]сын жазды,{{sfn|Neill|Kent|2002|p=280}} содан кейін Глин Джонстың жетекшілігімен ''Olympic Studios''-те көшуге шешім қабылдады.{{sfn|Marsh|1983|p=381}} Сессиялар 9 сәуірде («Bargain» трегімен жұмыс істеуден){{sfn|Neill|Kent|2002|p=281}} басталып, мамыр айы бойы жалғасты, осы уақыт ішінде топ бірқатар тректерді жазды: «Time is Passing», «Pure and Easy», «Love Ain’t for Keeping» (бастапқыда ол хард-рок стиліне жақынырақ құрылымда болды, бірақ акустикалық нұсқаға өзгертілді), «Behind Blue Eyes», «The Song Is Over», «Let’s See Action» және «[[Baba O’Riley]]&lt;nowiki/&gt;». [[Ники Хопкинс]] пианист ретінде шақырылды, ал Дэйв Арбус «Baba O’Riley» композициясында скрипкада ойнады. [[Джон Энтвисл]]дің «My Wife» трегі альбомға сессиялардың соңында, ең соңғы сәтте қосылды, бастапқыда бас-гитарист оны өзінің жеке альбомында шығаруды жоспарлаған болатын.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=282}}

''Record Plant'' мен ''Young Vic'' сессияларынан айырмашылығы, Джонспен жұмыс неғұрлым өнімді атмосферада өтті, өйткені дыбыс инженері бірінші кезекте жақсы дыбысқа қол жеткізуге бағытталды, ал Ламбертті әрқашан топтың имиджі көбірек толғандыратын. Таунсенд: «Біз Глин қол жеткізген дыбысқа таң қалдық» деп еске алды.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=282}} Таунсенд бұрынырақ синтезаторларда шығарылған материалды пайдаланып, пернелі аспаптардың дыбысталуын бірнеше режимде өзгертті: бірнеше өлеңде, ең алдымен — «Baba O’Riley» және «Won’t Get Fooled Again»,{{sfn|Marsh|1983|p=382}} сондай-ақ «Bargain», «Going Mobile» және «The Song Is Over» туындыларында [[Бурдон (музыка)|дроун-эффект]]ілерін қосты. Синтезатор сол кездегі орындаушылардың альбомдарында кең таралған үстірт штрихтардан айырмашылығы, таспа дыбысының ажырамас құрамдас бөлігі ретінде пайдаланылды.{{sfn|Atkins|2003|p=18}} Барабаншы — [[Кит Мун|Кит М]][[Кит Мун|ун]]ның стилі топтың алдыңғы дискісімен салыстырғанда өзгеріске ұшырады. Барабаншы The Who тобының алғашқы жазбаларының рухында — неғұрлым ресми, ұзақ проигрыштерсіз ойнады — бұл ішінара синтезаторлардың болуына байланысты болса, ішінара таза орындауға баса назар аударған және барабан «феериясына» өте қажет болған жағдайда ғана келіскен Джонстың продюсерлік көзқарасынан туындады.{{sfn|Fletcher|1998|p=286}} Джонс музыканттарды ынталандыруда маңызды рөл атқарды — олар барлық әндер керемет шығатынына сеніп, жай ғана кезекті альбомды жазуы керек еді. Топ продюсерге таспа үшін (сессиялар кезінде жазылған) кез келген әнді таңдап, оларды өз қалауы бойынша орналастыру құқығына карт-бланш берді.{{sfn|Marsh|1983|p=382}} Джонстың негізгі үлесіне қарамастан, соңында ол тек жазбаның қосалқы продюсері ретінде ғана көрсетілді.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=282}} Джонстың айтуынша, оның негізгі үлесі техникалық салада және Таунсендтің алғашқы деможазбалары негізінде аранжировкалардың көп бөлігін жасауда болды.{{sfn|Unterberger|2011|p=105}}

Альбом «Baba O’Riley» трегімен ашылады, Таунсенд бұл әнде [[Лоури органы]]нда ойнады, оның дыбысы синтезатор арқылы өткізілген. Композицияның атауы — Таунсендтің кумирлері — гуру [[Мехер Баба]] мен композитор [[Терри Райли]]ге деген өзіндік құрмет белгісі (айтылуының күрделілігіне байланысты әнге бейресми атау — «Teenage Wasteland», куплеттен алынған жол бекіп қалған).{{sfn|Neill|Kent|2002|p=275}} Органдағы партия Таунсендтің ұзағырақ деможазбасынан алынды, оның кейбір бөліктері кейінірек Мехерге арналған ''I Am'' [[трибьют-альбом]]ына енгізілді.{{sfn|Marsh|1983|p=386}} Таунсендтің айтуынша, бұл орган партиялары «екі немесе үш мың өңдеуден» өткен.{{sfn|Unterberger|2011|p=108}} «Bargain» әні мәтінінің бірінші жолында: «Мен сені табу үшін өзімді қуана-қуана жоғалтар едім» деп шырқалады — бұл Мехердің мантраларының бірі.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=275}} Энтвисл «My Wife» композициясын әйелімен жанжалдасып қалғаннан кейін шығарған, сондықтан әннің бүкіл мәтіні бойында ситуациялық қақтығыс үдей түседі. Трек жарты сағаттық сессия кезінде жазылған үрмелі аспаптар партиясын қамтиды.{{sfn|Unterberger|2011|p=113}} «Pure and Easy» — ''Lifehouse'' жобасының негізгі трегі — альбомға енбей қалды, дегенмен оның басты әуені «The Song Is Over» әніне [[кода]] ретінде қосылды.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=275}}

«Behind Blue Eyes» Долтридің үш вокалдық [[гармония]]сын қамтиды, бұл әнді Таунсенд пен Энтвисл ''Lifehouse'' жобасының басты антагонисі — Кирпич ({{Lang-en|Brick}}) үшін жазған болатын. Мун бұл тректің бірінші бөлігінде мүлдем ойнаған жоқ, бұл музыкантқа өте тән емес еді, кейіннен топтың биографы [[Дэйв Марш]] бұл туралы былай деп атап өтті: «бұл Кит Мунның мансабындағы ең ұзақ үзіліс болды». Қорытынды ән — «Won’t Get Fooled Again» мәтіні революцияға қатысты сыни тирада болды. Таунсенд түсіндірді: «революция уақыт өткен сайын революция болып қала береді, ал көптеген адамдар тек азап шегеді». Бірінші трек сияқты, бұл әнде де Лоури органы шырқалады, оның дыбысы {{Аударылмаған 3|ARP Instruments|3=en|4=ARP Instruments}} фирмасының синтезаторы арқылы өткізілген. Органдағы партия Таунсендтің алғашқы деможазбаларынан да алынды.

== Мұқабасы ==
Альбом мұқабасында {{iw|Easington Colliery|3=en|4=Easington Colliery}} көмір шахталарының жанында түсірілген топтың фотосуреті пайдаланылды, музыканттар жаңа ғана дәрет сындырған террикон үйіндісінен шығып тұрған бетон блоктан алыстап барады.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=285}} Фотосурет идеясы Энтвисл мен Мунда «2001 жылғы Ғарыштық одиссея» фильмін көргеннен кейін пайда болды.{{sfn|McMichael|Lyons|2001|p=480}} Фотограф Итан Расселдің айтуынша, түсірілім кезінде музыканттардың көпшілігінің кіші дәретке отырғысы келмеді, осыған байланысты блокты жаңбыр суымен бүріккен, оны алдымен үнтаспаның бос қорабына толтырып алған екен. Мұқабаның артқы жағында музыканттардың [[Лестер]]дегі {{Аударылмаған 3|De Montfort Hall|3=en|4=De Montfort Hall}} сахна артында, жиһаз сынықтарының арасында түскен фотосуреті орналасқан.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=285}} 2003 жылы [[VH1]] телеарнасы ''Who’s Next'' мұқабасын барлық уақыттағы ең ұлы мұқабалардың бірі деп атады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vh1.com/photos/gallery/?fid=1486056&amp;page=2&amp;thumbnails=true|title=The Greatest Album Covers&amp;nbsp;– Photos|work=VH1|publisher=Viacom|access-date=2010-11-06|lang=en|archive-date=2013-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029202037/http://www.vh1.com/photos/gallery/?fid=1486056&amp;page=2&amp;thumbnails=true|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Мұқабаға арналған басқа идеялардың арасында фотосуреттердің екі нұсқасы болды: біріншісінде — музыканттар [[Marshall Amplification|Marshall]] күшейткіштерінің үйіндісіне дәрет сындырса, екіншісінде — жалаңаш семіз әйелге дәрет сындырған, ал әйелдің жыныс мүшелерінің орнына музыканттардың өз бет-әлпеттері қойылған.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=285}} Балама мұқаба ретінде Мун қара [[әйелдер іш киімі]]н, қоңыр парик киіп, қолына қамшы ұстаған фотосурет түсірілді, кейінірек ол альбомды ықшам дискілерде қайта шығаруда (1995 және 2003 жылдары) қолданылып, CD вкладышының ішіне орналастырылды. Осы сессиялар барысында түсірілген кейбір фотосуреттер кейінірек АҚШ-та ''[[Decca Records|Decca]]'' лейблімен таспаны жарнамалау үшін промоматериалдар ретінде пайдаланылды.&lt;ref&gt;{{cite AV media notes|title=Who's Next|others=The Who|year=1995|origyear=1971|chapter=''Who's Next'' and ''The Lifehouse Project''|first=John|last=Atkins|pages=13, 24|type=CD liner|publisher=MCA Records|id=MCAD-11269|lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Шығаруы және жылжытуы ==
The Who альбомы шыққаннан кейін көп ұзамай Шарлотт (Солтүстік Каролина) қаласында өнер көрсетуде

Алғашқы сингл «Won’t Get Fooled Again» (үш жарым минутқа дейін қысқартылған нұсқасы) альбомның қарсаңында, 1971 жылғы 25 маусымда Ұлыбританияда және 17 шілдеде АҚШ-та жарық көрді. Ол бұл елдердің чарттарында сәйкесінше тоғызыншы және он бесінші орындарға жетті. Альбом 14 тамызда АҚШ-та және 27 тамызда Ұлыбританияда шықты. Бұл музыканттардың өз отанында бірінші орынға көтерілген жалғыз The Who дискісі болды.

Музыканттардың АҚШ-тағы турнесі альбом жарық көрерден сәл бұрын басталды. Топ ''Lifehouse'' қойылымдары кезінде қолданылған аппаратураны пайдаланды, дегенмен дыбыс режиссері — Боб Придден — жабдықтың техникалық талаптары тым күрделі болды деп есептеді. Орындалатын әндер тізімі жаңартылып, енді оның құрамында Tommy альбомының материалы азайды, есесіне жаңа альбомнан бірнеше ән, соның ішінде «My Wife», «Baba O’Riley» және «Won’t Get Fooled Again» қосылды — олар тез арада жұртшылықтың концерттік таңдаулыларына айналды. Соңғы екі тректе музыканттар синтезатордың фонограммасын қолданды. Қыркүйек айында гастрольдер Ұлыбританияға ауысты, ең ірі шоулардың бірі [[Овал (стадион)|Кеннингтон Овал]] стадионында 35,000 көрерменнің алдында өтті. Гастрольдік сапар сегіз айға созылды, бұл сол уақытқа дейінгі The Who тобының ең үлкен турнесі болды.

''Who’s Next'' альбомының сессиялары кезінде жазылған бірнеше қосымша әндер кейінірек сингл ретінде немесе топтың жинақтарында жарық көрді. «Let’s See Action» трегі 1971 жылы сингл ретінде шығарылды, «Join Together» 1972 жылдың маусымында, ал «Relay» қарашада шықты. «Pure and Easy», «Put The Money Down» және «Too Much of Anything» туындылары ''Odds &amp; Sods'' альбомында басылып шықты, ал «Time is Passin» үнтаспаның компакт-дискідегі қайта шығарылымының құрамында жарық көрді (1998). [[Соул]]-орындаушы [[Марвин Гэй]]дің «Baby Don’t You Do It» композициясына жасалған кавер-нұсқасы альбомның сыйлықтық нұсқасына енді (2003).

Альбом бірнеше [[ремастеринг]]тік қайта басылымдардан өтті, олардың негізінде әртүрлі сессиялардан қалған таспалар қолданылды. ''Olympic Studios'' студиясындағы түпнұсқа жазбалар жоғалып кетті деп есептеледі, өйткені ''Virgin Records'' лейблінің қызметкерлері 1980 жылдары студияны сатып алған кезде ескі жазбалардың едәуір бөлігін қоқысқа тастаған. ''Harmonix Music Systems'' бейнеойын баспагері «[[Rock Band]]&lt;nowiki/&gt;» сериясындағы ойындар үшін жүктелетін контент ретінде ''Who’s Next'' альбомын шығару ниетін білдірген болатын. Алайда бұл мүмкін болмай шықты, себебі альбомның түпнұсқа [[Көпжолақты дыбыс жазу|көпжолақты]] жазбаларын табу сәті түспеді (бұл фактіні Таунсенд те растады).&lt;ref&gt;Van Dam, Rob: [http://news.gotgame.com/the-who-vs-rock-band-have-we-been-fooled-again/ «Who’s Next on Rock Band? Not The Who…»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080617163129/http://news.gotgame.com/the-who-vs-rock-band-have-we-been-fooled-again/|date=2008-06-17}}, ''[http://www.gotgame.com/ GotGame] {{Wayback|url=http://www.gotgame.com/|date=20100121060953}}''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Transcribed by forum member [http://forums.thewho.com/index.php?t=usrinfo&amp;id=64&amp;S=ed31cc782e28e6a755a807ce297544da bomber] {{Wayback|url=http://forums.thewho.com/index.php?t=usrinfo&amp;id=64&amp;S=ed31cc782e28e6a755a807ce297544da|date=20110717042706}}: [http://forums.thewho.com/index.php?t=msg&amp;goto=34816&amp;S=aee90c0c46b2d626cdb092b59d6ed098#msg_34816 «Face The Face: The Pete Townshend Interview»]{{Недоступная ссылка|date=2018-05|bot=InternetArchiveBot}}, ''[http://www.thewho.com The Who.com] {{Wayback|url=http://www.thewho.com/|date=20100627073847}}''&lt;/ref&gt; Оның орнына уәде етілген альбомның орнына ''Who’s Next'' таспасынан үш ән («Behind Blue Eyes», «Baba O’Riley» және «Going Mobile») енген ''The Best of The Who'' жинағы таңдалды.&lt;ref&gt;Cavalli, Earnest: [http://blog.wired.com/games/2008/07/whos-next-repla.html «Who’s Next Replaced by Compilation for Rock Band»] {{Wayback|url=http://blog.wired.com/games/2008/07/whos-next-repla.html|date=20090102101100}}, ''[[Wired News]]''&lt;/ref&gt; Біраз уақыт өткеннен кейін «Won’t Get Fooled Again» әнінің [[Көпжолақты дыбыс жазу|16-арналы]] жазбасы және «Bargain» мен «Getting In Tune» әндерін қоспағанда, қалған материалдың 8-арналы таспалары табылды.

== Сыншылардың пікірлері мен мұрасы ==
{{Альбом рейтингтері
| дер1 = ''[[AllMusic]]''
| рейт1 = {{Rating|5|5}}&lt;ref name=&quot;AllmusicReview&quot;&gt;{{cite web | url={{Allmusic|class=album|id=r21820/review|pure_url=yes}} | title=Allmusic review | work=[[AllMusic]] | publisher=[[All Media Guide]] | first=Stephen Thomas | last=Erlewine | access-date=2011-06-22 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
| дер2 = ''[[Роберт Кристгау#Потребительский гид|Роберт Кристгау]]''
| рейт2 = A&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.robertchristgau.com/bk-cg70s.php|last=Christgau|first=Robert|year=1981|title=Christgau's Record Guide: Rock Albums of the '70s|publisher=[[Da Capo Press]]|isbn=0306804093|page=419|lang=en|access-date=2016-01-08|archive-date=2016-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160108155026/http://robertchristgau.com/bk-cg70s.php|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| дер3 = ''[[Encyclopedia of Popular Music]]''
| рейт3 = {{Rating|5|5}}{{sfn|Larkin|1998|p=5812|name=&quot;Larkin&quot;}}
| дер4 = ''[[Mojo]]''
| рейт4 = {{Rating|4|5}}&lt;ref name=&quot;Mojo&quot;&gt;{{мақала |басылым=[[Mojo]] |орны=London |беттері=110 |цитата=WHO'S NEXT is The Who's most polished album, its hook-ridden songs pioneering the use of rock synthesizers without diluting the power-quartet attack that had defined the group since the mid-60s... |тақырыбы=none |тілі=en |ай=5 |жыл=2003 |түрі=magazine |баспасы=[[Bauer Media Group]] }}&lt;/ref&gt;
| дер5 = ''[[MusicHound]]''
| рейт5 = 5/5{{sfn|Graff|Durchholz|1999|p=1227|}}
| дер6 = ''[[Q (журнал)|Q]]''
| рейт6 = {{Rating|4|5}}&lt;ref name=&quot;Qmag&quot;&gt;{{мақала |басылым=[[Q (журнал)|Q]] |орны=London |беттері=158 |цитата=Considered by many to be the band's best, 1971's WHO'S NEXT was their only Number 1 album... |тақырыбы=none |тілі=en |ай=1 |жыл=1996 |түрі=magazine |баспасы=[[Bauer Media Group]] }}&lt;/ref&gt;
| дер7 = ''[[The Rolling Stone Album Guide|Rolling Stone Album Guide]]''
| рейт7 = {{rating|5|5}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/music/artists/the-who/albumguide |title=The Who: Album Guide | Rolling Stone Music |publisher=Rolling Stone |date=1970-02-14 |access-date=2014-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212135256/http://www.rollingstone.com/music/artists/the-who/albumguide |archive-date=2013-12-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
| дер8 = ''[[The Village Voice]]''
| рейт8 = {{Rating-Christgau|A+}}&lt;ref name=&quot;Christgau&quot;&gt;{{cite news|last=Christgau|first=Robert|author-link=Robert Christgau|date=1971-08-19|url=http://www.robertchristgau.com/xg/cg/cg19.php|title=Consumer Guide (19)|newspaper=[[The Village Voice]]|location=New York|access-date=2013-03-09|lang=en|archive-date=2021-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210401060800/https://platform.twitter.com/widgets/widget_iframe.0edc1ef9f8b82d9b79c6115bda79f63f.html?origin=http%3A%2F%2Fwww.robertchristgau.com}}&lt;/ref&gt;
}}

''[[The Village Voice]]'' газетіне жазған өз рецензиясында музыка сыншысы [[Роберт Кристгау]] ''Who’s Next'' туындысын «соңғы уақыттағы ең үздік хард-рок альбомы» деп атап, олардың алдыңғы жазбалары қанықпаған дыбыстан зардап шеккен болса, енді топ «студияда дәл сондай резонанс тудыратын тікелей шынайылыққа қол жеткізіп, концерттердегідей деңгейде ашылып жатқанын» атап өтті. Sounds журналының шолушысы Билл Уокер «Baba O’Riley», «My Wife» және «The Song Is Over» әндерін ерекше атап өтіп, былай деп қорытындылады: «Бірегей шедевр — ''Tommy''-ден кейін музыканттар ерекше бір нәрсе ойлап табуы керек еді, және олардың рок-операның жалғасын емес, дербес альбом жазуға батылы барғаны — олардың батылдығы мен тапқырлығына деген құрмет». ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналынан Джон Мендельсон өз мақаласында белгілі бір дәрежедегі байыптылық пен жасандылық элементтеріне қарамастан, ''Who’s Next'' альбомының даусыз күшті тұстары бар екенін — «ол сауатты ойластырылған, керемет орындалған, тамаша продюсерлік етілген және кейбір сәттерде адамның демін ішіне тартқызады» деп атап өтті. Альбом жыл сайынғы ''[[Pazz &amp; Jop]]'' сауалнамасының «1971 жылдың үздік альбомы» номинациясында бірінші орынды иеленді.

Уақыт өте келе көптеген музыка сыншылары ''Who’s Next''-ті The Who-ның ең үздік альбомы ретінде бағалады. ''[[AllMusic]]'' порталының ретроспективті шолуында [[Стивен Томас Эрлевайн]] таспаның дыбысталуы ''Tommy''-ге немесе ''Lifehouse'' жобасына қарағанда шынайырақ болғанын жазды, өйткені «олар өнер болды, ал ''Who’s Next'' — тіпті оның барлық нюанстарымен бірге — бұл рок-н-ролл». ''[[BBC Music]]'' сайтының шолушысы Крис Робертс бұл дискіні топтың ең үздік жазбасы деп атады — «бұл тасқа қашалған ескерткіштердің бірі, қол сұғылмайтын рок каноны». ''[[Mojo]]'' журналының редакциясы әндердің күрделі әуездік құрылымын, олардың есте қаларлық сипатын және топтың «жан-тәнімен ойнайтын рок-квартет» деген кредосын титтей де әлсіретпейтін синтезаторларды инновациялық қолдануды ерекше атап өтті. ''[[Encyclopedia of Popular Music]]'' (1998) альманахына арналған мақаласында [[Колин Ларкин]] былай деп жазды: «бұл альбом хард-роктағы стандарттарды көтерді» және оның «[[Динамика (музыка)|динамика]] тепе-теңдігі» ұжымның қуатты ойыны мен контрапункттер — продюсер уақыт өте келе араластырып отырған акустикалық гитаралар мен синтезаторлардың [[облигато]]сы арасындағы {{Аударылмаған 3|Контраст (музыка)|контрастты|en|Contrast (music)}} ерекше көрсетті. Біраз уақыт өткеннен кейін Кристгау бұл жазбаға қатысты азырақ ынта білдірді, мәселен, 80-жылдары ол The Who-ны «арт-рок топтарының ішіндегі ең нашары» деп атап, «Долтридің театрланған вокалы» мен «осы синтезаторлық какофонияның» кесірінен ''Who’s Next'' уақыт сынына төтеп бере алмады деп қынжылды.

''Acclaimed Music'' порталының статистикасы бойынша ''Who’s Next'' музыка сыншылары құрастырған «барлық уақыттағы ұлы альбомдар» тізімінде 35-орында тұр. 2002 жылы лонгплей ''[[Classic Rock]]'' журналының нұсқасы бойынша «барлық уақыттағы 100 үздік рок-альбом» рейтингінде 9-орынға ие болды.&lt;ref&gt;100 Greatest Rock Albums Ever. Classic Rock № 8 (январь-февраль 2002)&lt;/ref&gt; 2003 жылы ''Rolling Stone'' журналы альбомды өздерінің «[[Rolling Stone журналының нұсқасы бойынша барлық уақыттың 500 ұлы альбомы|барлық уақыттағы 500 ұлы альбом]]&lt;nowiki/&gt;» рейтингінде 28-орынға қойды. Пластинка ''[[Pitchfork Media]]'' порталының «70-жылдардағы 100 үздік жазба» тізімінде 15-орынды иеленді. Сондай-ақ лонгплей ''[[1001 Albums You Must Hear Before You Die]]'' (2005) альманахында атап өтілді. ''BBC'' телеарнасы бұл альбом туралы хабарды The Classic Albums бағдарламалар циклінің эпизодтарының бірінде көрсетті, ол бастапқыда радиода (1989 жыл), содан кейін теледидарда (1998 жыл) шықты, ал 2006 жылы бұл эпизод DVD-де ''Classic Albums: The Who — Who’s Next'' деген атпен жарық көрді. Сол жылы альбом ''Times'' газетінің «барлық уақыттағы 100 үздік жазба» тізімінде ерекше аталды. 2007 жылы жазба «жылдар бойы тексерілген сапасы мен индустрия үшін тарихи маңыздылығы үшін» «[[Грэмми]]&lt;nowiki/&gt;» даңқ залына енгізілді.

== Композициялар тізімі ==
Белгіленгендерден басқа барлық әндердің авторы — Пит Таунсенд

;А жағы
# «[[Baba O'Riley]]&lt;nowiki/&gt;» — 5:11
# «Bargain» — 5:33
# «Love Ain’t for Keeping» — 2:12
# «My Wife» ([[Джон Энтвистл]]) — 3:41
# «The Song Is Over» — 6:16

;B жағы
# &lt;li value=&quot;6&quot;&gt;«Getting in Tune» — 4:50
# «Going Mobile» — 3:42
# «[[Behind Blue Eyes]]&lt;nowiki/&gt;» — 3:42
# «[[Won't Get Fooled Again]]&lt;nowiki/&gt;» — 8:32

;1995 жылғы қайта басылымдағы бонус-тректер
# &lt;li value=&quot;10&quot;&gt;«Pure and Easy» (түпнұсқа нұсқасы) — 4:22
#* Бұрын-соңды жарық көрмеген.
# «[[Baby Don't You Do It]]&lt;nowiki/&gt;» ([[Холланд-Дозир-Холланд]]) — 5:14
#* Бұрын-соңды жарық көрмеген. [[Марвин Гэй]]дің әніне жасалған кавер-нұсқа.
# «Naked Eye» (live) — 5:31
#* 1971 жылғы 26 сәуірде Young Vic студиясында жазылған.
# «Water» (live) — 6:25
#* Бұрын-соңды жарық көрмеген. 1971 жылғы 26 сәуірде Young Vic студиясында жазылған.
# «Too Much of Anything» — 4:25
# «I Don’t Even Know Myself» — 4:56
# «Behind Blue Eyes» (түпнұсқа нұсқасы) — 3:28
#* Бұрын-соңды жарық көрмеген.

=== Делюкс-басылым ===
;1-диск
Делюкс-басылымның бірінші дискісінде түпнұсқа альбомның 9 әні және олардан кейін келетін 6 аут-тейк бар, олардың ішіндегі «Getting in Tune» мен «Won’t Get Fooled Again» нұсқалары бұрын-соңды жарық көрмеген. Барлық 6 аут-тейк 1971 жылдың наурызында [[Нью-Йорк]]тегі Record Plant студиясында альбомның рекордтық сессиялары кезінде жазылған болатын; топ бұл материалды қолданбай тастап, кейінірек сол жылы Англияда 6 әннің 5-ін жаңадан қайта жазып шықты.

# «Baba O’Riley» — 5:01
# «Bargain» — 5:33
# «Love Ain’t for Keeping» — 2:10
# «My Wife» — 3:35
# «The Song Is Over» — 6:17
# «Getting in Tune» — 4:49
# «Going Mobile» — 3:43
# «Behind Blue Eyes» — 3:42
# «Won’t Get Fooled Again» — 8:35
# «Baby Don’t You Do It» — 8:21
#* Осы нұсқа 1995 жылы CD-де ұзартылған нұсқада жарық көрді.
# «Getting in Tune» — 6:36
# «Pure and Easy» — 4:33
#* Осы нұсқа 1995 жылғы CD-дегімен бірдей, бірақ басқа аранжировкада.
# «Love Ain’t for Keeping» — 4:06
#* Электрлі нұсқасы бұрынырақ 1998 жылы ''[[Odds &amp; Sods]]'' қайта басылымында жарық көрді.
# «Behind Blue Eyes» (Alternate version) — 3:30
# «Won’t Get Fooled Again» — 8:48
#* Нью-Йоркте жасалған түпнұсқа жазба

;2-диск
Екінші дискідегі композициялар 1971 жылғы 26 сәуірде Лондонның [[Янг-Вик]] театрында өткен концертте жазылған. «Water» және «Naked Eye» туындыларынан басқа барлық композициялар бұрын-соңды жарық көрмеген. Сондай-ақ концертте «[[Pinball Wizard]]&lt;nowiki/&gt;», «Bony Moronie», «[[See Me Feel Me/Listening to You]]&lt;nowiki/&gt;» және «Baby Don’t You Do It» әндері орындалған, бірақ олар дискіге енбей қалды.&lt;ref&gt;[http://www.thewholive.de/details/index.php?id=283&amp;Tracklisting=&amp;GroupID=0&amp;Tag=&amp;Monat=&amp;Jahr=1971&amp;Stadt=&amp;Halle=&amp;LandID=0&amp;StateID=0 The Who Concert Guide] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719095258/http://www.thewholive.de/details/index.php?id=283&amp;Tracklisting=&amp;GroupID=0&amp;Tag=&amp;Monat=&amp;Jahr=1971&amp;Stadt=&amp;Halle=&amp;LandID=0&amp;StateID=0|date=2011-07-19}}&lt;/ref&gt;

# «Love Ain’t For Keeping» — 2:57
# «Pure and Easy» — 6:00
# «[[Young Man Blues]]&lt;nowiki/&gt;» — 4:47
# «Time Is Passing» — 3:59
# «Behind Blue Eyes» — 4:49
# «I Don’t Even Know Myself» — 5:42
# «Too Much of Anything» — 4:20
# «Getting in Tune» — 6:42
# «Bargain» — 5:46
# «Water» — 8:19
# «[[My Generation (песня The Who)|My Generation]]&lt;nowiki/&gt;» — 2:58
# «[[Road Runner (песня Бо Диддли)|Road Runner]]&lt;nowiki/&gt;» — 3:14
# «Naked Eye» — 6:21
# «Won’t Get Fooled Again» — 8:50

== Жазбаға қатысқандар ==

; Топ мүшелері

* [[Роджер Долтри]] — 1, 2, 3, 6, 8 және 9-композициялардағы негізгі вокал, 5-композицияда Пит Таунсендпен бірге вокал, «I Don’t Even Know Myself» әнінде ерін гармоникасы
* [[Джон Энтвистл]] — бас-гитара, үрмелі аспаптар, «My Wife» әнінде вокал және фортепиано
* [[Кит Джон Мун|Кит Мун]] — соқпалы аспаптар, перкуссия
* [[Пит Таунсенд]] — гитара, [[VCS3]] және [[ARP Instruments, Inc.|ARP]] синтезаторлары, орган, «Baba O’Riley» әнінде фортепиано, «Going Mobile» әнінде негізгі вокал және 2 мен 5-композицияларда Роджер Долтримен бірге вокал

; Шақырылған музыканттар
* Никки Хопкинс (Nicky Hopkins) — «Song Is Over» және «Getting In Tune» әндерінде фортепиано
* Дэйв Арбас (Dave Arbus) — «Baba O’Riley» әнінде скрипка
* Эл Купер (Al Kooper) — «Behind Blue Eyes» әнінің түпнұсқа нұсқасында орган
* Лесли Вест (Leslie West) — «Baby Don’t You Do It» әнінің ұзартылған нұсқасында гитара

== Чарттардағы позициялары ==
; Альбомы
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жылы
!Чарты
!Жоғ. поз.
!Ақпараты
|-
|1971
|''[[Billboard]]'' Pop Albums
| align=&quot;left&quot; |4&lt;ref name=&quot;US&quot;&gt;{{cite web|title=Artist Chart History - The Who|url=http://www.allmusic.com/artist/the-who-p5822|publisher=Allmusic|lang=en|access-date=|archive-url=https://www.webcitation.org/66w2eXRCW?url=http://www.allmusic.com/artist/the-who-p5822|archive-date=2012-04-15}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|1971
|UK Chart Album
| align=&quot;left&quot; |1&lt;ref name=&quot;chart&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20120925131546/http://www.chartstats.com/artistinfo.php?id=1768 The Who at chartstats.com]&lt;/ref&gt;
|
|-
|2003
|''Billboard'''s Pop Catalog &lt;small&gt;Солтүстік Америка&lt;/small&gt;
|5
|Делюкс-басылым
|-
|}

; Синглдері

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жылы
!Атауы
!Чарты
!Жоғ. поз.
|-
|1971
|«Behind Blue Eyes»
|''Billboard'' Pop Singles
|34
|-
|1971
|«Won’t Get Fooled Again»
|''Billboard'' Pop Singles
|15
|-
|1971
|«Won’t Get Fooled Again»
|UK Singles Chart
| align=&quot;left&quot; |9&lt;ref name=&quot;chart&quot; /&gt;
|-
|}

== Сертификаттауы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
!Сертификаттаушы
!Сертификаттауы
!Күні
|-
|[[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|RIAA]] (АҚШ)
|Алтын
|16 қыркүйек 1971&lt;ref name=&quot;RIAA&quot;&gt;{{cite web|title=Gold and Platinum Database Search|url=https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&amp;table=SEARCH_RESULTS&amp;action=&amp;title=Who%s%20Next&amp;artist=The%20Who&amp;format=&amp;debutLP=&amp;category=&amp;sex=&amp;releaseDate=&amp;requestNo=&amp;type=&amp;level=&amp;label=&amp;company=&amp;certificationDate=&amp;awardDescription=&amp;catalogNo=&amp;aSex=&amp;rec_id=&amp;charField=&amp;gold=&amp;platinum=&amp;multiPlat=&amp;level2=&amp;certDate=&amp;album=&amp;id=&amp;after=&amp;before=&amp;startMonth=1&amp;endMonth=1&amp;startYear=1958&amp;endYear=2009&amp;sort=Artist&amp;perPage=25|lang=en|access-date=2010-12-07}}&lt;/ref&gt;
|-
|RIAA (АҚШ)
|Платиналы
|8 ақпан 1993&lt;ref name=&quot;RIAA&quot; /&gt;
|-
|RIAA (АҚШ)
|Үш мәрте платиналы
|8 ақпан 1993&lt;ref name=&quot;RIAA&quot; /&gt;
|}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* {{cite AV media notes|first=John|last=Atkins|title=Who's Next (Deluxe Edition)|year=2003|publisher=Polydor|id=113-056-2|ref=Atkins|lang=en}}
* * {{citation|last1=Graff|first1=Gary|last2=Durchholz|first2=Daniel (eds)|title=MusicHound Rock: The Essential Album Guide|publisher=Visible Ink Press|location=Farmington Hills, MI|year=1999|isbn=1-57859-061-2}}
* {{citation|last1=Graff|first1=Gary|last2=Durchholz|first2=Daniel (eds)|title=MusicHound Rock: The Essential Album Guide|publisher=Visible Ink Press|location=Farmington Hills, MI|year=1999|isbn=1-57859-061-2}}
* {{кітап|авторы=[[Colin Larkin (writer)|Larkin, Colin]]|тақырыбы=[[Encyclopedia of Popular Music]]|басылым=3rd|баспасы=[[Muze|Muze UK]]|жылы=1998|томы=7|isbn=1561592374|lang=en}}
* {{citation|title=The Who: Concert File|first1=Joe|last1=McMichael|first2=Jack|last2=Lyons|publisher=Omnibus Press|year=2001|isbn=978-0-857-12737-2}}
* {{кітап|авторы=[[Марш, Дэйв|Marsh, Dave]]|тақырыбы=Before I Get Old : The Story of The Who|баспасы=Plexus|жылы=1983|isbn=978-0-85965-083-0|lang=en}}
* {{citation|first1=Andrew|last1=Neill|first2=Matthew|last2=Kent|title=Anyway Anyhow Anywhere – The Complete Chronicle of The Who|publisher=Virgin|year=2002|isbn=978-0-7535-1217-3}}
* {{cite AV media notes|first=Pete|last=Townshend|author-link=Pete Townshend|title=Who's Next (Deluxe Edition)|year=2003|publisher=Polydor|id=113-056-2|ref=Townshend|lang=en}}
* {{кітап|авторы=Richie Unterberger|тақырыбы=Won't Get Fooled Again: The Who from Lifehouse to Quadrophenia|url=https://archive.org|баспасы=Jawbone Press|жылы=2011|isbn=978-1-906002-75-6|lang=en}}
* {{мақала|тақырыбы=Папаши не стареют|сілтеме=http://total-rock.ru|басылым=Classic Rock|баспасы=Арс Лонга|жыл=2003|нөмірі=7-8|беттері=82|issn=1997-7646|тілі=ru}}

[[Санат:1971 жылғы альбомдар]]
[[Санат:The Who альбомдары]]
[[Санат:Хард-рок альбомдары]]
[[Санат:Ұлыбритания альбомдары]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі альбомдар]]
[[Санат:Прогрессивті рок альбомдары]]
[[Санат:Глин Джонс продюсерлік еткен альбомдар]]
[[Санат:Olympic Sound Studios студиясында жазылған альбомдар]]
[[Санат:Track Records альбомдары]]</text>
      <sha1>s25oaoamj3vztl5v0xzd0w5xjr94hf8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658147</id>
      <parentid>3658146</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T00:37:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сыншылардың пікірлері мен мұрасы */</comment>
      <origin>3658147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58405" sha1="antnmirpwv82rala75vfte9ewskizar" xml:space="preserve">{{Музыкалық альбом
 | Атауы                  = Who’s Next
 | Шынайы атауы           = 
 | Түрі                   = [[Студиялық альбом]]
 | Орындаушы              = [[The Who]]
 | Мұқабасы               = Whos next.jpg
 | Мұқаба ені             = 
 | Шығарылған күні        = [[2 тамыз]] 1971&lt;ref name=&quot;notes1&quot;&gt;{{cite AV media notes |title=Who's Next |others=[[The Who]] |year=1995|origyear= 1971 |page=2 |type=CD liner |publisher=[[MCA Records]] |id=MCAD-11269 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 | Жазылған күні          = [[сәуір]] — [[маусым]] 1971
 | Жазылған орны          = Olympic Studios, Лондон; сонда микстелген{{sfn|Neill|Kent|2002|pp=282–284}}; «Won't Get Fooled Again» Stargroves-та жазылған (The Rolling Stones жылжымалы студиясы) және Island Studios-та микстелген, Лондон{{sfn|Neill|Kent|2002|p=280}}
 | Жанрлары               = [[арена-рок]], [[хард-рок]]
 | Ұзақтығы               = 43:38
 | Ел                     = {{UK}}
 | тілі                   = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 | Лейблдері              = [[Decca Records|Decca]] / [[MCA Records]]
 | Продюсерлері           = [[The Who]] мен [[Глин Джонс (продюсер)|Глин Джонс]]
 | Шолу                   = 
 | Алдыңғы                = [[Tommy]]
 | Алд_жыл                = 1969
 | Жыл                    = 1971
 | Келесі                 = [[Quadrophenia]]
 | Кел_жыл                = 1973
 | Тағы                   = 
 | Басқада                = {{Синглдер
| Атауы      = Who's Next
| Түрі       = студиялық альбом  
| Сингл 1       = [[Won't Get Fooled Again]]
| Сингл 1 күні   = 25 маусым 1971&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thewho.com/index.php?module=discography&amp;discography_item_id=40&amp;discography_tag=singles |title=Discography&amp;nbsp;– Won't Get Fooled Again |work=thewho.com |publisher=Yearhour LTD. |access-date=2010-11-06 |lang=en |archive-date=2021-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815204315/https://www.thewho.com/?module=discography&amp;discography_item_id=40&amp;discography_tag=singles |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| Сингл 2       = [[Baba O'Riley]]
| Сингл 2 күні   = қазан 1971 &lt;small&gt;Еуропа&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Baba O'Riley|url=http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Who&amp;titel=Baba+O%27Riley&amp;cat=s|publisher=ung Medien / hitparade.ch|access-date=2011-11-28|lang=en|archive-date=2021-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815204334/https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Who&amp;titel=Baba+O%27Riley&amp;cat=s|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| Сингл 3       = [[Behind Blue Eyes]]
| Сингл 3 күні   = қазан 1971&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thewho.com/index.php?module=discography&amp;discography_item_id=41&amp;discography_tag=singles |title=Discography&amp;nbsp;– Behind Blue Eyes |work=thewho.com |publisher=Yearhour LTD. |access-date=2010-11-06 |lang=en |archive-date=2021-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815204425/https://www.thewho.com/?module=discography&amp;discography_item_id=41&amp;discography_tag=singles |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}
}}
'''''Who’s Next''''' ({{tr-en|Кім келесі?}}) — [[Ұлыбритания|британдық]] [[The Who]] [[рок-тобы]]ның 1971 жылғы 2 тамызда жарық көрген бесінші студиялық альбомы. Бұл таспаның материалы [[Пит Таунсенд]] топтың алдыңғы ''[[Tommy (альбом)|Tommy]]'' дискісінің жалғасы ретінде жоспарлаған, аяқталмай қалған ''Lifehouse'' мультимедиялық [[рок-опера]]сы жобасынан алынды. Алайда, оны жүзеге асырудың күрделілігіне және ұжым менеджері [[Кит Ламберт]]пен арадағы қақтығыстарға байланысты жоба тоқтатылды. Дегенмен, Таунсендті бұл материалды толық форматты студиялық альбом ретінде жазуға көндірді.

The Who бұл лонгплей үстінде [[дыбыс инженер]]і [[Глин Джонс (продюсер)|Глин Джонс]]тың қолдауымен жұмыс істеді. ''[[The Rolling Stones жылжымалы студиясы|The Rolling Stones Mobile Studio]]'' жылжымалы фургонында «Won’t Get Fooled Again» әнін жасағаннан кейін, топ Olympic студиясына ауысып, онда қалған тректердің көпшілігін жазып, микстеді. Музыка сыншылары альбомның ерекшеліктерінің қатарында синтезаторлармен атқарылған тамаша жұмысты атап өтеді, бұл әсіресе сингл ретінде шығарылған «[[Won’t Get Fooled Again]]&lt;nowiki/&gt;» және «[[Baba O’Riley]]&lt;nowiki/&gt;» композицияларында анық байқалады. Альбом мұқабасын фотограф {{iw|Итан Рассел|3=en|4=Ethan Russell}} ойлап тапты, ал бейне «[[2001: Ғарыш одиссеясы]]&lt;nowiki/&gt;» кинотуындысындағы [[Монолит (2001: Ғарыш одиссеясы)|монолит]]терге сілтеме болды. Фотосуретте музыканттар [[террикон]]нан шығып тұрған осыған ұқсас бетон конструкциясына жаңа ғана [[Адамның зәр шығаруы|дәрет сындырып]] тұр.

Альбом орасан зор табысқа жетті, музыка сыншылары оны The Who тобының ең үздік туындысы және барлық уақыттағы ең ұлы альбомдардың бірі ретінде қарастырады. ''Who’s Next'' бірнеше рет, соның ішінде бастапқыда ''Lifehouse'' жобасына арналған қосымша әндермен бірге қайта басылып шықты.

== Алғышарттары ==
1970 жылға қарай The Who тобы даңққа бөленіп тұрды — олар коммерциялық табысқа да, сыншылардың мойындауына да ие болғанымен, өздерінің алғашқы аудиториясынан алшақтай бастаған еді. [[Модтар]] қозғалысы келмеске кетті, ал ''[[Шепердс-Буштан]]'' шыққан алғашқы жанкүйерлері жасөспірім шақтан өсіп кетті. Бұдан бөлек, топ өздерінің ''Track Records'' лейблінің істерімен тым қатты айналысып кеткен менеджері Кит Ламбертпен «байланысын жоғалта» бастады.{{sfn|Marsh|1983|p=361}} Музыканттар «Tommy» альбомы жарық көрген сәттен бастап, бір жыл бойы осы альбомдағы тректерді орындап гастрольдік сапарларда жүрді, сондықтан Пит Таунсенд оларға жаңа бір нәрсе шығару қажет екенін түсінді.{{sfn|Marsh|1983|p=363}} 1970 жылы «The Seeker» синглі мен ''[[Live at Leeds]]'' концерттік альбомы жарық көрді,{{sfn|Marsh|1983|p=358}} сондай-ақ жаңа материалдардан тұратын («Water», «Naked Eye», «I Don’t Even Know Myself», «Postcard» және «Now I’m a Farmer») шағын альбом  жазылды, бірақ соңында музыканттар оны кейінге қалдыруды жөн деп шешті, өйткені олардың пікірінше, бұл туынды алдыңғы жұмыстарының деңгейіне сай келмеді.{{sfn|Marsh|1983|p=365}}

Топ бастапқыда ''Lifehouse'' деп аталатын жобамен жұмыс істеді. Оның сюжеті Таунсендтің 1970 жылы тамызда ''[[Melody Maker]]'' журналы үшін жазған эсселер сериясынан туындады, онда ол рок-музыканың маңыздылығы және әсіресе аудиторияның рөлі туралы ой қозғаған болатын. Рок-цехтағы әріптестерінің арасында Таунсенд музыканы коммуникациялық құрал ретінде пайдалануға ең қызығушылық танытқан адам болды және дәстүрлі альбом немесе турне схемасынан алшақтау үшін өз қызметін өнердің басқа салаларына, соның ішінде киноға кеңейтуді қалады.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=272}} Музыкант ''Lifehouse''-ты футуристік рок-опера, яғни «жанды» дауыста жазылған [[Тұжырымдамалық альбом|концептуалды альбом]], сондай-ақ оған серіктес фильмге арналған музыка ретінде сипаттады.{{sfn|Marsh|1983|p=369}} Таунсенд операның негізгі сюжетін Disc and Music Echo журналына берген сұхбатында түсіндіріп берді: оқиға жақын болашақта, музыкаға тыйым салынған және халықтың көп бөлігі үкімет бақылайтын «тәжірибелік костюмдерде» өмір сүретін қоғамда өтуі тиіс еді. Бүлікші Бобби желіні бұзып, рок-музыканы костюмдерге таратады, осылайша адамдарға бақылаудан құтылуға және өз санасын тазартуға мүмкіндік береді.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=250}} Сюжеттің кейбір элементтері болашақта пайда болған технологияларды дәл сипаттады; мысалы, «желі» ({{Lang-en|the grid}}) [[интернет]] жүйесіне ұқсайды, ал «түстер желісі» [[виртуалды шындық]]ты еске түсіреді.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=273}}

1971 жылы 13 қаңтарда The Who баспасөз мәслихатын өткізді, онда олар [[Янг-Вик]] театрында бірқатар концерттер беретіндіктерін жариялады. Осы қойылымдар барысында олар алдағы жобаның ойдан шығарылған элементтерін қолдануы керек еді, топтың ойынша көрермендер осы шоудың интерактивті қатысушыларына айналуы тиіс болатын.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=273}} [[Кит Мун]] «{{iw|200 Мотель|3=en|4=200 Motels}}» фильміндегі түсірілімдерін аяқтағаннан кейін, The Who 15 ақпанда өткен алғашқы концертін берді. Шоу барысында музыканттар өздеріне £30,000-ға түскен жаңа [[квадрофония]]лық дыбыс күшейту жүйесін қолданды. Көрермендер негізінен жастар клубтары сияқты әртүрлі ұйымдардан шақырылды, ал еркін сатылымға тек бірнеше билет қана түсті.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=278}}

Gretsch Who’s Next жазбасы кезінде Пит Таунсендтің негізгі гитарасы болды

Бірнеше концерттен кейін Ламберт топты жаңа материал жазу үшін ''[[Record Plant|Record Plant Studios]]'' студиясына шақырды, осыдан кейін музыканттар бірден Нью-Йоркке ұшып кетті. Студияда оларға тағы бірнеше адам қосылды: [[Эл Купер]] (Хаммонд органы), {{iw|Кеннет Эшер|3=en|4=Kenneth Ascher}} (фортепиано) және [[Лесли Уэст]] (гитара). Таунсенд сессия кезінде өзіне [[Джо Уолш]] сыйға тартқан 1957 жылғы [[Gretsch]] гитарасын пайдаланды — бұл аспап оған қатты ұнағаны соншалық, ол студиядағы жұмысына арналған негізгі гитарасына айналды.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=279}} Ламберттің сессияға қатысуы минималды болды{{sfn|Neill|Kent|2002|p=280}} — ол «ауыр» есірткіге тәуелді болып қалғандықтан жазылған материалды [[Дыбыс өңдеу|микстей]] алмады; өз кезегінде Таунсендтің де араққа салыну мәселесі ушыға түсті.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=274}} Топ Ұлыбританияға оралғаннан кейін дыбыс инженері Глин Джонс Record Plant материалының көшірмелерін жасады, бірақ ол мұның бәрін {{iw|Барнс|Барнстағы|en|Barnes, London}} ''[[Olympic Studios|Olympic Sound Studios]]'' студиясында «нөлден» қайта жазған дұрыс болады деп табандылық танытты.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=280}}

Топ 25 және 26 сәуірде ''Young Vic'' театрында тағы бірнеше концерт берді, оларды [[Энди Джонс]] ''[[The Rolling Stones жылжымалы студиясы|Rolling Stones Mobile Studio]]'' ([[The Rolling Stones]] тобынан жалға алынған) жылжымалы студиясының көмегімен жазып алды, бірақ Таунсенд Lifehouse жобасынан көңілі қалып, кейінгі қойылымдар тоқтатылды. Жоба бірден бірнеше деңгейде «іске асырылмайтын» болып шықты және топ ішінде шиеленіс тудырды, сонымен қатар ол Таунсенд пен Ламберт арасындағы қарым-қатынастың нашарлауының бір себебіне айналды. Жылдар өткен соң, [[Ықшам дискі|CD]]-де қайта шығарылған альбомның жаңартылған нұсқасының мұқабасында (CD-де қайта басылған), Таунсенд жобаның сәтсіздігі оны [[Жүйке тозуы|жүйке жұқаруы]]ның шегіне жеткізгенін мойындады.{{sfn|Townshend|2003|p=6}} «''Young Vic''-тегі аудитория топпен өзара әрекеттесуге, жаңа материал жасауға қызығушылық танытпады, олар тек «My Generation» әнін тыңдап, аспаптарды қалай талқандайтынымызды тамашалағысы келді», — деп қынжылды музыкант.{{sfn|Marsh|1983|p=377}} Өз кезегінде [[Роджер Долтри]]: «Біз ешқашан ыдырауға қазіргідей жақын болған емеспіз», — деп мәлімдеді.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=282}}

Lifehouse тұжырымдамасы қалдырылғанымен, жобаның үзінділері ''Who’s Next'' альбомына кірді, соның ішінде синтезаторлар мен компьютерлермен атқарылған жұмыс та бар.{{sfn|Atkins|2003|p=13}} ''Lifehouse''-тың алғашқы тұжырымдамаларының бірі фильмнің финалында шырқалуы тиіс «әмбебап» аккордты жасау үшін әр көрерменнің жеке деректерін [[Аналогтық сигнал|аналогтық]] синтезатор жүйесіне қосуды қамтыды.{{sfn|Atkins|2003|p=14}} Таунсендтің ''Lifehouse''-тан бас тартуы музыканттардың қолын босатты, өйткені енді бәрін белгілі бір сюжетке (''Tommy'' жағдайындағыдай) сәйкестендірудің қажеті жоқ еді. Бұл топқа жекелеген тректердің құрылымына назар аударуға, оларға өзіндік ерекшеліктер ойлап табуға мүмкіндік берді.{{sfn|Marsh|1983|p=383}}

Таунсенд ''Lifehouse'' жобасын жүзеге асыру бойынша өзінің бастапқы жоспарларынан бас тартқанына қарамастан, ол кейінгі альбомдарында бұл тұжырымдамаға қайта оралып, оны одан әрі дамыта берді. Нәтижесінде алты компакт-дискіде {{iw|Lifehouse Chronicles|3=en|4=Lifehouse Chronicles}} жинағы жарық көрді (1999 жылы шыққан).{{sfn|Townshend|2003|p=9}} 2007 жылы {{iw|The Lifehouse Method|3=en|4=The Lifehouse Method}} сайты жұмысын бастады, ол қосымша пайдаланушыларынан деректерді жинап, оларды музыкалық портреттерге айналдырды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lifehouse-method.com|title=The Lifehouse Method (official website)|access-date=2014-11-25|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20080518072215/http://www.lifehouse-method.com/|archive-date=2008-05-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Жазуы ==
Альбомның көп бөлігі Olympic Studios (Барнс, Лондон) студиясында Глин Джонстың жетекшілігімен жазылды

''Who’s Next''-тің алғашқы сессиясы 1971 жылдың сәуір айының басында [[Мик Джаггер]]дің [[Stargroves]] үйінде өтті. Музыканттар Rolling Stones Mobile жылжымалы студиясын пайдаланып, «[[Won't Get Fooled Again]]&lt;nowiki/&gt;» әнінің [[минусовка]]сын жазды,{{sfn|Neill|Kent|2002|p=280}} содан кейін Глин Джонстың жетекшілігімен ''Olympic Studios''-те көшуге шешім қабылдады.{{sfn|Marsh|1983|p=381}} Сессиялар 9 сәуірде («Bargain» трегімен жұмыс істеуден){{sfn|Neill|Kent|2002|p=281}} басталып, мамыр айы бойы жалғасты, осы уақыт ішінде топ бірқатар тректерді жазды: «Time is Passing», «Pure and Easy», «Love Ain’t for Keeping» (бастапқыда ол хард-рок стиліне жақынырақ құрылымда болды, бірақ акустикалық нұсқаға өзгертілді), «Behind Blue Eyes», «The Song Is Over», «Let’s See Action» және «[[Baba O’Riley]]&lt;nowiki/&gt;». [[Ники Хопкинс]] пианист ретінде шақырылды, ал Дэйв Арбус «Baba O’Riley» композициясында скрипкада ойнады. [[Джон Энтвисл]]дің «My Wife» трегі альбомға сессиялардың соңында, ең соңғы сәтте қосылды, бастапқыда бас-гитарист оны өзінің жеке альбомында шығаруды жоспарлаған болатын.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=282}}

''Record Plant'' мен ''Young Vic'' сессияларынан айырмашылығы, Джонспен жұмыс неғұрлым өнімді атмосферада өтті, өйткені дыбыс инженері бірінші кезекте жақсы дыбысқа қол жеткізуге бағытталды, ал Ламбертті әрқашан топтың имиджі көбірек толғандыратын. Таунсенд: «Біз Глин қол жеткізген дыбысқа таң қалдық» деп еске алды.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=282}} Таунсенд бұрынырақ синтезаторларда шығарылған материалды пайдаланып, пернелі аспаптардың дыбысталуын бірнеше режимде өзгертті: бірнеше өлеңде, ең алдымен — «Baba O’Riley» және «Won’t Get Fooled Again»,{{sfn|Marsh|1983|p=382}} сондай-ақ «Bargain», «Going Mobile» және «The Song Is Over» туындыларында [[Бурдон (музыка)|дроун-эффект]]ілерін қосты. Синтезатор сол кездегі орындаушылардың альбомдарында кең таралған үстірт штрихтардан айырмашылығы, таспа дыбысының ажырамас құрамдас бөлігі ретінде пайдаланылды.{{sfn|Atkins|2003|p=18}} Барабаншы — [[Кит Мун|Кит М]][[Кит Мун|ун]]ның стилі топтың алдыңғы дискісімен салыстырғанда өзгеріске ұшырады. Барабаншы The Who тобының алғашқы жазбаларының рухында — неғұрлым ресми, ұзақ проигрыштерсіз ойнады — бұл ішінара синтезаторлардың болуына байланысты болса, ішінара таза орындауға баса назар аударған және барабан «феериясына» өте қажет болған жағдайда ғана келіскен Джонстың продюсерлік көзқарасынан туындады.{{sfn|Fletcher|1998|p=286}} Джонс музыканттарды ынталандыруда маңызды рөл атқарды — олар барлық әндер керемет шығатынына сеніп, жай ғана кезекті альбомды жазуы керек еді. Топ продюсерге таспа үшін (сессиялар кезінде жазылған) кез келген әнді таңдап, оларды өз қалауы бойынша орналастыру құқығына карт-бланш берді.{{sfn|Marsh|1983|p=382}} Джонстың негізгі үлесіне қарамастан, соңында ол тек жазбаның қосалқы продюсері ретінде ғана көрсетілді.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=282}} Джонстың айтуынша, оның негізгі үлесі техникалық салада және Таунсендтің алғашқы деможазбалары негізінде аранжировкалардың көп бөлігін жасауда болды.{{sfn|Unterberger|2011|p=105}}

Альбом «Baba O’Riley» трегімен ашылады, Таунсенд бұл әнде [[Лоури органы]]нда ойнады, оның дыбысы синтезатор арқылы өткізілген. Композицияның атауы — Таунсендтің кумирлері — гуру [[Мехер Баба]] мен композитор [[Терри Райли]]ге деген өзіндік құрмет белгісі (айтылуының күрделілігіне байланысты әнге бейресми атау — «Teenage Wasteland», куплеттен алынған жол бекіп қалған).{{sfn|Neill|Kent|2002|p=275}} Органдағы партия Таунсендтің ұзағырақ деможазбасынан алынды, оның кейбір бөліктері кейінірек Мехерге арналған ''I Am'' [[трибьют-альбом]]ына енгізілді.{{sfn|Marsh|1983|p=386}} Таунсендтің айтуынша, бұл орган партиялары «екі немесе үш мың өңдеуден» өткен.{{sfn|Unterberger|2011|p=108}} «Bargain» әні мәтінінің бірінші жолында: «Мен сені табу үшін өзімді қуана-қуана жоғалтар едім» деп шырқалады — бұл Мехердің мантраларының бірі.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=275}} Энтвисл «My Wife» композициясын әйелімен жанжалдасып қалғаннан кейін шығарған, сондықтан әннің бүкіл мәтіні бойында ситуациялық қақтығыс үдей түседі. Трек жарты сағаттық сессия кезінде жазылған үрмелі аспаптар партиясын қамтиды.{{sfn|Unterberger|2011|p=113}} «Pure and Easy» — ''Lifehouse'' жобасының негізгі трегі — альбомға енбей қалды, дегенмен оның басты әуені «The Song Is Over» әніне [[кода]] ретінде қосылды.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=275}}

«Behind Blue Eyes» Долтридің үш вокалдық [[гармония]]сын қамтиды, бұл әнді Таунсенд пен Энтвисл ''Lifehouse'' жобасының басты антагонисі — Кирпич ({{Lang-en|Brick}}) үшін жазған болатын. Мун бұл тректің бірінші бөлігінде мүлдем ойнаған жоқ, бұл музыкантқа өте тән емес еді, кейіннен топтың биографы [[Дэйв Марш]] бұл туралы былай деп атап өтті: «бұл Кит Мунның мансабындағы ең ұзақ үзіліс болды». Қорытынды ән — «Won’t Get Fooled Again» мәтіні революцияға қатысты сыни тирада болды. Таунсенд түсіндірді: «революция уақыт өткен сайын революция болып қала береді, ал көптеген адамдар тек азап шегеді». Бірінші трек сияқты, бұл әнде де Лоури органы шырқалады, оның дыбысы {{Аударылмаған 3|ARP Instruments|3=en|4=ARP Instruments}} фирмасының синтезаторы арқылы өткізілген. Органдағы партия Таунсендтің алғашқы деможазбаларынан да алынды.

== Мұқабасы ==
Альбом мұқабасында {{iw|Easington Colliery|3=en|4=Easington Colliery}} көмір шахталарының жанында түсірілген топтың фотосуреті пайдаланылды, музыканттар жаңа ғана дәрет сындырған террикон үйіндісінен шығып тұрған бетон блоктан алыстап барады.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=285}} Фотосурет идеясы Энтвисл мен Мунда «2001 жылғы Ғарыштық одиссея» фильмін көргеннен кейін пайда болды.{{sfn|McMichael|Lyons|2001|p=480}} Фотограф Итан Расселдің айтуынша, түсірілім кезінде музыканттардың көпшілігінің кіші дәретке отырғысы келмеді, осыған байланысты блокты жаңбыр суымен бүріккен, оны алдымен үнтаспаның бос қорабына толтырып алған екен. Мұқабаның артқы жағында музыканттардың [[Лестер]]дегі {{Аударылмаған 3|De Montfort Hall|3=en|4=De Montfort Hall}} сахна артында, жиһаз сынықтарының арасында түскен фотосуреті орналасқан.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=285}} 2003 жылы [[VH1]] телеарнасы ''Who’s Next'' мұқабасын барлық уақыттағы ең ұлы мұқабалардың бірі деп атады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vh1.com/photos/gallery/?fid=1486056&amp;page=2&amp;thumbnails=true|title=The Greatest Album Covers&amp;nbsp;– Photos|work=VH1|publisher=Viacom|access-date=2010-11-06|lang=en|archive-date=2013-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029202037/http://www.vh1.com/photos/gallery/?fid=1486056&amp;page=2&amp;thumbnails=true|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Мұқабаға арналған басқа идеялардың арасында фотосуреттердің екі нұсқасы болды: біріншісінде — музыканттар [[Marshall Amplification|Marshall]] күшейткіштерінің үйіндісіне дәрет сындырса, екіншісінде — жалаңаш семіз әйелге дәрет сындырған, ал әйелдің жыныс мүшелерінің орнына музыканттардың өз бет-әлпеттері қойылған.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=285}} Балама мұқаба ретінде Мун қара [[әйелдер іш киімі]]н, қоңыр парик киіп, қолына қамшы ұстаған фотосурет түсірілді, кейінірек ол альбомды ықшам дискілерде қайта шығаруда (1995 және 2003 жылдары) қолданылып, CD вкладышының ішіне орналастырылды. Осы сессиялар барысында түсірілген кейбір фотосуреттер кейінірек АҚШ-та ''[[Decca Records|Decca]]'' лейблімен таспаны жарнамалау үшін промоматериалдар ретінде пайдаланылды.&lt;ref&gt;{{cite AV media notes|title=Who's Next|others=The Who|year=1995|origyear=1971|chapter=''Who's Next'' and ''The Lifehouse Project''|first=John|last=Atkins|pages=13, 24|type=CD liner|publisher=MCA Records|id=MCAD-11269|lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Шығаруы және жылжытуы ==
The Who альбомы шыққаннан кейін көп ұзамай Шарлотт (Солтүстік Каролина) қаласында өнер көрсетуде

Алғашқы сингл «Won’t Get Fooled Again» (үш жарым минутқа дейін қысқартылған нұсқасы) альбомның қарсаңында, 1971 жылғы 25 маусымда Ұлыбританияда және 17 шілдеде АҚШ-та жарық көрді. Ол бұл елдердің чарттарында сәйкесінше тоғызыншы және он бесінші орындарға жетті. Альбом 14 тамызда АҚШ-та және 27 тамызда Ұлыбританияда шықты. Бұл музыканттардың өз отанында бірінші орынға көтерілген жалғыз The Who дискісі болды.

Музыканттардың АҚШ-тағы турнесі альбом жарық көрерден сәл бұрын басталды. Топ ''Lifehouse'' қойылымдары кезінде қолданылған аппаратураны пайдаланды, дегенмен дыбыс режиссері — Боб Придден — жабдықтың техникалық талаптары тым күрделі болды деп есептеді. Орындалатын әндер тізімі жаңартылып, енді оның құрамында Tommy альбомының материалы азайды, есесіне жаңа альбомнан бірнеше ән, соның ішінде «My Wife», «Baba O’Riley» және «Won’t Get Fooled Again» қосылды — олар тез арада жұртшылықтың концерттік таңдаулыларына айналды. Соңғы екі тректе музыканттар синтезатордың фонограммасын қолданды. Қыркүйек айында гастрольдер Ұлыбританияға ауысты, ең ірі шоулардың бірі [[Овал (стадион)|Кеннингтон Овал]] стадионында 35,000 көрерменнің алдында өтті. Гастрольдік сапар сегіз айға созылды, бұл сол уақытқа дейінгі The Who тобының ең үлкен турнесі болды.

''Who’s Next'' альбомының сессиялары кезінде жазылған бірнеше қосымша әндер кейінірек сингл ретінде немесе топтың жинақтарында жарық көрді. «Let’s See Action» трегі 1971 жылы сингл ретінде шығарылды, «Join Together» 1972 жылдың маусымында, ал «Relay» қарашада шықты. «Pure and Easy», «Put The Money Down» және «Too Much of Anything» туындылары ''Odds &amp; Sods'' альбомында басылып шықты, ал «Time is Passin» үнтаспаның компакт-дискідегі қайта шығарылымының құрамында жарық көрді (1998). [[Соул]]-орындаушы [[Марвин Гэй]]дің «Baby Don’t You Do It» композициясына жасалған кавер-нұсқасы альбомның сыйлықтық нұсқасына енді (2003).

Альбом бірнеше [[ремастеринг]]тік қайта басылымдардан өтті, олардың негізінде әртүрлі сессиялардан қалған таспалар қолданылды. ''Olympic Studios'' студиясындағы түпнұсқа жазбалар жоғалып кетті деп есептеледі, өйткені ''Virgin Records'' лейблінің қызметкерлері 1980 жылдары студияны сатып алған кезде ескі жазбалардың едәуір бөлігін қоқысқа тастаған. ''Harmonix Music Systems'' бейнеойын баспагері «[[Rock Band]]&lt;nowiki/&gt;» сериясындағы ойындар үшін жүктелетін контент ретінде ''Who’s Next'' альбомын шығару ниетін білдірген болатын. Алайда бұл мүмкін болмай шықты, себебі альбомның түпнұсқа [[Көпжолақты дыбыс жазу|көпжолақты]] жазбаларын табу сәті түспеді (бұл фактіні Таунсенд те растады).&lt;ref&gt;Van Dam, Rob: [http://news.gotgame.com/the-who-vs-rock-band-have-we-been-fooled-again/ «Who’s Next on Rock Band? Not The Who…»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080617163129/http://news.gotgame.com/the-who-vs-rock-band-have-we-been-fooled-again/|date=2008-06-17}}, ''[http://www.gotgame.com/ GotGame] {{Wayback|url=http://www.gotgame.com/|date=20100121060953}}''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Transcribed by forum member [http://forums.thewho.com/index.php?t=usrinfo&amp;id=64&amp;S=ed31cc782e28e6a755a807ce297544da bomber] {{Wayback|url=http://forums.thewho.com/index.php?t=usrinfo&amp;id=64&amp;S=ed31cc782e28e6a755a807ce297544da|date=20110717042706}}: [http://forums.thewho.com/index.php?t=msg&amp;goto=34816&amp;S=aee90c0c46b2d626cdb092b59d6ed098#msg_34816 «Face The Face: The Pete Townshend Interview»]{{Недоступная ссылка|date=2018-05|bot=InternetArchiveBot}}, ''[http://www.thewho.com The Who.com] {{Wayback|url=http://www.thewho.com/|date=20100627073847}}''&lt;/ref&gt; Оның орнына уәде етілген альбомның орнына ''Who’s Next'' таспасынан үш ән («Behind Blue Eyes», «Baba O’Riley» және «Going Mobile») енген ''The Best of The Who'' жинағы таңдалды.&lt;ref&gt;Cavalli, Earnest: [http://blog.wired.com/games/2008/07/whos-next-repla.html «Who’s Next Replaced by Compilation for Rock Band»] {{Wayback|url=http://blog.wired.com/games/2008/07/whos-next-repla.html|date=20090102101100}}, ''[[Wired News]]''&lt;/ref&gt; Біраз уақыт өткеннен кейін «Won’t Get Fooled Again» әнінің [[Көпжолақты дыбыс жазу|16-арналы]] жазбасы және «Bargain» мен «Getting In Tune» әндерін қоспағанда, қалған материалдың 8-арналы таспалары табылды.

== Сыншылардың пікірлері мен мұрасы ==
{{Альбом рейтингтері
| дер1 = ''[[AllMusic]]''
| рейт1 = {{Rating|5|5}}&lt;ref name=&quot;AllmusicReview&quot;&gt;{{cite web | url={{Allmusic|class=album|id=r21820/review|pure_url=yes}} | title=Allmusic review | work=[[AllMusic]] | publisher=[[All Media Guide]] | first=Stephen Thomas | last=Erlewine | access-date=2011-06-22 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
| дер2 = ''[[Роберт Кристгау#Потребительский гид|Роберт Кристгау]]''
| рейт2 = A&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.robertchristgau.com/bk-cg70s.php|last=Christgau|first=Robert|year=1981|title=Christgau's Record Guide: Rock Albums of the '70s|publisher=[[Da Capo Press]]|isbn=0306804093|page=419|lang=en|access-date=2016-01-08|archive-date=2016-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160108155026/http://robertchristgau.com/bk-cg70s.php|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| дер3 = ''[[Encyclopedia of Popular Music]]''
| рейт3 = {{Rating|5|5}}{{sfn|Larkin|1998|p=5812|name=&quot;Larkin&quot;}}
| дер4 = ''[[Mojo]]''
| рейт4 = {{Rating|4|5}}&lt;ref name=&quot;Mojo&quot;&gt;{{мақала |басылым=[[Mojo]] |орны=London |беттері=110 |цитата=WHO'S NEXT is The Who's most polished album, its hook-ridden songs pioneering the use of rock synthesizers without diluting the power-quartet attack that had defined the group since the mid-60s... |тақырыбы=none |тілі=en |ай=5 |жыл=2003 |түрі=magazine |баспасы=[[Bauer Media Group]] }}&lt;/ref&gt;
| дер5 = ''[[MusicHound]]''
| рейт5 = 5/5{{sfn|Graff|Durchholz|1999|p=1227|}}
| дер6 = ''[[Q (журнал)|Q]]''
| рейт6 = {{Rating|4|5}}&lt;ref name=&quot;Qmag&quot;&gt;{{мақала |басылым=[[Q (журнал)|Q]] |орны=London |беттері=158 |цитата=Considered by many to be the band's best, 1971's WHO'S NEXT was their only Number 1 album... |тақырыбы=none |тілі=en |ай=1 |жыл=1996 |түрі=magazine |баспасы=[[Bauer Media Group]] }}&lt;/ref&gt;
| дер7 = ''[[The Rolling Stone Album Guide|Rolling Stone Album Guide]]''
| рейт7 = {{rating|5|5}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/music/artists/the-who/albumguide |title=The Who: Album Guide |publisher=[[Rolling Stone]] |date=1970-02-14 |access-date=2014-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212135256/http://www.rollingstone.com/music/artists/the-who/albumguide |archive-date=2013-12-12 |тілі=en}}&lt;/ref&gt;
| дер8 = ''[[The Village Voice]]''
| рейт8 = {{Rating-Christgau|A+}}&lt;ref name=&quot;Christgau&quot;&gt;{{cite news|last=Christgau|first=Robert|author-link=Robert Christgau|date=1971-08-19|url=http://www.robertchristgau.com/xg/cg/cg19.php|title=Consumer Guide (19)|newspaper=[[The Village Voice]]|location=New York|access-date=2013-03-09|lang=en|archive-date=2021-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210401060800/https://platform.twitter.com/widgets/widget_iframe.0edc1ef9f8b82d9b79c6115bda79f63f.html?origin=http%3A%2F%2Fwww.robertchristgau.com}}&lt;/ref&gt;
}}

''[[The Village Voice]]'' газетіне жазған өз рецензиясында музыка сыншысы [[Роберт Кристгау]] ''Who’s Next'' туындысын «соңғы уақыттағы ең үздік хард-рок альбомы» деп атап, олардың алдыңғы жазбалары қанықпаған дыбыстан зардап шеккен болса, енді топ «студияда дәл сондай резонанс тудыратын тікелей шынайылыққа қол жеткізіп, концерттердегідей деңгейде ашылып жатқанын» атап өтті. Sounds журналының шолушысы Билл Уокер «Baba O’Riley», «My Wife» және «The Song Is Over» әндерін ерекше атап өтіп, былай деп қорытындылады: «Бірегей шедевр — ''Tommy''-ден кейін музыканттар ерекше бір нәрсе ойлап табуы керек еді, және олардың рок-операның жалғасын емес, дербес альбом жазуға батылы барғаны — олардың батылдығы мен тапқырлығына деген құрмет». ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналынан Джон Мендельсон өз мақаласында белгілі бір дәрежедегі байыптылық пен жасандылық элементтеріне қарамастан, ''Who’s Next'' альбомының даусыз күшті тұстары бар екенін — «ол сауатты ойластырылған, керемет орындалған, тамаша продюсерлік етілген және кейбір сәттерде адамның демін ішіне тартқызады» деп атап өтті. Альбом жыл сайынғы ''[[Pazz &amp; Jop]]'' сауалнамасының «1971 жылдың үздік альбомы» номинациясында бірінші орынды иеленді.

Уақыт өте келе көптеген музыка сыншылары ''Who’s Next''-ті The Who-ның ең үздік альбомы ретінде бағалады. ''[[AllMusic]]'' порталының ретроспективті шолуында [[Стивен Томас Эрлевайн]] таспаның дыбысталуы ''Tommy''-ге немесе ''Lifehouse'' жобасына қарағанда шынайырақ болғанын жазды, өйткені «олар өнер болды, ал ''Who’s Next'' — тіпті оның барлық нюанстарымен бірге — бұл рок-н-ролл». ''[[BBC Music]]'' сайтының шолушысы Крис Робертс бұл дискіні топтың ең үздік жазбасы деп атады — «бұл тасқа қашалған ескерткіштердің бірі, қол сұғылмайтын рок каноны». ''[[Mojo]]'' журналының редакциясы әндердің күрделі әуездік құрылымын, олардың есте қаларлық сипатын және топтың «жан-тәнімен ойнайтын рок-квартет» деген кредосын титтей де әлсіретпейтін синтезаторларды инновациялық қолдануды ерекше атап өтті. ''[[Encyclopedia of Popular Music]]'' (1998) альманахына арналған мақаласында [[Колин Ларкин]] былай деп жазды: «бұл альбом хард-роктағы стандарттарды көтерді» және оның «[[Динамика (музыка)|динамика]] тепе-теңдігі» ұжымның қуатты ойыны мен контрапункттер — продюсер уақыт өте келе араластырып отырған акустикалық гитаралар мен синтезаторлардың [[облигато]]сы арасындағы {{Аударылмаған 3|Контраст (музыка)|контрастты|en|Contrast (music)}} ерекше көрсетті. Біраз уақыт өткеннен кейін Кристгау бұл жазбаға қатысты азырақ ынта білдірді, мәселен, 80-жылдары ол The Who-ны «арт-рок топтарының ішіндегі ең нашары» деп атап, «Долтридің театрланған вокалы» мен «осы синтезаторлық какофонияның» кесірінен ''Who’s Next'' уақыт сынына төтеп бере алмады деп қынжылды.

''Acclaimed Music'' порталының статистикасы бойынша ''Who’s Next'' музыка сыншылары құрастырған «барлық уақыттағы ұлы альбомдар» тізімінде 35-орында тұр. 2002 жылы лонгплей ''[[Classic Rock]]'' журналының нұсқасы бойынша «барлық уақыттағы 100 үздік рок-альбом» рейтингінде 9-орынға ие болды.&lt;ref&gt;100 Greatest Rock Albums Ever. Classic Rock № 8 (январь-февраль 2002)&lt;/ref&gt; 2003 жылы ''Rolling Stone'' журналы альбомды өздерінің «[[Rolling Stone журналының нұсқасы бойынша барлық уақыттың 500 ұлы альбомы|барлық уақыттағы 500 ұлы альбом]]&lt;nowiki/&gt;» рейтингінде 28-орынға қойды. Пластинка ''[[Pitchfork Media]]'' порталының «70-жылдардағы 100 үздік жазба» тізімінде 15-орынды иеленді. Сондай-ақ лонгплей ''[[1001 Albums You Must Hear Before You Die]]'' (2005) альманахында атап өтілді. ''BBC'' телеарнасы бұл альбом туралы хабарды The Classic Albums бағдарламалар циклінің эпизодтарының бірінде көрсетті, ол бастапқыда радиода (1989 жыл), содан кейін теледидарда (1998 жыл) шықты, ал 2006 жылы бұл эпизод DVD-де ''Classic Albums: The Who — Who’s Next'' деген атпен жарық көрді. Сол жылы альбом ''Times'' газетінің «барлық уақыттағы 100 үздік жазба» тізімінде ерекше аталды. 2007 жылы жазба «жылдар бойы тексерілген сапасы мен индустрия үшін тарихи маңыздылығы үшін» «[[Грэмми]]&lt;nowiki/&gt;» даңқ залына енгізілді.

== Композициялар тізімі ==
Белгіленгендерден басқа барлық әндердің авторы — Пит Таунсенд

;А жағы
# «[[Baba O'Riley]]&lt;nowiki/&gt;» — 5:11
# «Bargain» — 5:33
# «Love Ain’t for Keeping» — 2:12
# «My Wife» ([[Джон Энтвистл]]) — 3:41
# «The Song Is Over» — 6:16

;B жағы
# &lt;li value=&quot;6&quot;&gt;«Getting in Tune» — 4:50
# «Going Mobile» — 3:42
# «[[Behind Blue Eyes]]&lt;nowiki/&gt;» — 3:42
# «[[Won't Get Fooled Again]]&lt;nowiki/&gt;» — 8:32

;1995 жылғы қайта басылымдағы бонус-тректер
# &lt;li value=&quot;10&quot;&gt;«Pure and Easy» (түпнұсқа нұсқасы) — 4:22
#* Бұрын-соңды жарық көрмеген.
# «[[Baby Don't You Do It]]&lt;nowiki/&gt;» ([[Холланд-Дозир-Холланд]]) — 5:14
#* Бұрын-соңды жарық көрмеген. [[Марвин Гэй]]дің әніне жасалған кавер-нұсқа.
# «Naked Eye» (live) — 5:31
#* 1971 жылғы 26 сәуірде Young Vic студиясында жазылған.
# «Water» (live) — 6:25
#* Бұрын-соңды жарық көрмеген. 1971 жылғы 26 сәуірде Young Vic студиясында жазылған.
# «Too Much of Anything» — 4:25
# «I Don’t Even Know Myself» — 4:56
# «Behind Blue Eyes» (түпнұсқа нұсқасы) — 3:28
#* Бұрын-соңды жарық көрмеген.

=== Делюкс-басылым ===
;1-диск
Делюкс-басылымның бірінші дискісінде түпнұсқа альбомның 9 әні және олардан кейін келетін 6 аут-тейк бар, олардың ішіндегі «Getting in Tune» мен «Won’t Get Fooled Again» нұсқалары бұрын-соңды жарық көрмеген. Барлық 6 аут-тейк 1971 жылдың наурызында [[Нью-Йорк]]тегі Record Plant студиясында альбомның рекордтық сессиялары кезінде жазылған болатын; топ бұл материалды қолданбай тастап, кейінірек сол жылы Англияда 6 әннің 5-ін жаңадан қайта жазып шықты.

# «Baba O’Riley» — 5:01
# «Bargain» — 5:33
# «Love Ain’t for Keeping» — 2:10
# «My Wife» — 3:35
# «The Song Is Over» — 6:17
# «Getting in Tune» — 4:49
# «Going Mobile» — 3:43
# «Behind Blue Eyes» — 3:42
# «Won’t Get Fooled Again» — 8:35
# «Baby Don’t You Do It» — 8:21
#* Осы нұсқа 1995 жылы CD-де ұзартылған нұсқада жарық көрді.
# «Getting in Tune» — 6:36
# «Pure and Easy» — 4:33
#* Осы нұсқа 1995 жылғы CD-дегімен бірдей, бірақ басқа аранжировкада.
# «Love Ain’t for Keeping» — 4:06
#* Электрлі нұсқасы бұрынырақ 1998 жылы ''[[Odds &amp; Sods]]'' қайта басылымында жарық көрді.
# «Behind Blue Eyes» (Alternate version) — 3:30
# «Won’t Get Fooled Again» — 8:48
#* Нью-Йоркте жасалған түпнұсқа жазба

;2-диск
Екінші дискідегі композициялар 1971 жылғы 26 сәуірде Лондонның [[Янг-Вик]] театрында өткен концертте жазылған. «Water» және «Naked Eye» туындыларынан басқа барлық композициялар бұрын-соңды жарық көрмеген. Сондай-ақ концертте «[[Pinball Wizard]]&lt;nowiki/&gt;», «Bony Moronie», «[[See Me Feel Me/Listening to You]]&lt;nowiki/&gt;» және «Baby Don’t You Do It» әндері орындалған, бірақ олар дискіге енбей қалды.&lt;ref&gt;[http://www.thewholive.de/details/index.php?id=283&amp;Tracklisting=&amp;GroupID=0&amp;Tag=&amp;Monat=&amp;Jahr=1971&amp;Stadt=&amp;Halle=&amp;LandID=0&amp;StateID=0 The Who Concert Guide] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719095258/http://www.thewholive.de/details/index.php?id=283&amp;Tracklisting=&amp;GroupID=0&amp;Tag=&amp;Monat=&amp;Jahr=1971&amp;Stadt=&amp;Halle=&amp;LandID=0&amp;StateID=0|date=2011-07-19}}&lt;/ref&gt;

# «Love Ain’t For Keeping» — 2:57
# «Pure and Easy» — 6:00
# «[[Young Man Blues]]&lt;nowiki/&gt;» — 4:47
# «Time Is Passing» — 3:59
# «Behind Blue Eyes» — 4:49
# «I Don’t Even Know Myself» — 5:42
# «Too Much of Anything» — 4:20
# «Getting in Tune» — 6:42
# «Bargain» — 5:46
# «Water» — 8:19
# «[[My Generation (песня The Who)|My Generation]]&lt;nowiki/&gt;» — 2:58
# «[[Road Runner (песня Бо Диддли)|Road Runner]]&lt;nowiki/&gt;» — 3:14
# «Naked Eye» — 6:21
# «Won’t Get Fooled Again» — 8:50

== Жазбаға қатысқандар ==

; Топ мүшелері

* [[Роджер Долтри]] — 1, 2, 3, 6, 8 және 9-композициялардағы негізгі вокал, 5-композицияда Пит Таунсендпен бірге вокал, «I Don’t Even Know Myself» әнінде ерін гармоникасы
* [[Джон Энтвистл]] — бас-гитара, үрмелі аспаптар, «My Wife» әнінде вокал және фортепиано
* [[Кит Джон Мун|Кит Мун]] — соқпалы аспаптар, перкуссия
* [[Пит Таунсенд]] — гитара, [[VCS3]] және [[ARP Instruments, Inc.|ARP]] синтезаторлары, орган, «Baba O’Riley» әнінде фортепиано, «Going Mobile» әнінде негізгі вокал және 2 мен 5-композицияларда Роджер Долтримен бірге вокал

; Шақырылған музыканттар
* Никки Хопкинс (Nicky Hopkins) — «Song Is Over» және «Getting In Tune» әндерінде фортепиано
* Дэйв Арбас (Dave Arbus) — «Baba O’Riley» әнінде скрипка
* Эл Купер (Al Kooper) — «Behind Blue Eyes» әнінің түпнұсқа нұсқасында орган
* Лесли Вест (Leslie West) — «Baby Don’t You Do It» әнінің ұзартылған нұсқасында гитара

== Чарттардағы позициялары ==
; Альбомы
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жылы
!Чарты
!Жоғ. поз.
!Ақпараты
|-
|1971
|''[[Billboard]]'' Pop Albums
| align=&quot;left&quot; |4&lt;ref name=&quot;US&quot;&gt;{{cite web|title=Artist Chart History - The Who|url=http://www.allmusic.com/artist/the-who-p5822|publisher=Allmusic|lang=en|access-date=|archive-url=https://www.webcitation.org/66w2eXRCW?url=http://www.allmusic.com/artist/the-who-p5822|archive-date=2012-04-15}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|1971
|UK Chart Album
| align=&quot;left&quot; |1&lt;ref name=&quot;chart&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20120925131546/http://www.chartstats.com/artistinfo.php?id=1768 The Who at chartstats.com]&lt;/ref&gt;
|
|-
|2003
|''Billboard'''s Pop Catalog &lt;small&gt;Солтүстік Америка&lt;/small&gt;
|5
|Делюкс-басылым
|-
|}

; Синглдері

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жылы
!Атауы
!Чарты
!Жоғ. поз.
|-
|1971
|«Behind Blue Eyes»
|''Billboard'' Pop Singles
|34
|-
|1971
|«Won’t Get Fooled Again»
|''Billboard'' Pop Singles
|15
|-
|1971
|«Won’t Get Fooled Again»
|UK Singles Chart
| align=&quot;left&quot; |9&lt;ref name=&quot;chart&quot; /&gt;
|-
|}

== Сертификаттауы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
!Сертификаттаушы
!Сертификаттауы
!Күні
|-
|[[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|RIAA]] (АҚШ)
|Алтын
|16 қыркүйек 1971&lt;ref name=&quot;RIAA&quot;&gt;{{cite web|title=Gold and Platinum Database Search|url=https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&amp;table=SEARCH_RESULTS&amp;action=&amp;title=Who%s%20Next&amp;artist=The%20Who&amp;format=&amp;debutLP=&amp;category=&amp;sex=&amp;releaseDate=&amp;requestNo=&amp;type=&amp;level=&amp;label=&amp;company=&amp;certificationDate=&amp;awardDescription=&amp;catalogNo=&amp;aSex=&amp;rec_id=&amp;charField=&amp;gold=&amp;platinum=&amp;multiPlat=&amp;level2=&amp;certDate=&amp;album=&amp;id=&amp;after=&amp;before=&amp;startMonth=1&amp;endMonth=1&amp;startYear=1958&amp;endYear=2009&amp;sort=Artist&amp;perPage=25|lang=en|access-date=2010-12-07}}&lt;/ref&gt;
|-
|RIAA (АҚШ)
|Платиналы
|8 ақпан 1993&lt;ref name=&quot;RIAA&quot; /&gt;
|-
|RIAA (АҚШ)
|Үш мәрте платиналы
|8 ақпан 1993&lt;ref name=&quot;RIAA&quot; /&gt;
|}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* {{cite AV media notes|first=John|last=Atkins|title=Who's Next (Deluxe Edition)|year=2003|publisher=Polydor|id=113-056-2|ref=Atkins|lang=en}}
* * {{citation|last1=Graff|first1=Gary|last2=Durchholz|first2=Daniel (eds)|title=MusicHound Rock: The Essential Album Guide|publisher=Visible Ink Press|location=Farmington Hills, MI|year=1999|isbn=1-57859-061-2}}
* {{citation|last1=Graff|first1=Gary|last2=Durchholz|first2=Daniel (eds)|title=MusicHound Rock: The Essential Album Guide|publisher=Visible Ink Press|location=Farmington Hills, MI|year=1999|isbn=1-57859-061-2}}
* {{кітап|авторы=[[Colin Larkin (writer)|Larkin, Colin]]|тақырыбы=[[Encyclopedia of Popular Music]]|басылым=3rd|баспасы=[[Muze|Muze UK]]|жылы=1998|томы=7|isbn=1561592374|lang=en}}
* {{citation|title=The Who: Concert File|first1=Joe|last1=McMichael|first2=Jack|last2=Lyons|publisher=Omnibus Press|year=2001|isbn=978-0-857-12737-2}}
* {{кітап|авторы=[[Марш, Дэйв|Marsh, Dave]]|тақырыбы=Before I Get Old : The Story of The Who|баспасы=Plexus|жылы=1983|isbn=978-0-85965-083-0|lang=en}}
* {{citation|first1=Andrew|last1=Neill|first2=Matthew|last2=Kent|title=Anyway Anyhow Anywhere – The Complete Chronicle of The Who|publisher=Virgin|year=2002|isbn=978-0-7535-1217-3}}
* {{cite AV media notes|first=Pete|last=Townshend|author-link=Pete Townshend|title=Who's Next (Deluxe Edition)|year=2003|publisher=Polydor|id=113-056-2|ref=Townshend|lang=en}}
* {{кітап|авторы=Richie Unterberger|тақырыбы=Won't Get Fooled Again: The Who from Lifehouse to Quadrophenia|url=https://archive.org|баспасы=Jawbone Press|жылы=2011|isbn=978-1-906002-75-6|lang=en}}
* {{мақала|тақырыбы=Папаши не стареют|сілтеме=http://total-rock.ru|басылым=Classic Rock|баспасы=Арс Лонга|жыл=2003|нөмірі=7-8|беттері=82|issn=1997-7646|тілі=ru}}

[[Санат:1971 жылғы альбомдар]]
[[Санат:The Who альбомдары]]
[[Санат:Хард-рок альбомдары]]
[[Санат:Ұлыбритания альбомдары]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі альбомдар]]
[[Санат:Прогрессивті рок альбомдары]]
[[Санат:Глин Джонс продюсерлік еткен альбомдар]]
[[Санат:Olympic Sound Studios студиясында жазылған альбомдар]]
[[Санат:Track Records альбомдары]]</text>
      <sha1>antnmirpwv82rala75vfte9ewskizar</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658148</id>
      <parentid>3658147</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T00:38:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3658148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58407" sha1="luugyfgcoi5ophgd1yo9qjcwba2jna0" xml:space="preserve">{{Музыкалық альбом
 | Атауы                  = Who’s Next
 | Шынайы атауы           = 
 | Түрі                   = [[Студиялық альбом]]
 | Орындаушы              = [[The Who]]
 | Мұқабасы               = Whos next.jpg
 | Мұқаба ені             = 
 | Шығарылған күні        = [[2 тамыз]] 1971&lt;ref name=&quot;notes1&quot;&gt;{{cite AV media notes |title=Who's Next |others=[[The Who]] |year=1995|origyear= 1971 |page=2 |type=CD liner |publisher=[[MCA Records]] |id=MCAD-11269 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 | Жазылған күні          = [[сәуір]] — [[маусым]] 1971
 | Жазылған орны          = Olympic Studios, Лондон; сонда микстелген{{sfn|Neill|Kent|2002|pp=282–284}}; «Won't Get Fooled Again» Stargroves-та жазылған (The Rolling Stones жылжымалы студиясы) және Island Studios-та микстелген, Лондон{{sfn|Neill|Kent|2002|p=280}}
 | Жанрлары               = [[арена-рок]], [[хард-рок]]
 | Ұзақтығы               = 43:38
 | Ел                     = {{UK}}
 | тілі                   = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 | Лейблдері              = [[Decca Records|Decca]] / [[MCA Records]]
 | Продюсерлері           = [[The Who]] мен [[Глин Джонс (продюсер)|Глин Джонс]]
 | Шолу                   = 
 | Алдыңғы                = [[Tommy]]
 | Алд_жыл                = 1969
 | Жыл                    = 1971
 | Келесі                 = [[Quadrophenia]]
 | Кел_жыл                = 1973
 | Тағы                   = 
 | Басқада                = {{Синглдер
| Атауы      = Who's Next
| Түрі       = студиялық альбом  
| Сингл 1       = [[Won't Get Fooled Again]]
| Сингл 1 күні   = 25 маусым 1971&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thewho.com/index.php?module=discography&amp;discography_item_id=40&amp;discography_tag=singles |title=Discography&amp;nbsp;– Won't Get Fooled Again |work=thewho.com |publisher=Yearhour LTD. |access-date=2010-11-06 |lang=en |archive-date=2021-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815204315/https://www.thewho.com/?module=discography&amp;discography_item_id=40&amp;discography_tag=singles |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| Сингл 2       = [[Baba O’Riley]]
| Сингл 2 күні   = қазан 1971 &lt;small&gt;Еуропа&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Baba O'Riley|url=http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Who&amp;titel=Baba+O%27Riley&amp;cat=s|publisher=ung Medien / hitparade.ch|access-date=2011-11-28|lang=en|archive-date=2021-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815204334/https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Who&amp;titel=Baba+O%27Riley&amp;cat=s|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| Сингл 3       = [[Behind Blue Eyes]]
| Сингл 3 күні   = қазан 1971&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thewho.com/index.php?module=discography&amp;discography_item_id=41&amp;discography_tag=singles |title=Discography&amp;nbsp;– Behind Blue Eyes |work=thewho.com |publisher=Yearhour LTD. |access-date=2010-11-06 |lang=en |archive-date=2021-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815204425/https://www.thewho.com/?module=discography&amp;discography_item_id=41&amp;discography_tag=singles |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}
}}
'''''Who’s Next''''' ({{tr-en|Кім келесі?}}) — [[Ұлыбритания|британдық]] [[The Who]] [[рок-тобы]]ның 1971 жылғы 2 тамызда жарық көрген бесінші студиялық альбомы. Бұл таспаның материалы [[Пит Таунсенд]] топтың алдыңғы ''[[Tommy (альбом)|Tommy]]'' дискісінің жалғасы ретінде жоспарлаған, аяқталмай қалған ''Lifehouse'' мультимедиялық [[рок-опера]]сы жобасынан алынды. Алайда, оны жүзеге асырудың күрделілігіне және ұжым менеджері [[Кит Ламберт]]пен арадағы қақтығыстарға байланысты жоба тоқтатылды. Дегенмен, Таунсендті бұл материалды толық форматты студиялық альбом ретінде жазуға көндірді.

The Who бұл лонгплей үстінде [[дыбыс инженер]]і [[Глин Джонс (продюсер)|Глин Джонс]]тың қолдауымен жұмыс істеді. ''[[The Rolling Stones жылжымалы студиясы|The Rolling Stones Mobile Studio]]'' жылжымалы фургонында «Won’t Get Fooled Again» әнін жасағаннан кейін, топ Olympic студиясына ауысып, онда қалған тректердің көпшілігін жазып, микстеді. Музыка сыншылары альбомның ерекшеліктерінің қатарында синтезаторлармен атқарылған тамаша жұмысты атап өтеді, бұл әсіресе сингл ретінде шығарылған «[[Won’t Get Fooled Again]]&lt;nowiki/&gt;» және «[[Baba O’Riley]]&lt;nowiki/&gt;» композицияларында анық байқалады. Альбом мұқабасын фотограф {{iw|Итан Рассел|3=en|4=Ethan Russell}} ойлап тапты, ал бейне «[[2001: Ғарыш одиссеясы]]&lt;nowiki/&gt;» кинотуындысындағы [[Монолит (2001: Ғарыш одиссеясы)|монолит]]терге сілтеме болды. Фотосуретте музыканттар [[террикон]]нан шығып тұрған осыған ұқсас бетон конструкциясына жаңа ғана [[Адамның зәр шығаруы|дәрет сындырып]] тұр.

Альбом орасан зор табысқа жетті, музыка сыншылары оны The Who тобының ең үздік туындысы және барлық уақыттағы ең ұлы альбомдардың бірі ретінде қарастырады. ''Who’s Next'' бірнеше рет, соның ішінде бастапқыда ''Lifehouse'' жобасына арналған қосымша әндермен бірге қайта басылып шықты.

== Алғышарттары ==
1970 жылға қарай The Who тобы даңққа бөленіп тұрды — олар коммерциялық табысқа да, сыншылардың мойындауына да ие болғанымен, өздерінің алғашқы аудиториясынан алшақтай бастаған еді. [[Модтар]] қозғалысы келмеске кетті, ал ''[[Шепердс-Буштан]]'' шыққан алғашқы жанкүйерлері жасөспірім шақтан өсіп кетті. Бұдан бөлек, топ өздерінің ''Track Records'' лейблінің істерімен тым қатты айналысып кеткен менеджері Кит Ламбертпен «байланысын жоғалта» бастады.{{sfn|Marsh|1983|p=361}} Музыканттар «Tommy» альбомы жарық көрген сәттен бастап, бір жыл бойы осы альбомдағы тректерді орындап гастрольдік сапарларда жүрді, сондықтан Пит Таунсенд оларға жаңа бір нәрсе шығару қажет екенін түсінді.{{sfn|Marsh|1983|p=363}} 1970 жылы «The Seeker» синглі мен ''[[Live at Leeds]]'' концерттік альбомы жарық көрді,{{sfn|Marsh|1983|p=358}} сондай-ақ жаңа материалдардан тұратын («Water», «Naked Eye», «I Don’t Even Know Myself», «Postcard» және «Now I’m a Farmer») шағын альбом  жазылды, бірақ соңында музыканттар оны кейінге қалдыруды жөн деп шешті, өйткені олардың пікірінше, бұл туынды алдыңғы жұмыстарының деңгейіне сай келмеді.{{sfn|Marsh|1983|p=365}}

Топ бастапқыда ''Lifehouse'' деп аталатын жобамен жұмыс істеді. Оның сюжеті Таунсендтің 1970 жылы тамызда ''[[Melody Maker]]'' журналы үшін жазған эсселер сериясынан туындады, онда ол рок-музыканың маңыздылығы және әсіресе аудиторияның рөлі туралы ой қозғаған болатын. Рок-цехтағы әріптестерінің арасында Таунсенд музыканы коммуникациялық құрал ретінде пайдалануға ең қызығушылық танытқан адам болды және дәстүрлі альбом немесе турне схемасынан алшақтау үшін өз қызметін өнердің басқа салаларына, соның ішінде киноға кеңейтуді қалады.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=272}} Музыкант ''Lifehouse''-ты футуристік рок-опера, яғни «жанды» дауыста жазылған [[Тұжырымдамалық альбом|концептуалды альбом]], сондай-ақ оған серіктес фильмге арналған музыка ретінде сипаттады.{{sfn|Marsh|1983|p=369}} Таунсенд операның негізгі сюжетін Disc and Music Echo журналына берген сұхбатында түсіндіріп берді: оқиға жақын болашақта, музыкаға тыйым салынған және халықтың көп бөлігі үкімет бақылайтын «тәжірибелік костюмдерде» өмір сүретін қоғамда өтуі тиіс еді. Бүлікші Бобби желіні бұзып, рок-музыканы костюмдерге таратады, осылайша адамдарға бақылаудан құтылуға және өз санасын тазартуға мүмкіндік береді.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=250}} Сюжеттің кейбір элементтері болашақта пайда болған технологияларды дәл сипаттады; мысалы, «желі» ({{Lang-en|the grid}}) [[интернет]] жүйесіне ұқсайды, ал «түстер желісі» [[виртуалды шындық]]ты еске түсіреді.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=273}}

1971 жылы 13 қаңтарда The Who баспасөз мәслихатын өткізді, онда олар [[Янг-Вик]] театрында бірқатар концерттер беретіндіктерін жариялады. Осы қойылымдар барысында олар алдағы жобаның ойдан шығарылған элементтерін қолдануы керек еді, топтың ойынша көрермендер осы шоудың интерактивті қатысушыларына айналуы тиіс болатын.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=273}} [[Кит Мун]] «{{iw|200 Мотель|3=en|4=200 Motels}}» фильміндегі түсірілімдерін аяқтағаннан кейін, The Who 15 ақпанда өткен алғашқы концертін берді. Шоу барысында музыканттар өздеріне £30,000-ға түскен жаңа [[квадрофония]]лық дыбыс күшейту жүйесін қолданды. Көрермендер негізінен жастар клубтары сияқты әртүрлі ұйымдардан шақырылды, ал еркін сатылымға тек бірнеше билет қана түсті.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=278}}

Gretsch Who’s Next жазбасы кезінде Пит Таунсендтің негізгі гитарасы болды

Бірнеше концерттен кейін Ламберт топты жаңа материал жазу үшін ''[[Record Plant|Record Plant Studios]]'' студиясына шақырды, осыдан кейін музыканттар бірден Нью-Йоркке ұшып кетті. Студияда оларға тағы бірнеше адам қосылды: [[Эл Купер]] (Хаммонд органы), {{iw|Кеннет Эшер|3=en|4=Kenneth Ascher}} (фортепиано) және [[Лесли Уэст]] (гитара). Таунсенд сессия кезінде өзіне [[Джо Уолш]] сыйға тартқан 1957 жылғы [[Gretsch]] гитарасын пайдаланды — бұл аспап оған қатты ұнағаны соншалық, ол студиядағы жұмысына арналған негізгі гитарасына айналды.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=279}} Ламберттің сессияға қатысуы минималды болды{{sfn|Neill|Kent|2002|p=280}} — ол «ауыр» есірткіге тәуелді болып қалғандықтан жазылған материалды [[Дыбыс өңдеу|микстей]] алмады; өз кезегінде Таунсендтің де араққа салыну мәселесі ушыға түсті.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=274}} Топ Ұлыбританияға оралғаннан кейін дыбыс инженері Глин Джонс Record Plant материалының көшірмелерін жасады, бірақ ол мұның бәрін {{iw|Барнс|Барнстағы|en|Barnes, London}} ''[[Olympic Studios|Olympic Sound Studios]]'' студиясында «нөлден» қайта жазған дұрыс болады деп табандылық танытты.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=280}}

Топ 25 және 26 сәуірде ''Young Vic'' театрында тағы бірнеше концерт берді, оларды [[Энди Джонс]] ''[[The Rolling Stones жылжымалы студиясы|Rolling Stones Mobile Studio]]'' ([[The Rolling Stones]] тобынан жалға алынған) жылжымалы студиясының көмегімен жазып алды, бірақ Таунсенд Lifehouse жобасынан көңілі қалып, кейінгі қойылымдар тоқтатылды. Жоба бірден бірнеше деңгейде «іске асырылмайтын» болып шықты және топ ішінде шиеленіс тудырды, сонымен қатар ол Таунсенд пен Ламберт арасындағы қарым-қатынастың нашарлауының бір себебіне айналды. Жылдар өткен соң, [[Ықшам дискі|CD]]-де қайта шығарылған альбомның жаңартылған нұсқасының мұқабасында (CD-де қайта басылған), Таунсенд жобаның сәтсіздігі оны [[Жүйке тозуы|жүйке жұқаруы]]ның шегіне жеткізгенін мойындады.{{sfn|Townshend|2003|p=6}} «''Young Vic''-тегі аудитория топпен өзара әрекеттесуге, жаңа материал жасауға қызығушылық танытпады, олар тек «My Generation» әнін тыңдап, аспаптарды қалай талқандайтынымызды тамашалағысы келді», — деп қынжылды музыкант.{{sfn|Marsh|1983|p=377}} Өз кезегінде [[Роджер Долтри]]: «Біз ешқашан ыдырауға қазіргідей жақын болған емеспіз», — деп мәлімдеді.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=282}}

Lifehouse тұжырымдамасы қалдырылғанымен, жобаның үзінділері ''Who’s Next'' альбомына кірді, соның ішінде синтезаторлар мен компьютерлермен атқарылған жұмыс та бар.{{sfn|Atkins|2003|p=13}} ''Lifehouse''-тың алғашқы тұжырымдамаларының бірі фильмнің финалында шырқалуы тиіс «әмбебап» аккордты жасау үшін әр көрерменнің жеке деректерін [[Аналогтық сигнал|аналогтық]] синтезатор жүйесіне қосуды қамтыды.{{sfn|Atkins|2003|p=14}} Таунсендтің ''Lifehouse''-тан бас тартуы музыканттардың қолын босатты, өйткені енді бәрін белгілі бір сюжетке (''Tommy'' жағдайындағыдай) сәйкестендірудің қажеті жоқ еді. Бұл топқа жекелеген тректердің құрылымына назар аударуға, оларға өзіндік ерекшеліктер ойлап табуға мүмкіндік берді.{{sfn|Marsh|1983|p=383}}

Таунсенд ''Lifehouse'' жобасын жүзеге асыру бойынша өзінің бастапқы жоспарларынан бас тартқанына қарамастан, ол кейінгі альбомдарында бұл тұжырымдамаға қайта оралып, оны одан әрі дамыта берді. Нәтижесінде алты компакт-дискіде {{iw|Lifehouse Chronicles|3=en|4=Lifehouse Chronicles}} жинағы жарық көрді (1999 жылы шыққан).{{sfn|Townshend|2003|p=9}} 2007 жылы {{iw|The Lifehouse Method|3=en|4=The Lifehouse Method}} сайты жұмысын бастады, ол қосымша пайдаланушыларынан деректерді жинап, оларды музыкалық портреттерге айналдырды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lifehouse-method.com|title=The Lifehouse Method (official website)|access-date=2014-11-25|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20080518072215/http://www.lifehouse-method.com/|archive-date=2008-05-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Жазуы ==
Альбомның көп бөлігі Olympic Studios (Барнс, Лондон) студиясында Глин Джонстың жетекшілігімен жазылды

''Who’s Next''-тің алғашқы сессиясы 1971 жылдың сәуір айының басында [[Мик Джаггер]]дің [[Stargroves]] үйінде өтті. Музыканттар Rolling Stones Mobile жылжымалы студиясын пайдаланып, «[[Won't Get Fooled Again]]&lt;nowiki/&gt;» әнінің [[минусовка]]сын жазды,{{sfn|Neill|Kent|2002|p=280}} содан кейін Глин Джонстың жетекшілігімен ''Olympic Studios''-те көшуге шешім қабылдады.{{sfn|Marsh|1983|p=381}} Сессиялар 9 сәуірде («Bargain» трегімен жұмыс істеуден){{sfn|Neill|Kent|2002|p=281}} басталып, мамыр айы бойы жалғасты, осы уақыт ішінде топ бірқатар тректерді жазды: «Time is Passing», «Pure and Easy», «Love Ain’t for Keeping» (бастапқыда ол хард-рок стиліне жақынырақ құрылымда болды, бірақ акустикалық нұсқаға өзгертілді), «Behind Blue Eyes», «The Song Is Over», «Let’s See Action» және «[[Baba O’Riley]]&lt;nowiki/&gt;». [[Ники Хопкинс]] пианист ретінде шақырылды, ал Дэйв Арбус «Baba O’Riley» композициясында скрипкада ойнады. [[Джон Энтвисл]]дің «My Wife» трегі альбомға сессиялардың соңында, ең соңғы сәтте қосылды, бастапқыда бас-гитарист оны өзінің жеке альбомында шығаруды жоспарлаған болатын.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=282}}

''Record Plant'' мен ''Young Vic'' сессияларынан айырмашылығы, Джонспен жұмыс неғұрлым өнімді атмосферада өтті, өйткені дыбыс инженері бірінші кезекте жақсы дыбысқа қол жеткізуге бағытталды, ал Ламбертті әрқашан топтың имиджі көбірек толғандыратын. Таунсенд: «Біз Глин қол жеткізген дыбысқа таң қалдық» деп еске алды.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=282}} Таунсенд бұрынырақ синтезаторларда шығарылған материалды пайдаланып, пернелі аспаптардың дыбысталуын бірнеше режимде өзгертті: бірнеше өлеңде, ең алдымен — «Baba O’Riley» және «Won’t Get Fooled Again»,{{sfn|Marsh|1983|p=382}} сондай-ақ «Bargain», «Going Mobile» және «The Song Is Over» туындыларында [[Бурдон (музыка)|дроун-эффект]]ілерін қосты. Синтезатор сол кездегі орындаушылардың альбомдарында кең таралған үстірт штрихтардан айырмашылығы, таспа дыбысының ажырамас құрамдас бөлігі ретінде пайдаланылды.{{sfn|Atkins|2003|p=18}} Барабаншы — [[Кит Мун|Кит М]][[Кит Мун|ун]]ның стилі топтың алдыңғы дискісімен салыстырғанда өзгеріске ұшырады. Барабаншы The Who тобының алғашқы жазбаларының рухында — неғұрлым ресми, ұзақ проигрыштерсіз ойнады — бұл ішінара синтезаторлардың болуына байланысты болса, ішінара таза орындауға баса назар аударған және барабан «феериясына» өте қажет болған жағдайда ғана келіскен Джонстың продюсерлік көзқарасынан туындады.{{sfn|Fletcher|1998|p=286}} Джонс музыканттарды ынталандыруда маңызды рөл атқарды — олар барлық әндер керемет шығатынына сеніп, жай ғана кезекті альбомды жазуы керек еді. Топ продюсерге таспа үшін (сессиялар кезінде жазылған) кез келген әнді таңдап, оларды өз қалауы бойынша орналастыру құқығына карт-бланш берді.{{sfn|Marsh|1983|p=382}} Джонстың негізгі үлесіне қарамастан, соңында ол тек жазбаның қосалқы продюсері ретінде ғана көрсетілді.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=282}} Джонстың айтуынша, оның негізгі үлесі техникалық салада және Таунсендтің алғашқы деможазбалары негізінде аранжировкалардың көп бөлігін жасауда болды.{{sfn|Unterberger|2011|p=105}}

Альбом «Baba O’Riley» трегімен ашылады, Таунсенд бұл әнде [[Лоури органы]]нда ойнады, оның дыбысы синтезатор арқылы өткізілген. Композицияның атауы — Таунсендтің кумирлері — гуру [[Мехер Баба]] мен композитор [[Терри Райли]]ге деген өзіндік құрмет белгісі (айтылуының күрделілігіне байланысты әнге бейресми атау — «Teenage Wasteland», куплеттен алынған жол бекіп қалған).{{sfn|Neill|Kent|2002|p=275}} Органдағы партия Таунсендтің ұзағырақ деможазбасынан алынды, оның кейбір бөліктері кейінірек Мехерге арналған ''I Am'' [[трибьют-альбом]]ына енгізілді.{{sfn|Marsh|1983|p=386}} Таунсендтің айтуынша, бұл орган партиялары «екі немесе үш мың өңдеуден» өткен.{{sfn|Unterberger|2011|p=108}} «Bargain» әні мәтінінің бірінші жолында: «Мен сені табу үшін өзімді қуана-қуана жоғалтар едім» деп шырқалады — бұл Мехердің мантраларының бірі.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=275}} Энтвисл «My Wife» композициясын әйелімен жанжалдасып қалғаннан кейін шығарған, сондықтан әннің бүкіл мәтіні бойында ситуациялық қақтығыс үдей түседі. Трек жарты сағаттық сессия кезінде жазылған үрмелі аспаптар партиясын қамтиды.{{sfn|Unterberger|2011|p=113}} «Pure and Easy» — ''Lifehouse'' жобасының негізгі трегі — альбомға енбей қалды, дегенмен оның басты әуені «The Song Is Over» әніне [[кода]] ретінде қосылды.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=275}}

«Behind Blue Eyes» Долтридің үш вокалдық [[гармония]]сын қамтиды, бұл әнді Таунсенд пен Энтвисл ''Lifehouse'' жобасының басты антагонисі — Кирпич ({{Lang-en|Brick}}) үшін жазған болатын. Мун бұл тректің бірінші бөлігінде мүлдем ойнаған жоқ, бұл музыкантқа өте тән емес еді, кейіннен топтың биографы [[Дэйв Марш]] бұл туралы былай деп атап өтті: «бұл Кит Мунның мансабындағы ең ұзақ үзіліс болды». Қорытынды ән — «Won’t Get Fooled Again» мәтіні революцияға қатысты сыни тирада болды. Таунсенд түсіндірді: «революция уақыт өткен сайын революция болып қала береді, ал көптеген адамдар тек азап шегеді». Бірінші трек сияқты, бұл әнде де Лоури органы шырқалады, оның дыбысы {{Аударылмаған 3|ARP Instruments|3=en|4=ARP Instruments}} фирмасының синтезаторы арқылы өткізілген. Органдағы партия Таунсендтің алғашқы деможазбаларынан да алынды.

== Мұқабасы ==
Альбом мұқабасында {{iw|Easington Colliery|3=en|4=Easington Colliery}} көмір шахталарының жанында түсірілген топтың фотосуреті пайдаланылды, музыканттар жаңа ғана дәрет сындырған террикон үйіндісінен шығып тұрған бетон блоктан алыстап барады.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=285}} Фотосурет идеясы Энтвисл мен Мунда «2001 жылғы Ғарыштық одиссея» фильмін көргеннен кейін пайда болды.{{sfn|McMichael|Lyons|2001|p=480}} Фотограф Итан Расселдің айтуынша, түсірілім кезінде музыканттардың көпшілігінің кіші дәретке отырғысы келмеді, осыған байланысты блокты жаңбыр суымен бүріккен, оны алдымен үнтаспаның бос қорабына толтырып алған екен. Мұқабаның артқы жағында музыканттардың [[Лестер]]дегі {{Аударылмаған 3|De Montfort Hall|3=en|4=De Montfort Hall}} сахна артында, жиһаз сынықтарының арасында түскен фотосуреті орналасқан.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=285}} 2003 жылы [[VH1]] телеарнасы ''Who’s Next'' мұқабасын барлық уақыттағы ең ұлы мұқабалардың бірі деп атады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vh1.com/photos/gallery/?fid=1486056&amp;page=2&amp;thumbnails=true|title=The Greatest Album Covers&amp;nbsp;– Photos|work=VH1|publisher=Viacom|access-date=2010-11-06|lang=en|archive-date=2013-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029202037/http://www.vh1.com/photos/gallery/?fid=1486056&amp;page=2&amp;thumbnails=true|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Мұқабаға арналған басқа идеялардың арасында фотосуреттердің екі нұсқасы болды: біріншісінде — музыканттар [[Marshall Amplification|Marshall]] күшейткіштерінің үйіндісіне дәрет сындырса, екіншісінде — жалаңаш семіз әйелге дәрет сындырған, ал әйелдің жыныс мүшелерінің орнына музыканттардың өз бет-әлпеттері қойылған.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=285}} Балама мұқаба ретінде Мун қара [[әйелдер іш киімі]]н, қоңыр парик киіп, қолына қамшы ұстаған фотосурет түсірілді, кейінірек ол альбомды ықшам дискілерде қайта шығаруда (1995 және 2003 жылдары) қолданылып, CD вкладышының ішіне орналастырылды. Осы сессиялар барысында түсірілген кейбір фотосуреттер кейінірек АҚШ-та ''[[Decca Records|Decca]]'' лейблімен таспаны жарнамалау үшін промоматериалдар ретінде пайдаланылды.&lt;ref&gt;{{cite AV media notes|title=Who's Next|others=The Who|year=1995|origyear=1971|chapter=''Who's Next'' and ''The Lifehouse Project''|first=John|last=Atkins|pages=13, 24|type=CD liner|publisher=MCA Records|id=MCAD-11269|lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Шығаруы және жылжытуы ==
The Who альбомы шыққаннан кейін көп ұзамай Шарлотт (Солтүстік Каролина) қаласында өнер көрсетуде

Алғашқы сингл «Won’t Get Fooled Again» (үш жарым минутқа дейін қысқартылған нұсқасы) альбомның қарсаңында, 1971 жылғы 25 маусымда Ұлыбританияда және 17 шілдеде АҚШ-та жарық көрді. Ол бұл елдердің чарттарында сәйкесінше тоғызыншы және он бесінші орындарға жетті. Альбом 14 тамызда АҚШ-та және 27 тамызда Ұлыбританияда шықты. Бұл музыканттардың өз отанында бірінші орынға көтерілген жалғыз The Who дискісі болды.

Музыканттардың АҚШ-тағы турнесі альбом жарық көрерден сәл бұрын басталды. Топ ''Lifehouse'' қойылымдары кезінде қолданылған аппаратураны пайдаланды, дегенмен дыбыс режиссері — Боб Придден — жабдықтың техникалық талаптары тым күрделі болды деп есептеді. Орындалатын әндер тізімі жаңартылып, енді оның құрамында Tommy альбомының материалы азайды, есесіне жаңа альбомнан бірнеше ән, соның ішінде «My Wife», «Baba O’Riley» және «Won’t Get Fooled Again» қосылды — олар тез арада жұртшылықтың концерттік таңдаулыларына айналды. Соңғы екі тректе музыканттар синтезатордың фонограммасын қолданды. Қыркүйек айында гастрольдер Ұлыбританияға ауысты, ең ірі шоулардың бірі [[Овал (стадион)|Кеннингтон Овал]] стадионында 35,000 көрерменнің алдында өтті. Гастрольдік сапар сегіз айға созылды, бұл сол уақытқа дейінгі The Who тобының ең үлкен турнесі болды.

''Who’s Next'' альбомының сессиялары кезінде жазылған бірнеше қосымша әндер кейінірек сингл ретінде немесе топтың жинақтарында жарық көрді. «Let’s See Action» трегі 1971 жылы сингл ретінде шығарылды, «Join Together» 1972 жылдың маусымында, ал «Relay» қарашада шықты. «Pure and Easy», «Put The Money Down» және «Too Much of Anything» туындылары ''Odds &amp; Sods'' альбомында басылып шықты, ал «Time is Passin» үнтаспаның компакт-дискідегі қайта шығарылымының құрамында жарық көрді (1998). [[Соул]]-орындаушы [[Марвин Гэй]]дің «Baby Don’t You Do It» композициясына жасалған кавер-нұсқасы альбомның сыйлықтық нұсқасына енді (2003).

Альбом бірнеше [[ремастеринг]]тік қайта басылымдардан өтті, олардың негізінде әртүрлі сессиялардан қалған таспалар қолданылды. ''Olympic Studios'' студиясындағы түпнұсқа жазбалар жоғалып кетті деп есептеледі, өйткені ''Virgin Records'' лейблінің қызметкерлері 1980 жылдары студияны сатып алған кезде ескі жазбалардың едәуір бөлігін қоқысқа тастаған. ''Harmonix Music Systems'' бейнеойын баспагері «[[Rock Band]]&lt;nowiki/&gt;» сериясындағы ойындар үшін жүктелетін контент ретінде ''Who’s Next'' альбомын шығару ниетін білдірген болатын. Алайда бұл мүмкін болмай шықты, себебі альбомның түпнұсқа [[Көпжолақты дыбыс жазу|көпжолақты]] жазбаларын табу сәті түспеді (бұл фактіні Таунсенд те растады).&lt;ref&gt;Van Dam, Rob: [http://news.gotgame.com/the-who-vs-rock-band-have-we-been-fooled-again/ «Who’s Next on Rock Band? Not The Who…»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080617163129/http://news.gotgame.com/the-who-vs-rock-band-have-we-been-fooled-again/|date=2008-06-17}}, ''[http://www.gotgame.com/ GotGame] {{Wayback|url=http://www.gotgame.com/|date=20100121060953}}''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Transcribed by forum member [http://forums.thewho.com/index.php?t=usrinfo&amp;id=64&amp;S=ed31cc782e28e6a755a807ce297544da bomber] {{Wayback|url=http://forums.thewho.com/index.php?t=usrinfo&amp;id=64&amp;S=ed31cc782e28e6a755a807ce297544da|date=20110717042706}}: [http://forums.thewho.com/index.php?t=msg&amp;goto=34816&amp;S=aee90c0c46b2d626cdb092b59d6ed098#msg_34816 «Face The Face: The Pete Townshend Interview»]{{Недоступная ссылка|date=2018-05|bot=InternetArchiveBot}}, ''[http://www.thewho.com The Who.com] {{Wayback|url=http://www.thewho.com/|date=20100627073847}}''&lt;/ref&gt; Оның орнына уәде етілген альбомның орнына ''Who’s Next'' таспасынан үш ән («Behind Blue Eyes», «Baba O’Riley» және «Going Mobile») енген ''The Best of The Who'' жинағы таңдалды.&lt;ref&gt;Cavalli, Earnest: [http://blog.wired.com/games/2008/07/whos-next-repla.html «Who’s Next Replaced by Compilation for Rock Band»] {{Wayback|url=http://blog.wired.com/games/2008/07/whos-next-repla.html|date=20090102101100}}, ''[[Wired News]]''&lt;/ref&gt; Біраз уақыт өткеннен кейін «Won’t Get Fooled Again» әнінің [[Көпжолақты дыбыс жазу|16-арналы]] жазбасы және «Bargain» мен «Getting In Tune» әндерін қоспағанда, қалған материалдың 8-арналы таспалары табылды.

== Сыншылардың пікірлері мен мұрасы ==
{{Альбом рейтингтері
| дер1 = ''[[AllMusic]]''
| рейт1 = {{Rating|5|5}}&lt;ref name=&quot;AllmusicReview&quot;&gt;{{cite web | url={{Allmusic|class=album|id=r21820/review|pure_url=yes}} | title=Allmusic review | work=[[AllMusic]] | publisher=[[All Media Guide]] | first=Stephen Thomas | last=Erlewine | access-date=2011-06-22 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
| дер2 = ''[[Роберт Кристгау#Потребительский гид|Роберт Кристгау]]''
| рейт2 = A&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.robertchristgau.com/bk-cg70s.php|last=Christgau|first=Robert|year=1981|title=Christgau's Record Guide: Rock Albums of the '70s|publisher=[[Da Capo Press]]|isbn=0306804093|page=419|lang=en|access-date=2016-01-08|archive-date=2016-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160108155026/http://robertchristgau.com/bk-cg70s.php|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| дер3 = ''[[Encyclopedia of Popular Music]]''
| рейт3 = {{Rating|5|5}}{{sfn|Larkin|1998|p=5812|name=&quot;Larkin&quot;}}
| дер4 = ''[[Mojo]]''
| рейт4 = {{Rating|4|5}}&lt;ref name=&quot;Mojo&quot;&gt;{{мақала |басылым=[[Mojo]] |орны=London |беттері=110 |цитата=WHO'S NEXT is The Who's most polished album, its hook-ridden songs pioneering the use of rock synthesizers without diluting the power-quartet attack that had defined the group since the mid-60s... |тақырыбы=none |тілі=en |ай=5 |жыл=2003 |түрі=magazine |баспасы=[[Bauer Media Group]] }}&lt;/ref&gt;
| дер5 = ''[[MusicHound]]''
| рейт5 = 5/5{{sfn|Graff|Durchholz|1999|p=1227|}}
| дер6 = ''[[Q (журнал)|Q]]''
| рейт6 = {{Rating|4|5}}&lt;ref name=&quot;Qmag&quot;&gt;{{мақала |басылым=[[Q (журнал)|Q]] |орны=London |беттері=158 |цитата=Considered by many to be the band's best, 1971's WHO'S NEXT was their only Number 1 album... |тақырыбы=none |тілі=en |ай=1 |жыл=1996 |түрі=magazine |баспасы=[[Bauer Media Group]] }}&lt;/ref&gt;
| дер7 = ''[[The Rolling Stone Album Guide|Rolling Stone Album Guide]]''
| рейт7 = {{rating|5|5}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/music/artists/the-who/albumguide |title=The Who: Album Guide |publisher=[[Rolling Stone]] |date=1970-02-14 |access-date=2014-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212135256/http://www.rollingstone.com/music/artists/the-who/albumguide |archive-date=2013-12-12 |тілі=en}}&lt;/ref&gt;
| дер8 = ''[[The Village Voice]]''
| рейт8 = {{Rating-Christgau|A+}}&lt;ref name=&quot;Christgau&quot;&gt;{{cite news|last=Christgau|first=Robert|author-link=Robert Christgau|date=1971-08-19|url=http://www.robertchristgau.com/xg/cg/cg19.php|title=Consumer Guide (19)|newspaper=[[The Village Voice]]|location=New York|access-date=2013-03-09|lang=en|archive-date=2021-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210401060800/https://platform.twitter.com/widgets/widget_iframe.0edc1ef9f8b82d9b79c6115bda79f63f.html?origin=http%3A%2F%2Fwww.robertchristgau.com}}&lt;/ref&gt;
}}

''[[The Village Voice]]'' газетіне жазған өз рецензиясында музыка сыншысы [[Роберт Кристгау]] ''Who’s Next'' туындысын «соңғы уақыттағы ең үздік хард-рок альбомы» деп атап, олардың алдыңғы жазбалары қанықпаған дыбыстан зардап шеккен болса, енді топ «студияда дәл сондай резонанс тудыратын тікелей шынайылыққа қол жеткізіп, концерттердегідей деңгейде ашылып жатқанын» атап өтті. Sounds журналының шолушысы Билл Уокер «Baba O’Riley», «My Wife» және «The Song Is Over» әндерін ерекше атап өтіп, былай деп қорытындылады: «Бірегей шедевр — ''Tommy''-ден кейін музыканттар ерекше бір нәрсе ойлап табуы керек еді, және олардың рок-операның жалғасын емес, дербес альбом жазуға батылы барғаны — олардың батылдығы мен тапқырлығына деген құрмет». ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналынан Джон Мендельсон өз мақаласында белгілі бір дәрежедегі байыптылық пен жасандылық элементтеріне қарамастан, ''Who’s Next'' альбомының даусыз күшті тұстары бар екенін — «ол сауатты ойластырылған, керемет орындалған, тамаша продюсерлік етілген және кейбір сәттерде адамның демін ішіне тартқызады» деп атап өтті. Альбом жыл сайынғы ''[[Pazz &amp; Jop]]'' сауалнамасының «1971 жылдың үздік альбомы» номинациясында бірінші орынды иеленді.

Уақыт өте келе көптеген музыка сыншылары ''Who’s Next''-ті The Who-ның ең үздік альбомы ретінде бағалады. ''[[AllMusic]]'' порталының ретроспективті шолуында [[Стивен Томас Эрлевайн]] таспаның дыбысталуы ''Tommy''-ге немесе ''Lifehouse'' жобасына қарағанда шынайырақ болғанын жазды, өйткені «олар өнер болды, ал ''Who’s Next'' — тіпті оның барлық нюанстарымен бірге — бұл рок-н-ролл». ''[[BBC Music]]'' сайтының шолушысы Крис Робертс бұл дискіні топтың ең үздік жазбасы деп атады — «бұл тасқа қашалған ескерткіштердің бірі, қол сұғылмайтын рок каноны». ''[[Mojo]]'' журналының редакциясы әндердің күрделі әуездік құрылымын, олардың есте қаларлық сипатын және топтың «жан-тәнімен ойнайтын рок-квартет» деген кредосын титтей де әлсіретпейтін синтезаторларды инновациялық қолдануды ерекше атап өтті. ''[[Encyclopedia of Popular Music]]'' (1998) альманахына арналған мақаласында [[Колин Ларкин]] былай деп жазды: «бұл альбом хард-роктағы стандарттарды көтерді» және оның «[[Динамика (музыка)|динамика]] тепе-теңдігі» ұжымның қуатты ойыны мен контрапункттер — продюсер уақыт өте келе араластырып отырған акустикалық гитаралар мен синтезаторлардың [[облигато]]сы арасындағы {{Аударылмаған 3|Контраст (музыка)|контрастты|en|Contrast (music)}} ерекше көрсетті. Біраз уақыт өткеннен кейін Кристгау бұл жазбаға қатысты азырақ ынта білдірді, мәселен, 80-жылдары ол The Who-ны «арт-рок топтарының ішіндегі ең нашары» деп атап, «Долтридің театрланған вокалы» мен «осы синтезаторлық какофонияның» кесірінен ''Who’s Next'' уақыт сынына төтеп бере алмады деп қынжылды.

''Acclaimed Music'' порталының статистикасы бойынша ''Who’s Next'' музыка сыншылары құрастырған «барлық уақыттағы ұлы альбомдар» тізімінде 35-орында тұр. 2002 жылы лонгплей ''[[Classic Rock]]'' журналының нұсқасы бойынша «барлық уақыттағы 100 үздік рок-альбом» рейтингінде 9-орынға ие болды.&lt;ref&gt;100 Greatest Rock Albums Ever. Classic Rock № 8 (январь-февраль 2002)&lt;/ref&gt; 2003 жылы ''Rolling Stone'' журналы альбомды өздерінің «[[Rolling Stone журналының нұсқасы бойынша барлық уақыттың 500 ұлы альбомы|барлық уақыттағы 500 ұлы альбом]]&lt;nowiki/&gt;» рейтингінде 28-орынға қойды. Пластинка ''[[Pitchfork Media]]'' порталының «70-жылдардағы 100 үздік жазба» тізімінде 15-орынды иеленді. Сондай-ақ лонгплей ''[[1001 Albums You Must Hear Before You Die]]'' (2005) альманахында атап өтілді. ''BBC'' телеарнасы бұл альбом туралы хабарды The Classic Albums бағдарламалар циклінің эпизодтарының бірінде көрсетті, ол бастапқыда радиода (1989 жыл), содан кейін теледидарда (1998 жыл) шықты, ал 2006 жылы бұл эпизод DVD-де ''Classic Albums: The Who — Who’s Next'' деген атпен жарық көрді. Сол жылы альбом ''Times'' газетінің «барлық уақыттағы 100 үздік жазба» тізімінде ерекше аталды. 2007 жылы жазба «жылдар бойы тексерілген сапасы мен индустрия үшін тарихи маңыздылығы үшін» «[[Грэмми]]&lt;nowiki/&gt;» даңқ залына енгізілді.

== Композициялар тізімі ==
Белгіленгендерден басқа барлық әндердің авторы — Пит Таунсенд

;А жағы
# «[[Baba O'Riley]]&lt;nowiki/&gt;» — 5:11
# «Bargain» — 5:33
# «Love Ain’t for Keeping» — 2:12
# «My Wife» ([[Джон Энтвистл]]) — 3:41
# «The Song Is Over» — 6:16

;B жағы
# &lt;li value=&quot;6&quot;&gt;«Getting in Tune» — 4:50
# «Going Mobile» — 3:42
# «[[Behind Blue Eyes]]&lt;nowiki/&gt;» — 3:42
# «[[Won't Get Fooled Again]]&lt;nowiki/&gt;» — 8:32

;1995 жылғы қайта басылымдағы бонус-тректер
# &lt;li value=&quot;10&quot;&gt;«Pure and Easy» (түпнұсқа нұсқасы) — 4:22
#* Бұрын-соңды жарық көрмеген.
# «[[Baby Don't You Do It]]&lt;nowiki/&gt;» ([[Холланд-Дозир-Холланд]]) — 5:14
#* Бұрын-соңды жарық көрмеген. [[Марвин Гэй]]дің әніне жасалған кавер-нұсқа.
# «Naked Eye» (live) — 5:31
#* 1971 жылғы 26 сәуірде Young Vic студиясында жазылған.
# «Water» (live) — 6:25
#* Бұрын-соңды жарық көрмеген. 1971 жылғы 26 сәуірде Young Vic студиясында жазылған.
# «Too Much of Anything» — 4:25
# «I Don’t Even Know Myself» — 4:56
# «Behind Blue Eyes» (түпнұсқа нұсқасы) — 3:28
#* Бұрын-соңды жарық көрмеген.

=== Делюкс-басылым ===
;1-диск
Делюкс-басылымның бірінші дискісінде түпнұсқа альбомның 9 әні және олардан кейін келетін 6 аут-тейк бар, олардың ішіндегі «Getting in Tune» мен «Won’t Get Fooled Again» нұсқалары бұрын-соңды жарық көрмеген. Барлық 6 аут-тейк 1971 жылдың наурызында [[Нью-Йорк]]тегі Record Plant студиясында альбомның рекордтық сессиялары кезінде жазылған болатын; топ бұл материалды қолданбай тастап, кейінірек сол жылы Англияда 6 әннің 5-ін жаңадан қайта жазып шықты.

# «Baba O’Riley» — 5:01
# «Bargain» — 5:33
# «Love Ain’t for Keeping» — 2:10
# «My Wife» — 3:35
# «The Song Is Over» — 6:17
# «Getting in Tune» — 4:49
# «Going Mobile» — 3:43
# «Behind Blue Eyes» — 3:42
# «Won’t Get Fooled Again» — 8:35
# «Baby Don’t You Do It» — 8:21
#* Осы нұсқа 1995 жылы CD-де ұзартылған нұсқада жарық көрді.
# «Getting in Tune» — 6:36
# «Pure and Easy» — 4:33
#* Осы нұсқа 1995 жылғы CD-дегімен бірдей, бірақ басқа аранжировкада.
# «Love Ain’t for Keeping» — 4:06
#* Электрлі нұсқасы бұрынырақ 1998 жылы ''[[Odds &amp; Sods]]'' қайта басылымында жарық көрді.
# «Behind Blue Eyes» (Alternate version) — 3:30
# «Won’t Get Fooled Again» — 8:48
#* Нью-Йоркте жасалған түпнұсқа жазба

;2-диск
Екінші дискідегі композициялар 1971 жылғы 26 сәуірде Лондонның [[Янг-Вик]] театрында өткен концертте жазылған. «Water» және «Naked Eye» туындыларынан басқа барлық композициялар бұрын-соңды жарық көрмеген. Сондай-ақ концертте «[[Pinball Wizard]]&lt;nowiki/&gt;», «Bony Moronie», «[[See Me Feel Me/Listening to You]]&lt;nowiki/&gt;» және «Baby Don’t You Do It» әндері орындалған, бірақ олар дискіге енбей қалды.&lt;ref&gt;[http://www.thewholive.de/details/index.php?id=283&amp;Tracklisting=&amp;GroupID=0&amp;Tag=&amp;Monat=&amp;Jahr=1971&amp;Stadt=&amp;Halle=&amp;LandID=0&amp;StateID=0 The Who Concert Guide] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719095258/http://www.thewholive.de/details/index.php?id=283&amp;Tracklisting=&amp;GroupID=0&amp;Tag=&amp;Monat=&amp;Jahr=1971&amp;Stadt=&amp;Halle=&amp;LandID=0&amp;StateID=0|date=2011-07-19}}&lt;/ref&gt;

# «Love Ain’t For Keeping» — 2:57
# «Pure and Easy» — 6:00
# «[[Young Man Blues]]&lt;nowiki/&gt;» — 4:47
# «Time Is Passing» — 3:59
# «Behind Blue Eyes» — 4:49
# «I Don’t Even Know Myself» — 5:42
# «Too Much of Anything» — 4:20
# «Getting in Tune» — 6:42
# «Bargain» — 5:46
# «Water» — 8:19
# «[[My Generation (песня The Who)|My Generation]]&lt;nowiki/&gt;» — 2:58
# «[[Road Runner (песня Бо Диддли)|Road Runner]]&lt;nowiki/&gt;» — 3:14
# «Naked Eye» — 6:21
# «Won’t Get Fooled Again» — 8:50

== Жазбаға қатысқандар ==

; Топ мүшелері

* [[Роджер Долтри]] — 1, 2, 3, 6, 8 және 9-композициялардағы негізгі вокал, 5-композицияда Пит Таунсендпен бірге вокал, «I Don’t Even Know Myself» әнінде ерін гармоникасы
* [[Джон Энтвистл]] — бас-гитара, үрмелі аспаптар, «My Wife» әнінде вокал және фортепиано
* [[Кит Джон Мун|Кит Мун]] — соқпалы аспаптар, перкуссия
* [[Пит Таунсенд]] — гитара, [[VCS3]] және [[ARP Instruments, Inc.|ARP]] синтезаторлары, орган, «Baba O’Riley» әнінде фортепиано, «Going Mobile» әнінде негізгі вокал және 2 мен 5-композицияларда Роджер Долтримен бірге вокал

; Шақырылған музыканттар
* Никки Хопкинс (Nicky Hopkins) — «Song Is Over» және «Getting In Tune» әндерінде фортепиано
* Дэйв Арбас (Dave Arbus) — «Baba O’Riley» әнінде скрипка
* Эл Купер (Al Kooper) — «Behind Blue Eyes» әнінің түпнұсқа нұсқасында орган
* Лесли Вест (Leslie West) — «Baby Don’t You Do It» әнінің ұзартылған нұсқасында гитара

== Чарттардағы позициялары ==
; Альбомы
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жылы
!Чарты
!Жоғ. поз.
!Ақпараты
|-
|1971
|''[[Billboard]]'' Pop Albums
| align=&quot;left&quot; |4&lt;ref name=&quot;US&quot;&gt;{{cite web|title=Artist Chart History - The Who|url=http://www.allmusic.com/artist/the-who-p5822|publisher=Allmusic|lang=en|access-date=|archive-url=https://www.webcitation.org/66w2eXRCW?url=http://www.allmusic.com/artist/the-who-p5822|archive-date=2012-04-15}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|1971
|UK Chart Album
| align=&quot;left&quot; |1&lt;ref name=&quot;chart&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20120925131546/http://www.chartstats.com/artistinfo.php?id=1768 The Who at chartstats.com]&lt;/ref&gt;
|
|-
|2003
|''Billboard'''s Pop Catalog &lt;small&gt;Солтүстік Америка&lt;/small&gt;
|5
|Делюкс-басылым
|-
|}

; Синглдері

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жылы
!Атауы
!Чарты
!Жоғ. поз.
|-
|1971
|«Behind Blue Eyes»
|''Billboard'' Pop Singles
|34
|-
|1971
|«Won’t Get Fooled Again»
|''Billboard'' Pop Singles
|15
|-
|1971
|«Won’t Get Fooled Again»
|UK Singles Chart
| align=&quot;left&quot; |9&lt;ref name=&quot;chart&quot; /&gt;
|-
|}

== Сертификаттауы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
!Сертификаттаушы
!Сертификаттауы
!Күні
|-
|[[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|RIAA]] (АҚШ)
|Алтын
|16 қыркүйек 1971&lt;ref name=&quot;RIAA&quot;&gt;{{cite web|title=Gold and Platinum Database Search|url=https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&amp;table=SEARCH_RESULTS&amp;action=&amp;title=Who%s%20Next&amp;artist=The%20Who&amp;format=&amp;debutLP=&amp;category=&amp;sex=&amp;releaseDate=&amp;requestNo=&amp;type=&amp;level=&amp;label=&amp;company=&amp;certificationDate=&amp;awardDescription=&amp;catalogNo=&amp;aSex=&amp;rec_id=&amp;charField=&amp;gold=&amp;platinum=&amp;multiPlat=&amp;level2=&amp;certDate=&amp;album=&amp;id=&amp;after=&amp;before=&amp;startMonth=1&amp;endMonth=1&amp;startYear=1958&amp;endYear=2009&amp;sort=Artist&amp;perPage=25|lang=en|access-date=2010-12-07}}&lt;/ref&gt;
|-
|RIAA (АҚШ)
|Платиналы
|8 ақпан 1993&lt;ref name=&quot;RIAA&quot; /&gt;
|-
|RIAA (АҚШ)
|Үш мәрте платиналы
|8 ақпан 1993&lt;ref name=&quot;RIAA&quot; /&gt;
|}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* {{cite AV media notes|first=John|last=Atkins|title=Who's Next (Deluxe Edition)|year=2003|publisher=Polydor|id=113-056-2|ref=Atkins|lang=en}}
* * {{citation|last1=Graff|first1=Gary|last2=Durchholz|first2=Daniel (eds)|title=MusicHound Rock: The Essential Album Guide|publisher=Visible Ink Press|location=Farmington Hills, MI|year=1999|isbn=1-57859-061-2}}
* {{citation|last1=Graff|first1=Gary|last2=Durchholz|first2=Daniel (eds)|title=MusicHound Rock: The Essential Album Guide|publisher=Visible Ink Press|location=Farmington Hills, MI|year=1999|isbn=1-57859-061-2}}
* {{кітап|авторы=[[Colin Larkin (writer)|Larkin, Colin]]|тақырыбы=[[Encyclopedia of Popular Music]]|басылым=3rd|баспасы=[[Muze|Muze UK]]|жылы=1998|томы=7|isbn=1561592374|lang=en}}
* {{citation|title=The Who: Concert File|first1=Joe|last1=McMichael|first2=Jack|last2=Lyons|publisher=Omnibus Press|year=2001|isbn=978-0-857-12737-2}}
* {{кітап|авторы=[[Марш, Дэйв|Marsh, Dave]]|тақырыбы=Before I Get Old : The Story of The Who|баспасы=Plexus|жылы=1983|isbn=978-0-85965-083-0|lang=en}}
* {{citation|first1=Andrew|last1=Neill|first2=Matthew|last2=Kent|title=Anyway Anyhow Anywhere – The Complete Chronicle of The Who|publisher=Virgin|year=2002|isbn=978-0-7535-1217-3}}
* {{cite AV media notes|first=Pete|last=Townshend|author-link=Pete Townshend|title=Who's Next (Deluxe Edition)|year=2003|publisher=Polydor|id=113-056-2|ref=Townshend|lang=en}}
* {{кітап|авторы=Richie Unterberger|тақырыбы=Won't Get Fooled Again: The Who from Lifehouse to Quadrophenia|url=https://archive.org|баспасы=Jawbone Press|жылы=2011|isbn=978-1-906002-75-6|lang=en}}
* {{мақала|тақырыбы=Папаши не стареют|сілтеме=http://total-rock.ru|басылым=Classic Rock|баспасы=Арс Лонга|жыл=2003|нөмірі=7-8|беттері=82|issn=1997-7646|тілі=ru}}

[[Санат:1971 жылғы альбомдар]]
[[Санат:The Who альбомдары]]
[[Санат:Хард-рок альбомдары]]
[[Санат:Ұлыбритания альбомдары]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі альбомдар]]
[[Санат:Прогрессивті рок альбомдары]]
[[Санат:Глин Джонс продюсерлік еткен альбомдар]]
[[Санат:Olympic Sound Studios студиясында жазылған альбомдар]]
[[Санат:Track Records альбомдары]]</text>
      <sha1>luugyfgcoi5ophgd1yo9qjcwba2jna0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658152</id>
      <parentid>3658148</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T03:26:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3658152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58830" sha1="3chph1kit43xz8uuta79b334v1ulu3y" xml:space="preserve">{{Музыкалық альбом
 | Атауы                  = Who’s Next
 | Шынайы атауы           = 
 | Түрі                   = [[Студиялық альбом]]
 | Орындаушы              = [[The Who]]
 | Мұқабасы               = Whos next.jpg
 | Мұқаба ені             = 
 | Шығарылған күні        = [[2 тамыз]] 1971&lt;ref name=&quot;notes1&quot;&gt;{{cite AV media notes |title=Who's Next |others=[[The Who]] |year=1995|origyear= 1971 |page=2 |type=CD liner |publisher=[[MCA Records]] |id=MCAD-11269 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 | Жазылған күні          = [[сәуір]] — [[маусым]] 1971
 | Жазылған орны          = Olympic Studios, Лондон; сонда микстелген{{sfn|Neill|Kent|2002|pp=282–284}}; «Won't Get Fooled Again» Stargroves-та жазылған (The Rolling Stones жылжымалы студиясы) және Island Studios-та микстелген, Лондон{{sfn|Neill|Kent|2002|p=280}}
 | Жанрлары               = [[арена-рок]], [[хард-рок]]
 | Ұзақтығы               = 43:38
 | Ел                     = {{UK}}
 | тілі                   = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 | Лейблдері              = [[Decca Records|Decca]] / [[MCA Records]]
 | Продюсерлері           = [[The Who]] мен [[Глин Джонс (продюсер)|Глин Джонс]]
 | Шолу                   = 
 | Алдыңғы                = [[Tommy]]
 | Алд_жыл                = 1969
 | Жыл                    = 1971
 | Келесі                 = [[Quadrophenia]]
 | Кел_жыл                = 1973
 | Тағы                   = 
 | Басқада                = {{Синглдер
| Атауы      = Who's Next
| Түрі       = студиялық альбом  
| Сингл 1       = [[Won't Get Fooled Again]]
| Сингл 1 күні   = 25 маусым 1971&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thewho.com/index.php?module=discography&amp;discography_item_id=40&amp;discography_tag=singles |title=Discography&amp;nbsp;– Won't Get Fooled Again |work=thewho.com |publisher=Yearhour LTD. |access-date=2010-11-06 |lang=en |archive-date=2021-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815204315/https://www.thewho.com/?module=discography&amp;discography_item_id=40&amp;discography_tag=singles |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| Сингл 2       = [[Baba O’Riley]]
| Сингл 2 күні   = қазан 1971 &lt;small&gt;Еуропа&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Baba O'Riley|url=http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Who&amp;titel=Baba+O%27Riley&amp;cat=s|publisher=ung Medien / hitparade.ch|access-date=2011-11-28|lang=en|archive-date=2021-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815204334/https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Who&amp;titel=Baba+O%27Riley&amp;cat=s|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| Сингл 3       = [[Behind Blue Eyes]]
| Сингл 3 күні   = қазан 1971&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thewho.com/index.php?module=discography&amp;discography_item_id=41&amp;discography_tag=singles |title=Discography&amp;nbsp;– Behind Blue Eyes |work=thewho.com |publisher=Yearhour LTD. |access-date=2010-11-06 |lang=en |archive-date=2021-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815204425/https://www.thewho.com/?module=discography&amp;discography_item_id=41&amp;discography_tag=singles |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}
}}
'''''Who’s Next''''' ({{tr-en|Кім келесі?}}) — [[Ұлыбритания|британдық]] [[The Who]] [[рок-тобы]]ның 1971 жылғы 2 тамызда жарық көрген бесінші студиялық альбомы. Бұл таспаның материалы [[Пит Таунсенд]] топтың алдыңғы ''[[Tommy (альбом)|Tommy]]'' дискісінің жалғасы ретінде жоспарлаған, аяқталмай қалған ''Lifehouse'' мультимедиялық [[рок-опера]]сы жобасынан алынды. Алайда, оны жүзеге асырудың күрделілігіне және ұжым менеджері [[Кит Ламберт]]пен арадағы қақтығыстарға байланысты жоба тоқтатылды. Дегенмен, Таунсендті бұл материалды толық форматты студиялық альбом ретінде жазуға көндірді.

The Who бұл лонгплей үстінде [[дыбыс инженер]]і [[Глин Джонс (продюсер)|Глин Джонс]]тың қолдауымен жұмыс істеді. ''[[The Rolling Stones жылжымалы студиясы|The Rolling Stones Mobile Studio]]'' жылжымалы фургонында «Won’t Get Fooled Again» әнін жасағаннан кейін, топ Olympic студиясына ауысып, онда қалған тректердің көпшілігін жазып, микстеді. Музыка сыншылары альбомның ерекшеліктерінің қатарында синтезаторлармен атқарылған тамаша жұмысты атап өтеді, бұл әсіресе сингл ретінде шығарылған «[[Won’t Get Fooled Again]]&lt;nowiki/&gt;» және «[[Baba O’Riley]]&lt;nowiki/&gt;» композицияларында анық байқалады. Альбом мұқабасын фотограф {{iw|Итан Рассел|3=en|4=Ethan Russell}} ойлап тапты, ал бейне «[[2001: Ғарыш одиссеясы]]&lt;nowiki/&gt;» кинотуындысындағы [[Монолит (2001: Ғарыш одиссеясы)|монолит]]терге сілтеме болды. Фотосуретте музыканттар [[террикон]]нан шығып тұрған осыған ұқсас бетон конструкциясына жаңа ғана [[Адамның зәр шығаруы|дәрет сындырып]] тұр.

Альбом орасан зор табысқа жетті, музыка сыншылары оны The Who тобының ең үздік туындысы және барлық уақыттағы ең ұлы альбомдардың бірі ретінде қарастырады. ''Who’s Next'' бірнеше рет, соның ішінде бастапқыда ''Lifehouse'' жобасына арналған қосымша әндермен бірге қайта басылып шықты.

== Алғышарттары ==
1970 жылға қарай The Who тобы даңққа бөленіп тұрды — олар коммерциялық табысқа да, сыншылардың мойындауына да ие болғанымен, өздерінің алғашқы аудиториясынан алшақтай бастаған еді. [[Модтар]] қозғалысы келмеске кетті, ал ''[[Шепердс-Буштан]]'' шыққан алғашқы жанкүйерлері жасөспірім шақтан өсіп кетті. Бұдан бөлек, топ өздерінің ''Track Records'' лейблінің істерімен тым қатты айналысып кеткен менеджері Кит Ламбертпен «байланысын жоғалта» бастады.{{sfn|Marsh|1983|p=361}} Музыканттар «Tommy» альбомы жарық көрген сәттен бастап, бір жыл бойы осы альбомдағы тректерді орындап гастрольдік сапарларда жүрді, сондықтан Пит Таунсенд оларға жаңа бір нәрсе шығару қажет екенін түсінді.{{sfn|Marsh|1983|p=363}} 1970 жылы «The Seeker» синглі мен ''[[Live at Leeds]]'' концерттік альбомы жарық көрді,{{sfn|Marsh|1983|p=358}} сондай-ақ жаңа материалдардан тұратын («Water», «Naked Eye», «I Don’t Even Know Myself», «Postcard» және «Now I’m a Farmer») шағын альбом  жазылды, бірақ соңында музыканттар оны кейінге қалдыруды жөн деп шешті, өйткені олардың пікірінше, бұл туынды алдыңғы жұмыстарының деңгейіне сай келмеді.{{sfn|Marsh|1983|p=365}}

Топ бастапқыда ''Lifehouse'' деп аталатын жобамен жұмыс істеді. Оның сюжеті Таунсендтің 1970 жылы тамызда ''[[Melody Maker]]'' журналы үшін жазған эсселер сериясынан туындады, онда ол рок-музыканың маңыздылығы және әсіресе аудиторияның рөлі туралы ой қозғаған болатын. Рок-цехтағы әріптестерінің арасында Таунсенд музыканы коммуникациялық құрал ретінде пайдалануға ең қызығушылық танытқан адам болды және дәстүрлі альбом немесе турне схемасынан алшақтау үшін өз қызметін өнердің басқа салаларына, соның ішінде киноға кеңейтуді қалады.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=272}} Музыкант ''Lifehouse''-ты футуристік рок-опера, яғни «жанды» дауыста жазылған [[Тұжырымдамалық альбом|концептуалды альбом]], сондай-ақ оған серіктес фильмге арналған музыка ретінде сипаттады.{{sfn|Marsh|1983|p=369}} Таунсенд операның негізгі сюжетін Disc and Music Echo журналына берген сұхбатында түсіндіріп берді: оқиға жақын болашақта, музыкаға тыйым салынған және халықтың көп бөлігі үкімет бақылайтын «тәжірибелік костюмдерде» өмір сүретін қоғамда өтуі тиіс еді. Бүлікші Бобби желіні бұзып, рок-музыканы костюмдерге таратады, осылайша адамдарға бақылаудан құтылуға және өз санасын тазартуға мүмкіндік береді.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=250}} Сюжеттің кейбір элементтері болашақта пайда болған технологияларды дәл сипаттады; мысалы, «желі» ({{lang-en|the grid}}) [[интернет]] жүйесіне ұқсайды, ал «түстер желісі» [[виртуалды шындық]]ты еске түсіреді.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=273}}

1971 жылы 13 қаңтарда The Who баспасөз мәслихатын өткізді, онда олар [[Янг-Вик]] театрында бірқатар концерттер беретіндіктерін жариялады. Осы қойылымдар барысында олар алдағы жобаның ойдан шығарылған элементтерін қолдануы керек еді, топтың ойынша көрермендер осы шоудың интерактивті қатысушыларына айналуы тиіс болатын.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=273}} [[Кит Мун]] «{{iw|200 Мотель|3=en|4=200 Motels}}» фильміндегі түсірілімдерін аяқтағаннан кейін, The Who 15 ақпанда өткен алғашқы концертін берді. Шоу барысында музыканттар өздеріне £30,000-ға түскен жаңа [[квадрофония]]лық дыбыс күшейту жүйесін қолданды. Көрермендер негізінен жастар клубтары сияқты әртүрлі ұйымдардан шақырылды, ал еркін сатылымға тек бірнеше билет қана түсті.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=278}}
[[Сурет:G-6120 2.jpg|thumb|160px|left|[[Gretsch]] ''Who’s Next'' жазбасы кезінде [[Пит Таунсенд]]тің негізгі гитарасы болды]]
Бірнеше концерттен кейін Ламберт топты жаңа материал жазу үшін ''[[Record Plant|Record Plant Studios]]'' студиясына шақырды, осыдан кейін музыканттар бірден Нью-Йоркке ұшып кетті. Студияда оларға тағы бірнеше адам қосылды: [[Эл Купер]] (Хаммонд органы), {{iw|Кеннет Эшер|3=en|4=Kenneth Ascher}} (фортепиано) және [[Лесли Уэст]] (гитара). Таунсенд сессия кезінде өзіне [[Джо Уолш]] сыйға тартқан 1957 жылғы [[Gretsch]] гитарасын пайдаланды — бұл аспап оған қатты ұнағаны соншалық, ол студиядағы жұмысына арналған негізгі гитарасына айналды.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=279}} Ламберттің сессияға қатысуы минималды болды{{sfn|Neill|Kent|2002|p=280}} — ол «ауыр» есірткіге тәуелді болып қалғандықтан жазылған материалды [[Дыбыс өңдеу|микстей]] алмады; өз кезегінде Таунсендтің де араққа салыну мәселесі ушыға түсті.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=274}} Топ Ұлыбританияға оралғаннан кейін дыбыс инженері Глин Джонс Record Plant материалының көшірмелерін жасады, бірақ ол мұның бәрін {{iw|Барнс|Барнстағы|en|Barnes, London}} ''[[Olympic Studios|Olympic Sound Studios]]'' студиясында «нөлден» қайта жазған дұрыс болады деп табандылық танытты.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=280}}

Топ 25 және 26 сәуірде ''Young Vic'' театрында тағы бірнеше концерт берді, оларды [[Энди Джонс]] ''[[The Rolling Stones жылжымалы студиясы|Rolling Stones Mobile Studio]]'' ([[The Rolling Stones]] тобынан жалға алынған) жылжымалы студиясының көмегімен жазып алды, бірақ Таунсенд Lifehouse жобасынан көңілі қалып, кейінгі қойылымдар тоқтатылды. Жоба бірден бірнеше деңгейде «іске асырылмайтын» болып шықты және топ ішінде шиеленіс тудырды, сонымен қатар ол Таунсенд пен Ламберт арасындағы қарым-қатынастың нашарлауының бір себебіне айналды. Жылдар өткен соң, [[Ықшам дискі|CD]]-де қайта шығарылған альбомның жаңартылған нұсқасының мұқабасында (CD-де қайта басылған), Таунсенд жобаның сәтсіздігі оны [[Жүйке тозуы|жүйке жұқаруы]]ның шегіне жеткізгенін мойындады.{{sfn|Townshend|2003|p=6}} «''Young Vic''-тегі аудитория топпен өзара әрекеттесуге, жаңа материал жасауға қызығушылық танытпады, олар тек «My Generation» әнін тыңдап, аспаптарды қалай талқандайтынымызды тамашалағысы келді», — деп қынжылды музыкант.{{sfn|Marsh|1983|p=377}} Өз кезегінде [[Роджер Долтри]]: «Біз ешқашан ыдырауға қазіргідей жақын болған емеспіз», — деп мәлімдеді.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=282}}

Lifehouse тұжырымдамасы қалдырылғанымен, жобаның үзінділері ''Who’s Next'' альбомына кірді, соның ішінде синтезаторлар мен компьютерлермен атқарылған жұмыс та бар.{{sfn|Atkins|2003|p=13}} ''Lifehouse''-тың алғашқы тұжырымдамаларының бірі фильмнің финалында шырқалуы тиіс «әмбебап» аккордты жасау үшін әр көрерменнің жеке деректерін [[Аналогтық сигнал|аналогтық]] синтезатор жүйесіне қосуды қамтыды.{{sfn|Atkins|2003|p=14}} Таунсендтің ''Lifehouse''-тан бас тартуы музыканттардың қолын босатты, өйткені енді бәрін белгілі бір сюжетке (''Tommy'' жағдайындағыдай) сәйкестендірудің қажеті жоқ еді. Бұл топқа жекелеген тректердің құрылымына назар аударуға, оларға өзіндік ерекшеліктер ойлап табуға мүмкіндік берді.{{sfn|Marsh|1983|p=383}}

Таунсенд ''Lifehouse'' жобасын жүзеге асыру бойынша өзінің бастапқы жоспарларынан бас тартқанына қарамастан, ол кейінгі альбомдарында бұл тұжырымдамаға қайта оралып, оны одан әрі дамыта берді. Нәтижесінде алты компакт-дискіде {{iw|Lifehouse Chronicles|3=en|4=Lifehouse Chronicles}} жинағы жарық көрді (1999 жылы шыққан).{{sfn|Townshend|2003|p=9}} 2007 жылы {{iw|The Lifehouse Method|3=en|4=The Lifehouse Method}} сайты жұмысын бастады, ол қосымша пайдаланушыларынан деректерді жинап, оларды музыкалық портреттерге айналдырды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lifehouse-method.com|title=The Lifehouse Method (official website)|access-date=2014-11-25|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20080518072215/http://www.lifehouse-method.com/|archive-date=2008-05-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Жазуы ==
[[Сурет:Olympic Studios, London.jpg|thumb|200px|right|Альбомның көп бөлігі ''[[Olympic Studios]]'' (Барнс, Лондон) студиясында [[Глин Джонс]]тың жетекшілігімен жазылды]]
''Who’s Next''-тің алғашқы сессиясы 1971 жылдың сәуір айының басында [[Мик Джаггер]]дің [[Stargroves]] үйінде өтті. Музыканттар Rolling Stones Mobile жылжымалы студиясын пайдаланып, «[[Won't Get Fooled Again]]&lt;nowiki/&gt;» әнінің [[минусовка]]сын жазды,{{sfn|Neill|Kent|2002|p=280}} содан кейін Глин Джонстың жетекшілігімен ''Olympic Studios''-те көшуге шешім қабылдады.{{sfn|Marsh|1983|p=381}} Сессиялар 9 сәуірде («Bargain» трегімен жұмыс істеуден){{sfn|Neill|Kent|2002|p=281}} басталып, мамыр айы бойы жалғасты, осы уақыт ішінде топ бірқатар тректерді жазды: «Time is Passing», «Pure and Easy», «Love Ain’t for Keeping» (бастапқыда ол хард-рок стиліне жақынырақ құрылымда болды, бірақ акустикалық нұсқаға өзгертілді), «Behind Blue Eyes», «The Song Is Over», «Let’s See Action» және «[[Baba O’Riley]]&lt;nowiki/&gt;». [[Ники Хопкинс]] пианист ретінде шақырылды, ал Дэйв Арбус «Baba O’Riley» композициясында скрипкада ойнады. [[Джон Энтвисл]]дің «My Wife» трегі альбомға сессиялардың соңында, ең соңғы сәтте қосылды, бастапқыда бас-гитарист оны өзінің жеке альбомында шығаруды жоспарлаған болатын.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=282}}

''Record Plant'' мен ''Young Vic'' сессияларынан айырмашылығы, Джонспен жұмыс неғұрлым өнімді атмосферада өтті, өйткені дыбыс инженері бірінші кезекте жақсы дыбысқа қол жеткізуге бағытталды, ал Ламбертті әрқашан топтың имиджі көбірек толғандыратын. Таунсенд: «Біз Глин қол жеткізген дыбысқа таң қалдық» деп еске алды.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=282}} Таунсенд бұрынырақ синтезаторларда шығарылған материалды пайдаланып, пернелі аспаптардың дыбысталуын бірнеше режимде өзгертті: бірнеше өлеңде, ең алдымен — «Baba O’Riley» және «Won’t Get Fooled Again»,{{sfn|Marsh|1983|p=382}} сондай-ақ «Bargain», «Going Mobile» және «The Song Is Over» туындыларында [[Бурдон (музыка)|дроун-эффект]]ілерін қосты. Синтезатор сол кездегі орындаушылардың альбомдарында кең таралған үстірт штрихтардан айырмашылығы, таспа дыбысының ажырамас құрамдас бөлігі ретінде пайдаланылды.{{sfn|Atkins|2003|p=18}} Барабаншы — [[Кит Мун|Кит М]][[Кит Мун|ун]]ның стилі топтың алдыңғы дискісімен салыстырғанда өзгеріске ұшырады. Барабаншы The Who тобының алғашқы жазбаларының рухында — неғұрлым ресми, ұзақ проигрыштерсіз ойнады — бұл ішінара синтезаторлардың болуына байланысты болса, ішінара таза орындауға баса назар аударған және барабан «феериясына» өте қажет болған жағдайда ғана келіскен Джонстың продюсерлік көзқарасынан туындады.{{sfn|Fletcher|1998|p=286}} Джонс музыканттарды ынталандыруда маңызды рөл атқарды — олар барлық әндер керемет шығатынына сеніп, жай ғана кезекті альбомды жазуы керек еді. Топ продюсерге таспа үшін (сессиялар кезінде жазылған) кез келген әнді таңдап, оларды өз қалауы бойынша орналастыру құқығына карт-бланш берді.{{sfn|Marsh|1983|p=382}} Джонстың негізгі үлесіне қарамастан, соңында ол тек жазбаның қосалқы продюсері ретінде ғана көрсетілді.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=282}} Джонстың айтуынша, оның негізгі үлесі техникалық салада және Таунсендтің алғашқы деможазбалары негізінде аранжировкалардың көп бөлігін жасауда болды.{{sfn|Unterberger|2011|p=105}}
[[Сурет:ARP 2500.jpg|thumb|220px|left|Осыған ұқсас ARP фирмасының синтезаторын Пит Таунсенд ''Who’s Next'' таспасын жазу кезінде пайдаланған.]]
Альбом «Baba O’Riley» трегімен ашылады, Таунсенд бұл әнде [[Лоури органы]]нда ойнады, оның дыбысы синтезатор арқылы өткізілген. Композицияның атауы — Таунсендтің кумирлері — гуру [[Мехер Баба]] мен композитор [[Терри Райли]]ге деген өзіндік құрмет белгісі (айтылуының күрделілігіне байланысты әнге бейресми атау — «Teenage Wasteland», куплеттен алынған жол бекіп қалған).{{sfn|Neill|Kent|2002|p=275}} Органдағы партия Таунсендтің ұзағырақ деможазбасынан алынды, оның кейбір бөліктері кейінірек Мехерге арналған ''I Am'' [[трибьют-альбом]]ына енгізілді.{{sfn|Marsh|1983|p=386}} Таунсендтің айтуынша, бұл орган партиялары «екі немесе үш мың өңдеуден» өткен.{{sfn|Unterberger|2011|p=108}} «Bargain» әні мәтінінің бірінші жолында: «Мен сені табу үшін өзімді қуана-қуана жоғалтар едім» деп шырқалады — бұл Мехердің мантраларының бірі.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=275}} Энтвисл «My Wife» композициясын әйелімен жанжалдасып қалғаннан кейін шығарған, сондықтан әннің бүкіл мәтіні бойында ситуациялық қақтығыс үдей түседі. Трек жарты сағаттық сессия кезінде жазылған үрмелі аспаптар партиясын қамтиды.{{sfn|Unterberger|2011|p=113}} «Pure and Easy» — ''Lifehouse'' жобасының негізгі трегі — альбомға енбей қалды, дегенмен оның басты әуені «The Song Is Over» әніне [[кода]] ретінде қосылды.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=275}}

«Behind Blue Eyes» Долтридің үш вокалдық [[гармония]]сын қамтиды, бұл әнді Таунсенд пен Энтвисл ''Lifehouse'' жобасының басты антагонисі — Кирпич ({{lang-en|Brick}}) үшін жазған болатын. Мун бұл тректің бірінші бөлігінде мүлдем ойнаған жоқ, бұл музыкантқа өте тән емес еді, кейіннен топтың биографы [[Дэйв Марш]] бұл туралы былай деп атап өтті: «бұл Кит Мунның мансабындағы ең ұзақ үзіліс болды». Қорытынды ән — «Won’t Get Fooled Again» мәтіні революцияға қатысты сыни тирада болды. Таунсенд түсіндірді: «революция уақыт өткен сайын революция болып қала береді, ал көптеген адамдар тек азап шегеді». Бірінші трек сияқты, бұл әнде де Лоури органы шырқалады, оның дыбысы {{Аударылмаған 3|ARP Instruments|3=en|4=ARP Instruments}} фирмасының синтезаторы арқылы өткізілген. Органдағы партия Таунсендтің алғашқы деможазбаларынан да алынды.

== Мұқабасы ==
Альбом мұқабасында {{iw|Easington Colliery|3=en|4=Easington Colliery}} көмір шахталарының жанында түсірілген топтың фотосуреті пайдаланылды, музыканттар жаңа ғана дәрет сындырған террикон үйіндісінен шығып тұрған бетон блоктан алыстап барады.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=285}} Фотосурет идеясы Энтвисл мен Мунда «2001 жылғы Ғарыштық одиссея» фильмін көргеннен кейін пайда болды.{{sfn|McMichael|Lyons|2001|p=480}} Фотограф Итан Расселдің айтуынша, түсірілім кезінде музыканттардың көпшілігінің кіші дәретке отырғысы келмеді, осыған байланысты блокты жаңбыр суымен бүріккен, оны алдымен үнтаспаның бос қорабына толтырып алған екен. Мұқабаның артқы жағында музыканттардың [[Лестер]]дегі {{Аударылмаған 3|De Montfort Hall|3=en|4=De Montfort Hall}} сахна артында, жиһаз сынықтарының арасында түскен фотосуреті орналасқан.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=285}} 2003 жылы [[VH1]] телеарнасы ''Who’s Next'' мұқабасын барлық уақыттағы ең ұлы мұқабалардың бірі деп атады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vh1.com/photos/gallery/?fid=1486056&amp;page=2&amp;thumbnails=true|title=The Greatest Album Covers&amp;nbsp;– Photos|work=VH1|publisher=Viacom|access-date=2010-11-06|lang=en|archive-date=2013-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029202037/http://www.vh1.com/photos/gallery/?fid=1486056&amp;page=2&amp;thumbnails=true|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Мұқабаға арналған басқа идеялардың арасында фотосуреттердің екі нұсқасы болды: біріншісінде — музыканттар [[Marshall Amplification|Marshall]] күшейткіштерінің үйіндісіне дәрет сындырса, екіншісінде — жалаңаш семіз әйелге дәрет сындырған, ал әйелдің жыныс мүшелерінің орнына музыканттардың өз бет-әлпеттері қойылған.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=285}} Балама мұқаба ретінде Мун қара [[әйелдер іш киімі]]н, қоңыр парик киіп, қолына қамшы ұстаған фотосурет түсірілді, кейінірек ол альбомды ықшам дискілерде қайта шығаруда (1995 және 2003 жылдары) қолданылып, CD вкладышының ішіне орналастырылды. Осы сессиялар барысында түсірілген кейбір фотосуреттер кейінірек АҚШ-та ''[[Decca Records|Decca]]'' лейблімен таспаны жарнамалау үшін промоматериалдар ретінде пайдаланылды.&lt;ref&gt;{{cite AV media notes|title=Who's Next|others=The Who|year=1995|origyear=1971|chapter=''Who's Next'' and ''The Lifehouse Project''|first=John|last=Atkins|pages=13, 24|type=CD liner|publisher=MCA Records|id=MCAD-11269|lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Шығаруы және жылжытуы ==
[[Сурет:The Who at Charlotte, NC (1971).jpg|thumb|220px|right|The Who альбомы шыққаннан кейін көп ұзамай [[Шарлотт (Солтүстік Каролина)]] қаласында өнер көрсетуде]]
Алғашқы сингл «Won’t Get Fooled Again» (үш жарым минутқа дейін қысқартылған нұсқасы) альбомның қарсаңында, 1971 жылғы 25 маусымда Ұлыбританияда және 17 шілдеде АҚШ-та жарық көрді. Ол бұл елдердің чарттарында сәйкесінше тоғызыншы және он бесінші орындарға жетті. Альбом 14 тамызда АҚШ-та және 27 тамызда Ұлыбританияда шықты. Бұл музыканттардың өз отанында бірінші орынға көтерілген жалғыз The Who дискісі болды.

Музыканттардың АҚШ-тағы турнесі альбом жарық көрерден сәл бұрын басталды. Топ ''Lifehouse'' қойылымдары кезінде қолданылған аппаратураны пайдаланды, дегенмен дыбыс режиссері — Боб Придден — жабдықтың техникалық талаптары тым күрделі болды деп есептеді. Орындалатын әндер тізімі жаңартылып, енді оның құрамында Tommy альбомының материалы азайды, есесіне жаңа альбомнан бірнеше ән, соның ішінде «My Wife», «Baba O’Riley» және «Won’t Get Fooled Again» қосылды — олар тез арада жұртшылықтың концерттік таңдаулыларына айналды. Соңғы екі тректе музыканттар синтезатордың фонограммасын қолданды. Қыркүйек айында гастрольдер Ұлыбританияға ауысты, ең ірі шоулардың бірі [[Овал (стадион)|Кеннингтон Овал]] стадионында 35,000 көрерменнің алдында өтті. Гастрольдік сапар сегіз айға созылды, бұл сол уақытқа дейінгі The Who тобының ең үлкен турнесі болды.

''Who’s Next'' альбомының сессиялары кезінде жазылған бірнеше қосымша әндер кейінірек сингл ретінде немесе топтың жинақтарында жарық көрді. «Let’s See Action» трегі 1971 жылы сингл ретінде шығарылды, «Join Together» 1972 жылдың маусымында, ал «Relay» қарашада шықты. «Pure and Easy», «Put The Money Down» және «Too Much of Anything» туындылары ''Odds &amp; Sods'' альбомында басылып шықты, ал «Time is Passin» үнтаспаның компакт-дискідегі қайта шығарылымының құрамында жарық көрді (1998). [[Соул]]-орындаушы [[Марвин Гэй]]дің «Baby Don’t You Do It» композициясына жасалған кавер-нұсқасы альбомның сыйлықтық нұсқасына енді (2003).

Альбом бірнеше [[ремастеринг]]тік қайта басылымдардан өтті, олардың негізінде әртүрлі сессиялардан қалған таспалар қолданылды. ''Olympic Studios'' студиясындағы түпнұсқа жазбалар жоғалып кетті деп есептеледі, өйткені ''Virgin Records'' лейблінің қызметкерлері 1980 жылдары студияны сатып алған кезде ескі жазбалардың едәуір бөлігін қоқысқа тастаған. ''Harmonix Music Systems'' бейнеойын баспагері «[[Rock Band]]&lt;nowiki/&gt;» сериясындағы ойындар үшін жүктелетін контент ретінде ''Who’s Next'' альбомын шығару ниетін білдірген болатын. Алайда бұл мүмкін болмай шықты, себебі альбомның түпнұсқа [[Көпжолақты дыбыс жазу|көпжолақты]] жазбаларын табу сәті түспеді (бұл фактіні Таунсенд те растады).&lt;ref&gt;Van Dam, Rob: [http://news.gotgame.com/the-who-vs-rock-band-have-we-been-fooled-again/ «Who’s Next on Rock Band? Not The Who…»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080617163129/http://news.gotgame.com/the-who-vs-rock-band-have-we-been-fooled-again/|date=2008-06-17}}, ''[http://www.gotgame.com/ GotGame] {{Wayback|url=http://www.gotgame.com/|date=20100121060953}}''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Transcribed by forum member [http://forums.thewho.com/index.php?t=usrinfo&amp;id=64&amp;S=ed31cc782e28e6a755a807ce297544da bomber] {{Wayback|url=http://forums.thewho.com/index.php?t=usrinfo&amp;id=64&amp;S=ed31cc782e28e6a755a807ce297544da|date=20110717042706}}: [http://forums.thewho.com/index.php?t=msg&amp;goto=34816&amp;S=aee90c0c46b2d626cdb092b59d6ed098#msg_34816 «Face The Face: The Pete Townshend Interview»]{{Недоступная ссылка|date=2018-05|bot=InternetArchiveBot}}, ''[http://www.thewho.com The Who.com] {{Wayback|url=http://www.thewho.com/|date=20100627073847}}''&lt;/ref&gt; Оның орнына уәде етілген альбомның орнына ''Who’s Next'' таспасынан үш ән («Behind Blue Eyes», «Baba O’Riley» және «Going Mobile») енген ''The Best of The Who'' жинағы таңдалды.&lt;ref&gt;Cavalli, Earnest: [http://blog.wired.com/games/2008/07/whos-next-repla.html «Who’s Next Replaced by Compilation for Rock Band»] {{Wayback|url=http://blog.wired.com/games/2008/07/whos-next-repla.html|date=20090102101100}}, ''[[Wired News]]''&lt;/ref&gt; Біраз уақыт өткеннен кейін «Won’t Get Fooled Again» әнінің [[Көпжолақты дыбыс жазу|16-арналы]] жазбасы және «Bargain» мен «Getting In Tune» әндерін қоспағанда, қалған материалдың 8-арналы таспалары табылды.

== Сыншылардың пікірлері мен мұрасы ==
{{Альбом рейтингтері
| дер1 = ''[[AllMusic]]''
| рейт1 = {{Rating|5|5}}&lt;ref name=&quot;AllmusicReview&quot;&gt;{{cite web | url={{Allmusic|class=album|id=r21820/review|pure_url=yes}} | title=Allmusic review | work=[[AllMusic]] | publisher=[[All Media Guide]] | first=Stephen Thomas | last=Erlewine | access-date=2011-06-22 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
| дер2 = ''[[Роберт Кристгау#Потребительский гид|Роберт Кристгау]]''
| рейт2 = A&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.robertchristgau.com/bk-cg70s.php|last=Christgau|first=Robert|year=1981|title=Christgau's Record Guide: Rock Albums of the '70s|publisher=[[Da Capo Press]]|isbn=0306804093|page=419|lang=en|access-date=2016-01-08|archive-date=2016-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160108155026/http://robertchristgau.com/bk-cg70s.php|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| дер3 = ''[[Encyclopedia of Popular Music]]''
| рейт3 = {{Rating|5|5}}{{sfn|Larkin|1998|p=5812|name=&quot;Larkin&quot;}}
| дер4 = ''[[Mojo]]''
| рейт4 = {{Rating|4|5}}&lt;ref name=&quot;Mojo&quot;&gt;{{мақала |басылым=[[Mojo]] |орны=London |беттері=110 |цитата=WHO'S NEXT is The Who's most polished album, its hook-ridden songs pioneering the use of rock synthesizers without diluting the power-quartet attack that had defined the group since the mid-60s... |тақырыбы=none |тілі=en |ай=5 |жыл=2003 |түрі=magazine |баспасы=[[Bauer Media Group]] }}&lt;/ref&gt;
| дер5 = ''[[MusicHound]]''
| рейт5 = 5/5{{sfn|Graff|Durchholz|1999|p=1227|}}
| дер6 = ''[[Q (журнал)|Q]]''
| рейт6 = {{Rating|4|5}}&lt;ref name=&quot;Qmag&quot;&gt;{{мақала |басылым=[[Q (журнал)|Q]] |орны=London |беттері=158 |цитата=Considered by many to be the band's best, 1971's WHO'S NEXT was their only Number 1 album... |тақырыбы=none |тілі=en |ай=1 |жыл=1996 |түрі=magazine |баспасы=[[Bauer Media Group]] }}&lt;/ref&gt;
| дер7 = ''[[The Rolling Stone Album Guide|Rolling Stone Album Guide]]''
| рейт7 = {{rating|5|5}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/music/artists/the-who/albumguide |title=The Who: Album Guide |publisher=[[Rolling Stone]] |date=1970-02-14 |access-date=2014-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212135256/http://www.rollingstone.com/music/artists/the-who/albumguide |archive-date=2013-12-12 |тілі=en}}&lt;/ref&gt;
| дер8 = ''[[The Village Voice]]''
| рейт8 = {{Rating-Christgau|A+}}&lt;ref name=&quot;Christgau&quot;&gt;{{cite news|last=Christgau|first=Robert|author-link=Robert Christgau|date=1971-08-19|url=http://www.robertchristgau.com/xg/cg/cg19.php|title=Consumer Guide (19)|newspaper=[[The Village Voice]]|location=New York|access-date=2013-03-09|lang=en|archive-date=2021-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210401060800/https://platform.twitter.com/widgets/widget_iframe.0edc1ef9f8b82d9b79c6115bda79f63f.html?origin=http%3A%2F%2Fwww.robertchristgau.com}}&lt;/ref&gt;
}}

''[[The Village Voice]]'' газетіне жазған өз рецензиясында музыка сыншысы [[Роберт Кристгау]] ''Who’s Next'' туындысын «соңғы уақыттағы ең үздік хард-рок альбомы» деп атап, олардың алдыңғы жазбалары қанықпаған дыбыстан зардап шеккен болса, енді топ «студияда дәл сондай резонанс тудыратын тікелей шынайылыққа қол жеткізіп, концерттердегідей деңгейде ашылып жатқанын» атап өтті. Sounds журналының шолушысы Билл Уокер «Baba O’Riley», «My Wife» және «The Song Is Over» әндерін ерекше атап өтіп, былай деп қорытындылады: «Бірегей шедевр — ''Tommy''-ден кейін музыканттар ерекше бір нәрсе ойлап табуы керек еді, және олардың рок-операның жалғасын емес, дербес альбом жазуға батылы барғаны — олардың батылдығы мен тапқырлығына деген құрмет». ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналынан Джон Мендельсон өз мақаласында белгілі бір дәрежедегі байыптылық пен жасандылық элементтеріне қарамастан, ''Who’s Next'' альбомының даусыз күшті тұстары бар екенін — «ол сауатты ойластырылған, керемет орындалған, тамаша продюсерлік етілген және кейбір сәттерде адамның демін ішіне тартқызады» деп атап өтті. Альбом жыл сайынғы ''[[Pazz &amp; Jop]]'' сауалнамасының «1971 жылдың үздік альбомы» номинациясында бірінші орынды иеленді.

Уақыт өте келе көптеген музыка сыншылары ''Who’s Next''-ті The Who-ның ең үздік альбомы ретінде бағалады. ''[[AllMusic]]'' порталының ретроспективті шолуында [[Стивен Томас Эрлевайн]] таспаның дыбысталуы ''Tommy''-ге немесе ''Lifehouse'' жобасына қарағанда шынайырақ болғанын жазды, өйткені «олар өнер болды, ал ''Who’s Next'' — тіпті оның барлық нюанстарымен бірге — бұл рок-н-ролл». ''[[BBC Music]]'' сайтының шолушысы Крис Робертс бұл дискіні топтың ең үздік жазбасы деп атады — «бұл тасқа қашалған ескерткіштердің бірі, қол сұғылмайтын рок каноны». ''[[Mojo]]'' журналының редакциясы әндердің күрделі әуездік құрылымын, олардың есте қаларлық сипатын және топтың «жан-тәнімен ойнайтын рок-квартет» деген кредосын титтей де әлсіретпейтін синтезаторларды инновациялық қолдануды ерекше атап өтті. ''[[Encyclopedia of Popular Music]]'' (1998) альманахына арналған мақаласында [[Колин Ларкин]] былай деп жазды: «бұл альбом хард-роктағы стандарттарды көтерді» және оның «[[Динамика (музыка)|динамика]] тепе-теңдігі» ұжымның қуатты ойыны мен контрапункттер — продюсер уақыт өте келе араластырып отырған акустикалық гитаралар мен синтезаторлардың [[облигато]]сы арасындағы {{Аударылмаған 3|Контраст (музыка)|контрастты|en|Contrast (music)}} ерекше көрсетті. Біраз уақыт өткеннен кейін Кристгау бұл жазбаға қатысты азырақ ынта білдірді, мәселен, 80-жылдары ол The Who-ны «арт-рок топтарының ішіндегі ең нашары» деп атап, «Долтридің театрланған вокалы» мен «осы синтезаторлық какофонияның» кесірінен ''Who’s Next'' уақыт сынына төтеп бере алмады деп қынжылды.

''Acclaimed Music'' порталының статистикасы бойынша ''Who’s Next'' музыка сыншылары құрастырған «барлық уақыттағы ұлы альбомдар» тізімінде 35-орында тұр. 2002 жылы лонгплей ''[[Classic Rock]]'' журналының нұсқасы бойынша «барлық уақыттағы 100 үздік рок-альбом» рейтингінде 9-орынға ие болды.&lt;ref&gt;100 Greatest Rock Albums Ever. Classic Rock № 8 (январь-февраль 2002)&lt;/ref&gt; 2003 жылы ''Rolling Stone'' журналы альбомды өздерінің «[[Rolling Stone журналының нұсқасы бойынша барлық уақыттың 500 ұлы альбомы|барлық уақыттағы 500 ұлы альбом]]&lt;nowiki/&gt;» рейтингінде 28-орынға қойды. Пластинка ''[[Pitchfork Media]]'' порталының «70-жылдардағы 100 үздік жазба» тізімінде 15-орынды иеленді. Сондай-ақ лонгплей ''[[1001 Albums You Must Hear Before You Die]]'' (2005) альманахында атап өтілді. ''BBC'' телеарнасы бұл альбом туралы хабарды The Classic Albums бағдарламалар циклінің эпизодтарының бірінде көрсетті, ол бастапқыда радиода (1989 жыл), содан кейін теледидарда (1998 жыл) шықты, ал 2006 жылы бұл эпизод DVD-де ''Classic Albums: The Who — Who’s Next'' деген атпен жарық көрді. Сол жылы альбом ''Times'' газетінің «барлық уақыттағы 100 үздік жазба» тізімінде ерекше аталды. 2007 жылы жазба «жылдар бойы тексерілген сапасы мен индустрия үшін тарихи маңыздылығы үшін» «[[Грэмми]]&lt;nowiki/&gt;» даңқ залына енгізілді.

== Композициялар тізімі ==
Белгіленгендерден басқа барлық әндердің авторы — Пит Таунсенд

;А жағы
# «[[Baba O'Riley]]&lt;nowiki/&gt;» — 5:11
# «Bargain» — 5:33
# «Love Ain’t for Keeping» — 2:12
# «My Wife» ([[Джон Энтвистл]]) — 3:41
# «The Song Is Over» — 6:16

;B жағы
# &lt;li value=&quot;6&quot;&gt;«Getting in Tune» — 4:50
# «Going Mobile» — 3:42
# «[[Behind Blue Eyes]]&lt;nowiki/&gt;» — 3:42
# «[[Won't Get Fooled Again]]&lt;nowiki/&gt;» — 8:32

;1995 жылғы қайта басылымдағы бонус-тректер
# &lt;li value=&quot;10&quot;&gt;«Pure and Easy» (түпнұсқа нұсқасы) — 4:22
#* Бұрын-соңды жарық көрмеген.
# «[[Baby Don't You Do It]]&lt;nowiki/&gt;» ([[Холланд-Дозир-Холланд]]) — 5:14
#* Бұрын-соңды жарық көрмеген. [[Марвин Гэй]]дің әніне жасалған кавер-нұсқа.
# «Naked Eye» (live) — 5:31
#* 1971 жылғы 26 сәуірде Young Vic студиясында жазылған.
# «Water» (live) — 6:25
#* Бұрын-соңды жарық көрмеген. 1971 жылғы 26 сәуірде Young Vic студиясында жазылған.
# «Too Much of Anything» — 4:25
# «I Don’t Even Know Myself» — 4:56
# «Behind Blue Eyes» (түпнұсқа нұсқасы) — 3:28
#* Бұрын-соңды жарық көрмеген.

=== Делюкс-басылым ===
;1-диск
Делюкс-басылымның бірінші дискісінде түпнұсқа альбомның 9 әні және олардан кейін келетін 6 аут-тейк бар, олардың ішіндегі «Getting in Tune» мен «Won’t Get Fooled Again» нұсқалары бұрын-соңды жарық көрмеген. Барлық 6 аут-тейк 1971 жылдың наурызында [[Нью-Йорк]]тегі Record Plant студиясында альбомның рекордтық сессиялары кезінде жазылған болатын; топ бұл материалды қолданбай тастап, кейінірек сол жылы Англияда 6 әннің 5-ін жаңадан қайта жазып шықты.

# «Baba O’Riley» — 5:01
# «Bargain» — 5:33
# «Love Ain’t for Keeping» — 2:10
# «My Wife» — 3:35
# «The Song Is Over» — 6:17
# «Getting in Tune» — 4:49
# «Going Mobile» — 3:43
# «Behind Blue Eyes» — 3:42
# «Won’t Get Fooled Again» — 8:35
# «Baby Don’t You Do It» — 8:21
#* Осы нұсқа 1995 жылы CD-де ұзартылған нұсқада жарық көрді.
# «Getting in Tune» — 6:36
# «Pure and Easy» — 4:33
#* Осы нұсқа 1995 жылғы CD-дегімен бірдей, бірақ басқа аранжировкада.
# «Love Ain’t for Keeping» — 4:06
#* Электрлі нұсқасы бұрынырақ 1998 жылы ''[[Odds &amp; Sods]]'' қайта басылымында жарық көрді.
# «Behind Blue Eyes» (Alternate version) — 3:30
# «Won’t Get Fooled Again» — 8:48
#* Нью-Йоркте жасалған түпнұсқа жазба

;2-диск
Екінші дискідегі композициялар 1971 жылғы 26 сәуірде Лондонның [[Янг-Вик]] театрында өткен концертте жазылған. «Water» және «Naked Eye» туындыларынан басқа барлық композициялар бұрын-соңды жарық көрмеген. Сондай-ақ концертте «[[Pinball Wizard]]&lt;nowiki/&gt;», «Bony Moronie», «[[See Me Feel Me/Listening to You]]&lt;nowiki/&gt;» және «Baby Don’t You Do It» әндері орындалған, бірақ олар дискіге енбей қалды.&lt;ref&gt;[http://www.thewholive.de/details/index.php?id=283&amp;Tracklisting=&amp;GroupID=0&amp;Tag=&amp;Monat=&amp;Jahr=1971&amp;Stadt=&amp;Halle=&amp;LandID=0&amp;StateID=0 The Who Concert Guide] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719095258/http://www.thewholive.de/details/index.php?id=283&amp;Tracklisting=&amp;GroupID=0&amp;Tag=&amp;Monat=&amp;Jahr=1971&amp;Stadt=&amp;Halle=&amp;LandID=0&amp;StateID=0|date=2011-07-19}}&lt;/ref&gt;

# «Love Ain’t For Keeping» — 2:57
# «Pure and Easy» — 6:00
# «[[Young Man Blues]]&lt;nowiki/&gt;» — 4:47
# «Time Is Passing» — 3:59
# «Behind Blue Eyes» — 4:49
# «I Don’t Even Know Myself» — 5:42
# «Too Much of Anything» — 4:20
# «Getting in Tune» — 6:42
# «Bargain» — 5:46
# «Water» — 8:19
# «[[My Generation (песня The Who)|My Generation]]&lt;nowiki/&gt;» — 2:58
# «[[Road Runner (песня Бо Диддли)|Road Runner]]&lt;nowiki/&gt;» — 3:14
# «Naked Eye» — 6:21
# «Won’t Get Fooled Again» — 8:50

== Жазбаға қатысқандар ==

; Топ мүшелері

* [[Роджер Долтри]] — 1, 2, 3, 6, 8 және 9-композициялардағы негізгі вокал, 5-композицияда Пит Таунсендпен бірге вокал, «I Don’t Even Know Myself» әнінде ерін гармоникасы
* [[Джон Энтвистл]] — бас-гитара, үрмелі аспаптар, «My Wife» әнінде вокал және фортепиано
* [[Кит Джон Мун|Кит Мун]] — соқпалы аспаптар, перкуссия
* [[Пит Таунсенд]] — гитара, [[VCS3]] және [[ARP Instruments, Inc.|ARP]] синтезаторлары, орган, «Baba O’Riley» әнінде фортепиано, «Going Mobile» әнінде негізгі вокал және 2 мен 5-композицияларда Роджер Долтримен бірге вокал

; Шақырылған музыканттар
* Никки Хопкинс (Nicky Hopkins) — «Song Is Over» және «Getting In Tune» әндерінде фортепиано
* Дэйв Арбас (Dave Arbus) — «Baba O’Riley» әнінде скрипка
* Эл Купер (Al Kooper) — «Behind Blue Eyes» әнінің түпнұсқа нұсқасында орган
* Лесли Вест (Leslie West) — «Baby Don’t You Do It» әнінің ұзартылған нұсқасында гитара

== Чарттардағы позициялары ==
; Альбомы
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жылы
!Чарты
!Жоғ. поз.
!Ақпараты
|-
|1971
|''[[Billboard]]'' Pop Albums
| align=&quot;left&quot; |4&lt;ref name=&quot;US&quot;&gt;{{cite web|title=Artist Chart History - The Who|url=http://www.allmusic.com/artist/the-who-p5822|publisher=Allmusic|lang=en|access-date=|archive-url=https://www.webcitation.org/66w2eXRCW?url=http://www.allmusic.com/artist/the-who-p5822|archive-date=2012-04-15}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|1971
|UK Chart Album
| align=&quot;left&quot; |1&lt;ref name=&quot;chart&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20120925131546/http://www.chartstats.com/artistinfo.php?id=1768 The Who at chartstats.com]&lt;/ref&gt;
|
|-
|2003
|''Billboard'''s Pop Catalog &lt;small&gt;Солтүстік Америка&lt;/small&gt;
|5
|Делюкс-басылым
|-
|}

; Синглдері

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жылы
!Атауы
!Чарты
!Жоғ. поз.
|-
|1971
|«Behind Blue Eyes»
|''Billboard'' Pop Singles
|34
|-
|1971
|«Won’t Get Fooled Again»
|''Billboard'' Pop Singles
|15
|-
|1971
|«Won’t Get Fooled Again»
|UK Singles Chart
| align=&quot;left&quot; |9&lt;ref name=&quot;chart&quot; /&gt;
|-
|}

== Сертификаттауы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
!Сертификаттаушы
!Сертификаттауы
!Күні
|-
|[[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|RIAA]] (АҚШ)
|Алтын
|16 қыркүйек 1971&lt;ref name=&quot;RIAA&quot;&gt;{{cite web|title=Gold and Platinum Database Search|url=https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&amp;table=SEARCH_RESULTS&amp;action=&amp;title=Who%s%20Next&amp;artist=The%20Who&amp;format=&amp;debutLP=&amp;category=&amp;sex=&amp;releaseDate=&amp;requestNo=&amp;type=&amp;level=&amp;label=&amp;company=&amp;certificationDate=&amp;awardDescription=&amp;catalogNo=&amp;aSex=&amp;rec_id=&amp;charField=&amp;gold=&amp;platinum=&amp;multiPlat=&amp;level2=&amp;certDate=&amp;album=&amp;id=&amp;after=&amp;before=&amp;startMonth=1&amp;endMonth=1&amp;startYear=1958&amp;endYear=2009&amp;sort=Artist&amp;perPage=25|lang=en|access-date=2010-12-07}}&lt;/ref&gt;
|-
|RIAA (АҚШ)
|Платиналы
|8 ақпан 1993&lt;ref name=&quot;RIAA&quot; /&gt;
|-
|RIAA (АҚШ)
|Үш мәрте платиналы
|8 ақпан 1993&lt;ref name=&quot;RIAA&quot; /&gt;
|}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* {{cite AV media notes|first=John|last=Atkins|title=Who's Next (Deluxe Edition)|year=2003|publisher=Polydor|id=113-056-2|ref=Atkins|lang=en}}
* * {{citation|last1=Graff|first1=Gary|last2=Durchholz|first2=Daniel (eds)|title=MusicHound Rock: The Essential Album Guide|publisher=Visible Ink Press|location=Farmington Hills, MI|year=1999|isbn=1-57859-061-2}}
* {{citation|last1=Graff|first1=Gary|last2=Durchholz|first2=Daniel (eds)|title=MusicHound Rock: The Essential Album Guide|publisher=Visible Ink Press|location=Farmington Hills, MI|year=1999|isbn=1-57859-061-2}}
* {{кітап|авторы=[[Colin Larkin (writer)|Larkin, Colin]]|тақырыбы=[[Encyclopedia of Popular Music]]|басылым=3rd|баспасы=[[Muze|Muze UK]]|жылы=1998|томы=7|isbn=1561592374|lang=en}}
* {{citation|title=The Who: Concert File|first1=Joe|last1=McMichael|first2=Jack|last2=Lyons|publisher=Omnibus Press|year=2001|isbn=978-0-857-12737-2}}
* {{кітап|авторы=[[Марш, Дэйв|Marsh, Dave]]|тақырыбы=Before I Get Old : The Story of The Who|баспасы=Plexus|жылы=1983|isbn=978-0-85965-083-0|lang=en}}
* {{citation|first1=Andrew|last1=Neill|first2=Matthew|last2=Kent|title=Anyway Anyhow Anywhere – The Complete Chronicle of The Who|publisher=Virgin|year=2002|isbn=978-0-7535-1217-3}}
* {{cite AV media notes|first=Pete|last=Townshend|author-link=Pete Townshend|title=Who's Next (Deluxe Edition)|year=2003|publisher=Polydor|id=113-056-2|ref=Townshend|lang=en}}
* {{кітап|авторы=Richie Unterberger|тақырыбы=Won't Get Fooled Again: The Who from Lifehouse to Quadrophenia|url=https://archive.org|баспасы=Jawbone Press|жылы=2011|isbn=978-1-906002-75-6|lang=en}}
* {{мақала|тақырыбы=Папаши не стареют|сілтеме=http://total-rock.ru|басылым=Classic Rock|баспасы=Арс Лонга|жыл=2003|нөмірі=7-8|беттері=82|issn=1997-7646|тілі=ru}}

[[Санат:1971 жылғы альбомдар]]
[[Санат:The Who альбомдары]]
[[Санат:Хард-рок альбомдары]]
[[Санат:Ұлыбритания альбомдары]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі альбомдар]]
[[Санат:Прогрессивті рок альбомдары]]
[[Санат:Глин Джонс продюсерлік еткен альбомдар]]
[[Санат:Olympic Sound Studios студиясында жазылған альбомдар]]
[[Санат:Track Records альбомдары]]</text>
      <sha1>3chph1kit43xz8uuta79b334v1ulu3y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658154</id>
      <parentid>3658152</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T03:33:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3658154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58863" sha1="a08tx5zoug0cyehypui5t4v6lotppk9" xml:space="preserve">{{Музыкалық альбом
 | Атауы                  = Who’s Next
 | Шынайы атауы           = 
 | Түрі                   = [[Студиялық альбом]]
 | Орындаушы              = [[The Who]]
 | Мұқабасы               = Whos next.jpg
 | Мұқаба ені             = 
 | Шығарылған күні        = [[2 тамыз]] [[1971 жыл музыкада|1971]]&lt;ref name=&quot;notes1&quot;&gt;{{cite AV media notes |title=Who's Next |others=[[The Who]] |year=1995|origyear= 1971 |page=2 |type=CD liner |publisher=[[MCA Records]] |id=MCAD-11269 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 | Жазылған күні          = [[сәуір]] — [[маусым]] 1971
 | Жазылған орны          = Olympic Studios, Лондон; сонда микстелген{{sfn|Neill|Kent|2002|pp=282–284}}; «Won't Get Fooled Again» Stargroves-та жазылған (The Rolling Stones жылжымалы студиясы) және Island Studios-та микстелген, Лондон{{sfn|Neill|Kent|2002|p=280}}
 | Жанрлары               = [[арена-рок]], [[хард-рок]]
 | Ұзақтығы               = 43:38
 | Ел                     = {{UK}}
 | тілі                   = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 | Лейблдері              = [[Decca Records|Decca]] / [[MCA Records]]
 | Продюсерлері           = [[The Who]] мен [[Глин Джонс (продюсер)|Глин Джонс]]
 | Шолу                   = 
 | Алдыңғы                = [[Tommy]]
 | Алд_жыл                = 1969
 | Жыл                    = 1971
 | Келесі                 = [[Quadrophenia]]
 | Кел_жыл                = 1973
 | Тағы                   = 
 | Басқада                = {{Синглдер
| Атауы      = Who's Next
| Түрі       = студиялық альбом  
| Сингл 1       = [[Won't Get Fooled Again]]
| Сингл 1 күні   = 25 маусым 1971&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thewho.com/index.php?module=discography&amp;discography_item_id=40&amp;discography_tag=singles |title=Discography&amp;nbsp;– Won't Get Fooled Again |work=thewho.com |publisher=Yearhour LTD. |access-date=2010-11-06 |lang=en |archive-date=2021-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815204315/https://www.thewho.com/?module=discography&amp;discography_item_id=40&amp;discography_tag=singles |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| Сингл 2       = [[Baba O’Riley]]
| Сингл 2 күні   = қазан 1971 &lt;small&gt;Еуропа&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Baba O'Riley|url=http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Who&amp;titel=Baba+O%27Riley&amp;cat=s|publisher=ung Medien / hitparade.ch|access-date=2011-11-28|lang=en|archive-date=2021-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815204334/https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Who&amp;titel=Baba+O%27Riley&amp;cat=s|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| Сингл 3       = [[Behind Blue Eyes]]
| Сингл 3 күні   = қазан 1971&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thewho.com/index.php?module=discography&amp;discography_item_id=41&amp;discography_tag=singles |title=Discography&amp;nbsp;– Behind Blue Eyes |work=thewho.com |publisher=Yearhour LTD. |access-date=2010-11-06 |lang=en |archive-date=2021-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815204425/https://www.thewho.com/?module=discography&amp;discography_item_id=41&amp;discography_tag=singles |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}
}}
'''''Who’s Next''''' ({{tr-en|Кім келесі?}}) — [[Ұлыбритания|британдық]] [[The Who]] [[рок-тобы]]ның 1971 жылғы 2 тамызда жарық көрген бесінші студиялық альбомы. Бұл таспаның материалы [[Пит Таунсенд]] топтың алдыңғы ''[[Tommy (альбом)|Tommy]]'' дискісінің жалғасы ретінде жоспарлаған, аяқталмай қалған ''Lifehouse'' мультимедиялық [[рок-опера]]сы жобасынан алынды. Алайда, оны жүзеге асырудың күрделілігіне және ұжым менеджері [[Кит Ламберт]]пен арадағы қақтығыстарға байланысты жоба тоқтатылды. Дегенмен, Таунсендті бұл материалды толық форматты студиялық альбом ретінде жазуға көндірді.

The Who бұл лонгплей үстінде [[дыбыс инженер]]і [[Глин Джонс (продюсер)|Глин Джонс]]тың қолдауымен жұмыс істеді. ''[[The Rolling Stones жылжымалы студиясы|The Rolling Stones Mobile Studio]]'' жылжымалы фургонында «Won’t Get Fooled Again» әнін жасағаннан кейін, топ Olympic студиясына ауысып, онда қалған тректердің көпшілігін жазып, микстеді. Музыка сыншылары альбомның ерекшеліктерінің қатарында синтезаторлармен атқарылған тамаша жұмысты атап өтеді, бұл әсіресе сингл ретінде шығарылған «[[Won’t Get Fooled Again]]&lt;nowiki/&gt;» және «[[Baba O’Riley]]&lt;nowiki/&gt;» композицияларында анық байқалады. Альбом мұқабасын фотограф {{iw|Итан Рассел|3=en|4=Ethan Russell}} ойлап тапты, ал бейне «[[2001: Ғарыш одиссеясы]]&lt;nowiki/&gt;» кинотуындысындағы [[Монолит (2001: Ғарыш одиссеясы)|монолит]]терге сілтеме болды. Фотосуретте музыканттар [[террикон]]нан шығып тұрған осыған ұқсас бетон конструкциясына жаңа ғана [[Адамның зәр шығаруы|дәрет сындырып]] тұр.

Альбом орасан зор табысқа жетті, музыка сыншылары оны The Who тобының ең үздік туындысы және барлық уақыттағы ең ұлы альбомдардың бірі ретінде қарастырады. ''Who’s Next'' бірнеше рет, соның ішінде бастапқыда ''Lifehouse'' жобасына арналған қосымша әндермен бірге қайта басылып шықты.

== Алғышарттары ==
1970 жылға қарай The Who тобы даңққа бөленіп тұрды — олар коммерциялық табысқа да, сыншылардың мойындауына да ие болғанымен, өздерінің алғашқы аудиториясынан алшақтай бастаған еді. [[Модтар]] қозғалысы келмеске кетті, ал ''[[Шепердс-Буштан]]'' шыққан алғашқы жанкүйерлері жасөспірім шақтан өсіп кетті. Бұдан бөлек, топ өздерінің ''Track Records'' лейблінің істерімен тым қатты айналысып кеткен менеджері Кит Ламбертпен «байланысын жоғалта» бастады.{{sfn|Marsh|1983|p=361}} Музыканттар «Tommy» альбомы жарық көрген сәттен бастап, бір жыл бойы осы альбомдағы тректерді орындап гастрольдік сапарларда жүрді, сондықтан Пит Таунсенд оларға жаңа бір нәрсе шығару қажет екенін түсінді.{{sfn|Marsh|1983|p=363}} 1970 жылы «The Seeker» синглі мен ''[[Live at Leeds]]'' концерттік альбомы жарық көрді,{{sfn|Marsh|1983|p=358}} сондай-ақ жаңа материалдардан тұратын («Water», «Naked Eye», «I Don’t Even Know Myself», «Postcard» және «Now I’m a Farmer») шағын альбом  жазылды, бірақ соңында музыканттар оны кейінге қалдыруды жөн деп шешті, өйткені олардың пікірінше, бұл туынды алдыңғы жұмыстарының деңгейіне сай келмеді.{{sfn|Marsh|1983|p=365}}

Топ бастапқыда ''Lifehouse'' деп аталатын жобамен жұмыс істеді. Оның сюжеті Таунсендтің 1970 жылы тамызда ''[[Melody Maker]]'' журналы үшін жазған эсселер сериясынан туындады, онда ол рок-музыканың маңыздылығы және әсіресе аудиторияның рөлі туралы ой қозғаған болатын. Рок-цехтағы әріптестерінің арасында Таунсенд музыканы коммуникациялық құрал ретінде пайдалануға ең қызығушылық танытқан адам болды және дәстүрлі альбом немесе турне схемасынан алшақтау үшін өз қызметін өнердің басқа салаларына, соның ішінде киноға кеңейтуді қалады.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=272}} Музыкант ''Lifehouse''-ты футуристік рок-опера, яғни «жанды» дауыста жазылған [[Тұжырымдамалық альбом|концептуалды альбом]], сондай-ақ оған серіктес фильмге арналған музыка ретінде сипаттады.{{sfn|Marsh|1983|p=369}} Таунсенд операның негізгі сюжетін Disc and Music Echo журналына берген сұхбатында түсіндіріп берді: оқиға жақын болашақта, музыкаға тыйым салынған және халықтың көп бөлігі үкімет бақылайтын «тәжірибелік костюмдерде» өмір сүретін қоғамда өтуі тиіс еді. Бүлікші Бобби желіні бұзып, рок-музыканы костюмдерге таратады, осылайша адамдарға бақылаудан құтылуға және өз санасын тазартуға мүмкіндік береді.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=250}} Сюжеттің кейбір элементтері болашақта пайда болған технологияларды дәл сипаттады; мысалы, «желі» ({{lang-en|the grid}}) [[интернет]] жүйесіне ұқсайды, ал «түстер желісі» [[виртуалды шындық]]ты еске түсіреді.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=273}}

1971 жылы 13 қаңтарда The Who баспасөз мәслихатын өткізді, онда олар [[Янг-Вик]] театрында бірқатар концерттер беретіндіктерін жариялады. Осы қойылымдар барысында олар алдағы жобаның ойдан шығарылған элементтерін қолдануы керек еді, топтың ойынша көрермендер осы шоудың интерактивті қатысушыларына айналуы тиіс болатын.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=273}} [[Кит Мун]] «{{iw|200 Мотель|3=en|4=200 Motels}}» фильміндегі түсірілімдерін аяқтағаннан кейін, The Who 15 ақпанда өткен алғашқы концертін берді. Шоу барысында музыканттар өздеріне £30,000-ға түскен жаңа [[квадрофония]]лық дыбыс күшейту жүйесін қолданды. Көрермендер негізінен жастар клубтары сияқты әртүрлі ұйымдардан шақырылды, ал еркін сатылымға тек бірнеше билет қана түсті.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=278}}
[[Сурет:G-6120 2.jpg|thumb|160px|left|[[Gretsch]] ''Who’s Next'' жазбасы кезінде [[Пит Таунсенд]]тің негізгі гитарасы болды]]
Бірнеше концерттен кейін Ламберт топты жаңа материал жазу үшін ''[[Record Plant|Record Plant Studios]]'' студиясына шақырды, осыдан кейін музыканттар бірден Нью-Йоркке ұшып кетті. Студияда оларға тағы бірнеше адам қосылды: [[Эл Купер]] (Хаммонд органы), {{iw|Кеннет Эшер|3=en|4=Kenneth Ascher}} (фортепиано) және [[Лесли Уэст]] (гитара). Таунсенд сессия кезінде өзіне [[Джо Уолш]] сыйға тартқан 1957 жылғы [[Gretsch]] гитарасын пайдаланды — бұл аспап оған қатты ұнағаны соншалық, ол студиядағы жұмысына арналған негізгі гитарасына айналды.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=279}} Ламберттің сессияға қатысуы минималды болды{{sfn|Neill|Kent|2002|p=280}} — ол «ауыр» есірткіге тәуелді болып қалғандықтан жазылған материалды [[Дыбыс өңдеу|микстей]] алмады; өз кезегінде Таунсендтің де араққа салыну мәселесі ушыға түсті.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=274}} Топ Ұлыбританияға оралғаннан кейін дыбыс инженері Глин Джонс Record Plant материалының көшірмелерін жасады, бірақ ол мұның бәрін {{iw|Барнс|Барнстағы|en|Barnes, London}} ''[[Olympic Studios|Olympic Sound Studios]]'' студиясында «нөлден» қайта жазған дұрыс болады деп табандылық танытты.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=280}}

Топ 25 және 26 сәуірде ''Young Vic'' театрында тағы бірнеше концерт берді, оларды [[Энди Джонс]] ''[[The Rolling Stones жылжымалы студиясы|Rolling Stones Mobile Studio]]'' ([[The Rolling Stones]] тобынан жалға алынған) жылжымалы студиясының көмегімен жазып алды, бірақ Таунсенд Lifehouse жобасынан көңілі қалып, кейінгі қойылымдар тоқтатылды. Жоба бірден бірнеше деңгейде «іске асырылмайтын» болып шықты және топ ішінде шиеленіс тудырды, сонымен қатар ол Таунсенд пен Ламберт арасындағы қарым-қатынастың нашарлауының бір себебіне айналды. Жылдар өткен соң, [[Ықшам дискі|CD]]-де қайта шығарылған альбомның жаңартылған нұсқасының мұқабасында (CD-де қайта басылған), Таунсенд жобаның сәтсіздігі оны [[Жүйке тозуы|жүйке жұқаруы]]ның шегіне жеткізгенін мойындады.{{sfn|Townshend|2003|p=6}} «''Young Vic''-тегі аудитория топпен өзара әрекеттесуге, жаңа материал жасауға қызығушылық танытпады, олар тек «My Generation» әнін тыңдап, аспаптарды қалай талқандайтынымызды тамашалағысы келді», — деп қынжылды музыкант.{{sfn|Marsh|1983|p=377}} Өз кезегінде [[Роджер Долтри]]: «Біз ешқашан ыдырауға қазіргідей жақын болған емеспіз», — деп мәлімдеді.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=282}}

Lifehouse тұжырымдамасы қалдырылғанымен, жобаның үзінділері ''Who’s Next'' альбомына кірді, соның ішінде синтезаторлар мен компьютерлермен атқарылған жұмыс та бар.{{sfn|Atkins|2003|p=13}} ''Lifehouse''-тың алғашқы тұжырымдамаларының бірі фильмнің финалында шырқалуы тиіс «әмбебап» аккордты жасау үшін әр көрерменнің жеке деректерін [[Аналогтық сигнал|аналогтық]] синтезатор жүйесіне қосуды қамтыды.{{sfn|Atkins|2003|p=14}} Таунсендтің ''Lifehouse''-тан бас тартуы музыканттардың қолын босатты, өйткені енді бәрін белгілі бір сюжетке (''Tommy'' жағдайындағыдай) сәйкестендірудің қажеті жоқ еді. Бұл топқа жекелеген тректердің құрылымына назар аударуға, оларға өзіндік ерекшеліктер ойлап табуға мүмкіндік берді.{{sfn|Marsh|1983|p=383}}

Таунсенд ''Lifehouse'' жобасын жүзеге асыру бойынша өзінің бастапқы жоспарларынан бас тартқанына қарамастан, ол кейінгі альбомдарында бұл тұжырымдамаға қайта оралып, оны одан әрі дамыта берді. Нәтижесінде алты компакт-дискіде {{iw|Lifehouse Chronicles|3=en|4=Lifehouse Chronicles}} жинағы жарық көрді (1999 жылы шыққан).{{sfn|Townshend|2003|p=9}} 2007 жылы {{iw|The Lifehouse Method|3=en|4=The Lifehouse Method}} сайты жұмысын бастады, ол қосымша пайдаланушыларынан деректерді жинап, оларды музыкалық портреттерге айналдырды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lifehouse-method.com|title=The Lifehouse Method (official website)|access-date=2014-11-25|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20080518072215/http://www.lifehouse-method.com/|archive-date=2008-05-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Жазуы ==
[[Сурет:Olympic Studios, London.jpg|thumb|200px|right|Альбомның көп бөлігі ''[[Olympic Studios]]'' (Барнс, Лондон) студиясында [[Глин Джонс]]тың жетекшілігімен жазылды]]
''Who’s Next''-тің алғашқы сессиясы 1971 жылдың сәуір айының басында [[Мик Джаггер]]дің [[Stargroves]] үйінде өтті. Музыканттар Rolling Stones Mobile жылжымалы студиясын пайдаланып, «[[Won't Get Fooled Again]]&lt;nowiki/&gt;» әнінің [[минусовка]]сын жазды,{{sfn|Neill|Kent|2002|p=280}} содан кейін Глин Джонстың жетекшілігімен ''Olympic Studios''-те көшуге шешім қабылдады.{{sfn|Marsh|1983|p=381}} Сессиялар 9 сәуірде («Bargain» трегімен жұмыс істеуден){{sfn|Neill|Kent|2002|p=281}} басталып, мамыр айы бойы жалғасты, осы уақыт ішінде топ бірқатар тректерді жазды: «Time is Passing», «Pure and Easy», «Love Ain’t for Keeping» (бастапқыда ол хард-рок стиліне жақынырақ құрылымда болды, бірақ акустикалық нұсқаға өзгертілді), «Behind Blue Eyes», «The Song Is Over», «Let’s See Action» және «[[Baba O’Riley]]&lt;nowiki/&gt;». [[Ники Хопкинс]] пианист ретінде шақырылды, ал Дэйв Арбус «Baba O’Riley» композициясында скрипкада ойнады. [[Джон Энтвисл]]дің «My Wife» трегі альбомға сессиялардың соңында, ең соңғы сәтте қосылды, бастапқыда бас-гитарист оны өзінің жеке альбомында шығаруды жоспарлаған болатын.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=282}}

''Record Plant'' мен ''Young Vic'' сессияларынан айырмашылығы, Джонспен жұмыс неғұрлым өнімді атмосферада өтті, өйткені дыбыс инженері бірінші кезекте жақсы дыбысқа қол жеткізуге бағытталды, ал Ламбертті әрқашан топтың имиджі көбірек толғандыратын. Таунсенд: «Біз Глин қол жеткізген дыбысқа таң қалдық» деп еске алды.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=282}} Таунсенд бұрынырақ синтезаторларда шығарылған материалды пайдаланып, пернелі аспаптардың дыбысталуын бірнеше режимде өзгертті: бірнеше өлеңде, ең алдымен — «Baba O’Riley» және «Won’t Get Fooled Again»,{{sfn|Marsh|1983|p=382}} сондай-ақ «Bargain», «Going Mobile» және «The Song Is Over» туындыларында [[Бурдон (музыка)|дроун-эффект]]ілерін қосты. Синтезатор сол кездегі орындаушылардың альбомдарында кең таралған үстірт штрихтардан айырмашылығы, таспа дыбысының ажырамас құрамдас бөлігі ретінде пайдаланылды.{{sfn|Atkins|2003|p=18}} Барабаншы — [[Кит Мун|Кит М]][[Кит Мун|ун]]ның стилі топтың алдыңғы дискісімен салыстырғанда өзгеріске ұшырады. Барабаншы The Who тобының алғашқы жазбаларының рухында — неғұрлым ресми, ұзақ проигрыштерсіз ойнады — бұл ішінара синтезаторлардың болуына байланысты болса, ішінара таза орындауға баса назар аударған және барабан «феериясына» өте қажет болған жағдайда ғана келіскен Джонстың продюсерлік көзқарасынан туындады.{{sfn|Fletcher|1998|p=286}} Джонс музыканттарды ынталандыруда маңызды рөл атқарды — олар барлық әндер керемет шығатынына сеніп, жай ғана кезекті альбомды жазуы керек еді. Топ продюсерге таспа үшін (сессиялар кезінде жазылған) кез келген әнді таңдап, оларды өз қалауы бойынша орналастыру құқығына карт-бланш берді.{{sfn|Marsh|1983|p=382}} Джонстың негізгі үлесіне қарамастан, соңында ол тек жазбаның қосалқы продюсері ретінде ғана көрсетілді.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=282}} Джонстың айтуынша, оның негізгі үлесі техникалық салада және Таунсендтің алғашқы деможазбалары негізінде аранжировкалардың көп бөлігін жасауда болды.{{sfn|Unterberger|2011|p=105}}
[[Сурет:ARP 2500.jpg|thumb|220px|left|Осыған ұқсас ARP фирмасының синтезаторын Пит Таунсенд ''Who’s Next'' таспасын жазу кезінде пайдаланған.]]
Альбом «Baba O’Riley» трегімен ашылады, Таунсенд бұл әнде [[Лоури органы]]нда ойнады, оның дыбысы синтезатор арқылы өткізілген. Композицияның атауы — Таунсендтің кумирлері — гуру [[Мехер Баба]] мен композитор [[Терри Райли]]ге деген өзіндік құрмет белгісі (айтылуының күрделілігіне байланысты әнге бейресми атау — «Teenage Wasteland», куплеттен алынған жол бекіп қалған).{{sfn|Neill|Kent|2002|p=275}} Органдағы партия Таунсендтің ұзағырақ деможазбасынан алынды, оның кейбір бөліктері кейінірек Мехерге арналған ''I Am'' [[трибьют-альбом]]ына енгізілді.{{sfn|Marsh|1983|p=386}} Таунсендтің айтуынша, бұл орган партиялары «екі немесе үш мың өңдеуден» өткен.{{sfn|Unterberger|2011|p=108}} «Bargain» әні мәтінінің бірінші жолында: «Мен сені табу үшін өзімді қуана-қуана жоғалтар едім» деп шырқалады — бұл Мехердің мантраларының бірі.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=275}} Энтвисл «My Wife» композициясын әйелімен жанжалдасып қалғаннан кейін шығарған, сондықтан әннің бүкіл мәтіні бойында ситуациялық қақтығыс үдей түседі. Трек жарты сағаттық сессия кезінде жазылған үрмелі аспаптар партиясын қамтиды.{{sfn|Unterberger|2011|p=113}} «Pure and Easy» — ''Lifehouse'' жобасының негізгі трегі — альбомға енбей қалды, дегенмен оның басты әуені «The Song Is Over» әніне [[кода]] ретінде қосылды.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=275}}

«Behind Blue Eyes» Долтридің үш вокалдық [[гармония]]сын қамтиды, бұл әнді Таунсенд пен Энтвисл ''Lifehouse'' жобасының басты антагонисі — Кирпич ({{lang-en|Brick}}) үшін жазған болатын. Мун бұл тректің бірінші бөлігінде мүлдем ойнаған жоқ, бұл музыкантқа өте тән емес еді, кейіннен топтың биографы [[Дэйв Марш]] бұл туралы былай деп атап өтті: «бұл Кит Мунның мансабындағы ең ұзақ үзіліс болды». Қорытынды ән — «Won’t Get Fooled Again» мәтіні революцияға қатысты сыни тирада болды. Таунсенд түсіндірді: «революция уақыт өткен сайын революция болып қала береді, ал көптеген адамдар тек азап шегеді». Бірінші трек сияқты, бұл әнде де Лоури органы шырқалады, оның дыбысы {{Аударылмаған 3|ARP Instruments|3=en|4=ARP Instruments}} фирмасының синтезаторы арқылы өткізілген. Органдағы партия Таунсендтің алғашқы деможазбаларынан да алынды.

== Мұқабасы ==
Альбом мұқабасында {{iw|Easington Colliery|3=en|4=Easington Colliery}} көмір шахталарының жанында түсірілген топтың фотосуреті пайдаланылды, музыканттар жаңа ғана дәрет сындырған террикон үйіндісінен шығып тұрған бетон блоктан алыстап барады.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=285}} Фотосурет идеясы Энтвисл мен Мунда «2001 жылғы Ғарыштық одиссея» фильмін көргеннен кейін пайда болды.{{sfn|McMichael|Lyons|2001|p=480}} Фотограф Итан Расселдің айтуынша, түсірілім кезінде музыканттардың көпшілігінің кіші дәретке отырғысы келмеді, осыған байланысты блокты жаңбыр суымен бүріккен, оны алдымен үнтаспаның бос қорабына толтырып алған екен. Мұқабаның артқы жағында музыканттардың [[Лестер]]дегі {{Аударылмаған 3|De Montfort Hall|3=en|4=De Montfort Hall}} сахна артында, жиһаз сынықтарының арасында түскен фотосуреті орналасқан.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=285}} 2003 жылы [[VH1]] телеарнасы ''Who’s Next'' мұқабасын барлық уақыттағы ең ұлы мұқабалардың бірі деп атады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vh1.com/photos/gallery/?fid=1486056&amp;page=2&amp;thumbnails=true|title=The Greatest Album Covers&amp;nbsp;– Photos|work=VH1|publisher=Viacom|access-date=2010-11-06|lang=en|archive-date=2013-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029202037/http://www.vh1.com/photos/gallery/?fid=1486056&amp;page=2&amp;thumbnails=true|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Мұқабаға арналған басқа идеялардың арасында фотосуреттердің екі нұсқасы болды: біріншісінде — музыканттар [[Marshall Amplification|Marshall]] күшейткіштерінің үйіндісіне дәрет сындырса, екіншісінде — жалаңаш семіз әйелге дәрет сындырған, ал әйелдің жыныс мүшелерінің орнына музыканттардың өз бет-әлпеттері қойылған.{{sfn|Neill|Kent|2002|p=285}} Балама мұқаба ретінде Мун қара [[әйелдер іш киімі]]н, қоңыр парик киіп, қолына қамшы ұстаған фотосурет түсірілді, кейінірек ол альбомды ықшам дискілерде қайта шығаруда (1995 және 2003 жылдары) қолданылып, CD вкладышының ішіне орналастырылды. Осы сессиялар барысында түсірілген кейбір фотосуреттер кейінірек АҚШ-та ''[[Decca Records|Decca]]'' лейблімен таспаны жарнамалау үшін промоматериалдар ретінде пайдаланылды.&lt;ref&gt;{{cite AV media notes|title=Who's Next|others=The Who|year=1995|origyear=1971|chapter=''Who's Next'' and ''The Lifehouse Project''|first=John|last=Atkins|pages=13, 24|type=CD liner|publisher=MCA Records|id=MCAD-11269|lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Шығаруы және жылжытуы ==
[[Сурет:The Who at Charlotte, NC (1971).jpg|thumb|220px|right|The Who альбомы шыққаннан кейін көп ұзамай [[Шарлотт (Солтүстік Каролина)]] қаласында өнер көрсетуде]]
Алғашқы сингл «Won’t Get Fooled Again» (үш жарым минутқа дейін қысқартылған нұсқасы) альбомның қарсаңында, 1971 жылғы 25 маусымда Ұлыбританияда және 17 шілдеде АҚШ-та жарық көрді. Ол бұл елдердің чарттарында сәйкесінше тоғызыншы және он бесінші орындарға жетті. Альбом 14 тамызда АҚШ-та және 27 тамызда Ұлыбританияда шықты. Бұл музыканттардың өз отанында бірінші орынға көтерілген жалғыз The Who дискісі болды.

Музыканттардың АҚШ-тағы турнесі альбом жарық көрерден сәл бұрын басталды. Топ ''Lifehouse'' қойылымдары кезінде қолданылған аппаратураны пайдаланды, дегенмен дыбыс режиссері — Боб Придден — жабдықтың техникалық талаптары тым күрделі болды деп есептеді. Орындалатын әндер тізімі жаңартылып, енді оның құрамында Tommy альбомының материалы азайды, есесіне жаңа альбомнан бірнеше ән, соның ішінде «My Wife», «Baba O’Riley» және «Won’t Get Fooled Again» қосылды — олар тез арада жұртшылықтың концерттік таңдаулыларына айналды. Соңғы екі тректе музыканттар синтезатордың фонограммасын қолданды. Қыркүйек айында гастрольдер Ұлыбританияға ауысты, ең ірі шоулардың бірі [[Овал (стадион)|Кеннингтон Овал]] стадионында 35,000 көрерменнің алдында өтті. Гастрольдік сапар сегіз айға созылды, бұл сол уақытқа дейінгі The Who тобының ең үлкен турнесі болды.

''Who’s Next'' альбомының сессиялары кезінде жазылған бірнеше қосымша әндер кейінірек сингл ретінде немесе топтың жинақтарында жарық көрді. «Let’s See Action» трегі 1971 жылы сингл ретінде шығарылды, «Join Together» 1972 жылдың маусымында, ал «Relay» қарашада шықты. «Pure and Easy», «Put The Money Down» және «Too Much of Anything» туындылары ''Odds &amp; Sods'' альбомында басылып шықты, ал «Time is Passin» үнтаспаның компакт-дискідегі қайта шығарылымының құрамында жарық көрді (1998). [[Соул]]-орындаушы [[Марвин Гэй]]дің «Baby Don’t You Do It» композициясына жасалған кавер-нұсқасы альбомның сыйлықтық нұсқасына енді (2003).

Альбом бірнеше [[ремастеринг]]тік қайта басылымдардан өтті, олардың негізінде әртүрлі сессиялардан қалған таспалар қолданылды. ''Olympic Studios'' студиясындағы түпнұсқа жазбалар жоғалып кетті деп есептеледі, өйткені ''Virgin Records'' лейблінің қызметкерлері 1980 жылдары студияны сатып алған кезде ескі жазбалардың едәуір бөлігін қоқысқа тастаған. ''Harmonix Music Systems'' бейнеойын баспагері «[[Rock Band]]&lt;nowiki/&gt;» сериясындағы ойындар үшін жүктелетін контент ретінде ''Who’s Next'' альбомын шығару ниетін білдірген болатын. Алайда бұл мүмкін болмай шықты, себебі альбомның түпнұсқа [[Көпжолақты дыбыс жазу|көпжолақты]] жазбаларын табу сәті түспеді (бұл фактіні Таунсенд те растады).&lt;ref&gt;Van Dam, Rob: [http://news.gotgame.com/the-who-vs-rock-band-have-we-been-fooled-again/ «Who’s Next on Rock Band? Not The Who…»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080617163129/http://news.gotgame.com/the-who-vs-rock-band-have-we-been-fooled-again/|date=2008-06-17}}, ''[http://www.gotgame.com/ GotGame] {{Wayback|url=http://www.gotgame.com/|date=20100121060953}}''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Transcribed by forum member [http://forums.thewho.com/index.php?t=usrinfo&amp;id=64&amp;S=ed31cc782e28e6a755a807ce297544da bomber] {{Wayback|url=http://forums.thewho.com/index.php?t=usrinfo&amp;id=64&amp;S=ed31cc782e28e6a755a807ce297544da|date=20110717042706}}: [http://forums.thewho.com/index.php?t=msg&amp;goto=34816&amp;S=aee90c0c46b2d626cdb092b59d6ed098#msg_34816 «Face The Face: The Pete Townshend Interview»]{{Недоступная ссылка|date=2018-05|bot=InternetArchiveBot}}, ''[http://www.thewho.com The Who.com] {{Wayback|url=http://www.thewho.com/|date=20100627073847}}''&lt;/ref&gt; Оның орнына уәде етілген альбомның орнына ''Who’s Next'' таспасынан үш ән («Behind Blue Eyes», «Baba O’Riley» және «Going Mobile») енген ''The Best of The Who'' жинағы таңдалды.&lt;ref&gt;Cavalli, Earnest: [http://blog.wired.com/games/2008/07/whos-next-repla.html «Who’s Next Replaced by Compilation for Rock Band»] {{Wayback|url=http://blog.wired.com/games/2008/07/whos-next-repla.html|date=20090102101100}}, ''[[Wired News]]''&lt;/ref&gt; Біраз уақыт өткеннен кейін «Won’t Get Fooled Again» әнінің [[Көпжолақты дыбыс жазу|16-арналы]] жазбасы және «Bargain» мен «Getting In Tune» әндерін қоспағанда, қалған материалдың 8-арналы таспалары табылды.

== Сыншылардың пікірлері мен мұрасы ==
{{Альбом рейтингтері
| дер1 = ''[[AllMusic]]''
| рейт1 = {{Rating|5|5}}&lt;ref name=&quot;AllmusicReview&quot;&gt;{{cite web | url={{Allmusic|class=album|id=r21820/review|pure_url=yes}} | title=Allmusic review | work=[[AllMusic]] | publisher=[[All Media Guide]] | first=Stephen Thomas | last=Erlewine | access-date=2011-06-22 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
| дер2 = ''[[Роберт Кристгау#Потребительский гид|Роберт Кристгау]]''
| рейт2 = A&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.robertchristgau.com/bk-cg70s.php|last=Christgau|first=Robert|year=1981|title=Christgau's Record Guide: Rock Albums of the '70s|publisher=[[Da Capo Press]]|isbn=0306804093|page=419|lang=en|access-date=2016-01-08|archive-date=2016-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160108155026/http://robertchristgau.com/bk-cg70s.php|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| дер3 = ''[[Encyclopedia of Popular Music]]''
| рейт3 = {{Rating|5|5}}{{sfn|Larkin|1998|p=5812|name=&quot;Larkin&quot;}}
| дер4 = ''[[Mojo]]''
| рейт4 = {{Rating|4|5}}&lt;ref name=&quot;Mojo&quot;&gt;{{мақала |басылым=[[Mojo]] |орны=London |беттері=110 |цитата=WHO'S NEXT is The Who's most polished album, its hook-ridden songs pioneering the use of rock synthesizers without diluting the power-quartet attack that had defined the group since the mid-60s... |тақырыбы=none |тілі=en |ай=5 |жыл=2003 |түрі=magazine |баспасы=[[Bauer Media Group]] }}&lt;/ref&gt;
| дер5 = ''[[MusicHound]]''
| рейт5 = 5/5{{sfn|Graff|Durchholz|1999|p=1227|}}
| дер6 = ''[[Q (журнал)|Q]]''
| рейт6 = {{Rating|4|5}}&lt;ref name=&quot;Qmag&quot;&gt;{{мақала |басылым=[[Q (журнал)|Q]] |орны=London |беттері=158 |цитата=Considered by many to be the band's best, 1971's WHO'S NEXT was their only Number 1 album... |тақырыбы=none |тілі=en |ай=1 |жыл=1996 |түрі=magazine |баспасы=[[Bauer Media Group]] }}&lt;/ref&gt;
| дер7 = ''[[The Rolling Stone Album Guide|Rolling Stone Album Guide]]''
| рейт7 = {{rating|5|5}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/music/artists/the-who/albumguide |title=The Who: Album Guide |publisher=[[Rolling Stone]] |date=1970-02-14 |access-date=2014-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212135256/http://www.rollingstone.com/music/artists/the-who/albumguide |archive-date=2013-12-12 |тілі=en}}&lt;/ref&gt;
| дер8 = ''[[The Village Voice]]''
| рейт8 = {{Rating-Christgau|A+}}&lt;ref name=&quot;Christgau&quot;&gt;{{cite news|last=Christgau|first=Robert|author-link=Robert Christgau|date=1971-08-19|url=http://www.robertchristgau.com/xg/cg/cg19.php|title=Consumer Guide (19)|newspaper=[[The Village Voice]]|location=New York|access-date=2013-03-09|lang=en|archive-date=2021-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210401060800/https://platform.twitter.com/widgets/widget_iframe.0edc1ef9f8b82d9b79c6115bda79f63f.html?origin=http%3A%2F%2Fwww.robertchristgau.com}}&lt;/ref&gt;
}}

''[[The Village Voice]]'' газетіне жазған өз рецензиясында музыка сыншысы [[Роберт Кристгау]] ''Who’s Next'' туындысын «соңғы уақыттағы ең үздік хард-рок альбомы» деп атап, олардың алдыңғы жазбалары қанықпаған дыбыстан зардап шеккен болса, енді топ «студияда дәл сондай резонанс тудыратын тікелей шынайылыққа қол жеткізіп, концерттердегідей деңгейде ашылып жатқанын» атап өтті. Sounds журналының шолушысы Билл Уокер «Baba O’Riley», «My Wife» және «The Song Is Over» әндерін ерекше атап өтіп, былай деп қорытындылады: «Бірегей шедевр — ''Tommy''-ден кейін музыканттар ерекше бір нәрсе ойлап табуы керек еді, және олардың рок-операның жалғасын емес, дербес альбом жазуға батылы барғаны — олардың батылдығы мен тапқырлығына деген құрмет». ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналынан Джон Мендельсон өз мақаласында белгілі бір дәрежедегі байыптылық пен жасандылық элементтеріне қарамастан, ''Who’s Next'' альбомының даусыз күшті тұстары бар екенін — «ол сауатты ойластырылған, керемет орындалған, тамаша продюсерлік етілген және кейбір сәттерде адамның демін ішіне тартқызады» деп атап өтті. Альбом жыл сайынғы ''[[Pazz &amp; Jop]]'' сауалнамасының «1971 жылдың үздік альбомы» номинациясында бірінші орынды иеленді.

Уақыт өте келе көптеген музыка сыншылары ''Who’s Next''-ті The Who-ның ең үздік альбомы ретінде бағалады. ''[[AllMusic]]'' порталының ретроспективті шолуында [[Стивен Томас Эрлевайн]] таспаның дыбысталуы ''Tommy''-ге немесе ''Lifehouse'' жобасына қарағанда шынайырақ болғанын жазды, өйткені «олар өнер болды, ал ''Who’s Next'' — тіпті оның барлық нюанстарымен бірге — бұл рок-н-ролл». ''[[BBC Music]]'' сайтының шолушысы Крис Робертс бұл дискіні топтың ең үздік жазбасы деп атады — «бұл тасқа қашалған ескерткіштердің бірі, қол сұғылмайтын рок каноны». ''[[Mojo]]'' журналының редакциясы әндердің күрделі әуездік құрылымын, олардың есте қаларлық сипатын және топтың «жан-тәнімен ойнайтын рок-квартет» деген кредосын титтей де әлсіретпейтін синтезаторларды инновациялық қолдануды ерекше атап өтті. ''[[Encyclopedia of Popular Music]]'' (1998) альманахына арналған мақаласында [[Колин Ларкин]] былай деп жазды: «бұл альбом хард-роктағы стандарттарды көтерді» және оның «[[Динамика (музыка)|динамика]] тепе-теңдігі» ұжымның қуатты ойыны мен контрапункттер — продюсер уақыт өте келе араластырып отырған акустикалық гитаралар мен синтезаторлардың [[облигато]]сы арасындағы {{Аударылмаған 3|Контраст (музыка)|контрастты|en|Contrast (music)}} ерекше көрсетті. Біраз уақыт өткеннен кейін Кристгау бұл жазбаға қатысты азырақ ынта білдірді, мәселен, 80-жылдары ол The Who-ны «арт-рок топтарының ішіндегі ең нашары» деп атап, «Долтридің театрланған вокалы» мен «осы синтезаторлық какофонияның» кесірінен ''Who’s Next'' уақыт сынына төтеп бере алмады деп қынжылды.

''Acclaimed Music'' порталының статистикасы бойынша ''Who’s Next'' музыка сыншылары құрастырған «барлық уақыттағы ұлы альбомдар» тізімінде 35-орында тұр. 2002 жылы лонгплей ''[[Classic Rock]]'' журналының нұсқасы бойынша «барлық уақыттағы 100 үздік рок-альбом» рейтингінде 9-орынға ие болды.&lt;ref&gt;100 Greatest Rock Albums Ever. Classic Rock № 8 (январь-февраль 2002)&lt;/ref&gt; 2003 жылы ''Rolling Stone'' журналы альбомды өздерінің «[[Rolling Stone журналының нұсқасы бойынша барлық уақыттың 500 ұлы альбомы|барлық уақыттағы 500 ұлы альбом]]&lt;nowiki/&gt;» рейтингінде 28-орынға қойды. Пластинка ''[[Pitchfork Media]]'' порталының «70-жылдардағы 100 үздік жазба» тізімінде 15-орынды иеленді. Сондай-ақ лонгплей ''[[1001 Albums You Must Hear Before You Die]]'' (2005) альманахында атап өтілді. ''BBC'' телеарнасы бұл альбом туралы хабарды The Classic Albums бағдарламалар циклінің эпизодтарының бірінде көрсетті, ол бастапқыда радиода (1989 жыл), содан кейін теледидарда (1998 жыл) шықты, ал 2006 жылы бұл эпизод DVD-де ''Classic Albums: The Who — Who’s Next'' деген атпен жарық көрді. Сол жылы альбом ''Times'' газетінің «барлық уақыттағы 100 үздік жазба» тізімінде ерекше аталды. 2007 жылы жазба «жылдар бойы тексерілген сапасы мен индустрия үшін тарихи маңыздылығы үшін» «[[Грэмми]]&lt;nowiki/&gt;» даңқ залына енгізілді.

== Композициялар тізімі ==
Белгіленгендерден басқа барлық әндердің авторы — Пит Таунсенд

;А жағы
# «[[Baba O'Riley]]&lt;nowiki/&gt;» — 5:11
# «Bargain» — 5:33
# «Love Ain’t for Keeping» — 2:12
# «My Wife» ([[Джон Энтвистл]]) — 3:41
# «The Song Is Over» — 6:16

;B жағы
# &lt;li value=&quot;6&quot;&gt;«Getting in Tune» — 4:50
# «Going Mobile» — 3:42
# «[[Behind Blue Eyes]]&lt;nowiki/&gt;» — 3:42
# «[[Won't Get Fooled Again]]&lt;nowiki/&gt;» — 8:32

;1995 жылғы қайта басылымдағы бонус-тректер
# &lt;li value=&quot;10&quot;&gt;«Pure and Easy» (түпнұсқа нұсқасы) — 4:22
#* Бұрын-соңды жарық көрмеген.
# «[[Baby Don't You Do It]]&lt;nowiki/&gt;» ([[Холланд-Дозир-Холланд]]) — 5:14
#* Бұрын-соңды жарық көрмеген. [[Марвин Гэй]]дің әніне жасалған кавер-нұсқа.
# «Naked Eye» (live) — 5:31
#* 1971 жылғы 26 сәуірде Young Vic студиясында жазылған.
# «Water» (live) — 6:25
#* Бұрын-соңды жарық көрмеген. 1971 жылғы 26 сәуірде Young Vic студиясында жазылған.
# «Too Much of Anything» — 4:25
# «I Don’t Even Know Myself» — 4:56
# «Behind Blue Eyes» (түпнұсқа нұсқасы) — 3:28
#* Бұрын-соңды жарық көрмеген.

=== Делюкс-басылым ===
;1-диск
Делюкс-басылымның бірінші дискісінде түпнұсқа альбомның 9 әні және олардан кейін келетін 6 аут-тейк бар, олардың ішіндегі «Getting in Tune» мен «Won’t Get Fooled Again» нұсқалары бұрын-соңды жарық көрмеген. Барлық 6 аут-тейк 1971 жылдың наурызында [[Нью-Йорк]]тегі Record Plant студиясында альбомның рекордтық сессиялары кезінде жазылған болатын; топ бұл материалды қолданбай тастап, кейінірек сол жылы Англияда 6 әннің 5-ін жаңадан қайта жазып шықты.

# «Baba O’Riley» — 5:01
# «Bargain» — 5:33
# «Love Ain’t for Keeping» — 2:10
# «My Wife» — 3:35
# «The Song Is Over» — 6:17
# «Getting in Tune» — 4:49
# «Going Mobile» — 3:43
# «Behind Blue Eyes» — 3:42
# «Won’t Get Fooled Again» — 8:35
# «Baby Don’t You Do It» — 8:21
#* Осы нұсқа 1995 жылы CD-де ұзартылған нұсқада жарық көрді.
# «Getting in Tune» — 6:36
# «Pure and Easy» — 4:33
#* Осы нұсқа 1995 жылғы CD-дегімен бірдей, бірақ басқа аранжировкада.
# «Love Ain’t for Keeping» — 4:06
#* Электрлі нұсқасы бұрынырақ 1998 жылы ''[[Odds &amp; Sods]]'' қайта басылымында жарық көрді.
# «Behind Blue Eyes» (Alternate version) — 3:30
# «Won’t Get Fooled Again» — 8:48
#* Нью-Йоркте жасалған түпнұсқа жазба

;2-диск
Екінші дискідегі композициялар 1971 жылғы 26 сәуірде Лондонның [[Янг-Вик]] театрында өткен концертте жазылған. «Water» және «Naked Eye» туындыларынан басқа барлық композициялар бұрын-соңды жарық көрмеген. Сондай-ақ концертте «[[Pinball Wizard]]&lt;nowiki/&gt;», «Bony Moronie», «[[See Me Feel Me/Listening to You]]&lt;nowiki/&gt;» және «Baby Don’t You Do It» әндері орындалған, бірақ олар дискіге енбей қалды.&lt;ref&gt;[http://www.thewholive.de/details/index.php?id=283&amp;Tracklisting=&amp;GroupID=0&amp;Tag=&amp;Monat=&amp;Jahr=1971&amp;Stadt=&amp;Halle=&amp;LandID=0&amp;StateID=0 The Who Concert Guide] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719095258/http://www.thewholive.de/details/index.php?id=283&amp;Tracklisting=&amp;GroupID=0&amp;Tag=&amp;Monat=&amp;Jahr=1971&amp;Stadt=&amp;Halle=&amp;LandID=0&amp;StateID=0|date=2011-07-19}}&lt;/ref&gt;

# «Love Ain’t For Keeping» — 2:57
# «Pure and Easy» — 6:00
# «[[Young Man Blues]]&lt;nowiki/&gt;» — 4:47
# «Time Is Passing» — 3:59
# «Behind Blue Eyes» — 4:49
# «I Don’t Even Know Myself» — 5:42
# «Too Much of Anything» — 4:20
# «Getting in Tune» — 6:42
# «Bargain» — 5:46
# «Water» — 8:19
# «[[My Generation (песня The Who)|My Generation]]&lt;nowiki/&gt;» — 2:58
# «[[Road Runner (песня Бо Диддли)|Road Runner]]&lt;nowiki/&gt;» — 3:14
# «Naked Eye» — 6:21
# «Won’t Get Fooled Again» — 8:50

== Жазбаға қатысқандар ==

; Топ мүшелері

* [[Роджер Долтри]] — 1, 2, 3, 6, 8 және 9-композициялардағы негізгі вокал, 5-композицияда Пит Таунсендпен бірге вокал, «I Don’t Even Know Myself» әнінде ерін гармоникасы
* [[Джон Энтвистл]] — бас-гитара, үрмелі аспаптар, «My Wife» әнінде вокал және фортепиано
* [[Кит Джон Мун|Кит Мун]] — соқпалы аспаптар, перкуссия
* [[Пит Таунсенд]] — гитара, [[VCS3]] және [[ARP Instruments, Inc.|ARP]] синтезаторлары, орган, «Baba O’Riley» әнінде фортепиано, «Going Mobile» әнінде негізгі вокал және 2 мен 5-композицияларда Роджер Долтримен бірге вокал

; Шақырылған музыканттар
* Никки Хопкинс (Nicky Hopkins) — «Song Is Over» және «Getting In Tune» әндерінде фортепиано
* Дэйв Арбас (Dave Arbus) — «Baba O’Riley» әнінде скрипка
* Эл Купер (Al Kooper) — «Behind Blue Eyes» әнінің түпнұсқа нұсқасында орган
* Лесли Вест (Leslie West) — «Baby Don’t You Do It» әнінің ұзартылған нұсқасында гитара

== Чарттардағы позициялары ==
; Альбомы
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жылы
!Чарты
!Жоғ. поз.
!Ақпараты
|-
|1971
|''[[Billboard]]'' Pop Albums
| align=&quot;left&quot; |4&lt;ref name=&quot;US&quot;&gt;{{cite web|title=Artist Chart History - The Who|url=http://www.allmusic.com/artist/the-who-p5822|publisher=Allmusic|lang=en|access-date=|archive-url=https://www.webcitation.org/66w2eXRCW?url=http://www.allmusic.com/artist/the-who-p5822|archive-date=2012-04-15}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|1971
|UK Chart Album
| align=&quot;left&quot; |1&lt;ref name=&quot;chart&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20120925131546/http://www.chartstats.com/artistinfo.php?id=1768 The Who at chartstats.com]&lt;/ref&gt;
|
|-
|2003
|''Billboard'''s Pop Catalog &lt;small&gt;Солтүстік Америка&lt;/small&gt;
|5
|Делюкс-басылым
|-
|}

; Синглдері

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жылы
!Атауы
!Чарты
!Жоғ. поз.
|-
|1971
|«Behind Blue Eyes»
|''Billboard'' Pop Singles
|34
|-
|1971
|«Won’t Get Fooled Again»
|''Billboard'' Pop Singles
|15
|-
|1971
|«Won’t Get Fooled Again»
|UK Singles Chart
| align=&quot;left&quot; |9&lt;ref name=&quot;chart&quot; /&gt;
|-
|}

== Сертификаттауы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
!Сертификаттаушы
!Сертификаттауы
!Күні
|-
|[[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|RIAA]] (АҚШ)
|Алтын
|16 қыркүйек 1971&lt;ref name=&quot;RIAA&quot;&gt;{{cite web|title=Gold and Platinum Database Search|url=https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&amp;table=SEARCH_RESULTS&amp;action=&amp;title=Who%s%20Next&amp;artist=The%20Who&amp;format=&amp;debutLP=&amp;category=&amp;sex=&amp;releaseDate=&amp;requestNo=&amp;type=&amp;level=&amp;label=&amp;company=&amp;certificationDate=&amp;awardDescription=&amp;catalogNo=&amp;aSex=&amp;rec_id=&amp;charField=&amp;gold=&amp;platinum=&amp;multiPlat=&amp;level2=&amp;certDate=&amp;album=&amp;id=&amp;after=&amp;before=&amp;startMonth=1&amp;endMonth=1&amp;startYear=1958&amp;endYear=2009&amp;sort=Artist&amp;perPage=25|lang=en|access-date=2010-12-07}}&lt;/ref&gt;
|-
|RIAA (АҚШ)
|Платиналы
|8 ақпан 1993&lt;ref name=&quot;RIAA&quot; /&gt;
|-
|RIAA (АҚШ)
|Үш мәрте платиналы
|8 ақпан 1993&lt;ref name=&quot;RIAA&quot; /&gt;
|}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* {{cite AV media notes|first=John|last=Atkins|title=Who's Next (Deluxe Edition)|year=2003|publisher=Polydor|id=113-056-2|ref=Atkins|lang=en}}
* * {{citation|last1=Graff|first1=Gary|last2=Durchholz|first2=Daniel (eds)|title=MusicHound Rock: The Essential Album Guide|publisher=Visible Ink Press|location=Farmington Hills, MI|year=1999|isbn=1-57859-061-2}}
* {{citation|last1=Graff|first1=Gary|last2=Durchholz|first2=Daniel (eds)|title=MusicHound Rock: The Essential Album Guide|publisher=Visible Ink Press|location=Farmington Hills, MI|year=1999|isbn=1-57859-061-2}}
* {{кітап|авторы=[[Colin Larkin (writer)|Larkin, Colin]]|тақырыбы=[[Encyclopedia of Popular Music]]|басылым=3rd|баспасы=[[Muze|Muze UK]]|жылы=1998|томы=7|isbn=1561592374|lang=en}}
* {{citation|title=The Who: Concert File|first1=Joe|last1=McMichael|first2=Jack|last2=Lyons|publisher=Omnibus Press|year=2001|isbn=978-0-857-12737-2}}
* {{кітап|авторы=[[Марш, Дэйв|Marsh, Dave]]|тақырыбы=Before I Get Old : The Story of The Who|баспасы=Plexus|жылы=1983|isbn=978-0-85965-083-0|lang=en}}
* {{citation|first1=Andrew|last1=Neill|first2=Matthew|last2=Kent|title=Anyway Anyhow Anywhere – The Complete Chronicle of The Who|publisher=Virgin|year=2002|isbn=978-0-7535-1217-3}}
* {{cite AV media notes|first=Pete|last=Townshend|author-link=Pete Townshend|title=Who's Next (Deluxe Edition)|year=2003|publisher=Polydor|id=113-056-2|ref=Townshend|lang=en}}
* {{кітап|авторы=Richie Unterberger|тақырыбы=Won't Get Fooled Again: The Who from Lifehouse to Quadrophenia|url=https://archive.org|баспасы=Jawbone Press|жылы=2011|isbn=978-1-906002-75-6|lang=en}}
* {{мақала|тақырыбы=Папаши не стареют|сілтеме=http://total-rock.ru|басылым=Classic Rock|баспасы=Арс Лонга|жыл=2003|нөмірі=7-8|беттері=82|issn=1997-7646|тілі=ru}}

[[Санат:1971 жылғы альбомдар]]
[[Санат:The Who альбомдары]]
[[Санат:Хард-рок альбомдары]]
[[Санат:Ұлыбритания альбомдары]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі альбомдар]]
[[Санат:Прогрессивті рок альбомдары]]
[[Санат:Глин Джонс продюсерлік еткен альбомдар]]
[[Санат:Olympic Sound Studios студиясында жазылған альбомдар]]
[[Санат:Track Records альбомдары]]</text>
      <sha1>a08tx5zoug0cyehypui5t4v6lotppk9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сурет:Whos next.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>786882</id>
    <revision>
      <id>3658149</id>
      <timestamp>2026-09-21T00:54:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <comment>{{Еркін сурет емес
| сипаттамасы     = «Who’s Next» альбомының мұқабасы
| қайнары         = https://music.apple.com/us/album/whos-next-remastered-2022/1706357665
| жасалған уақыты = 1971
| авторы          = Итан Рассел (фотограф); Джон Кош (дизайн); Track Records мен Decca Records (баспагерлер)
}}
{{Еркін сурет емес/Мақала
| мақаласы        = Who’s Next
| мақсаты         = Музыкалық альбом туралы мақаланы суреттеу.
| алмастыру       = Алмастыру мүмкін емес, өйткені түпнұсқа сурет авторлық құқ...</comment>
      <origin>3658149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1270" sha1="hcpqpqmqpu17ig5rg3yco5hv8omy7k4" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет емес
| сипаттамасы     = «Who’s Next» альбомының мұқабасы
| қайнары         = https://music.apple.com/us/album/whos-next-remastered-2022/1706357665
| жасалған уақыты = 1971
| авторы          = Итан Рассел (фотограф); Джон Кош (дизайн); Track Records мен Decca Records (баспагерлер)
}}
{{Еркін сурет емес/Мақала
| мақаласы        = Who’s Next
| мақсаты         = Музыкалық альбом туралы мақаланы суреттеу.
| алмастыру       = Алмастыру мүмкін емес, өйткені түпнұсқа сурет авторлық құқықпен қорғалған және еркін емес файл болып табылады.
| басқа           = Мұқаба туындының коммерциялық құндылығын төмендетпейді, өйткені мұқабаны қарау музыкалық альбомды немесе синглді алмастыра алмайды және оларды сатып алуға деген қызығушылықты азайтпайды.
}}
== Лицензиялау ==</text>
      <sha1>hcpqpqmqpu17ig5rg3yco5hv8omy7k4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Алаш Орда. Тәуелсіздік күрескерлері Алаш арыстарына тағзым» монументі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786883</id>
    <revision>
      <id>3658155</id>
      <timestamp>2026-09-21T03:39:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>19642206g</username>
        <id>179570</id>
      </contributor>
      <comment>уикилендіру</comment>
      <origin>3658155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4599" sha1="46x02urkbwvvqpg440ldp2frz5sb5ua" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Ескерткіш
 |атауы            = «Алашорда. Тәуелсіздік күрескерлері Алаш арыстарына тағзым» монументі
 |тұпнұсқа атауы   = 
 |сурет            = Monument_Alashorda_Tuzdybastau.jpg
 |сурет ені       = 250px
 |сурет сипаттамасы = Монументтің жалпы көрінісі
 |ел               = Қазақстан
 |орналасуы        = Алматы облысы, Талғар ауданы, Тұздыбастау ауылы
 |координаттары    = 43.3197/77.0600
 |сәулетшісі       = Нүкен
 |салынған жылы    = 2020 жыл
 |ашылуы           = 12 желтоқсан 2020 жыл
 |биіктігі         = 7 м
 |материалы        = 
}}

'''«Алашорда. Тәуелсіздік күрескерлері Алаш арыстарына тағзым» монументі''' — [[Алматы облысы]] [[Талғар ауданы]] [[Тұздыбастау]] ауылында орналасқан, [[Алаш қозғалысы]] қайраткерлері мен егемендік жолында курбан болған тұлғаларға арналған мемориалдық ескерткіш&lt;ref&gt;[https://qazaquni.kz/basty-makalalar/153926-alash-arystaryna-eskertkish-ashyldy-foto-video Алаш арыстарына ескерткіш ашылды]. Қазақ үні газеті, 12 желтоқсан 2020 ж.&lt;/ref&gt;. 

== Тарихы ==
Монумент 2020 жылдың 12 желтоқсанында, 1917 жылғы Алашорда үкіметінің құрылған күніне орай және [[Қазақстан Тәуелсіздігі күні|Тәуелсіздік мерекесі]] қарсаңында ашылды&lt;ref&gt;[https://almaty.tv/kz/news/obschestvo/1708-arystarga-tagzym-almaty-oblysynda-alash-kayratkerlerine-arnalgan-tungysh-monument-ashyldy Арыстарға тағзым: Алматы облысында Алаш қайраткерлеріне арналған тұңғыш монумент ашылды]. Almaty TV, 2020 ж.&lt;/ref&gt;. 

Нысан бұрынғы кеңестік идеология қайраткері [[Михаил Иванович Калинин|М. И. Калининнің]] ескерткіші тұрған орынға салынды. Ескерткішті ауыстыру және отарсыздану бастамасын «Желтоқсан ақиқаты» қоғамдық бірлестігінің төрағасы Бейсенғазы Сәдуұлы көтеріп, нақты жұмыстар 2015 жылы басталған&lt;ref&gt;[https://qazaqtimes.com/article/63911 Алашорда ескерткішінің ашылуы]. Қазақ таймс, 2020 ж.&lt;/ref&gt;. Жобаның жүзеге асуына «Ақ жол» демократиялық партиясы, Талғар ауданының әкімдігі және жергілікті тұрғындар қолдау білдірді. 

== Сипаттамасы мен символикасы ==
Монументтің авторы — Нүкен. Нысанның биіктігі — 7 метр, ал диаметрі — 4 метрге жуық.
* '''Үш қанат:''' Ескерткіштің негізін құрайтын жоғары қарай ұмтылған үш тірек (қанат) қазақтың үш жүзінің бірлігін, халықтың тұтастығын бейнелейді.
* '''Шаңырақ:''' Ескерткіштің төбесіндегі шаңырақ ортақ отанды, үш жүз өкілдерінің бір мемлекет пен бір ту астына бірігуін бейнелейді.

== Орналасқан жері ==
Монумент Тұздыбастау ауылының орталығында, Алматы — Талғар тас жолының (Талғар трактысы) бойында, Мәдениет үйінің маңындағы саябақта орналасқан.
* '''Географиялық координаттары:''' 43.3197° с. е., 77.0600° ш. б.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алматы облысындағы ескерткіштер]]
[[Санат:Алаш қозғалысы]]
[[Санат:Талғар ауданы]]</text>
      <sha1>46x02urkbwvvqpg440ldp2frz5sb5ua</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658162</id>
      <parentid>3658155</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T04:22:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>19642206g</username>
        <id>179570</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3658162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4633" sha1="7aaxtla6ybjtrf6coctizw3so8xo8bn" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
Ескерткіш
 |атауы            = «Алашорда. Тәуелсіздік күрескерлері Алаш арыстарына тағзым» монументі
 |тұпнұсқа атауы   = 
 |сурет            = Monument_Alashorda_Tuzdybastau.jpg
 |сурет ені       = 250px
 |сурет сипаттамасы = Монументтің жалпы көрінісі
 |ел               = Қазақстан
 |орналасуы        = Алматы облысы, Талғар ауданы, Тұздыбастау ауылы
 |координаттары    = 43.3197/77.0600
 |сәулетшісі       = Нүкен
 |салынған жылы    = 2020 жыл
 |ашылуы           = 12 желтоқсан 2020 жыл
 |биіктігі         = 7 м
 |материалы        = 
}}

'''«Алашорда. Тәуелсіздік күрескерлері Алаш арыстарына тағзым» монументі''' — [[Алматы облысы]] [[Талғар ауданы]] [[Тұздыбастау]] ауылында орналасқан, [[Алаш қозғалысы]] қайраткерлері мен егемендік жолында курбан болған тұлғаларға арналған мемориалдық ескерткіш&lt;ref&gt;[https://qazaquni.kz/basty-makalalar/153926-alash-arystaryna-eskertkish-ashyldy-foto-video Алаш арыстарына ескерткіш ашылды]. Қазақ үні газеті, 12 желтоқсан 2020 ж.&lt;/ref&gt;. 

== Тарихы ==
Монумент 2020 жылдың 12 желтоқсанында, 1917 жылғы Алашорда үкіметінің құрылған күніне орай және [[Қазақстан Тәуелсіздігі күні|Тәуелсіздік мерекесі]] қарсаңында ашылды&lt;ref&gt;[https://almaty.tv/kz/news/obschestvo/1708-arystarga-tagzym-almaty-oblysynda-alash-kayratkerlerine-arnalgan-tungysh-monument-ashyldy Арыстарға тағзым: Алматы облысында Алаш қайраткерлеріне арналған тұңғыш монумент ашылды]. Almaty TV, 2020 ж.&lt;/ref&gt;. 

Нысан бұрынғы кеңестік идеология қайраткері [[Михаил Иванович Калинин|М. И. Калининнің]] ескерткіші тұрған орынға салынды. Ескерткішті ауыстыру және отарсыздану бастамасын «Желтоқсан ақиқаты» қоғамдық бірлестігінің төрағасы Бейсенғазы Сәдуұлы көтеріп, нақты жұмыстар 2015 жылы басталған&lt;ref&gt;[https://qazaqtimes.com/article/63911 Алашорда ескерткішінің ашылуы]. Қазақ таймс, 2020 ж.&lt;/ref&gt;. Жобаның жүзеге асуына «Ақ жол» демократиялық партиясы, Талғар ауданының әкімдігі және жергілікті тұрғындар қолдау білдірді. 

== Сипаттамасы мен символикасы ==
Монументтің авторы — Нүкен Бейсенғазы Сәдуұлы. Нысанның биіктігі — 7 метр, ал диаметрі — 4 метрге жуық.
* '''Үш қанат:''' Ескерткіштің негізін құрайтын жоғары қарай ұмтылған үш тірек (қанат) қазақтың үш жүзінің бірлігін, халықтың тұтастығын бейнелейді.
* '''Шаңырақ:''' Ескерткіштің төбесіндегі шаңырақ ортақ отанды, үш жүз өкілдерінің бір мемлекет пен бір ту астына бірігуін бейнелейді.

== Орналасқан жері ==
Монумент Тұздыбастау ауылының орталығында, Алматы — Талғар тас жолының (Талғар трактысы) бойында, Мәдениет үйінің маңындағы саябақта орналасқан.
* '''Географиялық координаттары:''' 43.3197° с. е., 77.0600° ш. б.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алматы облысындағы ескерткіштер]]
[[Санат:Алаш қозғалысы]]
[[Санат:Талғар ауданы]]</text>
      <sha1>7aaxtla6ybjtrf6coctizw3so8xo8bn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658176</id>
      <parentid>3658162</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T04:55:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>19642206g</username>
        <id>179570</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3658176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4672" sha1="l1bd7i5hb7gj4i7w7qd7fgelw1w0pbz" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
Ескерткіш
 |атауы            = «Алаш Орда. Тәуелсіздік күрескерлері Алаш арыстарына тағзым» монументі
 |тұпнұсқа атауы   = 
 |сурет            = Monument_Alash Оrda_Tuzdybastau.jpg
 |сурет ені       = 250px
 |сурет сипаттамасы = Монументтің жалпы көрінісі
 |ел               = Қазақстан
 |орналасуы        = Алматы облысы, Талғар ауданы, Тұздыбастау ауылы
 |координаттары    = 43.3197/77.0600
 |сәулетшісі       = Нүкен Бейсенғазы Сәдуұлы 
 |салынған жылы    = 2020 жыл
 |ашылуы           = 12 желтоқсан 2020 жыл
 |биіктігі         = 7 м
 |материалы        = 


'''«Алаш Орда. Тәуелсіздік күрескерлері Алаш арыстарына тағзым» монументі''' — [[Алматы облысы]] [[Талғар ауданы]] [[Тұздыбастау]] ауылында орналасқан, [[Алаш қозғалысы]] қайраткерлері мен егемендік жолында курбан болған тұлғаларға арналған мемориалдық ескерткіш&lt;ref&gt;[https://qazaquni.kz/basty-makalalar/153926-alash-arystaryna-eskertkish-ashyldy-foto-video Алаш арыстарына ескерткіш ашылды]. Қазақ үні газеті, 12 желтоқсан 2020 ж.&lt;/ref&gt;. 

== Тарихы ==
Монумент 2020 жылдың 12 желтоқсанында, 1917 жылғы Алашорда үкіметінің құрылған күніне орай және [[Қазақстан Тәуелсіздігі күні|Тәуелсіздік мерекесі]] қарсаңында ашылды&lt;ref&gt;[https://almaty.tv/kz/news/obschestvo/1708-arystarga-tagzym-almaty-oblysynda-alash-kayratkerlerine-arnalgan-tungysh-monument-ashyldy Арыстарға тағзым: Алматы облысында Алаш қайраткерлеріне арналған тұңғыш монумент ашылды]. Almaty TV, 2020 ж.&lt;/ref&gt;. 

Нысан бұрынғы кеңестік идеология қайраткері [[Михаил Иванович Калинин|М. И. Калининнің]] ескерткіші тұрған орынға салынды. Ескерткішті ауыстыру және отарсыздану бастамасын «Желтоқсан ақиқаты» қоғамдық бірлестігінің төрағасы Бейсенғазы Сәдуұлы көтеріп, нақты жұмыстар 2015 жылы басталған&lt;ref&gt;[https://qazaqtimes.com/article/63911 Алашорда ескерткішінің ашылуы]. Қазақ таймс, 2020 ж.&lt;/ref&gt;. Жобаның жүзеге асуына «Ақ жол» демократиялық партиясы, Талғар ауданының әкімдігі және жергілікті тұрғындар қолдау білдірді. 

== Сипаттамасы мен символикасы ==
Монументтің авторы — Нүкен Бейсенғазы Сәдуұлы. Нысанның биіктігі — 7 метр, ал диаметрі — 4 метрге жуық.
* '''Үш қанат:''' Ескерткіштің негізін құрайтын жоғары қарай ұмтылған үш тірек (қанат) қазақтың үш жүзінің бірлігін, халықтың тұтастығын бейнелейді.
* '''Шаңырақ:''' Ескерткіштің төбесіндегі шаңырақ ортақ отанды, үш жүз өкілдерінің бір мемлекет пен бір ту астына бірігуін бейнелейді.

== Орналасқан жері ==
Монумент Тұздыбастау ауылының орталығында, Алматы — Талғар тас жолының (Талғар трактысы) бойында, Мәдениет үйінің маңындағы саябақта орналасқан.
* '''Географиялық координаттары:''' 43.3197° с. е., 77.0600° ш. б.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алматы облысындағы ескерткіштер]]
[[Санат:Алаш қозғалысы]]
[[Санат:Талғар ауданы]]</text>
      <sha1>l1bd7i5hb7gj4i7w7qd7fgelw1w0pbz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658182</id>
      <parentid>3658176</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T05:02:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>19642206g</username>
        <id>179570</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>19642206g [[«Алашорда. Тәуелсіздік күрескерлері Алаш арыстарына тағзым» монументі]] бетін [[«Алаш Орда. Тәуелсіздік күрескерлері Алаш арыстарына тағзым» монументі]] бетіне жылжытты: Қате жазылған тақырып: Монументтегі ресми жазылуына сәйкестендіру</comment>
      <origin>3658176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4672" sha1="l1bd7i5hb7gj4i7w7qd7fgelw1w0pbz" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
Ескерткіш
 |атауы            = «Алаш Орда. Тәуелсіздік күрескерлері Алаш арыстарына тағзым» монументі
 |тұпнұсқа атауы   = 
 |сурет            = Monument_Alash Оrda_Tuzdybastau.jpg
 |сурет ені       = 250px
 |сурет сипаттамасы = Монументтің жалпы көрінісі
 |ел               = Қазақстан
 |орналасуы        = Алматы облысы, Талғар ауданы, Тұздыбастау ауылы
 |координаттары    = 43.3197/77.0600
 |сәулетшісі       = Нүкен Бейсенғазы Сәдуұлы 
 |салынған жылы    = 2020 жыл
 |ашылуы           = 12 желтоқсан 2020 жыл
 |биіктігі         = 7 м
 |материалы        = 


'''«Алаш Орда. Тәуелсіздік күрескерлері Алаш арыстарына тағзым» монументі''' — [[Алматы облысы]] [[Талғар ауданы]] [[Тұздыбастау]] ауылында орналасқан, [[Алаш қозғалысы]] қайраткерлері мен егемендік жолында курбан болған тұлғаларға арналған мемориалдық ескерткіш&lt;ref&gt;[https://qazaquni.kz/basty-makalalar/153926-alash-arystaryna-eskertkish-ashyldy-foto-video Алаш арыстарына ескерткіш ашылды]. Қазақ үні газеті, 12 желтоқсан 2020 ж.&lt;/ref&gt;. 

== Тарихы ==
Монумент 2020 жылдың 12 желтоқсанында, 1917 жылғы Алашорда үкіметінің құрылған күніне орай және [[Қазақстан Тәуелсіздігі күні|Тәуелсіздік мерекесі]] қарсаңында ашылды&lt;ref&gt;[https://almaty.tv/kz/news/obschestvo/1708-arystarga-tagzym-almaty-oblysynda-alash-kayratkerlerine-arnalgan-tungysh-monument-ashyldy Арыстарға тағзым: Алматы облысында Алаш қайраткерлеріне арналған тұңғыш монумент ашылды]. Almaty TV, 2020 ж.&lt;/ref&gt;. 

Нысан бұрынғы кеңестік идеология қайраткері [[Михаил Иванович Калинин|М. И. Калининнің]] ескерткіші тұрған орынға салынды. Ескерткішті ауыстыру және отарсыздану бастамасын «Желтоқсан ақиқаты» қоғамдық бірлестігінің төрағасы Бейсенғазы Сәдуұлы көтеріп, нақты жұмыстар 2015 жылы басталған&lt;ref&gt;[https://qazaqtimes.com/article/63911 Алашорда ескерткішінің ашылуы]. Қазақ таймс, 2020 ж.&lt;/ref&gt;. Жобаның жүзеге асуына «Ақ жол» демократиялық партиясы, Талғар ауданының әкімдігі және жергілікті тұрғындар қолдау білдірді. 

== Сипаттамасы мен символикасы ==
Монументтің авторы — Нүкен Бейсенғазы Сәдуұлы. Нысанның биіктігі — 7 метр, ал диаметрі — 4 метрге жуық.
* '''Үш қанат:''' Ескерткіштің негізін құрайтын жоғары қарай ұмтылған үш тірек (қанат) қазақтың үш жүзінің бірлігін, халықтың тұтастығын бейнелейді.
* '''Шаңырақ:''' Ескерткіштің төбесіндегі шаңырақ ортақ отанды, үш жүз өкілдерінің бір мемлекет пен бір ту астына бірігуін бейнелейді.

== Орналасқан жері ==
Монумент Тұздыбастау ауылының орталығында, Алматы — Талғар тас жолының (Талғар трактысы) бойында, Мәдениет үйінің маңындағы саябақта орналасқан.
* '''Географиялық координаттары:''' 43.3197° с. е., 77.0600° ш. б.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алматы облысындағы ескерткіштер]]
[[Санат:Алаш қозғалысы]]
[[Санат:Талғар ауданы]]</text>
      <sha1>l1bd7i5hb7gj4i7w7qd7fgelw1w0pbz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Obama 67</title>
    <ns>3</ns>
    <id>786884</id>
    <revision>
      <id>3658157</id>
      <timestamp>2026-09-21T04:09:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3658157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="239" sha1="2jtvmhpki2hdmbouowfmwicsf4vre4v" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Obama 67}}

-- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 09:09, 2026 ж. қыркүйектің 21 (+05)</text>
      <sha1>2jtvmhpki2hdmbouowfmwicsf4vre4v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлкен Боғда</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786885</id>
    <redirect title="Үлкен Боғды" />
    <revision>
      <id>3658169</id>
      <timestamp>2026-09-21T04:52:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>Орел Карл [[Үлкен Боғда]] бетін [[Үлкен Боғды]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3658169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="3h66jm5p5b53wrizrkc26hqe7sk4ldn" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Үлкен Боғды]]</text>
      <sha1>3h66jm5p5b53wrizrkc26hqe7sk4ldn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талқылау:Үлкен Боғда</title>
    <ns>1</ns>
    <id>786886</id>
    <redirect title="Талқылау:Үлкен Боғды" />
    <revision>
      <id>3658171</id>
      <timestamp>2026-09-21T04:52:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>Орел Карл [[Талқылау:Үлкен Боғда]] бетін [[Талқылау:Үлкен Боғды]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3658171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="awo4beanv11b5vabqyvm7bxtrc527lw" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Талқылау:Үлкен Боғды]]</text>
      <sha1>awo4beanv11b5vabqyvm7bxtrc527lw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Алашорда. Тәуелсіздік күрескерлері Алаш арыстарына тағзым» монументі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786887</id>
    <revision>
      <id>3658183</id>
      <timestamp>2026-09-21T05:02:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>19642206g</username>
        <id>179570</id>
      </contributor>
      <comment>19642206g [[«Алашорда. Тәуелсіздік күрескерлері Алаш арыстарына тағзым» монументі]] бетін [[«Алаш Орда. Тәуелсіздік күрескерлері Алаш арыстарына тағзым» монументі]] бетіне жылжытты: Қате жазылған тақырып: Монументтегі ресми жазылуына сәйкестендіру</comment>
      <origin>3658183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="148" sha1="kuml7xzocjc4wfsp879wvqs9hi9pqd2" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[«Алаш Орда. Тәуелсіздік күрескерлері Алаш арыстарына тағзым» монументі]]</text>
      <sha1>kuml7xzocjc4wfsp879wvqs9hi9pqd2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658208</id>
      <parentid>3658183</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T05:52:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>19642206g</username>
        <id>179570</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дереккөз, нақтылау</comment>
      <origin>3658208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3785" sha1="j8x2hm4gal7x3qhz19lvgqocakb321n" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[«Алаш Орда. Тәуелсіздік күрескерлері Алаш арыстарына тағзым» монументі]]''«Алаш Орда. Тәуелсіздік күрескерлері Алаш арыстарына тағзым» монументі''' — [[Алматы облысы]] [[Талғар ауданы]] [[Тұздыбастау]] ауылында орналасқан, [[Алаш қозғалысы]] қайраткерлері мен егемендік жолында курбан болған тұлғаларға арналған мемориалдық ескерткіш&lt;ref&gt;[https://qazaquni.kz/basty-makalalar/153926-alash-arystaryna-eskertkish-ashyldy-foto-video Алаш арыстарына ескерткіш ашылды]. Қазақ үні газеті, 12 желтоқсан 2020 ж.&lt;/ref&gt;. 

== Тарихы ==
Монумент 2020 жылдың 12 желтоқсанында, 1917 жылғы Алашорда үкіметінің құрылған күніне орай және [[Қазақстан Тәуелсіздігі күні|Тәуелсіздік мерекесі]] қарсаңында ашылды&lt;ref&gt;[https://almaty.tv/kz/news/obschestvo/1708-arystarga-tagzym-almaty-oblysynda-alash-kayratkerlerine-arnalgan-tungysh-monument-ashyldy Арыстарға тағзым: Алматы облысында Алаш қайраткерлеріне арналған тұңғыш монумент ашылды]. Almaty TV, 2020 ж.&lt;/ref&gt;. 

Нысан бұрынғы кеңестік идеология қайраткері [[Михаил Иванович Калинин|М. И. Калининнің]] ескерткіші тұрған орынға салынды. Ескерткішті ауыстыру және отарсыздану бастамасын «Желтоқсан ақиқаты» қоғамдық бірлестігінің төрағасы Бейсенғазы Сәдуұлы көтеріп, нақты жұмыстар 2015 жылы басталған&lt;ref&gt;[https://qazaqtimes.com/article/63911 Алаш Орда ескерткішінің ашылуы]. Қазақ таймс, 2020 ж.&lt;/ref&gt;. Жобаның жүзеге асуына «Ақ жол» демократиялық партиясы, Талғар ауданының әкімдігі және жергілікті тұрғындар қолдау білдірді. 

== Сипаттамасы мен символикасы ==
Монументтің авторы — Нүкен Бейсенғазы Сәдуұлы. Нысанның биіктігі — 7 метр, ал диаметрі — 4 метрге жуық.
* '''Үш қанат:''' Ескерткіштің негізін құрайтын жоғары қарай ұмтылған үш тірек (қанат) қазақтың үш жүзінің бірлігін, халықтың тұтастығын бейнелейді.
* '''Шаңырақ:''' Ескерткіштің төбесіндегі шаңырақ ортақ отанды, үш жүз өкілдерінің бір мемлекет пен бір ту астына бірігуін бейнелейді.

== Орналасқан жері ==
Монумент Тұздыбастау ауылының орталығында, Алматы — Талғар тас жолының (Талғар трактысы) бойында, Мәдениет үйінің маңындағы саябақта орналасқан.
* '''Географиялық координаттары:''' 43.3197° с. е., 77.0600° ш. б.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алматы облысындағы ескерткіштер]]
[[Санат:Алаш қозғалысы]]
[[Санат:Талғар ауданы]]</text>
      <sha1>j8x2hm4gal7x3qhz19lvgqocakb321n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658211</id>
      <parentid>3658208</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T05:59:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>19642206g</username>
        <id>179570</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>емле</comment>
      <origin>3658211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3638" sha1="nh1w7cme7xodw5j4cn96w9do7jtbqnl" xml:space="preserve">'''«Алаш Орда. Тәуелсіздік күрескерлері Алаш арыстарына тағзым» монументі''' — [[Алматы облысы]] [[Талғар ауданы]] [[Тұздыбастау]] ауылында орналасқан, [[Алаш қозғалысы]] қайраткерлері мен егемендік жолында құрбан болған тұлғаларға арналған мемориалдық ескерткіш&lt;ref&gt;[https://qazaquni.kz/basty-makalalar/153926-alash-arystaryna-eskertkish-ashyldy-foto-video Алаш арыстарына ескерткіш ашылды]. Қазақ үні газеті, 12 желтоқсан 2020 ж.&lt;/ref&gt;. 

== Тарихы ==
Монумент 2020 жылдың 12 желтоқсанында, 1917 жылғы Алашорда үкіметінің құрылған күніне орай және [[Қазақстан Тәуелсіздігі күні|Тәуелсіздік мерекесі]] қарсаңында ашылды&lt;ref&gt;[https://almaty.tv/kz/news/obschestvo/1708-arystarga-tagzym-almaty-oblysynda-alash-kayratkerlerine-arnalgan-tungysh-monument-ashyldy Арыстарға тағзым: Алматы облысында Алаш қайраткерлеріне арналған тұңғыш монумент ашылды]. Almaty TV, 2020 ж.&lt;/ref&gt;. 

Нысан бұрынғы кеңестік идеология қайраткері [[Михаил Иванович Калинин|М. И. Калининнің]] ескерткіші тұрған орынға салынды. Ескерткішті ауыстыру және отарсыздану бастамасын «Желтоқсан ақиқаты» қоғамдық бірлестігінің төрағасы Бейсенғазы Сәдуұлы көтеріп, нақты жұмыстар 2015 жылы басталған&lt;ref&gt;[https://qazaqtimes.com/article/63911 Алаш Орда ескерткішінің ашылуы]. Қазақ таймс, 2020 ж.&lt;/ref&gt;. Жобаның жүзеге асуына «Ақ жол» демократиялық партиясы, Талғар ауданының әкімдігі және жергілікті тұрғындар қолдау білдірді. 

== Сипаттамасы мен символикасы ==
Монументтің авторы — Нүкен Бейсенғазы Сәдуұлы. Нысанның биіктігі — 7 метр, ал диаметрі — 4 метрге жуық.
* '''Үш қанат:''' Ескерткіштің негізін құрайтын жоғары қарай ұмтылған үш тірек (қанат) қазақтың үш жүзінің бірлігін, халықтың тұтастығын бейнелейді.
* '''Шаңырақ:''' Ескерткіштің төбесіндегі шаңырақ ортақ отанды, үш жүз өкілдерінің бір мемлекет пен бір ту астына бірігуін бейнелейді.

== Орналасқан жері ==
Монумент Тұздыбастау ауылының орталығында, Алматы — Талғар тас жолының (Талғар трактысы) бойында, Мәдениет үйінің маңындағы саябақта орналасқан.
* '''Географиялық координаттары:''' 43.3197° с. е., 77.0600° ш. б.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алматы облысындағы ескерткіштер]]
[[Санат:Алаш қозғалысы]]
[[Санат:Талғар ауданы]]</text>
      <sha1>nh1w7cme7xodw5j4cn96w9do7jtbqnl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сурет:ҒЗИ.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>786889</id>
    <revision>
      <id>3658192</id>
      <timestamp>2026-09-21T05:30:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = Ғылыми-зерттеу университеті
| қайнары         = Өзім
| жасалған уақыты = 15.09.2026
| авторы          = Қуанов Мағыпар
}}</comment>
      <origin>3658192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="308" sha1="r8842i2z6irhyoq4vyq920ihckvrfq8" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = Ғылыми-зерттеу университеті
| қайнары         = Өзім
| жасалған уақыты = 15.09.2026
| авторы          = Қуанов Мағыпар
}}
== Лицензиялау ==
{{self|CC-Zero}}</text>
      <sha1>r8842i2z6irhyoq4vyq920ihckvrfq8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Восточный Маныч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786891</id>
    <redirect title="Шығыс Маныч" />
    <revision>
      <id>3658200</id>
      <timestamp>2026-09-21T05:38:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>Орел Карл [[Восточный Маныч]] бетін [[Шығыс Маныч]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3658200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="bjh9uby1v8rb5zwzzo28vlcoa42nvup" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Шығыс Маныч]]</text>
      <sha1>bjh9uby1v8rb5zwzzo28vlcoa42nvup</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талқылау:Восточный Маныч</title>
    <ns>1</ns>
    <id>786892</id>
    <redirect title="Талқылау:Шығыс Маныч" />
    <revision>
      <id>3658202</id>
      <timestamp>2026-09-21T05:38:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>Орел Карл [[Талқылау:Восточный Маныч]] бетін [[Талқылау:Шығыс Маныч]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3658202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="ite5acjl3hwlh7yf7qqgd6qebjzar22" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Талқылау:Шығыс Маныч]]</text>
      <sha1>ite5acjl3hwlh7yf7qqgd6qebjzar22</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Құсмиля Нұрқасым</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786894</id>
    <revision>
      <id>3658212</id>
      <timestamp>2026-09-21T06:05:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PushkinVko</username>
        <id>184261</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt; '''Нұрқасым Құсмиля (1949 ж.) - ақын, әнші, өнертанушы, мәдениеттанушы.'''  == Өмірбаяны ==  1949 жылы 25 мамырда Семей (қазіргі Шығыс Қазақстан) облысы, Үржар ауданы, Елтай ауылын...</comment>
      <origin>3658212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4743" sha1="j59bplbpxsczn8qndriue9f195065au" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Нұрқасым Құсмиля (1949 ж.) - ақын, әнші, өнертанушы, мәдениеттанушы.'''

== Өмірбаяны ==

1949 жылы 25 мамырда Семей (қазіргі Шығыс Қазақстан) облысы, Үржар ауданы, Елтай ауылында дүниеге келген. Елтай ауылдық мектебін бітіргеннен кейін Н.К.Крупская атындағы Семей педагогикалық институтының (қазіргі Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті) «Қазақ тілі мен әдебиеті» факультетіне оқуға түсіп, Қ.Мұхамедханов, К. Шаяхметов сынды қазақ әдебиеті майталмандарынан білім алған.

Институттан кейін орта мектепте мұғалім, мектеп директоры, аудандық партия комитетінің нұсқаушысы, совхоз партия комитетінің хатшысы, Үржар ауданының білім бөлімінің меңгерушісі болып жұмыс істеді. Семей қаласының Мәдениет және тілдерді дамыту бөлімінің басшы лауазымында жұмыс істеді.

Қазақстан Республикасының Үкіметіне Алаш қозғалысының 90 жылдығын мерекелеу туралы ұсыныс жасап, ол Республика аясында қолдау тауып, атап өтілді. Шәкәрімнің 150 жылдығын мерекелеу қарсаңында Семей қаласы ақынға ескерткіш орнатудың бастамашысы болды, сондай-ақ оның арқасында республикадан тыс жерлерге танымал әнші Ә.Қашаубаевқа ескерткіш орнатылды. Қ.Мұхамедханұлының мемориалдық кешенін орнатуға бастамашылық жасаған.

== Шығармашылық жолы ==

«Ұмытпандар мені» атты кітабы жарық көрген.

Ақын айтыс өнеріне де өз үлесін қосқан. Қазақстанның 70 жылдығына, Қабанбай батырдың 300 жылдығына арналған республикалық айтыстардың жүлдегері болған. Үржар аудандық «Уақыт тынысы» газетінің ашылуына және Ақсуат аудандық театрының 30 жылдығына арналған облыстық ақындар айтысында жеңімпаз атанды.

Семей қаласында Абай Құнанбайұлының 150 жылдығына арналған Гала-концерт Қ. Нұрқасымның «Абай тойына тойбастар» әнімен және Қазақстан Тәуелсіздігінің 10 жылдығына орай Астана қаласында өткен мерекелік концерт ақынның «Тәуелсіздік толғауы» әнімен ашылды. Қ.Нұрқасым «Астана-Байтақ», «Тарбағатай», «Семей-Алаш», «Қалалық қазақ», «Мен сені сағынғанда», «Барқытбел тауым-байрағым», «Төлегетай», «Соқырдың таңы» сияқты көптеген әндердің авторы, Абай Құнанбайұлының «Өлсем орным қара жер...» өлеңіне ән жазған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/1984-.html|title= Нұрқасым Қ.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==

Қ.Нұрқасым ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Мәдениет қайраткері» белгісімен марапатталды.

== Шығармалары ==

* Нұрқасым Қ. Ұмытпаңдар мені [Мәтін] / Қ. Нұрқасым. - Алматы: Атамұра, 2002. - 232 б.
* Нұрқасым, Қ. Орта жүз қазақтарының кейбір рулары туралы жазылған шежірелері (этногенезі) хақында [Мәтін] / Қ. Нұрқасым. - Семей, 2014. - 122 б.</text>
      <sha1>j59bplbpxsczn8qndriue9f195065au</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Айнаш Курманаевна</title>
    <ns>3</ns>
    <id>786896</id>
    <revision>
      <id>3658215</id>
      <timestamp>2026-09-21T06:11:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3658215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="377" sha1="fh9impkp8gmrf9dufw4fn5vvtosl9t0" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Айнаш Курманаевна}}

-- ''&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 11:11, 2026 ж. қыркүйектің 21 (+05)</text>
      <sha1>fh9impkp8gmrf9dufw4fn5vvtosl9t0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Арда3001</title>
    <ns>3</ns>
    <id>786897</id>
    <revision>
      <id>3658241</id>
      <timestamp>2026-09-21T07:09:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3658241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="231" sha1="p7bzbog472w8mekeukxz2an50wtgb7n" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Арда3001}}

-- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 12:09, 2026 ж. қыркүйектің 21 (+05)</text>
      <sha1>p7bzbog472w8mekeukxz2an50wtgb7n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сурет:ҒЗИ фото.jpeg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>786898</id>
    <revision>
      <id>3658245</id>
      <timestamp>2026-09-21T07:34:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = «Х.Б.Табылдиев атындағы Каспий өңірінің тарихы, археологиясы және этнологиясы» ғылыми-зерттеу институты
| қайнары         = Өзім
| жасалған уақыты = 20.09.2026
| авторы          = Мағыпар Қуанов
}}</comment>
      <origin>3658245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="449" sha1="12l5isbrcxdjmo0dlifbawgfe9onw60" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = «Х.Б.Табылдиев атындағы Каспий өңірінің тарихы, археологиясы және этнологиясы» ғылыми-зерттеу институты
| қайнары         = Өзім
| жасалған уақыты = 20.09.2026
| авторы          = Мағыпар Қуанов
}}
== Лицензиялау ==
{{self|CC-Zero}}</text>
      <sha1>12l5isbrcxdjmo0dlifbawgfe9onw60</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Billboard чарттары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786899</id>
    <revision>
      <id>3658257</id>
      <timestamp>2026-09-21T08:35:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Сурет:Billboard Logo 2013.svg|250px|thumb|right|''Billboard'' логотипі]]  '''«Billboard» чарттары''' — сатылым, радиода ойнатылу және чарттың ерекшелігіне қарай басқа да көрсеткіштер бойынша әр түрлі музыкалық бағыттағы әндер мен альбомдардың танымалдығын апта сайынғы салыстырмалы таны...</comment>
      <origin>3658257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3874" sha1="1pq0uesqc27bi2xa07jdkhxle30a834" xml:space="preserve">[[Сурет:Billboard Logo 2013.svg|250px|thumb|right|''Billboard'' логотипі]]

'''«Billboard» чарттары''' — сатылым, радиода ойнатылу және чарттың ерекшелігіне қарай басқа да көрсеткіштер бойынша әр түрлі музыкалық бағыттағы әндер мен альбомдардың танымалдығын апта сайынғы салыстырмалы танымалдығын көрсететін тізімдер.  Бұл нәтижелер «[[Billboard]]» журналында жарияланады. «Billboard» чарттарының онлайн кеңейтімі болып табылатын «Billboard biz» қосымша апта сайынғы чарттарды,&lt;ref&gt;[http://www.billboard.com/biz/charts Billboard biz charts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180917152951/https://www.billboard.com/biz/charts |date=September 17, 2018 }}, Billboard's online reference for the music community, retrieved on December 6, 2014&lt;/ref&gt; as well as year-end charts.&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/|title=Charts – Year End|magazine=Billboard|access-date=August 6, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150806105930/http://www.billboard.com/charts/year-end|archive-date=August 6, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ жыл қорытындысы бойынша чарттарды ұсынады. Үш негізгі чартқа жаһандық деңгейдегі әндерге арналған [[Billboard Global 200]], Америка Құрама Штаттарындағы әндерге арналған [[Billboard Hot 100]] және АҚШ-тағы альбомдарға арналған [[Billboard 200]] кіреді. Бұлардан басқа, өзге де «Billboard» чарттары тек R&amp;B, кантри немесе рок сияқты белгілі бір жанрларды қамтиды немесе барлық жанрларды біріктіреді. Чарттар сату, стриминг немесе радиоэфир көрсеткіштері бойынша жіктелуі мүмкін, ал «Hot 100» немесе «Global 200» секілді негізгі ән чарттары үшін оларды құрастыру барысында осы үш дереккөз де толықтай ескеріледі.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/p/billboard-charts-legend |title=Billboard Charts Legend |magazine=Billboard |access-date=August 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031031911/https://www.billboard.com/p/billboard-charts-legend |archive-date=October 31, 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Billboard 200 альбом чарты үшін дәстүрлі альбом сатылымдарынан бөлек, стриминг мен жеке трек сатылымдары да қоса есептеледі.

Апта сайынғы сатылымдар мен стримингтерді қадағалау циклі 2015 жылдың шілдесінен бастап жұма мен бейсенбі аралығын қамтыса, бұрын бұл үдеріс дүйсенбі мен жексенбі аралығында жүргізілетін. Алайда, радиоэфирдегі ән чарттары дүйсенбі-жексенбі циклін ұстанады (бұрын бұл мерзім сәрсенбі мен сейсенбі аралығы болатын). Чарттар әр сейсенбі сайын келесі сенбінің шығарылым күнімен ресми түрде жария етіледі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Музыкалық чарттар}}

[[Санат:Billboard чарттары]]</text>
      <sha1>1pq0uesqc27bi2xa07jdkhxle30a834</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658261</id>
      <parentid>3658257</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T08:42:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3658261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5277" sha1="d8r8ocimyfpl4693j4uop040mp56u7o" xml:space="preserve">[[Сурет:Billboard Logo 2013.svg|250px|thumb|right|''Billboard'' логотипі]]

'''«Billboard» чарттары''' — сатылым, радиода ойнатылу және чарттың ерекшелігіне қарай басқа да көрсеткіштер бойынша әр түрлі музыкалық бағыттағы әндер мен альбомдардың танымалдығын апта сайынғы салыстырмалы танымалдығын көрсететін тізімдер.  Бұл нәтижелер «[[Billboard]]» журналында жарияланады. «Billboard» чарттарының онлайн кеңейтімі болып табылатын «Billboard biz» қосымша апта сайынғы чарттарды,&lt;ref&gt;[http://www.billboard.com/biz/charts Billboard biz charts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180917152951/https://www.billboard.com/biz/charts |date=September 17, 2018 }}, Billboard's online reference for the music community, retrieved on December 6, 2014&lt;/ref&gt; as well as year-end charts.&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/|title=Charts – Year End|magazine=Billboard|access-date=August 6, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150806105930/http://www.billboard.com/charts/year-end|archive-date=August 6, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ жыл қорытындысы бойынша чарттарды ұсынады. Үш негізгі чартқа жаһандық деңгейдегі әндерге арналған [[Billboard Global 200]], Америка Құрама Штаттарындағы әндерге арналған [[Billboard Hot 100]] және АҚШ-тағы альбомдарға арналған [[Billboard 200]] кіреді. Бұлардан басқа, өзге де «Billboard» чарттары тек R&amp;B, кантри немесе рок сияқты белгілі бір жанрларды қамтиды немесе барлық жанрларды біріктіреді. Чарттар сату, стриминг немесе радиоэфир көрсеткіштері бойынша жіктелуі мүмкін, ал «Hot 100» немесе «Global 200» секілді негізгі ән чарттары үшін оларды құрастыру барысында осы үш дереккөз де толықтай ескеріледі.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/p/billboard-charts-legend |title=Billboard Charts Legend |magazine=Billboard |access-date=August 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031031911/https://www.billboard.com/p/billboard-charts-legend |archive-date=October 31, 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Billboard 200 альбом чарты үшін дәстүрлі альбом сатылымдарынан бөлек, стриминг мен жеке трек сатылымдары да қоса есептеледі.

Апта сайынғы сатылымдар мен стримингтерді қадағалау циклі 2015 жылдың шілдесінен бастап жұма мен бейсенбі аралығын қамтыса, бұрын бұл үдеріс дүйсенбі мен жексенбі аралығында жүргізілетін. Алайда, радиоэфирдегі ән чарттары дүйсенбі-жексенбі циклін ұстанады (бұрын бұл мерзім сәрсенбі мен сейсенбі аралығы болатын). Чарттар әр сейсенбі сайын келесі сенбінің шығарылым күнімен ресми түрде жария етіледі.

=== Барлық уақыттағы ең ұлы әртістер (1963–2015) ===

2015 жылы ''Billboard'' журналы Hot 100 және Billboard 200 чарттарындағы жинақтаған ұпайлары негізінде, чарттар тарихындағы 52 жыл ішінде ең жоғары нәтиже көрсеткен 125 әртістің рейтингін жасады.&lt;ref name=&quot;goat&quot; /&gt; Төменде 2015 жылдың қазан айындағы жағдай бойынша осы тізімдегі үздік ондық көрсетілген.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;| Орын
!scope=&quot;col&quot;| Әртіс
|-
!scope=&quot;row&quot;| 1
|[[The Beatles]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 2
|[[The Rolling Stones]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 3
|[[Элтон Джон]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 4
|[[Мэрайя Кэри]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 5
|[[Мадонна (әнші)|Мадонна]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 6
|[[Барбра Стрейзанд]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 7
|[[Майкл Джексон]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 8
|[[Тейлор Свифт]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 9
|[[Стиви Уандер]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 10
|[[Chicago (топ)|Chicago]]
|}
Дереккөз:&lt;ref name=&quot;goat&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.billboard.com/charts/greatest-of-all-time-artists/ |title=Greatest of All Time Artists |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |date=November 12, 2015 |access-date=May 19, 2026}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Музыкалық чарттар}}

[[Санат:Billboard чарттары]]</text>
      <sha1>d8r8ocimyfpl4693j4uop040mp56u7o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658267</id>
      <parentid>3658261</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T08:52:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3658267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45856" sha1="r13y5wx5c8fd8daz4xe6thohfv2ygn6" xml:space="preserve">[[Сурет:Billboard Logo 2013.svg|250px|thumb|right|''Billboard'' логотипі]]

'''«Billboard» чарттары''' — сатылым, радиода ойнатылу және чарттың ерекшелігіне қарай басқа да көрсеткіштер бойынша әр түрлі музыкалық бағыттағы әндер мен альбомдардың танымалдығын апта сайынғы салыстырмалы танымалдығын көрсететін тізімдер.  Бұл нәтижелер «[[Billboard]]» журналында жарияланады. «Billboard» чарттарының онлайн кеңейтімі болып табылатын «Billboard biz» қосымша апта сайынғы чарттарды,&lt;ref&gt;[http://www.billboard.com/biz/charts Billboard biz charts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180917152951/https://www.billboard.com/biz/charts |date=September 17, 2018 }}, Billboard's online reference for the music community, retrieved on December 6, 2014&lt;/ref&gt; as well as year-end charts.&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/|title=Charts – Year End|magazine=Billboard|access-date=August 6, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150806105930/http://www.billboard.com/charts/year-end|archive-date=August 6, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ жыл қорытындысы бойынша чарттарды ұсынады. Үш негізгі чартқа жаһандық деңгейдегі әндерге арналған [[Billboard Global 200]], Америка Құрама Штаттарындағы әндерге арналған [[Billboard Hot 100]] және АҚШ-тағы альбомдарға арналған [[Billboard 200]] кіреді. Бұлардан басқа, өзге де «Billboard» чарттары тек R&amp;B, кантри немесе рок сияқты белгілі бір жанрларды қамтиды немесе барлық жанрларды біріктіреді. Чарттар сату, стриминг немесе радиоэфир көрсеткіштері бойынша жіктелуі мүмкін, ал «Hot 100» немесе «Global 200» секілді негізгі ән чарттары үшін оларды құрастыру барысында осы үш дереккөз де толықтай ескеріледі.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/p/billboard-charts-legend |title=Billboard Charts Legend |magazine=Billboard |access-date=August 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031031911/https://www.billboard.com/p/billboard-charts-legend |archive-date=October 31, 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Billboard 200 альбом чарты үшін дәстүрлі альбом сатылымдарынан бөлек, стриминг мен жеке трек сатылымдары да қоса есептеледі.

Апта сайынғы сатылымдар мен стримингтерді қадағалау циклі 2015 жылдың шілдесінен бастап жұма мен бейсенбі аралығын қамтыса, бұрын бұл үдеріс дүйсенбі мен жексенбі аралығында жүргізілетін. Алайда, радиоэфирдегі ән чарттары дүйсенбі-жексенбі циклін ұстанады (бұрын бұл мерзім сәрсенбі мен сейсенбі аралығы болатын). Чарттар әр сейсенбі сайын келесі сенбінің шығарылым күнімен ресми түрде жария етіледі.

=== Барлық уақыттағы ең ұлы әртістер (1963–2015) ===

2015 жылы ''Billboard'' журналы Hot 100 және Billboard 200 чарттарындағы жинақтаған ұпайлары негізінде, чарттар тарихындағы 52 жыл ішінде ең жоғары нәтиже көрсеткен 125 әртістің рейтингін жасады.&lt;ref name=&quot;goat&quot; /&gt; Төменде 2015 жылдың қазан айындағы жағдай бойынша осы тізімдегі үздік ондық көрсетілген.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;| Орын
!scope=&quot;col&quot;| Әртіс
|-
!scope=&quot;row&quot;| 1
|[[The Beatles]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 2
|[[The Rolling Stones]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 3
|[[Элтон Джон]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 4
|[[Мэрайя Кэри]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 5
|[[Мадонна (әнші)|Мадонна]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 6
|[[Барбра Стрейзанд]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 7
|[[Майкл Джексон]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 8
|[[Тейлор Свифт]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 9
|[[Стиви Уандер]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 10
|[[Chicago (топ)|Chicago]]
|}
Дереккөз:&lt;ref name=&quot;goat&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.billboard.com/charts/greatest-of-all-time-artists/ |title=Greatest of All Time Artists |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |date=November 12, 2015 |access-date=May 19, 2026}}&lt;/ref&gt;

==Әндер (Songs)===

===Барлық жанрлар (All-genre)===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Billboard Hot 100]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Сатылым,&lt;br&gt;радиоэфир,&lt;br&gt;стриминг
| align=center| 100
|
* АҚШ музыка индустриясындағы әндердің танымалдығын көрсететін негізгі стандартты чарт
|-
| [[Bubbling Under Hot 100]]
| align=center| 25
|
* Hot 100 тізіміне бұрын кірмеген, 100-орыннан төмен тұрған ең үздік 25 әнді көрсетеді.
* Орындар Hot 100-дің 101–125 орындарына тікелей сәйкес келмесе де, көптеген дереккөздер осылайша белгілейді
|-
| [[Radio Songs]]
| align=center| Радиоэфир&lt;br&gt;(аудитория)
| align=center| 50
|
* Барлық форматты қамтитын 1 233 радиостанциядағы радиоэфир аудиториясының әсерін өлшейді.
* Hot 100 чартының құрамдас бөліктерінің бірі
* Бұрын Top 40 Radio Monitor (1986–1991) және Hot 100 Airplay (1991–2014) деп аталған
|-
| [[Digital Song Sales]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Цифрлық сатылым
| align=center| 25
|
* Ең көп сатылған цифрлық әндердің рейтингі
* Қорытынды көрсеткіш шығару үшін әннің әртүрлі нұсқаларын біріктіреді
* Hot 100 чартының құрамдас бөліктерінің бірі
|-
| [[Streaming Songs]]
| align=center| Стриминг
| align=center| 50
|
* Ең көп тыңдалған (стриминг) әндердің рейтингі
* Қорытынды көрсеткіш шығару үшін әннің әртүрлі нұсқаларын біріктіреді
* Hot 100 чартының құрамдас бөліктерінің бірі
|}

=== Ересектерге арналған / Поп (Adult/Pop)===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Pop Airplay]]
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;| Радиоэфир&lt;br&gt;(ойнатылымдар)
| align=center| 40
| 157 қазіргі хит-радиостанцияларындағы эфирлік көрсеткіштерді (ойнатылымдарды) өлшейді. Бұл станциялар [[Dance Airplay]] панеліне де үлес қосады. Бұрын Mainstream Top 40 деген атпен белгілі болған.
|-
| [[Adult Contemporary (чарт)|Adult Contemporary]]
| align=&quot;center&quot;| 30
| 85 [[Adult contemporary|ересектерге арналған заманауи музыка]] станцияларындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| [[Adult Pop Airplay]]
| align=&quot;center&quot;| 40
| 90 Ересектерге арналған хот-поп станцияларындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
|}

=== Христиан және госпел (Christian and Gospel) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Hot Christian Songs]]
| align=center | Сатылым, стриминг, барлық форматтағы радиоэфир
| align=center| 50
| Сатылымды, барлық радиоформаттардағы эфирді және стриминг деректерін біріктіреді
|-
| Christian Streaming Songs
| align=center| Стриминг
| align=center| 25
| Ең көп тыңдалған христиан әндері
|-
| [[Christian Airplay]]
| align=center | Радиоэфир (аудитория)
| align=center| 40
| Христиандық AC, Hot AC, CHR/Pop, Soft AC және христиан рок станцияларының аудиториялық көрсеткіштері.
|-
| Christian AC Airplay
| align=center | Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 30
| [[Christian adult contemporary|Христиандық заманауи ересектерге арналған]] станциялардағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| [[Hot Gospel Songs]]
| align=center| Сатылым, стриминг, барлық форматтағы радиоэфир
| align=center| 25
| Госпел әндерінің сатылымын, эфирін және стриминг деректерін біріктіреді
|-
| Gospel Airplay
| align=center| Радиоэфир
| align=center| 30
| Госпел станцияларының эфирлік ойнатылымдарын өлшейді
|-
| Gospel Streaming Songs
| align=center| Стриминг
| align=center| 15
| Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған ең үздік госпел әндері.
|}

=== Кантри (Country) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Hot Country Songs]]
| align=center| Сатылым, барлық форматтағы радиоэфир, стриминг
| align=center| 50
| Сатылымды, барлық радиоформаттардағы эфирді және стриминг деректерін біріктіреді
|-
| [[Country Airplay]]
| align=center| Радиоэфир (аудитория)
| align=center| 60
| 128 [[country music|кантри музыка]] станцияларындағы радиоэфир аудиториясының әсерін өлшейді
|-
| Country Streaming Songs
| align=center| Стриминг
| align=center| 50
| Ең көп тыңдалған кантри әндері.
|}

=== Денс / Электроника (Dance/Electronic) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Hot Dance/Electronic Songs]]
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | Үздіксіз радиоэфир, сингл сатылымы, цифрлық жүктеулер, онлайн стриминг
| align=&quot;center&quot; | 50
|
* Hot 100 әдістемесін қолданатын чарт; бақыланатын радиоэфир, сингл сатылымы, цифрлық жүктеулер және онлайн стриминг негізінде ең үздік денс/электрондық әндерді қадағалайды.
* Әндер Hot 100 чартына кіру талаптарына сәйкестігін анықтау үшін қолданылады.
* Өлшем шарттары әннің қарқынына (темпіне) негізделген.
* Поп, рок, R&amp;B, хип-хоп немесе басқа жанрдағы әндердің ремикстелген нұсқалары бұл чартқа қатыса алмайды.
* 2025 жылғы 18 қаңтардағы чарттан бастап әндер тек «электрондық өндіріске баса назар аудара отырып, негізінен диджейлер немесе продюсерлер тарапынан жазылған» жағдайда ғана қатыса алады.&lt;ref name=&quot;dancerevamp&quot;&gt;{{Cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/billboard-hot-dance-electronic-songs-chart-revamp-launch-hot-dance-pop-songs-1235849976/|title=Billboard to Revamp Hot Dance/Electronic Songs Chart, Launch Hot Dance/Pop Songs Ranking|date=December 10, 2024|first=Xander|last=Zellner|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=December 11, 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Hot Dance/Pop Songs]]
| align=center| 15
|
* Hot Dance/Electronic Songs чартымен бірдей әдістемені қолданатын чарт.&lt;ref name=&quot;dancerevamp&quot; /&gt;
* 2025 жылғы 18 қаңтардағы чарттардан бастап іске қосылған, қатысатын әндер «би/электрондық жанрына жатпайтын әртістердің биге бағытталған вокалына, әуені мен иірімдеріне» ие.&lt;ref name=&quot;dancerevamp&quot; /&gt;
|-
| [[Dance Airplay]]
| align=center| Үздіксіз радиоэфир (Эксклюзивті репортерлардың ойнатылымдары)&lt;br&gt;Микс-шоу радиоэфирі (Mainstream және Rhythmic станцияларының ойнатылымдары)
| align=center| 40
|
* 2003 жылы іске қосылған кезде Hot Dance Radio Airplay деп аталған. Би музыкасының радиоға және оны бағдарламалайтын станцияларға тигізетін шағын, бірақ ықпалды әсері нәтижесінде пайда болған алты би станциясының бақыланатын би музыкасы радио чарты.
* 2011 жылдың 19 қарашасында Dance/Mix Show Airplay болып өзгертілді. Чартқа бағдарламаларына микс-шоуларды қосатын 157 Mainstream Top 40 және 67 Rhythmic Top 40 репортерлары кіреді.
* 2014 жылдың 6 желтоқсанындағы шығарылымнан бастап 40 орынға дейін кеңейтілді.
|-
| Dance Streaming Songs
| align=center| Стриминг
| align=center| 25
|
* Жетекші онлайн музыкалық қызметтердегі аптаның үздік би/электрондық стримингтік радио әндері мен сұраныс бойынша әндер мен бейнелерді қадағалайтын чарт.
|}

=== Мерекелік (Holiday) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Holiday 100]]
| align=center | Радиоэфир, сатылым және стриминг
| align=center| 100
|
* Радиоэфир, сатылым және стриминг деректерін біріктіреді. 
* Жыл сайынғы зерттеу желтоқсанның басынан бастап 5–6 апта бойы жүргізіледі.
|-
| [[Holiday Songs|Holiday Airplay]]
| align=center | Радиоэфир (аудитория)
| align=center| 50
| 
* 2001 жылдан 2010 жылға дейін '''Holiday Song''' чарты деп аталған.  
* Барлық радиостанциялардың аудиториялық көрсеткіштері бойынша жыл сайынғы зерттеу.
* Жыл сайынғы зерттеу желтоқсанның басынан бастап 5–6 апта бойы жүргізіледі.
|-
| [[Holiday Streaming Songs]]
| align=center| Стриминг
| align=center| 50
| 
* Ең көп тыңдалған мерекелік әндердің жыл сайынғы зерттеуі.
* Жыл сайынғы зерттеу желтоқсанның басынан бастап 5–6 апта бойы жүргізіледі.
|}

=== Интернет чарттары (Internet charts) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! width=200| Чарт атауы
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| Social 50
| style=&quot;text-align:center;&quot;|50
|  Әлемдегі жетекші әлеуметтік желілердегі ең белсенді әртістердің рейтингі. Әртістердің танымалдығы Next Big Sound өлшеуіші бойынша көпшіліктің апта сайынғы жаңа қосылулары, әртіс парақшасының қаралымдары және апта сайынғы ән тыңдалымдары біріктірілген формула арқылы анықталады.
|-
| LyricFind Global
| style=&quot;text-align:center;&quot;|25
| LyricFind сайтында ең көп ізделген әндер.
|-
| LyricFind U.S.
| style=&quot;text-align:center;&quot;|25
| LyricFind сайтында ең көп ізделген әндер.
|-
| [[Gabb Wireless#Products|Top Gabb Music Songs]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|25
| Жастарға арналған лайықты әндерді ұсынатын [[Gabb Wireless]] арқылы Gabb Music арқылы ағынды түрде тыңдалған ең көп ойнатылған әндер; алғаш рет 2024 жылдың қарашасында ұсынылып, ай сайын жаңартылып отырады. Gabb Music тыңдалымдары басқа ешбір ''Billboard'' чартына кірмейді.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/benson-boone-beautiful-tops-first-gabb-music-chart-1235828697/|title=Benson Boone's 'Beautiful Things' Leads First Top Gabb Music Songs Chart|date=November 14, 2024|first=Kevin|last=Rutherford|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=December 11, 2024}}&lt;/ref&gt;
|}

=== Джаз (Jazz) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Smooth Jazz Airplay]]
| align=center| Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 30
| 14 smooth jazz (саф джаз) станцияларындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
|}

=== Латын музыкасы (Latin) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! style=&quot;width:150px;&quot;| Чарт атауы
! style=&quot;width:150px;&quot;| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Hot Latin Songs]]
|Сатылым, радиоэфир, стриминг
| align=center|50
| Америкалық музыка нарығындағы ең үздік елу испан тілді синглді бағалайды. Оны 1986 жылы ''Billboard'' тек радиоэфир чарты ретінде құрған болатын. 2012 жылдың 11 қазанынан бастап чарт барлық форматтағы радиоэфирге, цифрлық жүктеулерге және латын әндерінің стримингіне негізделген. Чартқа тек негізінен испан тіліндегі әндер ғана қатыса алады.
|-
| [[Billboard Latin pop charts|Hot Latin Pop Songs]]
|Сатылым, радиоэфир, стриминг
| align=center|25
| Америкалық музыка нарығындағы ең үздік жиырма бес испан тілді поп-әннің рейтингі. 2025 жылғы 12 сәуірдегі шығарылымда іске қосылған чарт латын поп-әндерінің радиоэфиріне, цифрлық жүктеулеріне және стримингіне негізделген.&lt;ref name=&quot;Latin Charts 2025-03-28&quot;&gt;{{Cite web |last=Bustios |first=Pamela |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/billboard-hot-latin-songs-sub-genre-charts-1235933239/ |title=Billboard Hot Latin Songs Sub-Genre Charts Announced |date=March 28, 2025 |access-date=April 8, 2025 |magazine=Billboard |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Latin Charts 2025-04-08&quot;&gt;{{Cite web |last=Bustios |first=Pamela |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/bad-bunny-selena-gomez-benny-blanco-new-latin-charts-1235941307/ |title=Bad Bunny, Selena Gomez, Benny Blanco Lead Latin Sub-Genre Charts |date=April 8, 2025 |access-date=April 8, 2025 |magazine=Billboard |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Billboard Latin rhythm charts|Hot Latin Rhythm Songs]]
|Сатылым, радиоэфир, стриминг
| align=center|25
| Америкалық музыка нарығындағы ең үздік жиырма бес латын ырғақты (rhythm) әндерін бағалайды. 2025 жылғы 12 сәуірдегі шығарылымда іске қосылған бұл чарт латын ырғақты әндерінің радиоэфирі, цифрлық жүктеулері мен стримингіне негізделген.&lt;ref name=&quot;Latin Charts 2025-03-28&quot; /&gt;
|-
| [[Billboard regional Mexican charts|Hot Regional Mexican Songs]]
|Сатылым, радиоэфир, стриминг
| align=center|25
| Америкалық музыка нарығындағы ең үздік жиырма бес [[Regional Mexican music|аймақтық мексикандық]] әнді көрсетеді. 2025 жылғы 12 сәуірдегі шығарылымда іске қосылған бұл чарт аймақтық мексикандық әндердің радиоэфирі, цифрлық жүктеулері және стримингіне негізделген.&lt;ref name=&quot;Latin Charts 2025-03-28&quot; /&gt;
|-
| [[Billboard tropical charts|Hot Tropical Songs]]
|Сатылым, радиоэфир, стриминг
| align=center|25
| Америкалық музыка нарығындағы испан тіліндегі ең үздік жиырма бес [[tropical music|тропикалық музыка]] әнін бағалайды. 2025 жылғы 12 сәуірдегі шығарылымда іске қосылған чарт латын тропикалық әндерінің радиоэфиріне, цифрлық жүктеулері мен стримингіне негізделген.&lt;ref name=&quot;Latin Charts 2025-03-28&quot; /&gt;
|-
| [[Latin Airplay]]
| Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center|50
| Жанрына немесе тіліне қарамастан, Америка Құрама Штаттары мен Пуэрто-Рикодағы латын радиостанцияларында ең көп ойнатылған әндердің рейтингі.
|-
| Latin Pop Airplay
| Радиоэфир (аудитория)
| align=center|25
| Латын музыкасы радиостанцияларында ең көп тыңдалған испан тілді поп-әндер. 1994 жылы латын поп-радиостанцияларындағы әндердің эфирлік көрсеткіштерін өлшеу үшін құрылған.
|-
| Regional Mexican Airplay
| Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center|40
| АҚШ-тағы аймақтық мексикандық радиостанцияларда ең көп орындалған әндерді көрсетеді. Оған Мексикадан бастау алатын музыкалық стильдер, сондай-ақ АҚШ-тағы мексикан-американдық қауымдастықтың [[Tejano music|теджано]] сияқты бағыттары кіреді. Бұл чарт [[Broadcast Data Systems|BDS]] жүйесі арқылы қадағаланатын аймақтық мексикандық 65 радиостанцияның эфир деректеріне негізделген. 1994 жылы құрылған.
|-
| Tropical Airplay
| Радиоэфир (аудитория)
| align=center|25
| 140 латын музыкасы радиостанциясындағы ең көп тыңдалған испан тілді тропикалық музыка әндерін бағалайды. Оны журнал 1994 жылы тропикалық музыка радиостанцияларының шағын тобы арқылы ойнатылатын әндердің эфирін өлшеу мақсатында құрған.
|-
| Latin Rhythm Airplay
| Радиоэфир (аудитория)
| align=center |25
| Ең көп тыңдалған испан тілді латын ырғақты әндерін көрсетеді. Латын ырғағы — бұл латын хип-хобы және реггетон сияқты испан тілді урбан (қалалық) жанрларын қамтитын музыкалық радиоформат. 2005 жылы құрылған, бастапқыда 15 латын ырғақты радиостанциясында ойнатылатын әндердің эфирін өлшеген.
|-
| Latin Streaming Songs
| Стриминг
| align=center |25
| Жетекші онлайн музыкалық қызметтердегі испан тіліндегі стримингтік радио әндері мен сұраныс бойынша әндер мен музыкалық бейнелердің тыңдалымдарын бағалайды.
|}

=== R&amp;B / Хип-хоп (R&amp;B/Hip-Hop) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! style=&quot;width:200px;&quot;| Чарт атауы
! width=120 | Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Hot R&amp;B/Hip-Hop Songs]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир, сатылым, стриминг
| style=&quot;text-align:center;&quot;|50{{efn-ua|2012 жылдың қазан айына дейін 100 орын болған.}}
| R&amp;B және хип-хоп әндерінің барлық радиостанция форматтарындағы эфирін, цифрлық жүктеу сатылымын, стриминг деректерін және YouTube қаралымдарын біріктіре отырып, ең танымал әндерді анықтайды.
|-
| [[R&amp;B/Hip-Hop Airplay]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир (аудитория)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|50
| Әртүрлі [[Contemporary R&amp;B|R&amp;B]] / [[hip-hop]] станцияларының аудиториялық көрсеткіштері негізінде эфирді өлшейді. Hot R&amp;B/Hip-Hop Songs чартының құрамдас бөлігі.
|-
| R&amp;B/Hip-Hop Streaming Songs
| align=center| Стриминг
| align=center| 
| Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған ең көп тыңдалған R&amp;B және хип-хоп әндері. Hot R&amp;B/Hip-Hop Songs чартының құрамдас бөлігі.
|-
| Mainstream R&amp;B/Hip-Hop Airplay
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир (ойнатылымдар)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|40
| 76 R&amp;B/хип-хоп станциясының радиоойнатылымдарына негізделген эфирді біріктіре отырып әндерді саралайды. R&amp;B/Hip-Hop Airplay чартының құрамдас бөлігі.
|-
| [[Adult R&amp;B Songs|Adult R&amp;B Airplay]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир (ойнатылымдар)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|30
| 65 [[Urban adult contemporary|Urban AC]] радиостанцияларының эфирін өлшейді. R&amp;B/Hip-Hop Airplay чартының құрамдас бөлігі.
|-
| [[Rhythmic Airplay]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир (ойнатылымдар)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|40
| 72 ритмикалық станциядағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді. Ритмикалық (Rhythmic) — бұл би, көңілді ритмикалық поп, хип-хоп және R&amp;B хиттерінің қоспасын қамтитын музыкалық радиоформат. Бұл станциялар [[Dance Airplay]] панеліне де үлес қосады.
|-
| [[Hot Rap Songs]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир, сатылым, стриминг
| style=&quot;text-align:center;&quot;|25
| Барлық форматтағы радиостанциялардың эфирін, цифрлық жүктеу сатылымын, стриминг деректерін және рэп әндерінің YouTube қаралымдарын біріктіріп, ең үздік 25 хип-хоп/рэп әнін бағалайды.
|-
| Rap Airplay
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир (ойнатылымдар)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|25
| R&amp;B/хип-хоп және ритмикалық радиостанциялардың радиоойнатылымдары арқылы ең үздік 25 хип-хоп/рэп әнін саралайды. Hot Rap Songs чартының құрамдас бөлігі.
|-
| Rap Streaming Songs
| align=center| Стриминг
| align=center| 
| Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған ең көп тыңдалған рэп әндері. Hot Rap Songs чартының құрамдас бөлігі.
|-
| Hot R&amp;B/Hip-Hop Recurrents
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир (ойнатылымдар)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|20
| Hot R&amp;B/Hip-Hop Songs чартында 50-орыннан төмен түсіп қалған және сол чартта 20 аптадан астам уақыт бойы тұрған әндерді саралайды.
|-
| Hot R&amp;B/Hip-Hop Recurrent Airplay
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир (ойнатылымдар)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|20
| Hot R&amp;B/Hip-Hop Airplay чартында 25-орыннан төмен түскен және ол чартта 20 аптадан астам уақыт болған әндерді көрсетеді.
|-
| [[Hot R&amp;B Songs]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир, сатылым, стриминг
| style=&quot;text-align:center;&quot;|25
| Барлық форматтағы радиостанциялардың эфирін, цифрлық жүктеу сатылымын, стриминг деректерін және R&amp;B әндерінің YouTube қаралымдарын біріктіріп, ең үздік 25 R&amp;B әнін саралайды.
|-
| R&amp;B Streaming Songs
| align=center| Стриминг
| align=center| 
| Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған ең көп тыңдалған R&amp;B әндері. Hot R&amp;B Songs чартының құрамдас бөлігі.
|}

=== Рок / Альтернатива (Rock/Alternative) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Чарт атауы
! Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Hot Rock &amp; Alternative Songs]]
| align=center|Сатылым, радиоэфир, &lt;br&gt;стриминг
| align=center|50
| Радиоэфир, сатылым деректері және стриминг белсенділігі негізінде барлық форматтағы ең үздік рок және альтернативті әндерді бағалайды
|-
| Rock &amp; Alternative Airplay
| align=center|Радиоэфир (аудитория)
| align=center|50
| Мейнстрим-рок, альтернативті және Triple A радиостанцияларындағы радиоэфир аудиториясының әсері
|-
| Hot Rock Songs
| align=center|Сатылым, радиоэфир,&lt;br&gt;және стриминг
| align=center| 25
| Барлық форматтағы радиоэфир, сатылым деректері және стриминг белсенділігі негізінде ең үздік рок әндерін саралайды; 2022 жылғы 2-шілдедегі апталық чартта алғаш рет іске қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/billboard-rock-alternative-album-song-charts-updates-1235108717/|title=Billboard Announces Updates to Rock, Alternative Album &amp; Song Charts|date=June 29, 2022|first=Kevin|last=Rutherford|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=December 11, 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
| Rock Streaming Songs
| align=center|Стриминг
| align=center| 25
| Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған ең көп тыңдалған рок әндері.
|-
| Hot Alternative Songs
| align=center|Сатылым, радиоэфир, стриминг
| align=center| 25
| Барлық форматтағы радиоэфир, сатылым деректері және стриминг белсенділігі негізінде ең үздік альтернативті әндерді саралайды
|-
| [[Alternative Airplay]]
| align=center| Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 40
| 50 [[alternative rock|альтернативті рок]] / [[modern rock|модерн-рок]] станцияларындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| Alternative Streaming Songs
| align=center|Стриминг
| align=center| 25
| Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған, альтернативті жанрға жататын ең көп тыңдалған әндер.
|-
| [[Mainstream Rock Airplay]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 40
| Белсенді рок (active rock) пен мұралық рокты (heritage rock) қамтитын 77 [[mainstream rock|мейнстрим-рок]] радиостанциясындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| [[Adult Alternative Airplay]]
| align=center| 40
| 24 [[adult album alternative|ересектерге арналған альбомдық альтернатива]] радиостанцияларындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| Hot Hard Rock Songs
| align=center|Сатылым, радиоэфир, стриминг
| align=center| 25
| Барлық форматтағы радиоэфир, сатылым деректері және стриминг белсенділігі негізінде ең үздік хард-рок әндерін саралайды
|-
| Hard Rock Streaming Songs
| align=center|Стриминг
| align=center| 25
| Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған, хард-рок жанрына жататын ең көп тыңдалған әндер.
|-
|}

=== Әлемдік музыка (World music) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! style=&quot;width:200px;&quot;| Чарт атауы
! width=120 | Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Billboard U.S. Afrobeats Songs|''Billboard'' U.S. Afrobeats Songs]]
| align=center| Стриминг
| align=center| 
| Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған, АҚШ-та ең көп тыңдалған [[Afrobeats]] әндері.
|-
|}

=== Халықаралық чарттар (International charts) ===
==== Канада чарттары (Canadian charts) ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Canadian Hot 100]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;1&quot;| Радиоэфир, сатылым, стриминг&lt;ref&gt;{{cite magazine | title = Billboard's Canadian Hot 100 Now Incorporates Spotify Listening |url=https://www.billboard.com/pro/canadian-hot-100-spotify-data/ | magazine = [[Billboard (magazine)|Billboard]] | date = December 23, 2014 | access-date = December 26, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150924040730/http://www.billboard.com/articles/business/6415093/canadian-hot-100-spotify-data | archive-date = September 24, 2015 | url-status = live }}&lt;/ref&gt;
| align=center| 100
|
* Канадалық музыка индустриясының синглдердің танымалдығын көрсететін стандартты чарты
|-
| [[Billboard Canadian Albums|Canadian Albums]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;1&quot; | Сатылым және стриминг
| align=center|100
|
|-
| Emerging Canadian Artist
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;1&quot; | Радиоэфир, сатылым, стриминг
| align=center| 30
|
* Канадалық жас (жаңадан танылып келе жатқан) әртістердің ең танымал әндерін саралайды
* Әртістер Canadian Hot 100 чартындағы алғашқы әні алғашқы 40-қа кірген күннен бастап 12 ай өткенге дейін жас әртіс деп саналады.
* Рекурренттік чарты жоқ
|-
| Hot 100 Airplay
| align=center| Радиоэфир (аудитория)
| align=center| 75
|
* Бес түрлі форматтағы 137 радиостанцияның радиоэфир аудиториясының әсерін өлшейді
* Canadian Hot 100 чартының құрамдас бөліктерінің бірі
|-
| All-format Airplay
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;6&quot;| Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 50
|
* Бес форматтағы 137 радиостанциядағы радиоэфир ойнатылымдарын өлшейді.
* Бұрын [[Jam!]] [[Canoe.com|Canoe]] веб-сайтында 100 орындық чарт қолжетімді болған.
|-
| CHR/Top 40 Airplay
| align=center| 50
|
* 25 [[Contemporary hit radio|CHR]] радиостанциясындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| AC Airplay
| align=center| 50
|
* 28 AC радиостанциясындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| Hot AC Airplay
| align=center| 50
|
* 24 Hot AC радиостанциясындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| [[List of number-one country singles (Canada)|Country Airplay]]
| align=center| 50
|
* 31 кантри радиостанциясындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| Rock Airplay
| align=center| 50
|
* 29 рок радиостанциясындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|}

==== Басқа халықаралық чарттар (Other international charts) ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! style=&quot;width:200px;&quot;| Чарт атауы
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
|Arabic Hot 100
|Стриминг негізінде ең үздік 100 синглді бағалайды.
|-
|[[Argentina Hot 100]]
|Аргентинадағы радиоэфир, цифрлық жүктеулер және стриминг негізіндегі ең үздік 100 синглді көрсетеді.
|-
|[[Billboard Global 200|''Billboard'' Global 200]]&lt;ref name=&quot;Global&quot;&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/pro/billboard-launches-new-global-charts/|title=Billboard Launches New Global Charts|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=September 14, 2020|access-date=December 26, 2021}}&lt;/ref&gt;
|Әлем бойынша 200-ден астам аймақтың сатылым және стриминг деректері негізінде ең үздік әндерді саралайды.
|-
|''Billboard'' Global Excl. U.S.&lt;ref name=&quot;Global&quot; /&gt;
|АҚШ-тан тыс аймақтардың сатылым және стриминг деректері негізінде ең үздік әндерді көрсетеді.
|-
|''Billboard Korea'' Global K-Songs&lt;ref name=&quot;korea&quot;&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/billboard-korea-new-charts-korea-hot-100-global-k-music-1236126472/|title=Billboard Korea Launches New Global K-Music &amp; Domestic Charts Backed by Billboard|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=December 3, 2025|access-date=January 16, 2026|archive-date=December 3, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251203202726/https://www.billboard.com/music/chart-beat/billboard-korea-new-charts-korea-hot-100-global-k-music-1236126472/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|Әлем бойынша 200-ден астам аймақтың сатылым және стриминг деректері негізінде кореялық әртістердің ең үздік әндерін саралайды.
|-
|[[Brasil Hot 100]]
|Стриминг негізінде Бразилиядағы ең үздік 100 синглді бағалайды.
|-
|China TME UNI Chart
|Қытай, Гонконг және Тайвань әртістерінің цифрлық жүктеулері мен стримингіне негізделген Қытайдағы ең үздік 100 синглді көрсетеді. [[Tencent Music Entertainment]] компаниясымен бірлесіп жұмыс істейді.
|-
|Colombia Hot 100&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-10-17|title=Billboard Colombia tendrá su HOT 100|url=https://billboard.com.co/billboard-colombia-tendra-su-hot-100/|access-date=2025-10-30|website=billboard.com.co|language=es}}&lt;/ref&gt;
|Колумбиядағы радиоэфир, цифрлық жүктеулер және стриминг негізіндегі ең үздік 100 синглді бағалайды.
|-
|[[Hits of the World]]
|40-тан астам елдегі ең үздік 25 әнді көрсетеді.
|-
|[[Billboard Japan Hot 100|Japan Hot 100]]
|Жапониядағы ең көп сатылатын синглдер мен тректерді саралайды.
|-
|[[Billboard Korea Hot 100|Korea Hot 100]]&lt;ref name=&quot;korea&quot;/&gt;
|Оңтүстік Кореядағы ең көп сатылатын синглдер мен тректерді бағалайды.
|-
|Luxembourg Songs
|Люксембургтегі ең көп сатылатын синглдер мен тректерді көрсетеді.
|-
|[[List of Billboard Mexico Airplay number ones|Mexican Airplay]]
|Мексикадағы ең көп тыңдалған синглдерді саралайды.
|-
|[[Mexico Español Airplay]]
|Мексикадағы испан тіліндегі ең көп тыңдалған синглдерді бағалайды.
|-
|[[Mexico Ingles Airplay]]
|Мексикадағы ағылшын тіліндегі ең көп тыңдалған синглдерді көрсетеді.
|-
|[[Philippines Hot 100]]
|Цифрлық жүктеулер мен стриминг негізінде Филиппиндегі ең үздік 100 синглді саралайды.
|-
|[[Philippines Hot 100|Top Philippines Songs]]
|Цифрлық жүктеулер мен стриминг негізінде филипиндік әртістердің Филиппиндегі ең үздік 100 синглін көрсетеді.
|-
|Top Thai Songs
|Цифрлық жүктеулер мен стриминг негізінде Тайландтағы ең үздік 100 тай әнін бағалайды.&lt;ref name=&quot;thailand&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.timeout.com/bangkok/news/billboard-relaunched-in-thailand-with-two-music-charts-032323|title=Billboard relaunched in Thailand with two music charts|date=March 23, 2023|first=Top|last=Koaysomboon|work=[[Time Out Bangkok]]|access-date=December 11, 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
|Top Thai Country Songs
|Цифрлық жүктеулер мен стриминг негізінде Тайландтағы ең үздік 50 ''[[luk thung]]'' әнін көрсетеді.&lt;ref name=&quot;thailand&quot; /&gt;
|-
|[[Billboard Vietnam Hot 100|Vietnam Hot 100]]
|Цифрлық жүктеулер мен стриминг негізінде Вьетнамдағы ең үздік 100 синглді бағалайды.
|-
|[[Billboard Vietnam Hot 100|Vietnam Top Vietnamese Songs]]
|Цифрлық жүктеулер мен стриминг негізінде вьетнамдық әртістердің Вьетнамдағы ең үздік 100 синглін саралайды.
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Музыкалық чарттар}}

[[Санат:Billboard чарттары]]</text>
      <sha1>r13y5wx5c8fd8daz4xe6thohfv2ygn6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658271</id>
      <parentid>3658267</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:01:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3658271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79907" sha1="gjmal1ppn42u7c16osmay3jbuv04k95" xml:space="preserve">[[Сурет:Billboard Logo 2013.svg|250px|thumb|right|''Billboard'' логотипі]]

'''«Billboard» чарттары''' — сатылым, радиода ойнатылу және чарттың ерекшелігіне қарай басқа да көрсеткіштер бойынша әр түрлі музыкалық бағыттағы әндер мен альбомдардың танымалдығын апта сайынғы салыстырмалы танымалдығын көрсететін тізімдер.  Бұл нәтижелер «[[Billboard]]» журналында жарияланады. «Billboard» чарттарының онлайн кеңейтімі болып табылатын «Billboard biz» қосымша апта сайынғы чарттарды,&lt;ref&gt;[http://www.billboard.com/biz/charts Billboard biz charts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180917152951/https://www.billboard.com/biz/charts |date=September 17, 2018 }}, Billboard's online reference for the music community, retrieved on December 6, 2014&lt;/ref&gt; as well as year-end charts.&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/|title=Charts – Year End|magazine=Billboard|access-date=August 6, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150806105930/http://www.billboard.com/charts/year-end|archive-date=August 6, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ жыл қорытындысы бойынша чарттарды ұсынады. Үш негізгі чартқа жаһандық деңгейдегі әндерге арналған [[Billboard Global 200]], Америка Құрама Штаттарындағы әндерге арналған [[Billboard Hot 100]] және АҚШ-тағы альбомдарға арналған [[Billboard 200]] кіреді. Бұлардан басқа, өзге де «Billboard» чарттары тек R&amp;B, кантри немесе рок сияқты белгілі бір жанрларды қамтиды немесе барлық жанрларды біріктіреді. Чарттар сату, стриминг немесе радиоэфир көрсеткіштері бойынша жіктелуі мүмкін, ал «Hot 100» немесе «Global 200» секілді негізгі ән чарттары үшін оларды құрастыру барысында осы үш дереккөз де толықтай ескеріледі.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/p/billboard-charts-legend |title=Billboard Charts Legend |magazine=Billboard |access-date=August 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031031911/https://www.billboard.com/p/billboard-charts-legend |archive-date=October 31, 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Billboard 200 альбом чарты үшін дәстүрлі альбом сатылымдарынан бөлек, стриминг мен жеке трек сатылымдары да қоса есептеледі.

Апта сайынғы сатылымдар мен стримингтерді қадағалау циклі 2015 жылдың шілдесінен бастап жұма мен бейсенбі аралығын қамтыса, бұрын бұл үдеріс дүйсенбі мен жексенбі аралығында жүргізілетін. Алайда, радиоэфирдегі ән чарттары дүйсенбі-жексенбі циклін ұстанады (бұрын бұл мерзім сәрсенбі мен сейсенбі аралығы болатын). Чарттар әр сейсенбі сайын келесі сенбінің шығарылым күнімен ресми түрде жария етіледі.

=== Барлық уақыттағы ең ұлы әртістер (1963–2015) ===

2015 жылы ''Billboard'' журналы Hot 100 және Billboard 200 чарттарындағы жинақтаған ұпайлары негізінде, чарттар тарихындағы 52 жыл ішінде ең жоғары нәтиже көрсеткен 125 әртістің рейтингін жасады.&lt;ref name=&quot;goat&quot; /&gt; Төменде 2015 жылдың қазан айындағы жағдай бойынша осы тізімдегі үздік ондық көрсетілген.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;| Орын
!scope=&quot;col&quot;| Әртіс
|-
!scope=&quot;row&quot;| 1
|[[The Beatles]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 2
|[[The Rolling Stones]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 3
|[[Элтон Джон]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 4
|[[Мэрайя Кэри]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 5
|[[Мадонна (әнші)|Мадонна]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 6
|[[Барбра Стрейзанд]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 7
|[[Майкл Джексон]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 8
|[[Тейлор Свифт]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 9
|[[Стиви Уандер]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 10
|[[Chicago (топ)|Chicago]]
|}
Дереккөз:&lt;ref name=&quot;goat&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.billboard.com/charts/greatest-of-all-time-artists/ |title=Greatest of All Time Artists |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |date=November 12, 2015 |access-date=May 19, 2026}}&lt;/ref&gt;

== Әндер ==

===Барлық жанрлар (All-genre)===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Billboard Hot 100]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Сатылым,&lt;br&gt;радиоэфир,&lt;br&gt;стриминг
| align=center| 100
|
* АҚШ музыка индустриясындағы әндердің танымалдығын көрсететін негізгі стандартты чарт
|-
| [[Bubbling Under Hot 100]]
| align=center| 25
|
* Hot 100 тізіміне бұрын кірмеген, 100-орыннан төмен тұрған ең үздік 25 әнді көрсетеді.
* Орындар Hot 100-дің 101–125 орындарына тікелей сәйкес келмесе де, көптеген дереккөздер осылайша белгілейді
|-
| [[Radio Songs]]
| align=center| Радиоэфир&lt;br&gt;(аудитория)
| align=center| 50
|
* Барлық форматты қамтитын 1 233 радиостанциядағы радиоэфир аудиториясының әсерін өлшейді.
* Hot 100 чартының құрамдас бөліктерінің бірі
* Бұрын Top 40 Radio Monitor (1986–1991) және Hot 100 Airplay (1991–2014) деп аталған
|-
| [[Digital Song Sales]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Цифрлық сатылым
| align=center| 25
|
* Ең көп сатылған цифрлық әндердің рейтингі
* Қорытынды көрсеткіш шығару үшін әннің әртүрлі нұсқаларын біріктіреді
* Hot 100 чартының құрамдас бөліктерінің бірі
|-
| [[Streaming Songs]]
| align=center| Стриминг
| align=center| 50
|
* Ең көп тыңдалған (стриминг) әндердің рейтингі
* Қорытынды көрсеткіш шығару үшін әннің әртүрлі нұсқаларын біріктіреді
* Hot 100 чартының құрамдас бөліктерінің бірі
|}

=== Ересектерге арналған / Поп (Adult/Pop)===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Pop Airplay]]
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;| Радиоэфир&lt;br&gt;(ойнатылымдар)
| align=center| 40
| 157 қазіргі хит-радиостанцияларындағы эфирлік көрсеткіштерді (ойнатылымдарды) өлшейді. Бұл станциялар [[Dance Airplay]] панеліне де үлес қосады. Бұрын Mainstream Top 40 деген атпен белгілі болған.
|-
| [[Adult Contemporary (чарт)|Adult Contemporary]]
| align=&quot;center&quot;| 30
| 85 [[Adult contemporary|ересектерге арналған заманауи музыка]] станцияларындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| [[Adult Pop Airplay]]
| align=&quot;center&quot;| 40
| 90 Ересектерге арналған хот-поп станцияларындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
|}

=== Христиан және госпел (Christian and Gospel) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Hot Christian Songs]]
| align=center | Сатылым, стриминг, барлық форматтағы радиоэфир
| align=center| 50
| Сатылымды, барлық радиоформаттардағы эфирді және стриминг деректерін біріктіреді
|-
| Christian Streaming Songs
| align=center| Стриминг
| align=center| 25
| Ең көп тыңдалған христиан әндері
|-
| [[Christian Airplay]]
| align=center | Радиоэфир (аудитория)
| align=center| 40
| Христиандық AC, Hot AC, CHR/Pop, Soft AC және христиан рок станцияларының аудиториялық көрсеткіштері.
|-
| Christian AC Airplay
| align=center | Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 30
| [[Christian adult contemporary|Христиандық заманауи ересектерге арналған]] станциялардағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| [[Hot Gospel Songs]]
| align=center| Сатылым, стриминг, барлық форматтағы радиоэфир
| align=center| 25
| Госпел әндерінің сатылымын, эфирін және стриминг деректерін біріктіреді
|-
| Gospel Airplay
| align=center| Радиоэфир
| align=center| 30
| Госпел станцияларының эфирлік ойнатылымдарын өлшейді
|-
| Gospel Streaming Songs
| align=center| Стриминг
| align=center| 15
| Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған ең үздік госпел әндері.
|}

=== Кантри (Country) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Hot Country Songs]]
| align=center| Сатылым, барлық форматтағы радиоэфир, стриминг
| align=center| 50
| Сатылымды, барлық радиоформаттардағы эфирді және стриминг деректерін біріктіреді
|-
| [[Country Airplay]]
| align=center| Радиоэфир (аудитория)
| align=center| 60
| 128 [[country music|кантри музыка]] станцияларындағы радиоэфир аудиториясының әсерін өлшейді
|-
| Country Streaming Songs
| align=center| Стриминг
| align=center| 50
| Ең көп тыңдалған кантри әндері.
|}

=== Денс / Электроника (Dance/Electronic) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Hot Dance/Electronic Songs]]
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | Үздіксіз радиоэфир, сингл сатылымы, цифрлық жүктеулер, онлайн стриминг
| align=&quot;center&quot; | 50
|
* Hot 100 әдістемесін қолданатын чарт; бақыланатын радиоэфир, сингл сатылымы, цифрлық жүктеулер және онлайн стриминг негізінде ең үздік денс/электрондық әндерді қадағалайды.
* Әндер Hot 100 чартына кіру талаптарына сәйкестігін анықтау үшін қолданылады.
* Өлшем шарттары әннің қарқынына (темпіне) негізделген.
* Поп, рок, R&amp;B, хип-хоп немесе басқа жанрдағы әндердің ремикстелген нұсқалары бұл чартқа қатыса алмайды.
* 2025 жылғы 18 қаңтардағы чарттан бастап әндер тек «электрондық өндіріске баса назар аудара отырып, негізінен диджейлер немесе продюсерлер тарапынан жазылған» жағдайда ғана қатыса алады.&lt;ref name=&quot;dancerevamp&quot;&gt;{{Cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/billboard-hot-dance-electronic-songs-chart-revamp-launch-hot-dance-pop-songs-1235849976/|title=Billboard to Revamp Hot Dance/Electronic Songs Chart, Launch Hot Dance/Pop Songs Ranking|date=December 10, 2024|first=Xander|last=Zellner|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=December 11, 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Hot Dance/Pop Songs]]
| align=center| 15
|
* Hot Dance/Electronic Songs чартымен бірдей әдістемені қолданатын чарт.&lt;ref name=&quot;dancerevamp&quot; /&gt;
* 2025 жылғы 18 қаңтардағы чарттардан бастап іске қосылған, қатысатын әндер «би/электрондық жанрына жатпайтын әртістердің биге бағытталған вокалына, әуені мен иірімдеріне» ие.&lt;ref name=&quot;dancerevamp&quot; /&gt;
|-
| [[Dance Airplay]]
| align=center| Үздіксіз радиоэфир (Эксклюзивті репортерлардың ойнатылымдары)&lt;br&gt;Микс-шоу радиоэфирі (Mainstream және Rhythmic станцияларының ойнатылымдары)
| align=center| 40
|
* 2003 жылы іске қосылған кезде Hot Dance Radio Airplay деп аталған. Би музыкасының радиоға және оны бағдарламалайтын станцияларға тигізетін шағын, бірақ ықпалды әсері нәтижесінде пайда болған алты би станциясының бақыланатын би музыкасы радио чарты.
* 2011 жылдың 19 қарашасында Dance/Mix Show Airplay болып өзгертілді. Чартқа бағдарламаларына микс-шоуларды қосатын 157 Mainstream Top 40 және 67 Rhythmic Top 40 репортерлары кіреді.
* 2014 жылдың 6 желтоқсанындағы шығарылымнан бастап 40 орынға дейін кеңейтілді.
|-
| Dance Streaming Songs
| align=center| Стриминг
| align=center| 25
|
* Жетекші онлайн музыкалық қызметтердегі аптаның үздік би/электрондық стримингтік радио әндері мен сұраныс бойынша әндер мен бейнелерді қадағалайтын чарт.
|}

=== Мерекелік (Holiday) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Holiday 100]]
| align=center | Радиоэфир, сатылым және стриминг
| align=center| 100
|
* Радиоэфир, сатылым және стриминг деректерін біріктіреді. 
* Жыл сайынғы зерттеу желтоқсанның басынан бастап 5–6 апта бойы жүргізіледі.
|-
| [[Holiday Songs|Holiday Airplay]]
| align=center | Радиоэфир (аудитория)
| align=center| 50
| 
* 2001 жылдан 2010 жылға дейін '''Holiday Song''' чарты деп аталған.  
* Барлық радиостанциялардың аудиториялық көрсеткіштері бойынша жыл сайынғы зерттеу.
* Жыл сайынғы зерттеу желтоқсанның басынан бастап 5–6 апта бойы жүргізіледі.
|-
| [[Holiday Streaming Songs]]
| align=center| Стриминг
| align=center| 50
| 
* Ең көп тыңдалған мерекелік әндердің жыл сайынғы зерттеуі.
* Жыл сайынғы зерттеу желтоқсанның басынан бастап 5–6 апта бойы жүргізіледі.
|}

=== Интернет чарттары (Internet charts) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! width=200| Чарт атауы
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| Social 50
| style=&quot;text-align:center;&quot;|50
|  Әлемдегі жетекші әлеуметтік желілердегі ең белсенді әртістердің рейтингі. Әртістердің танымалдығы Next Big Sound өлшеуіші бойынша көпшіліктің апта сайынғы жаңа қосылулары, әртіс парақшасының қаралымдары және апта сайынғы ән тыңдалымдары біріктірілген формула арқылы анықталады.
|-
| LyricFind Global
| style=&quot;text-align:center;&quot;|25
| LyricFind сайтында ең көп ізделген әндер.
|-
| LyricFind U.S.
| style=&quot;text-align:center;&quot;|25
| LyricFind сайтында ең көп ізделген әндер.
|-
| [[Gabb Wireless#Products|Top Gabb Music Songs]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|25
| Жастарға арналған лайықты әндерді ұсынатын [[Gabb Wireless]] арқылы Gabb Music арқылы ағынды түрде тыңдалған ең көп ойнатылған әндер; алғаш рет 2024 жылдың қарашасында ұсынылып, ай сайын жаңартылып отырады. Gabb Music тыңдалымдары басқа ешбір ''Billboard'' чартына кірмейді.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/benson-boone-beautiful-tops-first-gabb-music-chart-1235828697/|title=Benson Boone's 'Beautiful Things' Leads First Top Gabb Music Songs Chart|date=November 14, 2024|first=Kevin|last=Rutherford|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=December 11, 2024}}&lt;/ref&gt;
|}

=== Джаз (Jazz) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Smooth Jazz Airplay]]
| align=center| Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 30
| 14 smooth jazz (саф джаз) станцияларындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
|}

=== Латын музыкасы (Latin) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! style=&quot;width:150px;&quot;| Чарт атауы
! style=&quot;width:150px;&quot;| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Hot Latin Songs]]
|Сатылым, радиоэфир, стриминг
| align=center|50
| Америкалық музыка нарығындағы ең үздік елу испан тілді синглді бағалайды. Оны 1986 жылы ''Billboard'' тек радиоэфир чарты ретінде құрған болатын. 2012 жылдың 11 қазанынан бастап чарт барлық форматтағы радиоэфирге, цифрлық жүктеулерге және латын әндерінің стримингіне негізделген. Чартқа тек негізінен испан тіліндегі әндер ғана қатыса алады.
|-
| [[Billboard Latin pop charts|Hot Latin Pop Songs]]
|Сатылым, радиоэфир, стриминг
| align=center|25
| Америкалық музыка нарығындағы ең үздік жиырма бес испан тілді поп-әннің рейтингі. 2025 жылғы 12 сәуірдегі шығарылымда іске қосылған чарт латын поп-әндерінің радиоэфиріне, цифрлық жүктеулеріне және стримингіне негізделген.&lt;ref name=&quot;Latin Charts 2025-03-28&quot;&gt;{{Cite web |last=Bustios |first=Pamela |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/billboard-hot-latin-songs-sub-genre-charts-1235933239/ |title=Billboard Hot Latin Songs Sub-Genre Charts Announced |date=March 28, 2025 |access-date=April 8, 2025 |magazine=Billboard |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Latin Charts 2025-04-08&quot;&gt;{{Cite web |last=Bustios |first=Pamela |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/bad-bunny-selena-gomez-benny-blanco-new-latin-charts-1235941307/ |title=Bad Bunny, Selena Gomez, Benny Blanco Lead Latin Sub-Genre Charts |date=April 8, 2025 |access-date=April 8, 2025 |magazine=Billboard |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Billboard Latin rhythm charts|Hot Latin Rhythm Songs]]
|Сатылым, радиоэфир, стриминг
| align=center|25
| Америкалық музыка нарығындағы ең үздік жиырма бес латын ырғақты (rhythm) әндерін бағалайды. 2025 жылғы 12 сәуірдегі шығарылымда іске қосылған бұл чарт латын ырғақты әндерінің радиоэфирі, цифрлық жүктеулері мен стримингіне негізделген.&lt;ref name=&quot;Latin Charts 2025-03-28&quot; /&gt;
|-
| [[Billboard regional Mexican charts|Hot Regional Mexican Songs]]
|Сатылым, радиоэфир, стриминг
| align=center|25
| Америкалық музыка нарығындағы ең үздік жиырма бес [[Regional Mexican music|аймақтық мексикандық]] әнді көрсетеді. 2025 жылғы 12 сәуірдегі шығарылымда іске қосылған бұл чарт аймақтық мексикандық әндердің радиоэфирі, цифрлық жүктеулері және стримингіне негізделген.&lt;ref name=&quot;Latin Charts 2025-03-28&quot; /&gt;
|-
| [[Billboard tropical charts|Hot Tropical Songs]]
|Сатылым, радиоэфир, стриминг
| align=center|25
| Америкалық музыка нарығындағы испан тіліндегі ең үздік жиырма бес [[tropical music|тропикалық музыка]] әнін бағалайды. 2025 жылғы 12 сәуірдегі шығарылымда іске қосылған чарт латын тропикалық әндерінің радиоэфиріне, цифрлық жүктеулері мен стримингіне негізделген.&lt;ref name=&quot;Latin Charts 2025-03-28&quot; /&gt;
|-
| [[Latin Airplay]]
| Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center|50
| Жанрына немесе тіліне қарамастан, Америка Құрама Штаттары мен Пуэрто-Рикодағы латын радиостанцияларында ең көп ойнатылған әндердің рейтингі.
|-
| Latin Pop Airplay
| Радиоэфир (аудитория)
| align=center|25
| Латын музыкасы радиостанцияларында ең көп тыңдалған испан тілді поп-әндер. 1994 жылы латын поп-радиостанцияларындағы әндердің эфирлік көрсеткіштерін өлшеу үшін құрылған.
|-
| Regional Mexican Airplay
| Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center|40
| АҚШ-тағы аймақтық мексикандық радиостанцияларда ең көп орындалған әндерді көрсетеді. Оған Мексикадан бастау алатын музыкалық стильдер, сондай-ақ АҚШ-тағы мексикан-американдық қауымдастықтың [[Tejano music|теджано]] сияқты бағыттары кіреді. Бұл чарт [[Broadcast Data Systems|BDS]] жүйесі арқылы қадағаланатын аймақтық мексикандық 65 радиостанцияның эфир деректеріне негізделген. 1994 жылы құрылған.
|-
| Tropical Airplay
| Радиоэфир (аудитория)
| align=center|25
| 140 латын музыкасы радиостанциясындағы ең көп тыңдалған испан тілді тропикалық музыка әндерін бағалайды. Оны журнал 1994 жылы тропикалық музыка радиостанцияларының шағын тобы арқылы ойнатылатын әндердің эфирін өлшеу мақсатында құрған.
|-
| Latin Rhythm Airplay
| Радиоэфир (аудитория)
| align=center |25
| Ең көп тыңдалған испан тілді латын ырғақты әндерін көрсетеді. Латын ырғағы — бұл латын хип-хобы және реггетон сияқты испан тілді урбан (қалалық) жанрларын қамтитын музыкалық радиоформат. 2005 жылы құрылған, бастапқыда 15 латын ырғақты радиостанциясында ойнатылатын әндердің эфирін өлшеген.
|-
| Latin Streaming Songs
| Стриминг
| align=center |25
| Жетекші онлайн музыкалық қызметтердегі испан тіліндегі стримингтік радио әндері мен сұраныс бойынша әндер мен музыкалық бейнелердің тыңдалымдарын бағалайды.
|}

=== R&amp;B / Хип-хоп (R&amp;B/Hip-Hop) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! style=&quot;width:200px;&quot;| Чарт атауы
! width=120 | Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Hot R&amp;B/Hip-Hop Songs]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир, сатылым, стриминг
| style=&quot;text-align:center;&quot;|50{{efn-ua|2012 жылдың қазан айына дейін 100 орын болған.}}
| R&amp;B және хип-хоп әндерінің барлық радиостанция форматтарындағы эфирін, цифрлық жүктеу сатылымын, стриминг деректерін және YouTube қаралымдарын біріктіре отырып, ең танымал әндерді анықтайды.
|-
| [[R&amp;B/Hip-Hop Airplay]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир (аудитория)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|50
| Әртүрлі [[Contemporary R&amp;B|R&amp;B]] / [[hip-hop]] станцияларының аудиториялық көрсеткіштері негізінде эфирді өлшейді. Hot R&amp;B/Hip-Hop Songs чартының құрамдас бөлігі.
|-
| R&amp;B/Hip-Hop Streaming Songs
| align=center| Стриминг
| align=center| 
| Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған ең көп тыңдалған R&amp;B және хип-хоп әндері. Hot R&amp;B/Hip-Hop Songs чартының құрамдас бөлігі.
|-
| Mainstream R&amp;B/Hip-Hop Airplay
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир (ойнатылымдар)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|40
| 76 R&amp;B/хип-хоп станциясының радиоойнатылымдарына негізделген эфирді біріктіре отырып әндерді саралайды. R&amp;B/Hip-Hop Airplay чартының құрамдас бөлігі.
|-
| [[Adult R&amp;B Songs|Adult R&amp;B Airplay]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир (ойнатылымдар)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|30
| 65 [[Urban adult contemporary|Urban AC]] радиостанцияларының эфирін өлшейді. R&amp;B/Hip-Hop Airplay чартының құрамдас бөлігі.
|-
| [[Rhythmic Airplay]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир (ойнатылымдар)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|40
| 72 ритмикалық станциядағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді. Ритмикалық (Rhythmic) — бұл би, көңілді ритмикалық поп, хип-хоп және R&amp;B хиттерінің қоспасын қамтитын музыкалық радиоформат. Бұл станциялар [[Dance Airplay]] панеліне де үлес қосады.
|-
| [[Hot Rap Songs]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир, сатылым, стриминг
| style=&quot;text-align:center;&quot;|25
| Барлық форматтағы радиостанциялардың эфирін, цифрлық жүктеу сатылымын, стриминг деректерін және рэп әндерінің YouTube қаралымдарын біріктіріп, ең үздік 25 хип-хоп/рэп әнін бағалайды.
|-
| Rap Airplay
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир (ойнатылымдар)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|25
| R&amp;B/хип-хоп және ритмикалық радиостанциялардың радиоойнатылымдары арқылы ең үздік 25 хип-хоп/рэп әнін саралайды. Hot Rap Songs чартының құрамдас бөлігі.
|-
| Rap Streaming Songs
| align=center| Стриминг
| align=center| 
| Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған ең көп тыңдалған рэп әндері. Hot Rap Songs чартының құрамдас бөлігі.
|-
| Hot R&amp;B/Hip-Hop Recurrents
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир (ойнатылымдар)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|20
| Hot R&amp;B/Hip-Hop Songs чартында 50-орыннан төмен түсіп қалған және сол чартта 20 аптадан астам уақыт бойы тұрған әндерді саралайды.
|-
| Hot R&amp;B/Hip-Hop Recurrent Airplay
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир (ойнатылымдар)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|20
| Hot R&amp;B/Hip-Hop Airplay чартында 25-орыннан төмен түскен және ол чартта 20 аптадан астам уақыт болған әндерді көрсетеді.
|-
| [[Hot R&amp;B Songs]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир, сатылым, стриминг
| style=&quot;text-align:center;&quot;|25
| Барлық форматтағы радиостанциялардың эфирін, цифрлық жүктеу сатылымын, стриминг деректерін және R&amp;B әндерінің YouTube қаралымдарын біріктіріп, ең үздік 25 R&amp;B әнін саралайды.
|-
| R&amp;B Streaming Songs
| align=center| Стриминг
| align=center| 
| Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған ең көп тыңдалған R&amp;B әндері. Hot R&amp;B Songs чартының құрамдас бөлігі.
|}

=== Рок / Альтернатива (Rock/Alternative) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Чарт атауы
! Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Hot Rock &amp; Alternative Songs]]
| align=center|Сатылым, радиоэфир, &lt;br&gt;стриминг
| align=center|50
| Радиоэфир, сатылым деректері және стриминг белсенділігі негізінде барлық форматтағы ең үздік рок және альтернативті әндерді бағалайды
|-
| Rock &amp; Alternative Airplay
| align=center|Радиоэфир (аудитория)
| align=center|50
| Мейнстрим-рок, альтернативті және Triple A радиостанцияларындағы радиоэфир аудиториясының әсері
|-
| Hot Rock Songs
| align=center|Сатылым, радиоэфир,&lt;br&gt;және стриминг
| align=center| 25
| Барлық форматтағы радиоэфир, сатылым деректері және стриминг белсенділігі негізінде ең үздік рок әндерін саралайды; 2022 жылғы 2-шілдедегі апталық чартта алғаш рет іске қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/billboard-rock-alternative-album-song-charts-updates-1235108717/|title=Billboard Announces Updates to Rock, Alternative Album &amp; Song Charts|date=June 29, 2022|first=Kevin|last=Rutherford|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=December 11, 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
| Rock Streaming Songs
| align=center|Стриминг
| align=center| 25
| Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған ең көп тыңдалған рок әндері.
|-
| Hot Alternative Songs
| align=center|Сатылым, радиоэфир, стриминг
| align=center| 25
| Барлық форматтағы радиоэфир, сатылым деректері және стриминг белсенділігі негізінде ең үздік альтернативті әндерді саралайды
|-
| [[Alternative Airplay]]
| align=center| Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 40
| 50 [[alternative rock|альтернативті рок]] / [[modern rock|модерн-рок]] станцияларындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| Alternative Streaming Songs
| align=center|Стриминг
| align=center| 25
| Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған, альтернативті жанрға жататын ең көп тыңдалған әндер.
|-
| [[Mainstream Rock Airplay]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 40
| Белсенді рок (active rock) пен мұралық рокты (heritage rock) қамтитын 77 [[mainstream rock|мейнстрим-рок]] радиостанциясындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| [[Adult Alternative Airplay]]
| align=center| 40
| 24 [[adult album alternative|ересектерге арналған альбомдық альтернатива]] радиостанцияларындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| Hot Hard Rock Songs
| align=center|Сатылым, радиоэфир, стриминг
| align=center| 25
| Барлық форматтағы радиоэфир, сатылым деректері және стриминг белсенділігі негізінде ең үздік хард-рок әндерін саралайды
|-
| Hard Rock Streaming Songs
| align=center|Стриминг
| align=center| 25
| Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған, хард-рок жанрына жататын ең көп тыңдалған әндер.
|-
|}

=== Әлемдік музыка (World music) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! style=&quot;width:200px;&quot;| Чарт атауы
! width=120 | Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Billboard U.S. Afrobeats Songs|''Billboard'' U.S. Afrobeats Songs]]
| align=center| Стриминг
| align=center| 
| Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған, АҚШ-та ең көп тыңдалған [[Afrobeats]] әндері.
|-
|}

=== Халықаралық чарттар (International charts) ===
==== Канада чарттары (Canadian charts) ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Canadian Hot 100]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;1&quot;| Радиоэфир, сатылым, стриминг&lt;ref&gt;{{cite magazine | title = Billboard's Canadian Hot 100 Now Incorporates Spotify Listening |url=https://www.billboard.com/pro/canadian-hot-100-spotify-data/ | magazine = [[Billboard (magazine)|Billboard]] | date = December 23, 2014 | access-date = December 26, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150924040730/http://www.billboard.com/articles/business/6415093/canadian-hot-100-spotify-data | archive-date = September 24, 2015 | url-status = live }}&lt;/ref&gt;
| align=center| 100
|
* Канадалық музыка индустриясының синглдердің танымалдығын көрсететін стандартты чарты
|-
| [[Billboard Canadian Albums|Canadian Albums]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;1&quot; | Сатылым және стриминг
| align=center|100
|
|-
| Emerging Canadian Artist
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;1&quot; | Радиоэфир, сатылым, стриминг
| align=center| 30
|
* Канадалық жас (жаңадан танылып келе жатқан) әртістердің ең танымал әндерін саралайды
* Әртістер Canadian Hot 100 чартындағы алғашқы әні алғашқы 40-қа кірген күннен бастап 12 ай өткенге дейін жас әртіс деп саналады.
* Рекурренттік чарты жоқ
|-
| Hot 100 Airplay
| align=center| Радиоэфир (аудитория)
| align=center| 75
|
* Бес түрлі форматтағы 137 радиостанцияның радиоэфир аудиториясының әсерін өлшейді
* Canadian Hot 100 чартының құрамдас бөліктерінің бірі
|-
| All-format Airplay
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;6&quot;| Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 50
|
* Бес форматтағы 137 радиостанциядағы радиоэфир ойнатылымдарын өлшейді.
* Бұрын [[Jam!]] [[Canoe.com|Canoe]] веб-сайтында 100 орындық чарт қолжетімді болған.
|-
| CHR/Top 40 Airplay
| align=center| 50
|
* 25 [[Contemporary hit radio|CHR]] радиостанциясындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| AC Airplay
| align=center| 50
|
* 28 AC радиостанциясындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| Hot AC Airplay
| align=center| 50
|
* 24 Hot AC радиостанциясындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| [[List of number-one country singles (Canada)|Country Airplay]]
| align=center| 50
|
* 31 кантри радиостанциясындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| Rock Airplay
| align=center| 50
|
* 29 рок радиостанциясындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|}

==== Басқа халықаралық чарттар (Other international charts) ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! style=&quot;width:200px;&quot;| Чарт атауы
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
|Arabic Hot 100
|Стриминг негізінде ең үздік 100 синглді бағалайды.
|-
|[[Argentina Hot 100]]
|Аргентинадағы радиоэфир, цифрлық жүктеулер және стриминг негізіндегі ең үздік 100 синглді көрсетеді.
|-
|[[Billboard Global 200|''Billboard'' Global 200]]&lt;ref name=&quot;Global&quot;&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/pro/billboard-launches-new-global-charts/|title=Billboard Launches New Global Charts|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=September 14, 2020|access-date=December 26, 2021}}&lt;/ref&gt;
|Әлем бойынша 200-ден астам аймақтың сатылым және стриминг деректері негізінде ең үздік әндерді саралайды.
|-
|''Billboard'' Global Excl. U.S.&lt;ref name=&quot;Global&quot; /&gt;
|АҚШ-тан тыс аймақтардың сатылым және стриминг деректері негізінде ең үздік әндерді көрсетеді.
|-
|''Billboard Korea'' Global K-Songs&lt;ref name=&quot;korea&quot;&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/billboard-korea-new-charts-korea-hot-100-global-k-music-1236126472/|title=Billboard Korea Launches New Global K-Music &amp; Domestic Charts Backed by Billboard|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=December 3, 2025|access-date=January 16, 2026|archive-date=December 3, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251203202726/https://www.billboard.com/music/chart-beat/billboard-korea-new-charts-korea-hot-100-global-k-music-1236126472/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|Әлем бойынша 200-ден астам аймақтың сатылым және стриминг деректері негізінде кореялық әртістердің ең үздік әндерін саралайды.
|-
|[[Brasil Hot 100]]
|Стриминг негізінде Бразилиядағы ең үздік 100 синглді бағалайды.
|-
|China TME UNI Chart
|Қытай, Гонконг және Тайвань әртістерінің цифрлық жүктеулері мен стримингіне негізделген Қытайдағы ең үздік 100 синглді көрсетеді. [[Tencent Music Entertainment]] компаниясымен бірлесіп жұмыс істейді.
|-
|Colombia Hot 100&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-10-17|title=Billboard Colombia tendrá su HOT 100|url=https://billboard.com.co/billboard-colombia-tendra-su-hot-100/|access-date=2025-10-30|website=billboard.com.co|language=es}}&lt;/ref&gt;
|Колумбиядағы радиоэфир, цифрлық жүктеулер және стриминг негізіндегі ең үздік 100 синглді бағалайды.
|-
|[[Hits of the World]]
|40-тан астам елдегі ең үздік 25 әнді көрсетеді.
|-
|[[Billboard Japan Hot 100|Japan Hot 100]]
|Жапониядағы ең көп сатылатын синглдер мен тректерді саралайды.
|-
|[[Billboard Korea Hot 100|Korea Hot 100]]&lt;ref name=&quot;korea&quot;/&gt;
|Оңтүстік Кореядағы ең көп сатылатын синглдер мен тректерді бағалайды.
|-
|Luxembourg Songs
|Люксембургтегі ең көп сатылатын синглдер мен тректерді көрсетеді.
|-
|[[List of Billboard Mexico Airplay number ones|Mexican Airplay]]
|Мексикадағы ең көп тыңдалған синглдерді саралайды.
|-
|[[Mexico Español Airplay]]
|Мексикадағы испан тіліндегі ең көп тыңдалған синглдерді бағалайды.
|-
|[[Mexico Ingles Airplay]]
|Мексикадағы ағылшын тіліндегі ең көп тыңдалған синглдерді көрсетеді.
|-
|[[Philippines Hot 100]]
|Цифрлық жүктеулер мен стриминг негізінде Филиппиндегі ең үздік 100 синглді саралайды.
|-
|[[Philippines Hot 100|Top Philippines Songs]]
|Цифрлық жүктеулер мен стриминг негізінде филипиндік әртістердің Филиппиндегі ең үздік 100 синглін көрсетеді.
|-
|Top Thai Songs
|Цифрлық жүктеулер мен стриминг негізінде Тайландтағы ең үздік 100 тай әнін бағалайды.&lt;ref name=&quot;thailand&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.timeout.com/bangkok/news/billboard-relaunched-in-thailand-with-two-music-charts-032323|title=Billboard relaunched in Thailand with two music charts|date=March 23, 2023|first=Top|last=Koaysomboon|work=[[Time Out Bangkok]]|access-date=December 11, 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
|Top Thai Country Songs
|Цифрлық жүктеулер мен стриминг негізінде Тайландтағы ең үздік 50 ''[[luk thung]]'' әнін көрсетеді.&lt;ref name=&quot;thailand&quot; /&gt;
|-
|[[Billboard Vietnam Hot 100|Vietnam Hot 100]]
|Цифрлық жүктеулер мен стриминг негізінде Вьетнамдағы ең үздік 100 синглді бағалайды.
|-
|[[Billboard Vietnam Hot 100|Vietnam Top Vietnamese Songs]]
|Цифрлық жүктеулер мен стриминг негізінде вьетнамдық әртістердің Вьетнамдағы ең үздік 100 синглін саралайды.
|}

== Альбомдар (Albums) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Чарт атауы
! Чарт орындарының саны
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Billboard 200|''Billboard'' 200]]
| align=center| 200
|
* Индустриялық стандарт, кез келген жанрдағы альбомдарды қамтиды.
* Жаңа және каталогтағы альбомдарды да қамтиды.
* Сұраныс бойынша стриминг қызметтерінің деректерін қосады&lt;ref name=&quot;billboard albums&quot;&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/pro/billboard-200-makeover-streams-digital-tracks/|title=Billboard 200 Makeover: Album Chart to Incorporate Streams &amp; Track Sales|date=19 November 2014|magazine=Billboard|access-date=December 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20141122190912/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6320099/billboard-200-makeover-streams-digital-tracks|archive-date=November 22, 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Top Album Sales]]
| align=center| 50
|
* Таза альбом сатылымдарының чарты.
|-
| Top Alternative Albums {{anchor|Top Alternative Albums}}
| align=center|25
|
* Nielsen Music жинақтаған аптаның ең танымал альтернативті альбомдарын саралайды.
* Көп метрикалық тұтынуға негізделген (дәстүрлі альбом сатылымдары, трек баламасы альбомдары және стриминг баламасы альбомдары біріктіріледі)
|-
| Top Bluegrass Albums {{anchor|Top Bluegrass Albums}}
| align=center|15
|
|-
| Top Blues Albums {{anchor|Top Blues Albums}}
| align=center| 15
|
|-
| Cast Albums
| align=center|
|
* [[Cast recording|Мюзикл/спектакль жазбаларының]] сатылымын өлшейді
|-
| [[Top Christian Albums]]
| align=center|50
|
|-
| {{vanchor|Top Classical Albums}}
| align=center|50
|
|-
| {{vanchor|Classical Crossover Albums}}
| align=center|15
|
|-
| Top Comedy Albums {{anchor|Top Comedy Albums}}
| align=center| 10
|
|-
| Compilation Albums
| align=center|20
|
|-
| {{vanchor|Contemporary Jazz Albums}}
| align=center|15
|
* 1987 жылы 28 ақпанда 25 орынмен іске қосылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://jazzlps.wordpress.com/2015/06/24/billboard-1-contemporary-jazz-albums-of-1987/|title=Billboard #1 Contemporary Jazz Albums of 1987|work=JAZZ LPS|date=June 24, 2015|access-date=September 21, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304214435/https://jazzlps.wordpress.com/2015/06/24/billboard-1-contemporary-jazz-albums-of-1987/|archive-date=March 4, 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Top Country Albums]]
| align=center| 50
|
|-
| [[Top Dance Albums]]
| align=center| 25
|
* 2025 жылғы 11 қаңтардағы аптаға дейін Top Dance/Electronic Albums деп аталған.&lt;ref name=&quot;dancerevamp&quot; /&gt;
|-
| [[Top Gospel Albums]] {{anchor|Top Gospel Albums}}
| align=center|40
|
|-
| Top Hard Rock Albums {{anchor|Top Hard Rock Albums}}
| align=center|25
|
* Nielsen Music жинақтаған аптаның ең танымал хард-рок альбомдарын саралайды.
* Көп метрикалық тұтынуға негізделген (дәстүрлі альбом сатылымдары, трек баламасы альбомдары және стриминг баламасы альбомдары біріктіріледі)
|-
| [[Top Holiday Albums]]
| align=center| 50
|
* Сингл сатылымдарымен біріктіріліп, 1963 жылы 30 қарашада [[Billboard Christmas Holiday charts|Christmas Records]] ретінде іске қосылды. 1966 жылы атауы [[List of Billboard Best Bets for Christmas 1963–1973|Best Bets For Christmas]] болып өзгертілді. 1974 және 1982 жылдар аралығында ешқандай чарт жарияланған жоқ. 1983 жылы 17 желтоқсанда [[Billboard Christmas Hits 1983–1989|Christmas Hits]] ретінде қайта жанданды. 
* Тек альбомдарға арналған чарт 1990 жылы [[Billboard Top Christmas Albums of the 1990s|Top Christmas Albums]], ал 2000 жылы [[List of Billboard Top Holiday Albums number ones of the 2000s|Top Holiday Albums]] деп аталды.
* Зерттеулер қазан айынан басталып, әр мереке маусымында 12–15 апта бойы жүргізіледі.
|-
| [[Independent Albums]]
| align=center| 50
|
* [[Independent record label|Тәуелсіз дыбыс жазу лейблдері]] арқылы шығарылған үздік 50 альбомды саралайды.
|-
| Jazz Albums {{anchor|Jazz Albums}}
| align=center|25
|
* Сондай-ақ «Best Selling Jazz LP's» деп те аталған.
|-
| [[Billboard Top Latin Albums|Top Latin Albums]]
| align=center|50
|
* Апта сайын ең көп сатылатын [[Latin music|латын]] альбомдарын саралайды. Чартқа кіру үшін альбом мазмұнының кем дегенде 51%-ы [[Spanish language|испан тілінде]] жазылуы тиіс.
|-
| [[Top R&amp;B/Hip-Hop Albums]]
| align=center| 50
|
|-
| [[Top R&amp;B/Hip-Hop Albums|Rap Albums]]
| align=center|25
|
|-
| Top Rock Albums {{anchor|Top Rock Albums}}
| align=center|50
|
* Nielsen Music жинақтаған аптаның ең танымал рок альбомдарын саралайды.
* Көп метрикалық тұтынуға негізделген (дәстүрлі альбом сатылымдары, трек баламасы альбомдары және стриминг баламасы альбомдары біріктіріледі)
|-
| Top Rock &amp; Alternative Albums {{anchor|Top Rock &amp; Alternative Albums}}
| align=center|50
|
* Nielsen Music жинақтаған аптаның ең танымал рок және альтернативті альбомдарын саралайды.
* Көп метрикалық тұтынуға негізделген (дәстүрлі альбом сатылымдары, трек баламасы альбомдары және стриминг баламасы альбомдары біріктіріледі)
|-
| Top Soundtracks {{anchor|Top Soundtracks}}
| align=center|30
|
|-
| [[Americana/Folk Albums]]
| align=center| 25
|
|-
| [[Kid Albums]]
| align=center| 15
|
|-
| [[Billboard Latin rhythm charts|Latin Rhythm Albums]]
| align=center|25
|
|-
| [[Billboard Latin pop charts|Latin Pop Albums]]
| align=center|20
|
|-
| New Age Albums
| align=center|10
|
|-
| R&amp;B Albums
| align=center|25
|
* Nielsen Music жинақтаған сатылымдар бойынша ең үздік R&amp;B альбомдарын саралайды. Альбомдар 18 айдан кіші болуы тиіс, ал егер 18 айдан асқан болса, онда олар ''Billboard'' 200 чартының алғашқы 100 орындығында болуы тиіс.&lt;ref name=&quot;bc-r&amp;b-albums&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.billboard.com/charts/r-and-b-albums|title=Billboard R&amp;B Albums|publisher=Billboard |access-date=December 16, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151217073108/http://www.billboard.com/charts/r-and-b-albums|archive-date=December 17, 2015|url-status=live}} Description per &quot;How it works&quot; section of webpage.&lt;/ref&gt;
|-
| Reggae Albums {{anchor|Reggae Albums}}
| align=center|10
|
|-
| {{anchor|Tastemakers}}Indie Store Album Sales&lt;ref&gt;{{cite web | last=Tencer | first=Daniel | title=Luminate reaches music sales data collection deal with indie record stores | website=Music Business Worldwide | date=2024-04-25 | url=https://www.musicbusinessworldwide.com/luminate-reaches-music-sales-data-collection-deal-with-indie-record-stores/ | access-date=2025-09-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Record Store Day, The Music Business Association and Luminate Announce New Partnership Regarding Physical Music Sales Data Across Independent Retail Sector In The U.S. | website=Music Business Association | date=2025-01-22 | url=https://musicbiz.org/news/record-store-day-the-music-business-association-and-luminate-announce-new-partnership-regarding-physical-music-sales-data-across-independent-retail-sector-in-the-u-s/ | access-date=2025-09-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last=Watkis | first=Donovan | title=Billboard Charts Expand to Include Indie Store Album Sales, Which Could See Boost for Reggae-Dancehall Sales | website=World Music Views | date=2024-05-14 | url=https://worldmusicviews.com/boost-for-reggae-dancehall-sales-billboard-charts-expand-to-include-indie-store-album-sales/ | access-date=2025-09-02}}&lt;/ref&gt;
| align=center|
|
* «Тәуелсіз дүкендер мен шағын өңірлік желілердің ықпалды панеліне» негізделген рейтингке ие альбомдар.&lt;ref&gt;{{cite magazine| last = Binkert| first = Lisa| title = Bruno Mars Live: Billboard Tastemakers| magazine = [[Billboard (magazine)|Billboard]]| url = https://www.billboard.com/music/music-news/bruno-mars-live-billboard-tastemakers-video-953194/ | access-date = December 26, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20161227140124/http://www.billboard.com/articles/photos/live/953194/bruno-mars-live-billboard-tastemakers-video| archive-date = December 27, 2016| url-status = live}}&lt;/ref&gt;
|-
| Traditional Classical Albums
| align=center|
|
|-
| {{vanchor|Traditional Jazz Albums}}
| align=center|15
|
|-
| [[Billboard tropical charts|Tropical Albums]]
| align=center|20
|
|-
| Vinyl Albums {{anchor|Vinyl Albums}}
| align=center|25
|
|-
| World Albums
| align=center|25
|
* 1990 жылы 19 мамырда іске қосылған.&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/world-albums/1990-05-19|title=''Billboard'' World Albums – Week Ending May 19, 1990|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=February 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330204136/https://www.billboard.com/charts/world-albums/1990-05-19|archive-date=March 30, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* Каталогтық атауларды қоса алғанда, ең көп сатылатын [[world music|әлемдік музыка]] альбомдарын саралайды.
* Бастапқыда 15 орыннан тұрды, бірақ 2025 жылдың 18 қаңтарынан бастап 25 орынға дейін кеңейтілді.
|-
| [[Billboard regional Mexican charts|Regional Mexican Albums]] {{anchor|Top Regional Mexican Albums}}
| align=center|20
|
|}

== Видео ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| Music Video Sales
| align=center| 100
|
* Индустриялық стандарт, кез келген жанрдағы бейнеальбомдарды қамтиды.&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=http://www.billboard.com/biz/charts/music-video|title=Billboard – Music Video Sales|magazine=Billboard|access-date=December 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190617183456/https://www.billboard.com/biz/charts/music-video|archive-date=June 17, 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|}

== Тоқтатылған чарттар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! Тоқтатылған&lt;br&gt;күні
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| Active Rock
| 25 қараша 2013 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Сатылым және&lt;br&gt;радиоэфир
|
|
* Mainstream Rock Airplay чартымен біріктірілді.&lt;ref name=&quot;activeandheritage&quot;&gt;{{cite magazine |first=Gary |last=Trust |title=Chart Moves: A Great Big Jump for a Great Big World, Christina Aguilera; Volbeat's Victorious at Rock; Howard Jones Notches First Top 10 in 21 Years |url=http://www.billboard.com/biz/articles/news/5812232/chart-moves-a-great-big-jump-for-a-great-big-world-christina-aguilera |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |date=November 29, 2013 |access-date=December 3, 2023 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203065053/http://www.billboard.com/biz/articles/news/5812232/chart-moves-a-great-big-jump-for-a-great-big-world-christina-aguilera |archive-date=December 3, 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| Best Sellers in Stores
| 13 қазан 1958 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Физикалық сатылым
|
|
* Бөлшек сауда деңгейіндегі ұлттық сатылым маңыздылығы бойынша жазбаларды рейтингке қойды.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite magazine|date=April 24, 1954|title=The Billboard Music Popularity Charts|url=https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/50s/1954/Billboard%201954-04-24.pdf|magazine=Billboard|pages=38}}&lt;/ref&gt;
* Үш чарт: Popular Records, Rhythm &amp; Blues Records, Country &amp; Western Records
|-
| Bubbling Under R&amp;B/Hip-Hop Songs
|
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Сатылым,&lt;br&gt;радиоэфир,&lt;br&gt;стриминг
| align=center| 15
|
* Hot R&amp;B/Hip-Hop Songs чартында бұрын пайда болмаған, 50-орыннан төмен тұрған ең үздік 15 әнді саралады.
|-
| [[Catalog Albums]]
| қаңтар 2026 ж.
|
| align=center| 50
|
|-
| Christian Digital Song Sales
| 4 маусым 2026 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 15
|
* Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген христиандық әндер.
|-
| Classical Budget/Midline Albums
| align=center|
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Физикалық сатылым
|
|
|-
| Comprehensive Music Video
| 2012 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Физикалық сатылым
|
|
* Толық бөлшек сауда таратылымында жоқтарды қоса алғанда, ең көп сатылатын музыкалық DVD-лерді саралады.
|-
| Country Catalog Albums
| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Физикалық сатылым
|
|
|-
| Country Singles Sales
| 2005 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Физикалық сатылым
|
|
* Ең көп сатылатын коммерциялық кантри синглдерін саралады.
|-
| Country Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 50
| Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген кантри әндері. Алғаш рет 2010 жылғы 23 қаңтардағы чарттармен бірге іске қосылды.
|-
| [[Billboard China Top 100|China Top 100]]
| 2019 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Сатылым,&lt;br&gt;радиоэфир,&lt;br&gt;стриминг
| align=center| 100
| 
* Қытайдағы ең көп сатылатын жергілікті синглдерді саралады.
|-
| Dance Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 50
|
* Тек онлайн қолжетімді тректерді қоса алғанда, би/электрондық музыка синглдерінің цифрлық сатылымын қадағалады. Сондай-ақ бұл чартқа жүктеуге қолжетімді болған бұрын шығарылған би және дискотека әндері де кірді.
|-
| [[Dance Singles Sales]]
| 30 қараша 2013 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Физикалық сатылым
|
|
* 1985 жылдан 2013 жылға дейін Dance Club Songs чартымен біріктірілген қос чарт. 
* Тек [[12-inch maxi single|12 дюймдік макси-синглдердің]] сатылымына арналған.
|-
| Dance/Electronic Album Sales
| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Физикалық сатылым
|
| 
* Dance/Electronic Albums чартына ұқсас, бірақ негізгі би/электрондық әртістерге көбірек бағытталған.
|-
| [[European Hot 100 Singles]]
| 11 желтоқсан 2010 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Сатылым,&lt;br&gt;радиоэфир,&lt;br&gt;стриминг
| align=center| 100
|
* Еуропадағы әртүрлі елдердің сатылымдарын біріктіру арқылы еуропадағы ең көп сатылатын синглдерді саралады.
|-
| Global Dance Tracks
| 29 маусым 2013 ж.
| align=center| Физикалық сатылым
|
|
* Әлем бойынша би клубтарында танымал болған әндердің апта сайынғы халықаралық зерттеуі.
|-
| Gospel Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 25
| Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген евангелие (Gospel) әндері.
|-
| [[Heatseekers charts|Heatseekers Songs]]
| 6 желтоқсан 2014 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Сатылым,&lt;br&gt;радиоэфир,&lt;br&gt;стриминг
| align=&quot;center&quot;| 25
|
* Hot 100 чартының алғашқы 50 орындығына ешқашан кірмеген жаңа және дамып келе жатқан орындаушылардың әндерін саралады.
* Егер ән алғашқы 50-лікке кірсе, ол және әртістің кейінгі кез келген синглдері чартқа қатысу құқығынан айырылды.
|-
| Heatseekers Albums
| қаңтар 2025 ж.&lt;ref&gt;{{cite tweet |url=https://x.com/billboardcharts/status/1879557982452691106 |title=The Heatseekers Albums chart, which ranked the week's most popular albums by new and developing acts, is retired beginning this week. |user=billboardcharts |number=1879557982452691106 |date=15 January 2025 |access-date=29 January 2025}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Сатылым,&lt;br&gt;радиоэфир,&lt;br&gt;стриминг
| align=&quot;center&quot;| 25
| 
* ''Billboard'' 200 чартының алғашқы 100 орындығына ешқашан кірмеген жаңа және дамып келе жатқан орындаушылардың альбомдарын саралады.
* Егер альбом алғашқы 100-дікке кірсе, ол және әртістің кейінгі кез келген альбомдары чартқа қатысу құқығынан айырылды.
|-
| Heritage Rock
| 25 қараша 2013 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Сатылым және&lt;br&gt;радиоэфир
|
|
* Mainstream Rock Airplay чартымен біріктірілді.&lt;ref name=&quot;activeandheritage&quot; /&gt;
|-
| [[List of Hot Crossover 30 number ones|Hot Crossover 30]]
| 8 желтоқсан 1990 ж.
| align=center| Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 30
|
* [[Rhythmic contemporary|Ритмдік заманауи]] радиостанцияларда ең жақсы нәтиже көрсеткен әндерді саралады.&lt;ref&gt;{{cite magazine|date=December 8, 1990|title=''Billboard'' Drops Crossover Radio Airplay Charts|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|page=84|id={{ProQuest|1505935972}}}}&lt;/ref&gt;
|-
| Holiday Digital Song Sales
| 
| align=center| Цифрлық жүктеулер
| align=center| 25
| 
* Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген мерекелік әндердің жыл сайынғы зерттеуі.
|-
| Hot Digital Tracks
| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Цифрлық сатылым
| align=center| 75
|
* Әндердің әртүрлі нұсқалары көрсетілген цифрлық ән сатылымдарын саралады
* Рекурренттік чарты жоқ
|-
| Hot Ringtones
| 
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Рингтон сатылымы
| align=center| 40
|
* 2004 жылы іске қосылған, [[mobile phone|ұялы телефондарға]] арналған [[Ringtone#Polyphoni|полифониялық]] [[Ringtone|рингтондардың]] апталық сатылымын саралады.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|title = Billboard Bows Ringtones Chart|url=https://www.billboard.com/music/music-news/billboard-bows-ringtones-chart-65917/ |magazine = Billboard|access-date = 2021-12-26|archive-url = https://web.archive.org/web/20160223183350/http://www.billboard.com/articles/news/65917/billboard-bows-ringtones-chart|archive-date = February 23, 2016|url-status = live}}&lt;/ref&gt;
|-
| Hot RingMasters
| 
| align=center| 40
|
* Ұялы телефондарға арналған мастер-рингтондардың апталық сатылымын саралады.
|-
| R&amp;B/Hip-Hop Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 
| Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген R&amp;B және хип-хоп әндері. Hot R&amp;B/Hip-Hop Songs чартының құрамдас бөлігі.
|-
| Rap Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 
| Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген рэп әндері. Hot Rap Songs чартының құрамдас бөлігі.
|-
| R&amp;B Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 
| Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген R&amp;B әндері. Hot R&amp;B Songs чартының құрамдас бөлігі.
|-
| [[Hot Singles Sales]]
| 21 қараша 2017 ж.
| align=center| Физикалық сатылым
| align=center| 15
|
* Коммерциялық физикалық синглдердің сатылымын өлшеді
* Hot 100 чартының құрамдас бөліктерінің бірі
* Рекурренттік чарты жоқ
|-
| Hot Videoclips
| 
| 
| align=center| 25
|
* ''[[Total Request Live|TRL]]'' және ''[[106 &amp; Park]]'' сияқты шоулардағы теледидарлық көрсетілімдер мен цифрлық сатылымдарға сәйкес ең танымал 25 музыкалық бейнеклипті саралады.
|-
| Honor Roll of Hits&lt;ref name=&quot;Billboard Honor Roll&quot; /&gt;
| 16 қараша 1963 ж.&lt;ref name=&quot;Encyclopedia of Recorded Sound&quot; /&gt;
| 
| 
|
* Billboard апта сайынғы жалпыұлттық сауалнамасы арқылы анықталған рекордтық сатылымдар мен диск-жокей көрсеткіштеріне сәйкес елдің үздік әндерін қамтыды.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|date=February 24, 1962|title=Honor Roll of Hots|url=https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/60s/1962/Billboard%201962-02-24.pdf|magazine=Billboard|pages=16}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Billboard Indonesia Top 100|Indonesia Top 100]]
| 2020 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Сатылым,&lt;br&gt;радиоэфир,&lt;br&gt;стриминг
| align=center| 100
| 
* Индонезиядағы цифрлық жүктеулер, радиоэфир, стриминг және караокеде ойнатылу негізіндегі ең үздік 100 синглді саралады.
|-
| [[K-pop Hot 100|K-Pop 100]]
| сәуір 2022 ж.
| align=center| 100
|
* Оңтүстік Кореядағы кореялық әртістердің ең көп сатылатын синглдерін саралады.
* [[Hits of the World]] чартының [[South Korea Songs]] жинағымен алмастырылды.
|-
| Latin Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
|  align=center|Цифрлық сатылым
| align=center|50
| Nielsen SoundScan жинақтаған цифрлық музыка дүкендерінен испан тіліндегі ең көп сатылатын әндерді саралайды.
|-
| Most Played by Jockeys
| 28 шілде 1958 ж.
| 
| 
|
* Бүкіл ел бойынша диск-жокей радиошоуларындағы ең көп ойнатылым саны бойынша жазбаларды рейтингке қойды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* Үш чарт: Popular Records, Rhythm &amp; Blues Records, Country &amp; Western Records
|-
| Most Played in Juke Boxes
| 17 маусым 1957 ж.
| 
| 
|
* Музыкалық автоматтарда (джукбокс) ұлттық деңгейдегі ең көп ойнатылым саны бойынша жазбаларды саралады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* Үш чарт: Popular Records, Rhythm &amp; Blues Records, Country &amp; Western Records
|-
| [[Pop 100]]
| rowspan=2| 13 маусым 2009 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Сатылым,&lt;br&gt;радиоэфир
| align=center| 100
|
* Поп-радиоға бағытталған радиоэфир мен сатылымдарды біріктіру арқылы әндерді саралады
* Чарт маңыздылығы [[Pop Airplay|Mainstream Top 40]] чартымен алмастырылды
|-
| [[Pop 100|Pop 100 Airplay]]
| align=center| Радиоэфир&lt;br&gt;(аудитория)
| align=center| 100
|
* Поп-музыка радиосындағы эфирді өлшеді
* Pop 100 чартының үш құрамдас бөлігінің бірі
|-
| R&amp;B/Hip-Hop Catalog Albums
| 
| align=center| Физикалық сатылым
| 
| 
|-
| [[Top 40 Tracks]]
| наурыз 2005 ж.
| align=center| Радиоэфир&lt;br&gt;(аудитория)
| align=center| 40
|
* Mainstream, Adult және Rhythmic Top 40 радиостанцияларындағы аудитория әсері бойынша әндерді саралап, 1998 жылы желтоқсанда іске қосылды
* Pop 100 және Pop 100 Airplay чарттарының енгізілуімен тоқтатылды
|-
| Blues Digital Song Sales
| қаңтар 2020 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;11&quot;| Цифрлық сатылым
|
| 
* Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген блюз әндері.
|-
| Classical Digital Song Sales
| қаңтар 2020 ж.
|
| 
* Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген классикалық әндер.
|-
| Comedy Digital Track Sales
| қаңтар 2020 ж.
|
| 
* Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген комедиялық әндер.
|-
| Euro Digital Song Sales
| 12 ақпан 2022 ж.
|
|
* Еуропадағы ең көп сатылатын цифрлық синглдер мен тректерді саралады.
|-
| Euro Digital Tracks
| 29 қараша 2014 ж.
|
|
* Еуропадағы ең көп сатылатын цифрлық тректерді саралады.
|-
| Luxembourg Digital Song Sales
| 2020 ж.
|
|
* Апта ішінде [[Luxembourg|Люксембург]] елінде цифрлық түрде ең көп жүктелген әндерді саралады.
|-
| Jazz Digital Song Sales
| қаңтар 2020 ж.
|
| 
* Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген джаз әндері.
|-
| Kid Digital Song Sales
| қаңтар 2020 ж.
|
| 
* Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген балалар әндері.
|-
| New Age Digital Song Sales
| қаңтар 2020 ж.
|
| 
* Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген Нью-эйдж әндері.
|-
| Pop Digital Song Sales
| қаңтар 2020 ж.
| align=center| 50
|
* Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген [[Pop music|поп]] әндері.
|-
| Reggae Digital Song Sales
| қаңтар 2020 ж.
|
| 
* Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген регги әндері.
|-
| Spotify Rewind
| 
| align=center| Стриминг
| align=center| 30
| 
* [[Spotify]] желісінде ең көп тыңдалған ескі/классикалық әндерді саралады.
|-
| Spotify Velocity
| 
| align=center| Стриминг
| align=center| 30
| 
* [[Spotify]] желісінде ең көп тыңдалған әндерді саралады.
|-
| France Digital Song Sales
| ақпан 2022 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 10
|
* Франциядағы ең көп сатылатын цифрлық синглдер мен тректерді саралады.
* [[Hits of the World]] чарттар жинағының ''France Songs'' құрамдас бөлігімен алмастырылды.
|-
| Spain Digital Song Sales
| ақпан 2022 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 10
|
* Испаниядағы ең көп сатылатын цифрлық синглдер мен тректерді саралады.
* [[Hits of the World]] чарттар жинағының ''Spain Songs'' құрамдас бөлігімен алмастырылды.
|-
| Switzerland Digital Song Sales
| ақпан 2022 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 10
|
* Швейцариядағы ең көп сатылатын цифрлық синглдер мен тректерді саралады.
* [[Hits of the World]] чарттар жинағының ''Switzerland Songs'' құрамдас бөлігімен алмастырылды.
|-
| Rock Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center|Цифрлық сатылым
| align=center|50
| Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген рок әндері.
|-
| Alternative Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center|Цифрлық сатылым
| align=center|25
| Альтернативті жанрға жататын (немесе альтернативті мен басқа жанрдың қосындысы) және 2011 жылғы 22 қаңтардағы аптада іске қосылған, Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген әндер.
|-
| Hard Rock Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center|Цифрлық сатылым
| align=center| 25
| Хард-рок жанрына жататын және Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген әндер.
|-
| Viral 50
| 
| align=center| Стриминг
| align=center| 50
| 
* [[Spotify]] желісінде ең көп тыңдалған тәуелсіз әндерді саралады.
|-
| Digital Albums
| 2019 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
|
|
|-
| [[TikTok Billboard Top 50|TikTok ''Billboard'' Top 50]]
| 7 наурыз 2025 ж.
| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 50
| АҚШ-тағы [[TikTok]] желісіндегі видеолардың саны, бейне қаралымдары мен пайдаланушылардың белсенділігіне негізделген ең танымал әндер.
|-
| Top Current Album Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| 
| align=center| 50
|
* Каталогтық атаулары алынып тасталған, Top Album Sales чартымен бірдей чарт.
|-
| {{vanchor|Top Internet Albums}}
| 
| 
| 
|
* Интернет-сатушылар арқылы тапсырыс берілген физикалық альбомдарды саралады.
|-
| Christian AC Indicator
| 2022 ж.
| align=center | Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 30
| 
|-
| Christian Hot AC/CHR
| 2022 ж.
| align=center | Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 30
|
* [[Christian contemporary hit radio|Christian CHR]] станцияларындағы радиоэфир ойнатылымдарын өлшеді
|-
| Christian Rock
| 2019 ж.
| align=center | Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 30
| 
* Христиандық рок станцияларындағы радиоэфир ойнатылымдарын өлшеді
|-
| Christian Soft AC
| 2018 ж.
| align=center | Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 20
| 
* Christian Soft AC станцияларындағы радиоэфир ойнатылымдарын өлшеді
|-
| [[World Digital Song Sales]]
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center|
| 
* Құрама Штаттардағы ең көп сатылатын [[world music|әлемдік музыка]] / шет тіліндегі цифрлық синглдерді саралады.
|-
| [[Dance Club Songs]]
| 28 наурыз 2020 ж.
| Диджейлердің есептері
| 50
|
* [[Billboard]] чарттарына есеп беретін диджей критеияларына сай келетін және өтінім берген түнгі клуб диджейлері ұсынған плейлистер негізінде ғана жинақталды.
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Музыкалық чарттар}}

[[Санат:Billboard чарттары]]</text>
      <sha1>gjmal1ppn42u7c16osmay3jbuv04k95</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658279</id>
      <parentid>3658271</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:14:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3658279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79583" sha1="mwys7femd8mbb41dvc18r0136f8f01c" xml:space="preserve">[[Сурет:Billboard Logo 2013.svg|250px|thumb|right|''Billboard'' логотипі]]

'''«Billboard» чарттары''' — сатылым, радиода ойнатылу және чарттың ерекшелігіне қарай басқа да көрсеткіштер бойынша әр түрлі музыкалық бағыттағы әндер мен альбомдардың танымалдығын апта сайынғы салыстырмалы танымалдығын көрсететін тізімдер.  Бұл нәтижелер «[[Billboard]]» журналында жарияланады. «Billboard» чарттарының онлайн кеңейтімі болып табылатын «Billboard biz» қосымша апта сайынғы чарттарды,&lt;ref&gt;[http://www.billboard.com/biz/charts Billboard biz charts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180917152951/https://www.billboard.com/biz/charts |date=September 17, 2018 }}, Billboard's online reference for the music community, retrieved on December 6, 2014&lt;/ref&gt; as well as year-end charts.&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/|title=Charts – Year End|magazine=Billboard|access-date=August 6, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150806105930/http://www.billboard.com/charts/year-end|archive-date=August 6, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ жыл қорытындысы бойынша чарттарды ұсынады. Үш негізгі чартқа жаһандық деңгейдегі әндерге арналған [[Billboard Global 200]], Америка Құрама Штаттарындағы әндерге арналған [[Billboard Hot 100]] және АҚШ-тағы альбомдарға арналған [[Billboard 200]] кіреді. Бұлардан басқа, өзге де «Billboard» чарттары тек R&amp;B, кантри немесе рок сияқты белгілі бір жанрларды қамтиды немесе барлық жанрларды біріктіреді. Чарттар сату, стриминг немесе радиоэфир көрсеткіштері бойынша жіктелуі мүмкін, ал «Hot 100» немесе «Global 200» секілді негізгі ән чарттары үшін оларды құрастыру барысында осы үш дереккөз де толықтай ескеріледі.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/p/billboard-charts-legend |title=Billboard Charts Legend |magazine=Billboard |access-date=August 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031031911/https://www.billboard.com/p/billboard-charts-legend |archive-date=October 31, 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Billboard 200 альбом чарты үшін дәстүрлі альбом сатылымдарынан бөлек, стриминг мен жеке трек сатылымдары да қоса есептеледі.

Апта сайынғы сатылымдар мен стримингтерді қадағалау циклі 2015 жылдың шілдесінен бастап жұма мен бейсенбі аралығын қамтыса, бұрын бұл үдеріс дүйсенбі мен жексенбі аралығында жүргізілетін. Алайда, радиоэфирдегі ән чарттары дүйсенбі-жексенбі циклін ұстанады (бұрын бұл мерзім сәрсенбі мен сейсенбі аралығы болатын). Чарттар әр сейсенбі сайын келесі сенбінің шығарылым күнімен ресми түрде жария етіледі.

=== Барлық уақыттағы ең ұлы әртістер (1963–2015) ===

2015 жылы ''Billboard'' журналы Hot 100 және Billboard 200 чарттарындағы жинақтаған ұпайлары негізінде, чарттар тарихындағы 52 жыл ішінде ең жоғары нәтиже көрсеткен 125 әртістің рейтингін жасады.&lt;ref name=&quot;goat&quot; /&gt; Төменде 2015 жылдың қазан айындағы жағдай бойынша осы тізімдегі үздік ондық көрсетілген.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;| Орын
!scope=&quot;col&quot;| Әртіс
|-
!scope=&quot;row&quot;| 1
|[[The Beatles]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 2
|[[The Rolling Stones]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 3
|[[Элтон Джон]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 4
|[[Мэрайя Кэри]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 5
|[[Мадонна (әнші)|Мадонна]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 6
|[[Барбра Стрейзанд]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 7
|[[Майкл Джексон]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 8
|[[Тейлор Свифт]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 9
|[[Стиви Уандер]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 10
|[[Chicago (топ)|Chicago]]
|}
Дереккөз:&lt;ref name=&quot;goat&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.billboard.com/charts/greatest-of-all-time-artists/ |title=Greatest of All Time Artists |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |date=November 12, 2015 |access-date=May 19, 2026}}&lt;/ref&gt;

== Әндер ==

===Барлық жанрлар (All-genre)===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Billboard Hot 100]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Сатылым,&lt;br&gt;радиоэфир,&lt;br&gt;стриминг
| align=center| 100
|
* АҚШ музыка индустриясындағы әндердің танымалдығын көрсететін негізгі стандартты чарт
|-
| [[Bubbling Under Hot 100]]
| align=center| 25
|
* Hot 100 тізіміне бұрын кірмеген, 100-орыннан төмен тұрған ең үздік 25 әнді көрсетеді.
* Орындар Hot 100-дің 101–125 орындарына тікелей сәйкес келмесе де, көптеген дереккөздер осылайша белгілейді
|-
| [[Radio Songs]]
| align=center| Радиоэфир&lt;br&gt;(аудитория)
| align=center| 50
|
* Барлық форматты қамтитын 1 233 радиостанциядағы радиоэфир аудиториясының әсерін өлшейді.
* Hot 100 чартының құрамдас бөліктерінің бірі
* Бұрын Top 40 Radio Monitor (1986–1991) және Hot 100 Airplay (1991–2014) деп аталған
|-
| [[Digital Song Sales]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Цифрлық сатылым
| align=center| 25
|
* Ең көп сатылған цифрлық әндердің рейтингі
* Қорытынды көрсеткіш шығару үшін әннің әртүрлі нұсқаларын біріктіреді
* Hot 100 чартының құрамдас бөліктерінің бірі
|-
| [[Streaming Songs]]
| align=center| Стриминг
| align=center| 50
|
* Ең көп тыңдалған (стриминг) әндердің рейтингі
* Қорытынды көрсеткіш шығару үшін әннің әртүрлі нұсқаларын біріктіреді
* Hot 100 чартының құрамдас бөліктерінің бірі
|}

=== Ересектерге арналған / Поп (Adult/Pop)===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Pop Airplay]]
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;| Радиоэфир&lt;br&gt;(ойнатылымдар)
| align=center| 40
| 157 қазіргі хит-радиостанцияларындағы эфирлік көрсеткіштерді (ойнатылымдарды) өлшейді. Бұл станциялар [[Dance Airplay]] панеліне де үлес қосады. Бұрын Mainstream Top 40 деген атпен белгілі болған.
|-
| [[Adult Contemporary (чарт)|Adult Contemporary]]
| align=&quot;center&quot;| 30
| 85 [[Adult contemporary|ересектерге арналған заманауи музыка]] станцияларындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| [[Adult Pop Airplay]]
| align=&quot;center&quot;| 40
| 90 Ересектерге арналған хот-поп станцияларындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
|}

=== Христиан және госпел (Christian and Gospel) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Hot Christian Songs]]
| align=center | Сатылым, стриминг, барлық форматтағы радиоэфир
| align=center| 50
| Сатылымды, барлық радиоформаттардағы эфирді және стриминг деректерін біріктіреді
|-
| Christian Streaming Songs
| align=center| Стриминг
| align=center| 25
| Ең көп тыңдалған христиан әндері
|-
| [[Christian Airplay]]
| align=center | Радиоэфир (аудитория)
| align=center| 40
| Христиандық AC, Hot AC, CHR/Pop, Soft AC және христиан рок станцияларының аудиториялық көрсеткіштері.
|-
| Christian AC Airplay
| align=center | Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 30
| [[Christian adult contemporary|Христиандық заманауи ересектерге арналған]] станциялардағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| [[Hot Gospel Songs]]
| align=center| Сатылым, стриминг, барлық форматтағы радиоэфир
| align=center| 25
| Госпел әндерінің сатылымын, эфирін және стриминг деректерін біріктіреді
|-
| Gospel Airplay
| align=center| Радиоэфир
| align=center| 30
| Госпел станцияларының эфирлік ойнатылымдарын өлшейді
|-
| Gospel Streaming Songs
| align=center| Стриминг
| align=center| 15
| Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған ең үздік госпел әндері.
|}

=== Кантри (Country) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Hot Country Songs]]
| align=center| Сатылым, барлық форматтағы радиоэфир, стриминг
| align=center| 50
| Сатылымды, барлық радиоформаттардағы эфирді және стриминг деректерін біріктіреді
|-
| [[Country Airplay]]
| align=center| Радиоэфир (аудитория)
| align=center| 60
| 128 [[country music|кантри музыка]] станцияларындағы радиоэфир аудиториясының әсерін өлшейді
|-
| Country Streaming Songs
| align=center| Стриминг
| align=center| 50
| Ең көп тыңдалған кантри әндері.
|}

=== Денс / Электроника (Dance/Electronic) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Hot Dance/Electronic Songs]]
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | Үздіксіз радиоэфир, сингл сатылымы, цифрлық жүктеулер, онлайн стриминг
| align=&quot;center&quot; | 50
|
* Hot 100 әдістемесін қолданатын чарт; бақыланатын радиоэфир, сингл сатылымы, цифрлық жүктеулер және онлайн стриминг негізінде ең үздік денс/электрондық әндерді қадағалайды.
* Әндер Hot 100 чартына кіру талаптарына сәйкестігін анықтау үшін қолданылады.
* Өлшем шарттары әннің қарқынына (темпіне) негізделген.
* Поп, рок, R&amp;B, хип-хоп немесе басқа жанрдағы әндердің ремикстелген нұсқалары бұл чартқа қатыса алмайды.
* 2025 жылғы 18 қаңтардағы чарттан бастап әндер тек «электрондық өндіріске баса назар аудара отырып, негізінен диджейлер немесе продюсерлер тарапынан жазылған» жағдайда ғана қатыса алады.&lt;ref name=&quot;dancerevamp&quot;&gt;{{Cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/billboard-hot-dance-electronic-songs-chart-revamp-launch-hot-dance-pop-songs-1235849976/|title=Billboard to Revamp Hot Dance/Electronic Songs Chart, Launch Hot Dance/Pop Songs Ranking|date=December 10, 2024|first=Xander|last=Zellner|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=December 11, 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Hot Dance/Pop Songs]]
| align=center| 15
|
* Hot Dance/Electronic Songs чартымен бірдей әдістемені қолданатын чарт.&lt;ref name=&quot;dancerevamp&quot; /&gt;
* 2025 жылғы 18 қаңтардағы чарттардан бастап іске қосылған, қатысатын әндер «би/электрондық жанрына жатпайтын әртістердің биге бағытталған вокалына, әуені мен иірімдеріне» ие.&lt;ref name=&quot;dancerevamp&quot; /&gt;
|-
| [[Dance Airplay]]
| align=center| Үздіксіз радиоэфир (Эксклюзивті репортерлардың ойнатылымдары)&lt;br&gt;Микс-шоу радиоэфирі (Mainstream және Rhythmic станцияларының ойнатылымдары)
| align=center| 40
|
* 2003 жылы іске қосылған кезде Hot Dance Radio Airplay деп аталған. Би музыкасының радиоға және оны бағдарламалайтын станцияларға тигізетін шағын, бірақ ықпалды әсері нәтижесінде пайда болған алты би станциясының бақыланатын би музыкасы радио чарты.
* 2011 жылдың 19 қарашасында Dance/Mix Show Airplay болып өзгертілді. Чартқа бағдарламаларына микс-шоуларды қосатын 157 Mainstream Top 40 және 67 Rhythmic Top 40 репортерлары кіреді.
* 2014 жылдың 6 желтоқсанындағы шығарылымнан бастап 40 орынға дейін кеңейтілді.
|-
| Dance Streaming Songs
| align=center| Стриминг
| align=center| 25
|
* Жетекші онлайн музыкалық қызметтердегі аптаның үздік би/электрондық стримингтік радио әндері мен сұраныс бойынша әндер мен бейнелерді қадағалайтын чарт.
|}

=== Мерекелік (Holiday) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Holiday 100]]
| align=center | Радиоэфир, сатылым және стриминг
| align=center| 100
|
* Радиоэфир, сатылым және стриминг деректерін біріктіреді. 
* Жыл сайынғы зерттеу желтоқсанның басынан бастап 5–6 апта бойы жүргізіледі.
|-
| [[Holiday Songs|Holiday Airplay]]
| align=center | Радиоэфир (аудитория)
| align=center| 50
| 
* 2001 жылдан 2010 жылға дейін '''Holiday Song''' чарты деп аталған.  
* Барлық радиостанциялардың аудиториялық көрсеткіштері бойынша жыл сайынғы зерттеу.
* Жыл сайынғы зерттеу желтоқсанның басынан бастап 5–6 апта бойы жүргізіледі.
|-
| [[Holiday Streaming Songs]]
| align=center| Стриминг
| align=center| 50
| 
* Ең көп тыңдалған мерекелік әндердің жыл сайынғы зерттеуі.
* Жыл сайынғы зерттеу желтоқсанның басынан бастап 5–6 апта бойы жүргізіледі.
|}

=== Интернет чарттары (Internet charts) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! width=200| Чарт атауы
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| Social 50
| style=&quot;text-align:center;&quot;|50
|  Әлемдегі жетекші әлеуметтік желілердегі ең белсенді әртістердің рейтингі. Әртістердің танымалдығы Next Big Sound өлшеуіші бойынша көпшіліктің апта сайынғы жаңа қосылулары, әртіс парақшасының қаралымдары және апта сайынғы ән тыңдалымдары біріктірілген формула арқылы анықталады.
|-
| LyricFind Global
| style=&quot;text-align:center;&quot;|25
| LyricFind сайтында ең көп ізделген әндер.
|-
| LyricFind U.S.
| style=&quot;text-align:center;&quot;|25
| LyricFind сайтында ең көп ізделген әндер.
|-
| [[Gabb Wireless#Products|Top Gabb Music Songs]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|25
| Жастарға арналған лайықты әндерді ұсынатын [[Gabb Wireless]] арқылы Gabb Music арқылы ағынды түрде тыңдалған ең көп ойнатылған әндер; алғаш рет 2024 жылдың қарашасында ұсынылып, ай сайын жаңартылып отырады. Gabb Music тыңдалымдары басқа ешбір ''Billboard'' чартына кірмейді.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/benson-boone-beautiful-tops-first-gabb-music-chart-1235828697/|title=Benson Boone's 'Beautiful Things' Leads First Top Gabb Music Songs Chart|date=November 14, 2024|first=Kevin|last=Rutherford|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=December 11, 2024}}&lt;/ref&gt;
|}

=== Джаз (Jazz) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Smooth Jazz Airplay]]
| align=center| Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 30
| 14 smooth jazz (саф джаз) станцияларындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
|}

=== Латын музыкасы (Latin) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! style=&quot;width:150px;&quot;| Чарт атауы
! style=&quot;width:150px;&quot;| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Hot Latin Songs]]
|Сатылым, радиоэфир, стриминг
| align=center|50
| Америкалық музыка нарығындағы ең үздік елу испан тілді синглді бағалайды. Оны 1986 жылы ''Billboard'' тек радиоэфир чарты ретінде құрған болатын. 2012 жылдың 11 қазанынан бастап чарт барлық форматтағы радиоэфирге, цифрлық жүктеулерге және латын әндерінің стримингіне негізделген. Чартқа тек негізінен испан тіліндегі әндер ғана қатыса алады.
|-
| [[Billboard Latin pop charts|Hot Latin Pop Songs]]
|Сатылым, радиоэфир, стриминг
| align=center|25
| Америкалық музыка нарығындағы ең үздік жиырма бес испан тілді поп-әннің рейтингі. 2025 жылғы 12 сәуірдегі шығарылымда іске қосылған чарт латын поп-әндерінің радиоэфиріне, цифрлық жүктеулеріне және стримингіне негізделген.&lt;ref name=&quot;Latin Charts 2025-03-28&quot;&gt;{{Cite web |last=Bustios |first=Pamela |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/billboard-hot-latin-songs-sub-genre-charts-1235933239/ |title=Billboard Hot Latin Songs Sub-Genre Charts Announced |date=March 28, 2025 |access-date=April 8, 2025 |magazine=Billboard |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Latin Charts 2025-04-08&quot;&gt;{{Cite web |last=Bustios |first=Pamela |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/bad-bunny-selena-gomez-benny-blanco-new-latin-charts-1235941307/ |title=Bad Bunny, Selena Gomez, Benny Blanco Lead Latin Sub-Genre Charts |date=April 8, 2025 |access-date=April 8, 2025 |magazine=Billboard |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Billboard Latin rhythm charts|Hot Latin Rhythm Songs]]
|Сатылым, радиоэфир, стриминг
| align=center|25
| Америкалық музыка нарығындағы ең үздік жиырма бес латын ырғақты (rhythm) әндерін бағалайды. 2025 жылғы 12 сәуірдегі шығарылымда іске қосылған бұл чарт латын ырғақты әндерінің радиоэфирі, цифрлық жүктеулері мен стримингіне негізделген.&lt;ref name=&quot;Latin Charts 2025-03-28&quot; /&gt;
|-
| [[Billboard regional Mexican charts|Hot Regional Mexican Songs]]
|Сатылым, радиоэфир, стриминг
| align=center|25
| Америкалық музыка нарығындағы ең үздік жиырма бес [[Regional Mexican music|аймақтық мексикандық]] әнді көрсетеді. 2025 жылғы 12 сәуірдегі шығарылымда іске қосылған бұл чарт аймақтық мексикандық әндердің радиоэфирі, цифрлық жүктеулері және стримингіне негізделген.&lt;ref name=&quot;Latin Charts 2025-03-28&quot; /&gt;
|-
| [[Billboard tropical charts|Hot Tropical Songs]]
|Сатылым, радиоэфир, стриминг
| align=center|25
| Америкалық музыка нарығындағы испан тіліндегі ең үздік жиырма бес [[tropical music|тропикалық музыка]] әнін бағалайды. 2025 жылғы 12 сәуірдегі шығарылымда іске қосылған чарт латын тропикалық әндерінің радиоэфиріне, цифрлық жүктеулері мен стримингіне негізделген.&lt;ref name=&quot;Latin Charts 2025-03-28&quot; /&gt;
|-
| [[Latin Airplay]]
| Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center|50
| Жанрына немесе тіліне қарамастан, Америка Құрама Штаттары мен Пуэрто-Рикодағы латын радиостанцияларында ең көп ойнатылған әндердің рейтингі.
|-
| Latin Pop Airplay
| Радиоэфир (аудитория)
| align=center|25
| Латын музыкасы радиостанцияларында ең көп тыңдалған испан тілді поп-әндер. 1994 жылы латын поп-радиостанцияларындағы әндердің эфирлік көрсеткіштерін өлшеу үшін құрылған.
|-
| Regional Mexican Airplay
| Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center|40
| АҚШ-тағы аймақтық мексикандық радиостанцияларда ең көп орындалған әндерді көрсетеді. Оған Мексикадан бастау алатын музыкалық стильдер, сондай-ақ АҚШ-тағы мексикан-американдық қауымдастықтың [[Tejano music|теджано]] сияқты бағыттары кіреді. Бұл чарт [[Broadcast Data Systems|BDS]] жүйесі арқылы қадағаланатын аймақтық мексикандық 65 радиостанцияның эфир деректеріне негізделген. 1994 жылы құрылған.
|-
| Tropical Airplay
| Радиоэфир (аудитория)
| align=center|25
| 140 латын музыкасы радиостанциясындағы ең көп тыңдалған испан тілді тропикалық музыка әндерін бағалайды. Оны журнал 1994 жылы тропикалық музыка радиостанцияларының шағын тобы арқылы ойнатылатын әндердің эфирін өлшеу мақсатында құрған.
|-
| Latin Rhythm Airplay
| Радиоэфир (аудитория)
| align=center |25
| Ең көп тыңдалған испан тілді латын ырғақты әндерін көрсетеді. Латын ырғағы — бұл латын хип-хобы және реггетон сияқты испан тілді урбан (қалалық) жанрларын қамтитын музыкалық радиоформат. 2005 жылы құрылған, бастапқыда 15 латын ырғақты радиостанциясында ойнатылатын әндердің эфирін өлшеген.
|-
| Latin Streaming Songs
| Стриминг
| align=center |25
| Жетекші онлайн музыкалық қызметтердегі испан тіліндегі стримингтік радио әндері мен сұраныс бойынша әндер мен музыкалық бейнелердің тыңдалымдарын бағалайды.
|}

=== R&amp;B / Хип-хоп (R&amp;B/Hip-Hop) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! style=&quot;width:200px;&quot;| Чарт атауы
! width=120 | Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Hot R&amp;B/Hip-Hop Songs]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир, сатылым, стриминг
| style=&quot;text-align:center;&quot;|50{{efn-ua|2012 жылдың қазан айына дейін 100 орын болған.}}
| R&amp;B және хип-хоп әндерінің барлық радиостанция форматтарындағы эфирін, цифрлық жүктеу сатылымын, стриминг деректерін және YouTube қаралымдарын біріктіре отырып, ең танымал әндерді анықтайды.
|-
| [[R&amp;B/Hip-Hop Airplay]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир (аудитория)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|50
| Әртүрлі [[Contemporary R&amp;B|R&amp;B]] / [[hip-hop]] станцияларының аудиториялық көрсеткіштері негізінде эфирді өлшейді. Hot R&amp;B/Hip-Hop Songs чартының құрамдас бөлігі.
|-
| R&amp;B/Hip-Hop Streaming Songs
| align=center| Стриминг
| align=center| 
| Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған ең көп тыңдалған R&amp;B және хип-хоп әндері. Hot R&amp;B/Hip-Hop Songs чартының құрамдас бөлігі.
|-
| Mainstream R&amp;B/Hip-Hop Airplay
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир (ойнатылымдар)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|40
| 76 R&amp;B/хип-хоп станциясының радиоойнатылымдарына негізделген эфирді біріктіре отырып әндерді саралайды. R&amp;B/Hip-Hop Airplay чартының құрамдас бөлігі.
|-
| [[Adult R&amp;B Songs|Adult R&amp;B Airplay]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир (ойнатылымдар)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|30
| 65 [[Urban adult contemporary|Urban AC]] радиостанцияларының эфирін өлшейді. R&amp;B/Hip-Hop Airplay чартының құрамдас бөлігі.
|-
| [[Rhythmic Airplay]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир (ойнатылымдар)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|40
| 72 ритмикалық станциядағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді. Ритмикалық (Rhythmic) — бұл би, көңілді ритмикалық поп, хип-хоп және R&amp;B хиттерінің қоспасын қамтитын музыкалық радиоформат. Бұл станциялар [[Dance Airplay]] панеліне де үлес қосады.
|-
| [[Hot Rap Songs]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир, сатылым, стриминг
| style=&quot;text-align:center;&quot;|25
| Барлық форматтағы радиостанциялардың эфирін, цифрлық жүктеу сатылымын, стриминг деректерін және рэп әндерінің YouTube қаралымдарын біріктіріп, ең үздік 25 хип-хоп/рэп әнін бағалайды.
|-
| Rap Airplay
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир (ойнатылымдар)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|25
| R&amp;B/хип-хоп және ритмикалық радиостанциялардың радиоойнатылымдары арқылы ең үздік 25 хип-хоп/рэп әнін саралайды. Hot Rap Songs чартының құрамдас бөлігі.
|-
| Rap Streaming Songs
| align=center| Стриминг
| align=center| 
| Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған ең көп тыңдалған рэп әндері. Hot Rap Songs чартының құрамдас бөлігі.
|-
| Hot R&amp;B/Hip-Hop Recurrents
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир (ойнатылымдар)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|20
| Hot R&amp;B/Hip-Hop Songs чартында 50-орыннан төмен түсіп қалған және сол чартта 20 аптадан астам уақыт бойы тұрған әндерді саралайды.
|-
| Hot R&amp;B/Hip-Hop Recurrent Airplay
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир (ойнатылымдар)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|20
| Hot R&amp;B/Hip-Hop Airplay чартында 25-орыннан төмен түскен және ол чартта 20 аптадан астам уақыт болған әндерді көрсетеді.
|-
| [[Hot R&amp;B Songs]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир, сатылым, стриминг
| style=&quot;text-align:center;&quot;|25
| Барлық форматтағы радиостанциялардың эфирін, цифрлық жүктеу сатылымын, стриминг деректерін және R&amp;B әндерінің YouTube қаралымдарын біріктіріп, ең үздік 25 R&amp;B әнін саралайды.
|-
| R&amp;B Streaming Songs
| align=center| Стриминг
| align=center| 
| Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған ең көп тыңдалған R&amp;B әндері. Hot R&amp;B Songs чартының құрамдас бөлігі.
|}

=== Рок / Альтернатива (Rock/Alternative) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Чарт атауы
! Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Hot Rock &amp; Alternative Songs]]
| align=center|Сатылым, радиоэфир, &lt;br&gt;стриминг
| align=center|50
| Радиоэфир, сатылым деректері және стриминг белсенділігі негізінде барлық форматтағы ең үздік рок және альтернативті әндерді бағалайды
|-
| Rock &amp; Alternative Airplay
| align=center|Радиоэфир (аудитория)
| align=center|50
| Мейнстрим-рок, альтернативті және Triple A радиостанцияларындағы радиоэфир аудиториясының әсері
|-
| Hot Rock Songs
| align=center|Сатылым, радиоэфир,&lt;br&gt;және стриминг
| align=center| 25
| Барлық форматтағы радиоэфир, сатылым деректері және стриминг белсенділігі негізінде ең үздік рок әндерін саралайды; 2022 жылғы 2-шілдедегі апталық чартта алғаш рет іске қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/billboard-rock-alternative-album-song-charts-updates-1235108717/|title=Billboard Announces Updates to Rock, Alternative Album &amp; Song Charts|date=June 29, 2022|first=Kevin|last=Rutherford|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=December 11, 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
| Rock Streaming Songs
| align=center|Стриминг
| align=center| 25
| Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған ең көп тыңдалған рок әндері.
|-
| Hot Alternative Songs
| align=center|Сатылым, радиоэфир, стриминг
| align=center| 25
| Барлық форматтағы радиоэфир, сатылым деректері және стриминг белсенділігі негізінде ең үздік альтернативті әндерді саралайды
|-
| [[Alternative Airplay]]
| align=center| Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 40
| 50 [[alternative rock|альтернативті рок]] / [[modern rock|модерн-рок]] станцияларындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| Alternative Streaming Songs
| align=center|Стриминг
| align=center| 25
| Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған, альтернативті жанрға жататын ең көп тыңдалған әндер.
|-
| [[Mainstream Rock Airplay]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 40
| Белсенді рок (active rock) пен мұралық рокты (heritage rock) қамтитын 77 [[mainstream rock|мейнстрим-рок]] радиостанциясындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| [[Adult Alternative Airplay]]
| align=center| 40
| 24 [[adult album alternative|ересектерге арналған альбомдық альтернатива]] радиостанцияларындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| Hot Hard Rock Songs
| align=center|Сатылым, радиоэфир, стриминг
| align=center| 25
| Барлық форматтағы радиоэфир, сатылым деректері және стриминг белсенділігі негізінде ең үздік хард-рок әндерін саралайды
|-
| Hard Rock Streaming Songs
| align=center|Стриминг
| align=center| 25
| Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған, хард-рок жанрына жататын ең көп тыңдалған әндер.
|-
|}

=== Әлемдік музыка (World music) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! style=&quot;width:200px;&quot;| Чарт атауы
! width=120 | Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Billboard U.S. Afrobeats Songs|''Billboard'' U.S. Afrobeats Songs]]
| align=center| Стриминг
| align=center| 
| Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған, АҚШ-та ең көп тыңдалған [[Afrobeats]] әндері.
|-
|}

=== Халықаралық чарттар (International charts) ===
==== Канада чарттары (Canadian charts) ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Canadian Hot 100]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;1&quot;| Радиоэфир, сатылым, стриминг&lt;ref&gt;{{cite magazine | title = Billboard's Canadian Hot 100 Now Incorporates Spotify Listening |url=https://www.billboard.com/pro/canadian-hot-100-spotify-data/ | magazine = [[Billboard (magazine)|Billboard]] | date = December 23, 2014 | access-date = December 26, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150924040730/http://www.billboard.com/articles/business/6415093/canadian-hot-100-spotify-data | archive-date = September 24, 2015 | url-status = live }}&lt;/ref&gt;
| align=center| 100
|
* Канадалық музыка индустриясының синглдердің танымалдығын көрсететін стандартты чарты
|-
| [[Billboard Canadian Albums|Canadian Albums]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;1&quot; | Сатылым және стриминг
| align=center|100
|
|-
| Emerging Canadian Artist
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;1&quot; | Радиоэфир, сатылым, стриминг
| align=center| 30
|
* Канадалық жас (жаңадан танылып келе жатқан) әртістердің ең танымал әндерін саралайды
* Әртістер Canadian Hot 100 чартындағы алғашқы әні алғашқы 40-қа кірген күннен бастап 12 ай өткенге дейін жас әртіс деп саналады.
* Рекурренттік чарты жоқ
|-
| Hot 100 Airplay
| align=center| Радиоэфир (аудитория)
| align=center| 75
|
* Бес түрлі форматтағы 137 радиостанцияның радиоэфир аудиториясының әсерін өлшейді
* Canadian Hot 100 чартының құрамдас бөліктерінің бірі
|-
| All-format Airplay
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;6&quot;| Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 50
|
* Бес форматтағы 137 радиостанциядағы радиоэфир ойнатылымдарын өлшейді.
* Бұрын [[Jam!]] [[Canoe.com|Canoe]] веб-сайтында 100 орындық чарт қолжетімді болған.
|-
| CHR/Top 40 Airplay
| align=center| 50
|
* 25 [[Contemporary hit radio|CHR]] радиостанциясындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| AC Airplay
| align=center| 50
|
* 28 AC радиостанциясындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| Hot AC Airplay
| align=center| 50
|
* 24 Hot AC радиостанциясындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| [[List of number-one country singles (Canada)|Country Airplay]]
| align=center| 50
|
* 31 кантри радиостанциясындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| Rock Airplay
| align=center| 50
|
* 29 рок радиостанциясындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|}

==== Басқа халықаралық чарттар ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! style=&quot;width:200px;&quot;| Чарт атауы
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
|Arabic Hot 100
|Стриминг негізінде ең үздік 100 синглді бағалайды.
|-
|[[Argentina Hot 100]]
|Аргентинадағы радиоэфир, цифрлық жүктеулер және стриминг негізіндегі ең үздік 100 синглді көрсетеді.
|-
|[[Billboard Global 200|''Billboard'' Global 200]]&lt;ref name=&quot;Global&quot;&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/pro/billboard-launches-new-global-charts/|title=Billboard Launches New Global Charts|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=September 14, 2020|access-date=December 26, 2021}}&lt;/ref&gt;
|Әлем бойынша 200-ден астам аймақтың сатылым және стриминг деректері негізінде ең үздік әндерді саралайды.
|-
|''Billboard'' Global Excl. U.S.&lt;ref name=&quot;Global&quot; /&gt;
|АҚШ-тан тыс аймақтардың сатылым және стриминг деректері негізінде ең үздік әндерді көрсетеді.
|-
|''Billboard Korea'' Global K-Songs&lt;ref name=&quot;korea&quot;&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/billboard-korea-new-charts-korea-hot-100-global-k-music-1236126472/|title=Billboard Korea Launches New Global K-Music &amp; Domestic Charts Backed by Billboard|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=December 3, 2025|access-date=January 16, 2026|archive-date=December 3, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251203202726/https://www.billboard.com/music/chart-beat/billboard-korea-new-charts-korea-hot-100-global-k-music-1236126472/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|Әлем бойынша 200-ден астам аймақтың сатылым және стриминг деректері негізінде кореялық әртістердің ең үздік әндерін саралайды.
|-
|[[Brasil Hot 100]]
|Стриминг негізінде Бразилиядағы ең үздік 100 синглді бағалайды.
|-
|China TME UNI Chart
|Қытай, Гонконг және Тайвань әртістерінің цифрлық жүктеулері мен стримингіне негізделген Қытайдағы ең үздік 100 синглді көрсетеді. [[Tencent Music Entertainment]] компаниясымен бірлесіп жұмыс істейді.
|-
|Colombia Hot 100&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-10-17|title=Billboard Colombia tendrá su HOT 100|url=https://billboard.com.co/billboard-colombia-tendra-su-hot-100/|access-date=2025-10-30|website=billboard.com.co|language=es}}&lt;/ref&gt;
|Колумбиядағы радиоэфир, цифрлық жүктеулер және стриминг негізіндегі ең үздік 100 синглді бағалайды.
|-
|[[Hits of the World]]
|40-тан астам елдегі ең үздік 25 әнді көрсетеді.
|-
|[[Billboard Japan Hot 100|Japan Hot 100]]
|Жапониядағы ең көп сатылатын синглдер мен тректерді саралайды.
|-
|[[Billboard Korea Hot 100|Korea Hot 100]]&lt;ref name=&quot;korea&quot;/&gt;
|Оңтүстік Кореядағы ең көп сатылатын синглдер мен тректерді бағалайды.
|-
|Luxembourg Songs
|Люксембургтегі ең көп сатылатын синглдер мен тректерді көрсетеді.
|-
|[[List of Billboard Mexico Airplay number ones|Mexican Airplay]]
|Мексикадағы ең көп тыңдалған синглдерді саралайды.
|-
|[[Mexico Español Airplay]]
|Мексикадағы испан тіліндегі ең көп тыңдалған синглдерді бағалайды.
|-
|[[Mexico Ingles Airplay]]
|Мексикадағы ағылшын тіліндегі ең көп тыңдалған синглдерді көрсетеді.
|-
|[[Philippines Hot 100]]
|Цифрлық жүктеулер мен стриминг негізінде Филиппиндегі ең үздік 100 синглді саралайды.
|-
|[[Philippines Hot 100|Top Philippines Songs]]
|Цифрлық жүктеулер мен стриминг негізінде филипиндік әртістердің Филиппиндегі ең үздік 100 синглін көрсетеді.
|-
|Top Thai Songs
|Цифрлық жүктеулер мен стриминг негізінде Тайландтағы ең үздік 100 тай әнін бағалайды.&lt;ref name=&quot;thailand&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.timeout.com/bangkok/news/billboard-relaunched-in-thailand-with-two-music-charts-032323|title=Billboard relaunched in Thailand with two music charts|date=March 23, 2023|first=Top|last=Koaysomboon|work=[[Time Out Bangkok]]|access-date=December 11, 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
|Top Thai Country Songs
|Цифрлық жүктеулер мен стриминг негізінде Тайландтағы ең үздік 50 ''[[luk thung]]'' әнін көрсетеді.&lt;ref name=&quot;thailand&quot; /&gt;
|-
|[[Billboard Vietnam Hot 100|Vietnam Hot 100]]
|Цифрлық жүктеулер мен стриминг негізінде Вьетнамдағы ең үздік 100 синглді бағалайды.
|-
|[[Billboard Vietnam Hot 100|Vietnam Top Vietnamese Songs]]
|Цифрлық жүктеулер мен стриминг негізінде вьетнамдық әртістердің Вьетнамдағы ең үздік 100 синглін саралайды.
|}

== Альбомдар (Albums) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Чарт атауы
! Чарт орындарының саны
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Billboard 200|''Billboard'' 200]]
| align=center| 200
|
* Индустриялық стандарт, кез келген жанрдағы альбомдарды қамтиды.
* Жаңа және каталогтағы альбомдарды да қамтиды.
* Сұраныс бойынша стриминг қызметтерінің деректерін қосады&lt;ref name=&quot;billboard albums&quot;&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/pro/billboard-200-makeover-streams-digital-tracks/|title=Billboard 200 Makeover: Album Chart to Incorporate Streams &amp; Track Sales|date=19 November 2014|magazine=Billboard|access-date=December 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20141122190912/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6320099/billboard-200-makeover-streams-digital-tracks|archive-date=November 22, 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Top Album Sales]]
| align=center| 50
|
* Таза альбом сатылымдарының чарты.
|-
| Top Alternative Albums {{anchor|Top Alternative Albums}}
| align=center|25
|
* Nielsen Music жинақтаған аптаның ең танымал альтернативті альбомдарын саралайды.
* Көп метрикалық тұтынуға негізделген (дәстүрлі альбом сатылымдары, трек баламасы альбомдары және стриминг баламасы альбомдары біріктіріледі)
|-
| Top Bluegrass Albums {{anchor|Top Bluegrass Albums}}
| align=center|15
|
|-
| Top Blues Albums {{anchor|Top Blues Albums}}
| align=center| 15
|
|-
| Cast Albums
| align=center|
|
* [[Cast recording|Мюзикл/спектакль жазбаларының]] сатылымын өлшейді
|-
| [[Top Christian Albums]]
| align=center|50
|
|-
| Top Classical Albums
| align=center|50
|
|-
| Classical Crossover Albums
| align=center|15
|
|-
| Top Comedy Albums 
| align=center| 10
|
|-
| Compilation Albums
| align=center|20
|
|-
| Contemporary Jazz Albums
| align=center|15
|
* 1987 жылы 28 ақпанда 25 орынмен іске қосылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://jazzlps.wordpress.com/2015/06/24/billboard-1-contemporary-jazz-albums-of-1987/|title=Billboard #1 Contemporary Jazz Albums of 1987|work=JAZZ LPS|date=June 24, 2015|access-date=September 21, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304214435/https://jazzlps.wordpress.com/2015/06/24/billboard-1-contemporary-jazz-albums-of-1987/|archive-date=March 4, 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Top Country Albums]]
| align=center| 50
|
|-
| [[Top Dance Albums]]
| align=center| 25
|
* 2025 жылғы 11 қаңтардағы аптаға дейін Top Dance/Electronic Albums деп аталған.&lt;ref name=&quot;dancerevamp&quot; /&gt;
|-
| [[Top Gospel Albums]] {{anchor|Top Gospel Albums}}
| align=center|40
|
|-
| Top Hard Rock Albums {{anchor|Top Hard Rock Albums}}
| align=center|25
|
* Nielsen Music жинақтаған аптаның ең танымал хард-рок альбомдарын саралайды.
* Көп метрикалық тұтынуға негізделген (дәстүрлі альбом сатылымдары, трек баламасы альбомдары және стриминг баламасы альбомдары біріктіріледі)
|-
| [[Top Holiday Albums]]
| align=center| 50
|
* Сингл сатылымдарымен біріктіріліп, 1963 жылы 30 қарашада [[Billboard Christmas Holiday charts|Christmas Records]] ретінде іске қосылды. 1966 жылы атауы [[List of Billboard Best Bets for Christmas 1963–1973|Best Bets For Christmas]] болып өзгертілді. 1974 және 1982 жылдар аралығында ешқандай чарт жарияланған жоқ. 1983 жылы 17 желтоқсанда [[Billboard Christmas Hits 1983–1989|Christmas Hits]] ретінде қайта жанданды. 
* Тек альбомдарға арналған чарт 1990 жылы [[Billboard Top Christmas Albums of the 1990s|Top Christmas Albums]], ал 2000 жылы [[List of Billboard Top Holiday Albums number ones of the 2000s|Top Holiday Albums]] деп аталды.
* Зерттеулер қазан айынан басталып, әр мереке маусымында 12–15 апта бойы жүргізіледі.
|-
| [[Independent Albums]]
| align=center| 50
|
* [[Independent record label|Тәуелсіз дыбыс жазу лейблдері]] арқылы шығарылған үздік 50 альбомды саралайды.
|-
| Jazz Albums {{anchor|Jazz Albums}}
| align=center|25
|
* Сондай-ақ «Best Selling Jazz LP's» деп те аталған.
|-
| [[Billboard Top Latin Albums|Top Latin Albums]]
| align=center|50
|
* Апта сайын ең көп сатылатын латын альбомдарын саралайды. Чартқа кіру үшін альбом мазмұнының кем дегенде 51%-ы [[испан тілі]]нде жазылуы тиіс.
|-
| [[Top R&amp;B/Hip-Hop Albums]]
| align=center| 50
|
|-
| [[Top R&amp;B/Hip-Hop Albums|Rap Albums]]
| align=center|25
|
|-
| Top Rock Albums {{anchor|Top Rock Albums}}
| align=center|50
|
* Nielsen Music жинақтаған аптаның ең танымал рок альбомдарын саралайды.
* Көп метрикалық тұтынуға негізделген (дәстүрлі альбом сатылымдары, трек баламасы альбомдары және стриминг баламасы альбомдары біріктіріледі)
|-
| Top Rock &amp; Alternative Albums {{anchor|Top Rock &amp; Alternative Albums}}
| align=center|50
|
* Nielsen Music жинақтаған аптаның ең танымал рок және альтернативті альбомдарын саралайды.
* Көп метрикалық тұтынуға негізделген (дәстүрлі альбом сатылымдары, трек баламасы альбомдары және стриминг баламасы альбомдары біріктіріледі)
|-
| Top Soundtracks {{anchor|Top Soundtracks}}
| align=center|30
|
|-
| [[Americana/Folk Albums]]
| align=center| 25
|
|-
| [[Kid Albums]]
| align=center| 15
|
|-
| [[Billboard Latin rhythm charts|Latin Rhythm Albums]]
| align=center|25
|
|-
| [[Billboard Latin pop charts|Latin Pop Albums]]
| align=center|20
|
|-
| New Age Albums
| align=center|10
|
|-
| R&amp;B Albums
| align=center|25
|
* Nielsen Music жинақтаған сатылымдар бойынша ең үздік R&amp;B альбомдарын саралайды. Альбомдар 18 айдан кіші болуы тиіс, ал егер 18 айдан асқан болса, онда олар ''Billboard'' 200 чартының алғашқы 100 орындығында болуы тиіс.&lt;ref name=&quot;bc-r&amp;b-albums&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.billboard.com/charts/r-and-b-albums|title=Billboard R&amp;B Albums|publisher=Billboard |access-date=December 16, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151217073108/http://www.billboard.com/charts/r-and-b-albums|archive-date=December 17, 2015|url-status=live}} Description per &quot;How it works&quot; section of webpage.&lt;/ref&gt;
|-
| Reggae Albums {{anchor|Reggae Albums}}
| align=center|10
|
|-
| {{anchor|Tastemakers}}Indie Store Album Sales&lt;ref&gt;{{cite web | last=Tencer | first=Daniel | title=Luminate reaches music sales data collection deal with indie record stores | website=Music Business Worldwide | date=2024-04-25 | url=https://www.musicbusinessworldwide.com/luminate-reaches-music-sales-data-collection-deal-with-indie-record-stores/ | access-date=2025-09-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Record Store Day, The Music Business Association and Luminate Announce New Partnership Regarding Physical Music Sales Data Across Independent Retail Sector In The U.S. | website=Music Business Association | date=2025-01-22 | url=https://musicbiz.org/news/record-store-day-the-music-business-association-and-luminate-announce-new-partnership-regarding-physical-music-sales-data-across-independent-retail-sector-in-the-u-s/ | access-date=2025-09-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last=Watkis | first=Donovan | title=Billboard Charts Expand to Include Indie Store Album Sales, Which Could See Boost for Reggae-Dancehall Sales | website=World Music Views | date=2024-05-14 | url=https://worldmusicviews.com/boost-for-reggae-dancehall-sales-billboard-charts-expand-to-include-indie-store-album-sales/ | access-date=2025-09-02}}&lt;/ref&gt;
| align=center|
|
* «Тәуелсіз дүкендер мен шағын өңірлік желілердің ықпалды панеліне» негізделген рейтингке ие альбомдар.&lt;ref&gt;{{cite magazine| last = Binkert| first = Lisa| title = Bruno Mars Live: Billboard Tastemakers| magazine = [[Billboard (magazine)|Billboard]]| url = https://www.billboard.com/music/music-news/bruno-mars-live-billboard-tastemakers-video-953194/ | access-date = December 26, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20161227140124/http://www.billboard.com/articles/photos/live/953194/bruno-mars-live-billboard-tastemakers-video| archive-date = December 27, 2016| url-status = live}}&lt;/ref&gt;
|-
| Traditional Classical Albums
| align=center|
|
|-
| {{vanchor|Traditional Jazz Albums}}
| align=center|15
|
|-
| [[Billboard tropical charts|Tropical Albums]]
| align=center|20
|
|-
| Vinyl Albums {{anchor|Vinyl Albums}}
| align=center|25
|
|-
| World Albums
| align=center|25
|
* 1990 жылы 19 мамырда іске қосылған.&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/world-albums/1990-05-19|title=''Billboard'' World Albums – Week Ending May 19, 1990|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=February 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330204136/https://www.billboard.com/charts/world-albums/1990-05-19|archive-date=March 30, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* Каталогтық атауларды қоса алғанда, ең көп сатылатын [[world music|әлемдік музыка]] альбомдарын саралайды.
* Бастапқыда 15 орыннан тұрды, бірақ 2025 жылдың 18 қаңтарынан бастап 25 орынға дейін кеңейтілді.
|-
| [[Billboard regional Mexican charts|Regional Mexican Albums]] {{anchor|Top Regional Mexican Albums}}
| align=center|20
|
|}

== Видео ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| Music Video Sales
| align=center| 100
|
* Индустриялық стандарт, кез келген жанрдағы бейнеальбомдарды қамтиды.&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=http://www.billboard.com/biz/charts/music-video|title=Billboard – Music Video Sales|magazine=Billboard|access-date=December 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190617183456/https://www.billboard.com/biz/charts/music-video|archive-date=June 17, 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|}

== Тоқтатылған чарттар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! Тоқтатылған&lt;br&gt;күні
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| Active Rock
| 25 қараша 2013 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Сатылым және&lt;br&gt;радиоэфир
|
|
* Mainstream Rock Airplay чартымен біріктірілді.&lt;ref name=&quot;activeandheritage&quot;&gt;{{cite magazine |first=Gary |last=Trust |title=Chart Moves: A Great Big Jump for a Great Big World, Christina Aguilera; Volbeat's Victorious at Rock; Howard Jones Notches First Top 10 in 21 Years |url=http://www.billboard.com/biz/articles/news/5812232/chart-moves-a-great-big-jump-for-a-great-big-world-christina-aguilera |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |date=November 29, 2013 |access-date=December 3, 2023 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203065053/http://www.billboard.com/biz/articles/news/5812232/chart-moves-a-great-big-jump-for-a-great-big-world-christina-aguilera |archive-date=December 3, 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| Best Sellers in Stores
| 13 қазан 1958 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Физикалық сатылым
|
|
* Бөлшек сауда деңгейіндегі ұлттық сатылым маңыздылығы бойынша жазбаларды рейтингке қойды.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite magazine|date=April 24, 1954|title=The Billboard Music Popularity Charts|url=https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/50s/1954/Billboard%201954-04-24.pdf|magazine=Billboard|pages=38}}&lt;/ref&gt;
* Үш чарт: Popular Records, Rhythm &amp; Blues Records, Country &amp; Western Records
|-
| Bubbling Under R&amp;B/Hip-Hop Songs
|
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Сатылым,&lt;br&gt;радиоэфир,&lt;br&gt;стриминг
| align=center| 15
|
* Hot R&amp;B/Hip-Hop Songs чартында бұрын пайда болмаған, 50-орыннан төмен тұрған ең үздік 15 әнді саралады.
|-
| [[Catalog Albums]]
| қаңтар 2026 ж.
|
| align=center| 50
|
|-
| Christian Digital Song Sales
| 4 маусым 2026 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 15
|
* [[Luminate]] жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген христиандық әндер.
|-
| Classical Budget/Midline Albums
| align=center|
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Физикалық сатылым
|
|
|-
| Comprehensive Music Video
| 2012 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Физикалық сатылым
|
|
* Толық бөлшек сауда таратылымында жоқтарды қоса алғанда, ең көп сатылатын музыкалық DVD-лерді саралады.
|-
| Country Catalog Albums
| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Физикалық сатылым
|
|
|-
| Country Singles Sales
| 2005 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Физикалық сатылым
|
|
* Ең көп сатылатын коммерциялық кантри синглдерін саралады.
|-
| Country Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 50
| Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген кантри әндері. Алғаш рет 2010 жылғы 23 қаңтардағы чарттармен бірге іске қосылды.
|-
| [[Billboard China Top 100|China Top 100]]
| 2019 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Сатылым,&lt;br&gt;радиоэфир,&lt;br&gt;стриминг
| align=center| 100
| 
* Қытайдағы ең көп сатылатын жергілікті синглдерді саралады.
|-
| Dance Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 50
|
* Тек онлайн қолжетімді тректерді қоса алғанда, би/электрондық музыка синглдерінің цифрлық сатылымын қадағалады. Сондай-ақ бұл чартқа жүктеуге қолжетімді болған бұрын шығарылған би және дискотека әндері де кірді.
|-
| [[Dance Singles Sales]]
| 30 қараша 2013 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Физикалық сатылым
|
|
* 1985 жылдан 2013 жылға дейін Dance Club Songs чартымен біріктірілген қос чарт. 
* Тек 12 дюймдік макси-синглдердің сатылымына арналған.
|-
| Dance/Electronic Album Sales
| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Физикалық сатылым
|
| 
* Dance/Electronic Albums чартына ұқсас, бірақ негізгі би/электрондық әртістерге көбірек бағытталған.
|-
| [[European Hot 100 Singles]]
| 11 желтоқсан 2010 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Сатылым,&lt;br&gt;радиоэфир,&lt;br&gt;стриминг
| align=center| 100
|
* Еуропадағы әртүрлі елдердің сатылымдарын біріктіру арқылы еуропадағы ең көп сатылатын синглдерді саралады.
|-
| Global Dance Tracks
| 29 маусым 2013 ж.
| align=center| Физикалық сатылым
|
|
* Әлем бойынша би клубтарында танымал болған әндердің апта сайынғы халықаралық зерттеуі.
|-
| Gospel Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 25
| Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген евангелие (Gospel) әндері.
|-
| [[Heatseekers charts|Heatseekers Songs]]
| 6 желтоқсан 2014 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Сатылым,&lt;br&gt;радиоэфир,&lt;br&gt;стриминг
| align=&quot;center&quot;| 25
|
* Hot 100 чартының алғашқы 50 орындығына ешқашан кірмеген жаңа және дамып келе жатқан орындаушылардың әндерін саралады.
* Егер ән алғашқы 50-лікке кірсе, ол және әртістің кейінгі кез келген синглдері чартқа қатысу құқығынан айырылды.
|-
| Heatseekers Albums
| қаңтар 2025 ж.&lt;ref&gt;{{cite tweet |url=https://x.com/billboardcharts/status/1879557982452691106 |title=The Heatseekers Albums chart, which ranked the week's most popular albums by new and developing acts, is retired beginning this week. |user=billboardcharts |number=1879557982452691106 |date=15 January 2025 |access-date=29 January 2025}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Сатылым,&lt;br&gt;радиоэфир,&lt;br&gt;стриминг
| align=&quot;center&quot;| 25
| 
* ''Billboard'' 200 чартының алғашқы 100 орындығына ешқашан кірмеген жаңа және дамып келе жатқан орындаушылардың альбомдарын саралады.
* Егер альбом алғашқы 100-дікке кірсе, ол және әртістің кейінгі кез келген альбомдары чартқа қатысу құқығынан айырылды.
|-
| Heritage Rock
| 25 қараша 2013 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Сатылым және&lt;br&gt;радиоэфир
|
|
* Mainstream Rock Airplay чартымен біріктірілді.&lt;ref name=&quot;activeandheritage&quot; /&gt;
|-
||Hot Crossover 30
| 8 желтоқсан 1990 ж.
| align=center| Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 30
|
* Ритмдік заманауи радиостанцияларда ең жақсы нәтиже көрсеткен әндерді саралады.&lt;ref&gt;{{cite magazine|date=December 8, 1990|title=''Billboard'' Drops Crossover Radio Airplay Charts|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|page=84|id={{ProQuest|1505935972}}}}&lt;/ref&gt;
|-
| Holiday Digital Song Sales
| 
| align=center| Цифрлық жүктеулер
| align=center| 25
| 
* Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген мерекелік әндердің жыл сайынғы зерттеуі.
|-
| Hot Digital Tracks
| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Цифрлық сатылым
| align=center| 75
|
* Әндердің әртүрлі нұсқалары көрсетілген цифрлық ән сатылымдарын саралады
* Рекурренттік чарты жоқ
|-
| Hot Ringtones
| 
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Рингтон сатылымы
| align=center| 40
|
* 2004 жылы іске қосылған, [[mobile phone|ұялы телефондарға]] арналған [[Ringtone#Polyphoni|полифониялық]] [[Ringtone|рингтондардың]] апталық сатылымын саралады.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|title = Billboard Bows Ringtones Chart|url=https://www.billboard.com/music/music-news/billboard-bows-ringtones-chart-65917/ |magazine = Billboard|access-date = 2021-12-26|archive-url = https://web.archive.org/web/20160223183350/http://www.billboard.com/articles/news/65917/billboard-bows-ringtones-chart|archive-date = February 23, 2016|url-status = live}}&lt;/ref&gt;
|-
| Hot RingMasters
| 
| align=center| 40
|
* Ұялы телефондарға арналған мастер-рингтондардың апталық сатылымын саралады.
|-
| R&amp;B/Hip-Hop Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 
| Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген R&amp;B және хип-хоп әндері. Hot R&amp;B/Hip-Hop Songs чартының құрамдас бөлігі.
|-
| Rap Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 
| Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген рэп әндері. Hot Rap Songs чартының құрамдас бөлігі.
|-
| R&amp;B Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 
| Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген R&amp;B әндері. Hot R&amp;B Songs чартының құрамдас бөлігі.
|-
| [[Hot Singles Sales]]
| 21 қараша 2017 ж.
| align=center| Физикалық сатылым
| align=center| 15
|
* Коммерциялық физикалық синглдердің сатылымын өлшеді
* Hot 100 чартының құрамдас бөліктерінің бірі
* Рекурренттік чарты жоқ
|-
| Hot Videoclips
| 
| 
| align=center| 25
|
* ''[[Total Request Live|TRL]]'' және ''[[106 &amp; Park]]'' сияқты шоулардағы теледидарлық көрсетілімдер мен цифрлық сатылымдарға сәйкес ең танымал 25 музыкалық бейнеклипті саралады.
|-
| Honor Roll of Hits
| 16 қараша 1963 ж.
| 
| 
|
* Billboard апта сайынғы жалпыұлттық сауалнамасы арқылы анықталған рекордтық сатылымдар мен диск-жокей көрсеткіштеріне сәйкес елдің үздік әндерін қамтыды.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|date=February 24, 1962|title=Honor Roll of Hots|url=https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/60s/1962/Billboard%201962-02-24.pdf|magazine=Billboard|pages=16}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Billboard Indonesia Top 100|Indonesia Top 100]]
| 2020 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Сатылым,&lt;br&gt;радиоэфир,&lt;br&gt;стриминг
| align=center| 100
| 
* Индонезиядағы цифрлық жүктеулер, радиоэфир, стриминг және караокеде ойнатылу негізіндегі ең үздік 100 синглді саралады.
|-
| [[K-pop Hot 100|K-Pop 100]]
| сәуір 2022 ж.
| align=center| 100
|
* Оңтүстік Кореядағы кореялық әртістердің ең көп сатылатын синглдерін саралады.
* [[Hits of the World]] чартының [[South Korea Songs]] жинағымен алмастырылды.
|-
| Latin Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
|  align=center|Цифрлық сатылым
| align=center|50
| Nielsen SoundScan жинақтаған цифрлық музыка дүкендерінен испан тіліндегі ең көп сатылатын әндерді саралайды.
|-
| Most Played by Jockeys
| 28 шілде 1958 ж.
| 
| 
|
* Бүкіл ел бойынша диск-жокей радиошоуларындағы ең көп ойнатылым саны бойынша жазбаларды рейтингке қойды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* Үш чарт: Popular Records, Rhythm &amp; Blues Records, Country &amp; Western Records
|-
| Most Played in Juke Boxes
| 17 маусым 1957 ж.
| 
| 
|
* Музыкалық автоматтарда (джукбокс) ұлттық деңгейдегі ең көп ойнатылым саны бойынша жазбаларды саралады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* Үш чарт: Popular Records, Rhythm &amp; Blues Records, Country &amp; Western Records
|-
| [[Pop 100]]
| rowspan=2| 13 маусым 2009 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Сатылым,&lt;br&gt;радиоэфир
| align=center| 100
|
* Поп-радиоға бағытталған радиоэфир мен сатылымдарды біріктіру арқылы әндерді саралады
* Чарт маңыздылығы [[Pop Airplay|Mainstream Top 40]] чартымен алмастырылды
|-
| [[Pop 100|Pop 100 Airplay]]
| align=center| Радиоэфир&lt;br&gt;(аудитория)
| align=center| 100
|
* Поп-музыка радиосындағы эфирді өлшеді
* Pop 100 чартының үш құрамдас бөлігінің бірі
|-
| R&amp;B/Hip-Hop Catalog Albums
| 
| align=center| Физикалық сатылым
| 
| 
|-
| [[Top 40 Tracks]]
| наурыз 2005 ж.
| align=center| Радиоэфир&lt;br&gt;(аудитория)
| align=center| 40
|
* Mainstream, Adult және Rhythmic Top 40 радиостанцияларындағы аудитория әсері бойынша әндерді саралап, 1998 жылы желтоқсанда іске қосылды
* Pop 100 және Pop 100 Airplay чарттарының енгізілуімен тоқтатылды
|-
| Blues Digital Song Sales
| қаңтар 2020 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;11&quot;| Цифрлық сатылым
|
| 
* Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген блюз әндері.
|-
| Classical Digital Song Sales
| қаңтар 2020 ж.
|
| 
* Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген классикалық әндер.
|-
| Comedy Digital Track Sales
| қаңтар 2020 ж.
|
| 
* Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген комедиялық әндер.
|-
| Euro Digital Song Sales
| 12 ақпан 2022 ж.
|
|
* Еуропадағы ең көп сатылатын цифрлық синглдер мен тректерді саралады.
|-
| Euro Digital Tracks
| 29 қараша 2014 ж.
|
|
* Еуропадағы ең көп сатылатын цифрлық тректерді саралады.
|-
| Luxembourg Digital Song Sales
| 2020 ж.
|
|
* Апта ішінде Люксембург елінде цифрлық түрде ең көп жүктелген әндерді саралады.
|-
| Jazz Digital Song Sales
| қаңтар 2020 ж.
|
| 
* Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген джаз әндері.
|-
| Kid Digital Song Sales
| қаңтар 2020 ж.
|
| 
* Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген балалар әндері.
|-
| New Age Digital Song Sales
| қаңтар 2020 ж.
|
| 
* Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген Нью-эйдж әндері.
|-
| Pop Digital Song Sales
| қаңтар 2020 ж.
| align=center| 50
|
* Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген [[Pop music|поп]] әндері.
|-
| Reggae Digital Song Sales
| қаңтар 2020 ж.
|
| 
* Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген регги әндері.
|-
| Spotify Rewind
| 
| align=center| Стриминг
| align=center| 30
| 
* [[Spotify]] желісінде ең көп тыңдалған ескі/классикалық әндерді саралады.
|-
| Spotify Velocity
| 
| align=center| Стриминг
| align=center| 30
| 
* [[Spotify]] желісінде ең көп тыңдалған әндерді саралады.
|-
| France Digital Song Sales
| ақпан 2022 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 10
|
* Франциядағы ең көп сатылатын цифрлық синглдер мен тректерді саралады.
* [[Hits of the World]] чарттар жинағының ''France Songs'' құрамдас бөлігімен алмастырылды.
|-
| Spain Digital Song Sales
| ақпан 2022 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 10
|
* Испаниядағы ең көп сатылатын цифрлық синглдер мен тректерді саралады.
* [[Hits of the World]] чарттар жинағының ''Spain Songs'' құрамдас бөлігімен алмастырылды.
|-
| Switzerland Digital Song Sales
| ақпан 2022 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 10
|
* Швейцариядағы ең көп сатылатын цифрлық синглдер мен тректерді саралады.
* [[Hits of the World]] чарттар жинағының ''Switzerland Songs'' құрамдас бөлігімен алмастырылды.
|-
| Rock Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center|Цифрлық сатылым
| align=center|50
| Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген рок әндері.
|-
| Alternative Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center|Цифрлық сатылым
| align=center|25
| Альтернативті жанрға жататын (немесе альтернативті мен басқа жанрдың қосындысы) және 2011 жылғы 22 қаңтардағы аптада іске қосылған, Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген әндер.
|-
| Hard Rock Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center|Цифрлық сатылым
| align=center| 25
| Хард-рок жанрына жататын және Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген әндер.
|-
| Viral 50
| 
| align=center| Стриминг
| align=center| 50
| 
* [[Spotify]] желісінде ең көп тыңдалған тәуелсіз әндерді саралады.
|-
| Digital Albums
| 2019 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
|
|
|-
| [[TikTok Billboard Top 50|TikTok ''Billboard'' Top 50]]
| 7 наурыз 2025 ж.
| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 50
| АҚШ-тағы [[TikTok]] желісіндегі видеолардың саны, бейне қаралымдары мен пайдаланушылардың белсенділігіне негізделген ең танымал әндер.
|-
| Top Current Album Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| 
| align=center| 50
|
* Каталогтық атаулары алынып тасталған, Top Album Sales чартымен бірдей чарт.
|-
| {{vanchor|Top Internet Albums}}
| 
| 
| 
|
* Интернет-сатушылар арқылы тапсырыс берілген физикалық альбомдарды саралады.
|-
| Christian AC Indicator
| 2022 ж.
| align=center | Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 30
| 
|-
| Christian Hot AC/CHR
| 2022 ж.
| align=center | Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 30
|
* [[Christian contemporary hit radio|Christian CHR]] станцияларындағы радиоэфир ойнатылымдарын өлшеді
|-
| Christian Rock
| 2019 ж.
| align=center | Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 30
| 
* Христиандық рок станцияларындағы радиоэфир ойнатылымдарын өлшеді
|-
| Christian Soft AC
| 2018 ж.
| align=center | Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 20
| 
* Christian Soft AC станцияларындағы радиоэфир ойнатылымдарын өлшеді
|-
| [[World Digital Song Sales]]
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center|
| 
* Құрама Штаттардағы ең көп сатылатын әлемдік музыка / шет тіліндегі цифрлық синглдерді саралады.
|-
| [[Dance Club Songs]]
| 28 наурыз 2020 ж.
| Диджейлердің есептері
| 50
|
* [[Billboard]] чарттарына есеп беретін диджей критеияларына сай келетін және өтінім берген түнгі клуб диджейлері ұсынған плейлистер негізінде ғана жинақталды.
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Музыкалық чарттар}}

[[Санат:Billboard чарттары]]</text>
      <sha1>mwys7femd8mbb41dvc18r0136f8f01c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658284</id>
      <parentid>3658279</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:28:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3658284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78725" sha1="3hecpfqjfdby1jw041d15vgob3tju90" xml:space="preserve">[[Сурет:Billboard Logo 2013.svg|250px|thumb|right|''Billboard'' логотипі]]

'''«Billboard» чарттары''' — сатылым, радиода ойнатылу және чарттың ерекшелігіне қарай басқа да көрсеткіштер бойынша әр түрлі музыкалық бағыттағы әндер мен альбомдардың танымалдығын апта сайынғы салыстырмалы танымалдығын көрсететін тізімдер.  Бұл нәтижелер «[[Billboard]]» журналында жарияланады. «Billboard» чарттарының онлайн кеңейтімі болып табылатын «Billboard biz» қосымша апта сайынғы чарттарды,&lt;ref&gt;[http://www.billboard.com/biz/charts Billboard biz charts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180917152951/https://www.billboard.com/biz/charts |date=September 17, 2018 }}, Billboard's online reference for the music community, retrieved on December 6, 2014&lt;/ref&gt; as well as year-end charts.&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/|title=Charts – Year End|magazine=Billboard|access-date=August 6, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150806105930/http://www.billboard.com/charts/year-end|archive-date=August 6, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ жыл қорытындысы бойынша чарттарды ұсынады. Үш негізгі чартқа жаһандық деңгейдегі әндерге арналған [[Billboard Global 200]], Америка Құрама Штаттарындағы әндерге арналған [[Billboard Hot 100]] және АҚШ-тағы альбомдарға арналған [[Billboard 200]] кіреді. Бұлардан басқа, өзге де «Billboard» чарттары тек R&amp;B, кантри немесе рок сияқты белгілі бір жанрларды қамтиды немесе барлық жанрларды біріктіреді. Чарттар сату, стриминг немесе радиоэфир көрсеткіштері бойынша жіктелуі мүмкін, ал «Hot 100» немесе «Global 200» секілді негізгі ән чарттары үшін оларды құрастыру барысында осы үш дереккөз де толықтай ескеріледі.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/p/billboard-charts-legend |title=Billboard Charts Legend |magazine=Billboard |access-date=August 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031031911/https://www.billboard.com/p/billboard-charts-legend |archive-date=October 31, 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Billboard 200 альбом чарты үшін дәстүрлі альбом сатылымдарынан бөлек, стриминг мен жеке трек сатылымдары да қоса есептеледі.

Апта сайынғы сатылымдар мен стримингтерді қадағалау циклі 2015 жылдың шілдесінен бастап жұма мен бейсенбі аралығын қамтыса, бұрын бұл үдеріс дүйсенбі мен жексенбі аралығында жүргізілетін. Алайда, радиоэфирдегі ән чарттары дүйсенбі-жексенбі циклін ұстанады (бұрын бұл мерзім сәрсенбі мен сейсенбі аралығы болатын). Чарттар әр сейсенбі сайын келесі сенбінің шығарылым күнімен ресми түрде жария етіледі.

=== Барлық уақыттағы ең ұлы әртістер (1963–2015) ===

2015 жылы ''Billboard'' журналы Hot 100 және Billboard 200 чарттарындағы жинақтаған ұпайлары негізінде, чарттар тарихындағы 52 жыл ішінде ең жоғары нәтиже көрсеткен 125 әртістің рейтингін жасады.&lt;ref name=&quot;goat&quot; /&gt; Төменде 2015 жылдың қазан айындағы жағдай бойынша осы тізімдегі үздік ондық көрсетілген.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;| Орын
!scope=&quot;col&quot;| Әртіс
|-
!scope=&quot;row&quot;| 1
|[[The Beatles]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 2
|[[The Rolling Stones]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 3
|[[Элтон Джон]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 4
|[[Мэрайя Кэри]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 5
|[[Мадонна (әнші)|Мадонна]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 6
|[[Барбра Стрейзанд]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 7
|[[Майкл Джексон]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 8
|[[Тейлор Свифт]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 9
|[[Стиви Уандер]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 10
|[[Chicago (топ)|Chicago]]
|}
Дереккөз:&lt;ref name=&quot;goat&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.billboard.com/charts/greatest-of-all-time-artists/ |title=Greatest of All Time Artists |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |date=November 12, 2015 |access-date=May 19, 2026}}&lt;/ref&gt;

== Әндер ==

===Барлық жанрлар ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Billboard Hot 100]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Сатылым,&lt;br&gt;радиоэфир,&lt;br&gt;стриминг
| align=center| 100
|
* АҚШ музыка индустриясындағы әндердің танымалдығын көрсететін негізгі стандартты чарт
|-
| [[Bubbling Under Hot 100]]
| align=center| 25
|
* Hot 100 тізіміне бұрын кірмеген, 100-орыннан төмен тұрған ең үздік 25 әнді көрсетеді.
* Орындар Hot 100-дің 101–125 орындарына тікелей сәйкес келмесе де, көптеген дереккөздер осылайша белгілейді
|-
| [[Radio Songs]]
| align=center| Радиоэфир&lt;br&gt;(аудитория)
| align=center| 50
|
* Барлық форматты қамтитын 1 233 радиостанциядағы радиоэфир аудиториясының әсерін өлшейді.
* Hot 100 чартының құрамдас бөліктерінің бірі
* Бұрын Top 40 Radio Monitor (1986–1991) және Hot 100 Airplay (1991–2014) деп аталған
|-
| [[Digital Song Sales]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Цифрлық сатылым
| align=center| 25
|
* Ең көп сатылған цифрлық әндердің рейтингі
* Қорытынды көрсеткіш шығару үшін әннің әртүрлі нұсқаларын біріктіреді
* Hot 100 чартының құрамдас бөліктерінің бірі
|-
| [[Streaming Songs]]
| align=center| Стриминг
| align=center| 50
|
* Ең көп тыңдалған (стриминг) әндердің рейтингі
* Қорытынды көрсеткіш шығару үшін әннің әртүрлі нұсқаларын біріктіреді
* Hot 100 чартының құрамдас бөліктерінің бірі
|}

=== (Adult/Pop)===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Pop Airplay]]
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;| Радиоэфир&lt;br&gt;(ойнатылымдар)
| align=center| 40
| 157 қазіргі хит-радиостанцияларындағы эфирлік көрсеткіштерді (ойнатылымдарды) өлшейді. Бұл станциялар [[Dance Airplay]] панеліне де үлес қосады. Бұрын Mainstream Top 40 деген атпен белгілі болған.
|-
| [[Adult Contemporary (чарт)|Adult Contemporary]]
| align=&quot;center&quot;| 30
| 85 [[Adult contemporary|ересектерге арналған заманауи музыка]] станцияларындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| [[Adult Pop Airplay]]
| align=&quot;center&quot;| 40
| 90 Ересектерге арналған хот-поп станцияларындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
|}

=== Христиан музыкасы және госпел ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Hot Christian Songs]]
| align=center | Сатылым, стриминг, барлық форматтағы радиоэфир
| align=center| 50
| Сатылымды, барлық радиоформаттардағы эфирді және стриминг деректерін біріктіреді
|-
| Christian Streaming Songs
| align=center| Стриминг
| align=center| 25
| Ең көп тыңдалған христиан әндері
|-
| [[Christian Airplay]]
| align=center | Радиоэфир (аудитория)
| align=center| 40
| Христиандық AC, Hot AC, CHR/Pop, Soft AC және христиан рок станцияларының аудиториялық көрсеткіштері.
|-
| Christian AC Airplay
| align=center | Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 30
| Христиандық заманауи ересектерге арналған станциялардағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| [[Hot Gospel Songs]]
| align=center| Сатылым, стриминг, барлық форматтағы радиоэфир
| align=center| 25
| Госпел әндерінің сатылымын, эфирін және стриминг деректерін біріктіреді
|-
| Gospel Airplay
| align=center| Радиоэфир
| align=center| 30
| Госпел станцияларының эфирлік ойнатылымдарын өлшейді
|-
| Gospel Streaming Songs
| align=center| Стриминг
| align=center| 15
| Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған ең үздік госпел әндері.
|}

=== Кантри  ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Hot Country Songs]]
| align=center| Сатылым, барлық форматтағы радиоэфир, стриминг
| align=center| 50
| Сатылымды, барлық радиоформаттардағы эфирді және стриминг деректерін біріктіреді
|-
| [[Country Airplay]]
| align=center| Радиоэфир (аудитория)
| align=center| 60
| 128 кантри станцияларындағы радиоэфир аудиториясының әсерін өлшейді
|-
| Country Streaming Songs
| align=center| Стриминг
| align=center| 50
| Ең көп тыңдалған кантри әндері.
|}

=== Денс / Электроника (Dance/Electronic) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Hot Dance/Electronic Songs]]
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | Үздіксіз радиоэфир, сингл сатылымы, цифрлық жүктеулер, онлайн стриминг
| align=&quot;center&quot; | 50
|
* Hot 100 әдістемесін қолданатын чарт; бақыланатын радиоэфир, сингл сатылымы, цифрлық жүктеулер және онлайн стриминг негізінде ең үздік денс/электрондық әндерді қадағалайды.
* Әндер Hot 100 чартына кіру талаптарына сәйкестігін анықтау үшін қолданылады.
* Өлшем шарттары әннің қарқынына (темпіне) негізделген.
* Поп, рок, R&amp;B, хип-хоп немесе басқа жанрдағы әндердің ремикстелген нұсқалары бұл чартқа қатыса алмайды.
* 2025 жылғы 18 қаңтардағы чарттан бастап әндер тек «электрондық өндіріске баса назар аудара отырып, негізінен диджейлер немесе продюсерлер тарапынан жазылған» жағдайда ғана қатыса алады.&lt;ref name=&quot;dancerevamp&quot;&gt;{{Cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/billboard-hot-dance-electronic-songs-chart-revamp-launch-hot-dance-pop-songs-1235849976/|title=Billboard to Revamp Hot Dance/Electronic Songs Chart, Launch Hot Dance/Pop Songs Ranking|date=December 10, 2024|first=Xander|last=Zellner|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=December 11, 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Hot Dance/Pop Songs]]
| align=center| 15
|
* Hot Dance/Electronic Songs чартымен бірдей әдістемені қолданатын чарт.&lt;ref name=&quot;dancerevamp&quot; /&gt;
* 2025 жылғы 18 қаңтардағы чарттардан бастап іске қосылған, қатысатын әндер «би/электрондық жанрына жатпайтын әртістердің биге бағытталған вокалына, әуені мен иірімдеріне» ие.&lt;ref name=&quot;dancerevamp&quot; /&gt;
|-
| [[Dance Airplay]]
| align=center| Үздіксіз радиоэфир (Эксклюзивті репортерлардың ойнатылымдары)&lt;br&gt;Микс-шоу радиоэфирі (Mainstream және Rhythmic станцияларының ойнатылымдары)
| align=center| 40
|
* 2003 жылы іске қосылған кезде Hot Dance Radio Airplay деп аталған. Би музыкасының радиоға және оны бағдарламалайтын станцияларға тигізетін шағын, бірақ ықпалды әсері нәтижесінде пайда болған алты би станциясының бақыланатын би музыкасы радио чарты.
* 2011 жылдың 19 қарашасында Dance/Mix Show Airplay болып өзгертілді. Чартқа бағдарламаларына микс-шоуларды қосатын 157 Mainstream Top 40 және 67 Rhythmic Top 40 репортерлары кіреді.
* 2014 жылдың 6 желтоқсанындағы шығарылымнан бастап 40 орынға дейін кеңейтілді.
|-
| Dance Streaming Songs
| align=center| Стриминг
| align=center| 25
|
* Жетекші онлайн музыкалық қызметтердегі аптаның үздік би/электрондық стримингтік радио әндері мен сұраныс бойынша әндер мен бейнелерді қадағалайтын чарт.
|}

=== Мерекелік (Holiday) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Holiday 100]]
| align=center | Радиоэфир, сатылым және стриминг
| align=center| 100
|
* Радиоэфир, сатылым және стриминг деректерін біріктіреді. 
* Жыл сайынғы зерттеу желтоқсанның басынан бастап 5–6 апта бойы жүргізіледі.
|-
| [[Holiday Songs|Holiday Airplay]]
| align=center | Радиоэфир (аудитория)
| align=center| 50
| 
* 2001 жылдан 2010 жылға дейін '''Holiday Song''' чарты деп аталған.  
* Барлық радиостанциялардың аудиториялық көрсеткіштері бойынша жыл сайынғы зерттеу.
* Жыл сайынғы зерттеу желтоқсанның басынан бастап 5–6 апта бойы жүргізіледі.
|-
| [[Holiday Streaming Songs]]
| align=center| Стриминг
| align=center| 50
| 
* Ең көп тыңдалған мерекелік әндердің жыл сайынғы зерттеуі.
* Жыл сайынғы зерттеу желтоқсанның басынан бастап 5–6 апта бойы жүргізіледі.
|}

=== Интернет чарттары  ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! width=200| Чарт атауы
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| Social 50
| style=&quot;text-align:center;&quot;|50
|  Әлемдегі жетекші әлеуметтік желілердегі ең белсенді әртістердің рейтингі. Әртістердің танымалдығы Next Big Sound өлшеуіші бойынша көпшіліктің апта сайынғы жаңа қосылулары, әртіс парақшасының қаралымдары және апта сайынғы ән тыңдалымдары біріктірілген формула арқылы анықталады.
|-
| LyricFind Global
| style=&quot;text-align:center;&quot;|25
| LyricFind сайтында ең көп ізделген әндер.
|-
| LyricFind U.S.
| style=&quot;text-align:center;&quot;|25
| LyricFind сайтында ең көп ізделген әндер.
|-
| [[Gabb Wireless#Products|Top Gabb Music Songs]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|25
| Жастарға арналған лайықты әндерді ұсынатын [[Gabb Wireless]] арқылы Gabb Music арқылы ағынды түрде тыңдалған ең көп ойнатылған әндер; алғаш рет 2024 жылдың қарашасында ұсынылып, ай сайын жаңартылып отырады. Gabb Music тыңдалымдары басқа ешбір ''Billboard'' чартына кірмейді.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/benson-boone-beautiful-tops-first-gabb-music-chart-1235828697/|title=Benson Boone's 'Beautiful Things' Leads First Top Gabb Music Songs Chart|date=November 14, 2024|first=Kevin|last=Rutherford|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=December 11, 2024}}&lt;/ref&gt;
|}

=== Джаз ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Smooth Jazz Airplay]]
| align=center| Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 30
| 14 smooth jazz (саф джаз) станцияларындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
|}

=== Латын музыкасы ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! style=&quot;width:150px;&quot;| Чарт атауы
! style=&quot;width:150px;&quot;| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Hot Latin Songs]]
|Сатылым, радиоэфир, стриминг
| align=center|50
| Америкалық музыка нарығындағы ең үздік елу испан тілді синглді бағалайды. Оны 1986 жылы ''Billboard'' тек радиоэфир чарты ретінде құрған болатын. 2012 жылдың 11 қазанынан бастап чарт барлық форматтағы радиоэфирге, цифрлық жүктеулерге және латын әндерінің стримингіне негізделген. Чартқа тек негізінен испан тіліндегі әндер ғана қатыса алады.
|-
| [[Billboard Latin pop charts|Hot Latin Pop Songs]]
|Сатылым, радиоэфир, стриминг
| align=center|25
| Америкалық музыка нарығындағы ең үздік жиырма бес испан тілді поп-әннің рейтингі. 2025 жылғы 12 сәуірдегі шығарылымда іске қосылған чарт латын поп-әндерінің радиоэфиріне, цифрлық жүктеулеріне және стримингіне негізделген.&lt;ref name=&quot;Latin Charts 2025-03-28&quot;&gt;{{Cite web |last=Bustios |first=Pamela |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/billboard-hot-latin-songs-sub-genre-charts-1235933239/ |title=Billboard Hot Latin Songs Sub-Genre Charts Announced |date=March 28, 2025 |access-date=April 8, 2025 |magazine=Billboard |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Latin Charts 2025-04-08&quot;&gt;{{Cite web |last=Bustios |first=Pamela |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/bad-bunny-selena-gomez-benny-blanco-new-latin-charts-1235941307/ |title=Bad Bunny, Selena Gomez, Benny Blanco Lead Latin Sub-Genre Charts |date=April 8, 2025 |access-date=April 8, 2025 |magazine=Billboard |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Billboard Latin rhythm charts|Hot Latin Rhythm Songs]]
|Сатылым, радиоэфир, стриминг
| align=center|25
| Америкалық музыка нарығындағы ең үздік жиырма бес латын ырғақты (rhythm) әндерін бағалайды. 2025 жылғы 12 сәуірдегі шығарылымда іске қосылған бұл чарт латын ырғақты әндерінің радиоэфирі, цифрлық жүктеулері мен стримингіне негізделген.&lt;ref name=&quot;Latin Charts 2025-03-28&quot; /&gt;
|-
| [[Billboard regional Mexican charts|Hot Regional Mexican Songs]]
|Сатылым, радиоэфир, стриминг
| align=center|25
| Америкалық музыка нарығындағы ең үздік жиырма бес аймақтық мексикандық әнді көрсетеді. 2025 жылғы 12 сәуірдегі шығарылымда іске қосылған бұл чарт аймақтық мексикандық әндердің радиоэфирі, цифрлық жүктеулері және стримингіне негізделген.&lt;ref name=&quot;Latin Charts 2025-03-28&quot; /&gt;
|-
| [[Billboard tropical charts|Hot Tropical Songs]]
|Сатылым, радиоэфир, стриминг
| align=center|25
| Америкалық музыка нарығындағы испан тіліндегі ең үздік жиырма бес тропикалық музыка әнін бағалайды. 2025 жылғы 12 сәуірдегі шығарылымда іске қосылған чарт латын тропикалық әндерінің радиоэфиріне, цифрлық жүктеулері мен стримингіне негізделген.&lt;ref name=&quot;Latin Charts 2025-03-28&quot; /&gt;
|-
| [[Latin Airplay]]
| Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center|50
| Жанрына немесе тіліне қарамастан, Америка Құрама Штаттары мен Пуэрто-Рикодағы латын радиостанцияларында ең көп ойнатылған әндердің рейтингі.
|-
| Latin Pop Airplay
| Радиоэфир (аудитория)
| align=center|25
| Латын музыкасы радиостанцияларында ең көп тыңдалған испан тілді поп-әндер. 1994 жылы латын поп-радиостанцияларындағы әндердің эфирлік көрсеткіштерін өлшеу үшін құрылған.
|-
| Regional Mexican Airplay
| Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center|40
| АҚШ-тағы аймақтық мексикандық радиостанцияларда ең көп орындалған әндерді көрсетеді. Оған Мексикадан бастау алатын музыкалық стильдер, сондай-ақ АҚШ-тағы мексикан-американдық қауымдастықтың теджано сияқты бағыттары кіреді. Бұл чарт [[Broadcast Data Systems|BDS]] жүйесі арқылы қадағаланатын аймақтық мексикандық 65 радиостанцияның эфир деректеріне негізделген. 1994 жылы құрылған.
|-
| Tropical Airplay
| Радиоэфир (аудитория)
| align=center|25
| 140 латын музыкасы радиостанциясындағы ең көп тыңдалған испан тілді тропикалық музыка әндерін бағалайды. Оны журнал 1994 жылы тропикалық музыка радиостанцияларының шағын тобы арқылы ойнатылатын әндердің эфирін өлшеу мақсатында құрған.
|-
| Latin Rhythm Airplay
| Радиоэфир (аудитория)
| align=center |25
| Ең көп тыңдалған испан тілді латын ырғақты әндерін көрсетеді. Латын ырғағы — бұл латын хип-хобы және реггетон сияқты испан тілді урбан (қалалық) жанрларын қамтитын музыкалық радиоформат. 2005 жылы құрылған, бастапқыда 15 латын ырғақты радиостанциясында ойнатылатын әндердің эфирін өлшеген.
|-
| Latin Streaming Songs
| Стриминг
| align=center |25
| Жетекші онлайн музыкалық қызметтердегі испан тіліндегі стримингтік радио әндері мен сұраныс бойынша әндер мен музыкалық бейнелердің тыңдалымдарын бағалайды.
|}

=== R&amp;B / Хип-хоп ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! style=&quot;width:200px;&quot;| Чарт атауы
! width=120 | Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Hot R&amp;B/Hip-Hop Songs]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир, сатылым, стриминг
| style=&quot;text-align:center;&quot;|50
| R&amp;B және хип-хоп әндерінің барлық радиостанция форматтарындағы эфирін, цифрлық жүктеу сатылымын, стриминг деректерін және YouTube қаралымдарын біріктіре отырып, ең танымал әндерді анықтайды.
|-
| [[R&amp;B/Hip-Hop Airplay]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир (аудитория)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|50
| Әртүрлі R&amp;B / hip-hop станцияларының аудиториялық көрсеткіштері негізінде эфирді өлшейді. Hot R&amp;B/Hip-Hop Songs чартының құрамдас бөлігі.
|-
| R&amp;B/Hip-Hop Streaming Songs
| align=center| Стриминг
| align=center| 
| Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған ең көп тыңдалған R&amp;B және хип-хоп әндері. Hot R&amp;B/Hip-Hop Songs чартының құрамдас бөлігі.
|-
| Mainstream R&amp;B/Hip-Hop Airplay
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир (ойнатылымдар)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|40
| 76 R&amp;B/хип-хоп станциясының радиоойнатылымдарына негізделген эфирді біріктіре отырып әндерді саралайды. R&amp;B/Hip-Hop Airplay чартының құрамдас бөлігі.
|-
| [[Adult R&amp;B Songs|Adult R&amp;B Airplay]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир (ойнатылымдар)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|30
| 65 Urban AC радиостанцияларының эфирін өлшейді. R&amp;B/Hip-Hop Airplay чартының құрамдас бөлігі.
|-
| [[Rhythmic Airplay]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир (ойнатылымдар)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|40
| 72 ритмикалық станциядағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді. Ритмикалық (Rhythmic) — бұл би, көңілді ритмикалық поп, хип-хоп және R&amp;B хиттерінің қоспасын қамтитын музыкалық радиоформат. Бұл станциялар [[Dance Airplay]] панеліне де үлес қосады.
|-
| [[Hot Rap Songs]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир, сатылым, стриминг
| style=&quot;text-align:center;&quot;|25
| Барлық форматтағы радиостанциялардың эфирін, цифрлық жүктеу сатылымын, стриминг деректерін және рэп әндерінің YouTube қаралымдарын біріктіріп, ең үздік 25 хип-хоп/рэп әнін бағалайды.
|-
| Rap Airplay
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир (ойнатылымдар)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|25
| R&amp;B/хип-хоп және ритмикалық радиостанциялардың радиоойнатылымдары арқылы ең үздік 25 хип-хоп/рэп әнін саралайды. Hot Rap Songs чартының құрамдас бөлігі.
|-
| Rap Streaming Songs
| align=center| Стриминг
| align=center| 
| Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған ең көп тыңдалған рэп әндері. Hot Rap Songs чартының құрамдас бөлігі.
|-
| Hot R&amp;B/Hip-Hop Recurrents
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир (ойнатылымдар)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|20
| Hot R&amp;B/Hip-Hop Songs чартында 50-орыннан төмен түсіп қалған және сол чартта 20 аптадан астам уақыт бойы тұрған әндерді саралайды.
|-
| Hot R&amp;B/Hip-Hop Recurrent Airplay
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир (ойнатылымдар)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|20
| Hot R&amp;B/Hip-Hop Airplay чартында 25-орыннан төмен түскен және ол чартта 20 аптадан астам уақыт болған әндерді көрсетеді.
|-
| [[Hot R&amp;B Songs]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир, сатылым, стриминг
| style=&quot;text-align:center;&quot;|25
| Барлық форматтағы радиостанциялардың эфирін, цифрлық жүктеу сатылымын, стриминг деректерін және R&amp;B әндерінің YouTube қаралымдарын біріктіріп, ең үздік 25 R&amp;B әнін саралайды.
|-
| R&amp;B Streaming Songs
| align=center| Стриминг
| align=center| 
| Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған ең көп тыңдалған R&amp;B әндері. Hot R&amp;B Songs чартының құрамдас бөлігі.
|}

=== Рок / Альтернатив ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Чарт атауы
! Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Hot Rock &amp; Alternative Songs]]
| align=center|Сатылым, радиоэфир, &lt;br&gt;стриминг
| align=center|50
| Радиоэфир, сатылым деректері және стриминг белсенділігі негізінде барлық форматтағы ең үздік рок және альтернативті әндерді бағалайды
|-
| Rock &amp; Alternative Airplay
| align=center|Радиоэфир (аудитория)
| align=center|50
| Мейнстрим-рок, альтернативті және Triple A радиостанцияларындағы радиоэфир аудиториясының әсері
|-
| Hot Rock Songs
| align=center|Сатылым, радиоэфир,&lt;br&gt;және стриминг
| align=center| 25
| Барлық форматтағы радиоэфир, сатылым деректері және стриминг белсенділігі негізінде ең үздік рок әндерін саралайды; 2022 жылғы 2-шілдедегі апталық чартта алғаш рет іске қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/billboard-rock-alternative-album-song-charts-updates-1235108717/|title=Billboard Announces Updates to Rock, Alternative Album &amp; Song Charts|date=June 29, 2022|first=Kevin|last=Rutherford|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=December 11, 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
| Rock Streaming Songs
| align=center|Стриминг
| align=center| 25
| Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған ең көп тыңдалған рок әндері.
|-
| Hot Alternative Songs
| align=center|Сатылым, радиоэфир, стриминг
| align=center| 25
| Барлық форматтағы радиоэфир, сатылым деректері және стриминг белсенділігі негізінде ең үздік альтернативті әндерді саралайды
|-
| [[Alternative Airplay]]
| align=center| Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 40
| 50 [[альтернативті рок]] / [[модерн-рок]] станцияларындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| Alternative Streaming Songs
| align=center|Стриминг
| align=center| 25
| Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған, альтернативті жанрға жататын ең көп тыңдалған әндер.
|-
| [[Mainstream Rock Airplay]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 40
| Белсенді рок (active rock) пен мұралық рокты (heritage rock) қамтитын 77 [[мейнстрим-рок]] радиостанциясындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| [[Adult Alternative Airplay]]
| align=center| 40
| 24 ересектерге арналған альбомдық альтернатив радиостанцияларындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| Hot Hard Rock Songs
| align=center|Сатылым, радиоэфир, стриминг
| align=center| 25
| Барлық форматтағы радиоэфир, сатылым деректері және стриминг белсенділігі негізінде ең үздік хард-рок әндерін саралайды
|-
| Hard Rock Streaming Songs
| align=center|Стриминг
| align=center| 25
| Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған, хард-рок жанрына жататын ең көп тыңдалған әндер.
|-
|}

=== Әлемдік музыка ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! style=&quot;width:200px;&quot;| Чарт атауы
! width=120 | Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Billboard U.S. Afrobeats Songs|''Billboard'' U.S. Afrobeats Songs]]
| align=center| Стриминг
| align=center| 
| Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған, АҚШ-та ең көп тыңдалған [[Afrobeats]] әндері.
|-
|}

=== Халықаралық чарттар ===
==== Канада чарттары ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Canadian Hot 100]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;1&quot;| Радиоэфир, сатылым, стриминг&lt;ref&gt;{{cite magazine | title = Billboard's Canadian Hot 100 Now Incorporates Spotify Listening |url=https://www.billboard.com/pro/canadian-hot-100-spotify-data/ | magazine = [[Billboard (magazine)|Billboard]] | date = December 23, 2014 | access-date = December 26, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150924040730/http://www.billboard.com/articles/business/6415093/canadian-hot-100-spotify-data | archive-date = September 24, 2015 | url-status = live }}&lt;/ref&gt;
| align=center| 100
|
* Канадалық музыка индустриясының синглдердің танымалдығын көрсететін стандартты чарты
|-
| [[Billboard Canadian Albums|Canadian Albums]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;1&quot; | Сатылым және стриминг
| align=center|100
|
|-
| Emerging Canadian Artist
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;1&quot; | Радиоэфир, сатылым, стриминг
| align=center| 30
|
* Канадалық жас (жаңадан танылып келе жатқан) әртістердің ең танымал әндерін саралайды
* Әртістер Canadian Hot 100 чартындағы алғашқы әні алғашқы 40-қа кірген күннен бастап 12 ай өткенге дейін жас әртіс деп саналады.
* Рекурренттік чарты жоқ
|-
| Hot 100 Airplay
| align=center| Радиоэфир (аудитория)
| align=center| 75
|
* Бес түрлі форматтағы 137 радиостанцияның радиоэфир аудиториясының әсерін өлшейді
* Canadian Hot 100 чартының құрамдас бөліктерінің бірі
|-
| All-format Airplay
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;6&quot;| Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 50
|
* Бес форматтағы 137 радиостанциядағы радиоэфир ойнатылымдарын өлшейді.
* Бұрын [[Jam!]] [[Canoe.com|Canoe]] веб-сайтында 100 орындық чарт қолжетімді болған.
|-
| CHR/Top 40 Airplay
| align=center| 50
|
* 25 CHR радиостанциясындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| AC Airplay
| align=center| 50
|
* 28 AC радиостанциясындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| Hot AC Airplay
| align=center| 50
|
* 24 Hot AC радиостанциясындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| Country Airplay
| align=center| 50
|
* 31 кантри радиостанциясындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| Rock Airplay
| align=center| 50
|
* 29 рок радиостанциясындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|}

==== Басқа халықаралық чарттар ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! style=&quot;width:200px;&quot;| Чарт атауы
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
|Arabic Hot 100
|Стриминг негізінде ең үздік 100 синглді бағалайды.
|-
|[[Argentina Hot 100]]
|Аргентинадағы радиоэфир, цифрлық жүктеулер және стриминг негізіндегі ең үздік 100 синглді көрсетеді.
|-
|[[Billboard Global 200|''Billboard'' Global 200]]&lt;ref name=&quot;Global&quot;&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/pro/billboard-launches-new-global-charts/|title=Billboard Launches New Global Charts|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=September 14, 2020|access-date=December 26, 2021}}&lt;/ref&gt;
|Әлем бойынша 200-ден астам аймақтың сатылым және стриминг деректері негізінде ең үздік әндерді саралайды.
|-
|''Billboard'' Global Excl. U.S.&lt;ref name=&quot;Global&quot; /&gt;
|АҚШ-тан тыс аймақтардың сатылым және стриминг деректері негізінде ең үздік әндерді көрсетеді.
|-
|''Billboard Korea'' Global K-Songs&lt;ref name=&quot;korea&quot;&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/billboard-korea-new-charts-korea-hot-100-global-k-music-1236126472/|title=Billboard Korea Launches New Global K-Music &amp; Domestic Charts Backed by Billboard|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=December 3, 2025|access-date=January 16, 2026|archive-date=December 3, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251203202726/https://www.billboard.com/music/chart-beat/billboard-korea-new-charts-korea-hot-100-global-k-music-1236126472/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|Әлем бойынша 200-ден астам аймақтың сатылым және стриминг деректері негізінде кореялық әртістердің ең үздік әндерін саралайды.
|-
|[[Brasil Hot 100]]
|Стриминг негізінде Бразилиядағы ең үздік 100 синглді бағалайды.
|-
|China TME UNI Chart
|Қытай, Гонконг және Тайвань әртістерінің цифрлық жүктеулері мен стримингіне негізделген Қытайдағы ең үздік 100 синглді көрсетеді. [[Tencent Music Entertainment]] компаниясымен бірлесіп жұмыс істейді.
|-
|Colombia Hot 100&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-10-17|title=Billboard Colombia tendrá su HOT 100|url=https://billboard.com.co/billboard-colombia-tendra-su-hot-100/|access-date=2025-10-30|website=billboard.com.co|language=es}}&lt;/ref&gt;
|Колумбиядағы радиоэфир, цифрлық жүктеулер және стриминг негізіндегі ең үздік 100 синглді бағалайды.
|-
|[[Hits of the World]]
|40-тан астам елдегі ең үздік 25 әнді көрсетеді.
|-
|[[Billboard Japan Hot 100|Japan Hot 100]]
|Жапониядағы ең көп сатылатын синглдер мен тректерді саралайды.
|-
|[[Billboard Korea Hot 100|Korea Hot 100]]&lt;ref name=&quot;korea&quot;/&gt;
|Оңтүстік Кореядағы ең көп сатылатын синглдер мен тректерді бағалайды.
|-
|Luxembourg Songs
|Люксембургтегі ең көп сатылатын синглдер мен тректерді көрсетеді.
|-
|Mexican Airplay
|Мексикадағы ең көп тыңдалған синглдерді саралайды.
|-
|[[Mexico Español Airplay]]
|Мексикадағы испан тіліндегі ең көп тыңдалған синглдерді бағалайды.
|-
|[[Mexico Ingles Airplay]]
|Мексикадағы ағылшын тіліндегі ең көп тыңдалған синглдерді көрсетеді.
|-
|[[Philippines Hot 100]]
|Цифрлық жүктеулер мен стриминг негізінде Филиппиндегі ең үздік 100 синглді саралайды.
|-
|[[Philippines Hot 100|Top Philippines Songs]]
|Цифрлық жүктеулер мен стриминг негізінде филипиндік әртістердің Филиппиндегі ең үздік 100 синглін көрсетеді.
|-
|Top Thai Songs
|Цифрлық жүктеулер мен стриминг негізінде Тайландтағы ең үздік 100 тай әнін бағалайды.&lt;ref name=&quot;thailand&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.timeout.com/bangkok/news/billboard-relaunched-in-thailand-with-two-music-charts-032323|title=Billboard relaunched in Thailand with two music charts|date=March 23, 2023|first=Top|last=Koaysomboon|work=[[Time Out Bangkok]]|access-date=December 11, 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
|Top Thai Country Songs
|Цифрлық жүктеулер мен стриминг негізінде Тайландтағы ең үздік 50 ''[[luk thung]]'' әнін көрсетеді.&lt;ref name=&quot;thailand&quot; /&gt;
|-
|[[Billboard Vietnam Hot 100|Vietnam Hot 100]]
|Цифрлық жүктеулер мен стриминг негізінде Вьетнамдағы ең үздік 100 синглді бағалайды.
|-
|[[Billboard Vietnam Hot 100|Vietnam Top Vietnamese Songs]]
|Цифрлық жүктеулер мен стриминг негізінде вьетнамдық әртістердің Вьетнамдағы ең үздік 100 синглін саралайды.
|}

== Альбомдар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Чарт атауы
! Чарт орындарының саны
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Billboard 200|''Billboard'' 200]]
| align=center| 200
|
* Индустриялық стандарт, кез келген жанрдағы альбомдарды қамтиды.
* Жаңа және каталогтағы альбомдарды да қамтиды.
* Сұраныс бойынша стриминг қызметтерінің деректерін қосады&lt;ref name=&quot;billboard albums&quot;&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/pro/billboard-200-makeover-streams-digital-tracks/|title=Billboard 200 Makeover: Album Chart to Incorporate Streams &amp; Track Sales|date=19 November 2014|magazine=Billboard|access-date=December 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20141122190912/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6320099/billboard-200-makeover-streams-digital-tracks|archive-date=November 22, 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Top Album Sales]]
| align=center| 50
|
* Таза альбом сатылымдарының чарты.
|-
| Top Alternative Albums {{anchor|Top Alternative Albums}}
| align=center|25
|
* Nielsen Music жинақтаған аптаның ең танымал альтернативті альбомдарын саралайды.
* Көп метрикалық тұтынуға негізделген (дәстүрлі альбом сатылымдары, трек баламасы альбомдары және стриминг баламасы альбомдары біріктіріледі)
|-
| Top Bluegrass Albums {{anchor|Top Bluegrass Albums}}
| align=center|15
|
|-
| Top Blues Albums {{anchor|Top Blues Albums}}
| align=center| 15
|
|-
| Cast Albums
| align=center|
|
* Мюзикл/спектакль жазбаларының сатылымын өлшейді
|-
| [[Top Christian Albums]]
| align=center|50
|
|-
| Top Classical Albums
| align=center|50
|
|-
| Classical Crossover Albums
| align=center|15
|
|-
| Top Comedy Albums 
| align=center| 10
|
|-
| Compilation Albums
| align=center|20
|
|-
| Contemporary Jazz Albums
| align=center|15
|
* 1987 жылы 28 ақпанда 25 орынмен іске қосылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://jazzlps.wordpress.com/2015/06/24/billboard-1-contemporary-jazz-albums-of-1987/|title=Billboard #1 Contemporary Jazz Albums of 1987|work=JAZZ LPS|date=June 24, 2015|access-date=September 21, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304214435/https://jazzlps.wordpress.com/2015/06/24/billboard-1-contemporary-jazz-albums-of-1987/|archive-date=March 4, 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Top Country Albums]]
| align=center| 50
|
|-
| [[Top Dance Albums]]
| align=center| 25
|
* 2025 жылғы 11 қаңтардағы аптаға дейін Top Dance/Electronic Albums деп аталған.&lt;ref name=&quot;dancerevamp&quot; /&gt;
|-
| [[Top Gospel Albums]] {{anchor|Top Gospel Albums}}
| align=center|40
|
|-
| Top Hard Rock Albums {{anchor|Top Hard Rock Albums}}
| align=center|25
|
* Nielsen Music жинақтаған аптаның ең танымал хард-рок альбомдарын саралайды.
* Көп метрикалық тұтынуға негізделген (дәстүрлі альбом сатылымдары, трек баламасы альбомдары және стриминг баламасы альбомдары біріктіріледі)
|-
| [[Top Holiday Albums]]
| align=center| 50
|
* Сингл сатылымдарымен біріктіріліп, 1963 жылы 30 қарашада [[Billboard Christmas Holiday charts|Christmas Records]] ретінде іске қосылды. 1966 жылы атауы [[List of Billboard Best Bets for Christmas 1963–1973|Best Bets For Christmas]] болып өзгертілді. 1974 және 1982 жылдар аралығында ешқандай чарт жарияланған жоқ. 1983 жылы 17 желтоқсанда [[Billboard Christmas Hits 1983–1989|Christmas Hits]] ретінде қайта жанданды. 
* Тек альбомдарға арналған чарт 1990 жылы [[Billboard Top Christmas Albums of the 1990s|Top Christmas Albums]], ал 2000 жылы [[List of Billboard Top Holiday Albums number ones of the 2000s|Top Holiday Albums]] деп аталды.
* Зерттеулер қазан айынан басталып, әр мереке маусымында 12–15 апта бойы жүргізіледі.
|-
| [[Independent Albums]]
| align=center| 50
|
* Тәуелсіз дыбыс жазу лейблдері арқылы шығарылған үздік 50 альбомды саралайды.
|-
| Jazz Albums {{anchor|Jazz Albums}}
| align=center|25
|
* Сондай-ақ «Best Selling Jazz LP's» деп те аталған.
|-
| [[Billboard Top Latin Albums|Top Latin Albums]]
| align=center|50
|
* Апта сайын ең көп сатылатын латын альбомдарын саралайды. Чартқа кіру үшін альбом мазмұнының кем дегенде 51%-ы [[испан тілі]]нде жазылуы тиіс.
|-
| [[Top R&amp;B/Hip-Hop Albums]]
| align=center| 50
|
|-
| [[Top R&amp;B/Hip-Hop Albums|Rap Albums]]
| align=center|25
|
|-
| Top Rock Albums {{anchor|Top Rock Albums}}
| align=center|50
|
* Nielsen Music жинақтаған аптаның ең танымал рок альбомдарын саралайды.
* Көп метрикалық тұтынуға негізделген (дәстүрлі альбом сатылымдары, трек баламасы альбомдары және стриминг баламасы альбомдары біріктіріледі)
|-
| Top Rock &amp; Alternative Albums {{anchor|Top Rock &amp; Alternative Albums}}
| align=center|50
|
* Nielsen Music жинақтаған аптаның ең танымал рок және альтернативті альбомдарын саралайды.
* Көп метрикалық тұтынуға негізделген (дәстүрлі альбом сатылымдары, трек баламасы альбомдары және стриминг баламасы альбомдары біріктіріледі)
|-
| Top Soundtracks {{anchor|Top Soundtracks}}
| align=center|30
|
|-
| [[Americana/Folk Albums]]
| align=center| 25
|
|-
| [[Kid Albums]]
| align=center| 15
|
|-
| Latin Rhythm Albums
| align=center|25
|
|-
| [[Billboard Latin pop charts|Latin Pop Albums]]
| align=center|20
|
|-
| New Age Albums
| align=center|10
|
|-
| R&amp;B Albums
| align=center|25
|
* Nielsen Music жинақтаған сатылымдар бойынша ең үздік R&amp;B альбомдарын саралайды. Альбомдар 18 айдан кіші болуы тиіс, ал егер 18 айдан асқан болса, онда олар ''Billboard'' 200 чартының алғашқы 100 орындығында болуы тиіс.&lt;ref name=&quot;bc-r&amp;b-albums&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.billboard.com/charts/r-and-b-albums|title=Billboard R&amp;B Albums|publisher=Billboard |access-date=December 16, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151217073108/http://www.billboard.com/charts/r-and-b-albums|archive-date=December 17, 2015|url-status=live}} Description per &quot;How it works&quot; section of webpage.&lt;/ref&gt;
|-
| Reggae Albums {{anchor|Reggae Albums}}
| align=center|10
|
|-
| {{anchor|Tastemakers}}Indie Store Album Sales&lt;ref&gt;{{cite web | last=Tencer | first=Daniel | title=Luminate reaches music sales data collection deal with indie record stores | website=Music Business Worldwide | date=2024-04-25 | url=https://www.musicbusinessworldwide.com/luminate-reaches-music-sales-data-collection-deal-with-indie-record-stores/ | access-date=2025-09-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Record Store Day, The Music Business Association and Luminate Announce New Partnership Regarding Physical Music Sales Data Across Independent Retail Sector In The U.S. | website=Music Business Association | date=2025-01-22 | url=https://musicbiz.org/news/record-store-day-the-music-business-association-and-luminate-announce-new-partnership-regarding-physical-music-sales-data-across-independent-retail-sector-in-the-u-s/ | access-date=2025-09-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last=Watkis | first=Donovan | title=Billboard Charts Expand to Include Indie Store Album Sales, Which Could See Boost for Reggae-Dancehall Sales | website=World Music Views | date=2024-05-14 | url=https://worldmusicviews.com/boost-for-reggae-dancehall-sales-billboard-charts-expand-to-include-indie-store-album-sales/ | access-date=2025-09-02}}&lt;/ref&gt;
| align=center|
|
* «Тәуелсіз дүкендер мен шағын өңірлік желілердің ықпалды панеліне» негізделген рейтингке ие альбомдар.&lt;ref&gt;{{cite magazine| last = Binkert| first = Lisa| title = Bruno Mars Live: Billboard Tastemakers| magazine = [[Billboard (magazine)|Billboard]]| url = https://www.billboard.com/music/music-news/bruno-mars-live-billboard-tastemakers-video-953194/ | access-date = December 26, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20161227140124/http://www.billboard.com/articles/photos/live/953194/bruno-mars-live-billboard-tastemakers-video| archive-date = December 27, 2016| url-status = live}}&lt;/ref&gt;
|-
| Traditional Classical Albums
| align=center|
|
|-
| {{vanchor|Traditional Jazz Albums}}
| align=center|15
|
|-
| [[Billboard tropical charts|Tropical Albums]]
| align=center|20
|
|-
| Vinyl Albums {{anchor|Vinyl Albums}}
| align=center|25
|
|-
| World Albums
| align=center|25
|
* 1990 жылы 19 мамырда іске қосылған.&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/world-albums/1990-05-19|title=''Billboard'' World Albums – Week Ending May 19, 1990|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=February 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330204136/https://www.billboard.com/charts/world-albums/1990-05-19|archive-date=March 30, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* Каталогтық атауларды қоса алғанда, ең көп сатылатын әлемдік музыка альбомдарын саралайды.
* Бастапқыда 15 орыннан тұрды, бірақ 2025 жылдың 18 қаңтарынан бастап 25 орынға дейін кеңейтілді.
|-
| [[Billboard regional Mexican charts|Regional Mexican Albums]] {{anchor|Top Regional Mexican Albums}}
| align=center|20
|
|}

== Видео ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| Music Video Sales
| align=center| 100
|
* Индустриялық стандарт, кез келген жанрдағы бейнеальбомдарды қамтиды.&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=http://www.billboard.com/biz/charts/music-video|title=Billboard – Music Video Sales|magazine=Billboard|access-date=December 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190617183456/https://www.billboard.com/biz/charts/music-video|archive-date=June 17, 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|}

== Тоқтатылған чарттар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! Тоқтатылған&lt;br&gt;күні
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| Active Rock
| 25 қараша 2013 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Сатылым және&lt;br&gt;радиоэфир
|
|
* Mainstream Rock Airplay чартымен біріктірілді.&lt;ref name=&quot;activeandheritage&quot;&gt;{{cite magazine |first=Gary |last=Trust |title=Chart Moves: A Great Big Jump for a Great Big World, Christina Aguilera; Volbeat's Victorious at Rock; Howard Jones Notches First Top 10 in 21 Years |url=http://www.billboard.com/biz/articles/news/5812232/chart-moves-a-great-big-jump-for-a-great-big-world-christina-aguilera |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |date=November 29, 2013 |access-date=December 3, 2023 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203065053/http://www.billboard.com/biz/articles/news/5812232/chart-moves-a-great-big-jump-for-a-great-big-world-christina-aguilera |archive-date=December 3, 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| Best Sellers in Stores
| 13 қазан 1958 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Физикалық сатылым
|
|
* Бөлшек сауда деңгейіндегі ұлттық сатылым маңыздылығы бойынша жазбаларды рейтингке қойды.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite magazine|date=April 24, 1954|title=The Billboard Music Popularity Charts|url=https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/50s/1954/Billboard%201954-04-24.pdf|magazine=Billboard|pages=38}}&lt;/ref&gt;
* Үш чарт: Popular Records, Rhythm &amp; Blues Records, Country &amp; Western Records
|-
| Bubbling Under R&amp;B/Hip-Hop Songs
|
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Сатылым,&lt;br&gt;радиоэфир,&lt;br&gt;стриминг
| align=center| 15
|
* Hot R&amp;B/Hip-Hop Songs чартында бұрын пайда болмаған, 50-орыннан төмен тұрған ең үздік 15 әнді саралады.
|-
| [[Catalog Albums]]
| қаңтар 2026 ж.
|
| align=center| 50
|
|-
| Christian Digital Song Sales
| 4 маусым 2026 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 15
|
* [[Luminate]] жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген христиандық әндер.
|-
| Classical Budget/Midline Albums
| align=center|
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Физикалық сатылым
|
|
|-
| Comprehensive Music Video
| 2012 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Физикалық сатылым
|
|
* Толық бөлшек сауда таратылымында жоқтарды қоса алғанда, ең көп сатылатын музыкалық DVD-лерді саралады.
|-
| Country Catalog Albums
| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Физикалық сатылым
|
|
|-
| Country Singles Sales
| 2005 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Физикалық сатылым
|
|
* Ең көп сатылатын коммерциялық кантри синглдерін саралады.
|-
| Country Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 50
| Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген кантри әндері. Алғаш рет 2010 жылғы 23 қаңтардағы чарттармен бірге іске қосылды.
|-
| [[Billboard China Top 100|China Top 100]]
| 2019 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Сатылым,&lt;br&gt;радиоэфир,&lt;br&gt;стриминг
| align=center| 100
| 
* Қытайдағы ең көп сатылатын жергілікті синглдерді саралады.
|-
| Dance Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 50
|
* Тек онлайн қолжетімді тректерді қоса алғанда, би/электрондық музыка синглдерінің цифрлық сатылымын қадағалады. Сондай-ақ бұл чартқа жүктеуге қолжетімді болған бұрын шығарылған би және дискотека әндері де кірді.
|-
| [[Dance Singles Sales]]
| 30 қараша 2013 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Физикалық сатылым
|
|
* 1985 жылдан 2013 жылға дейін Dance Club Songs чартымен біріктірілген қос чарт. 
* Тек 12 дюймдік макси-синглдердің сатылымына арналған.
|-
| Dance/Electronic Album Sales
| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Физикалық сатылым
|
| 
* Dance/Electronic Albums чартына ұқсас, бірақ негізгі би/электрондық әртістерге көбірек бағытталған.
|-
| [[European Hot 100 Singles]]
| 11 желтоқсан 2010 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Сатылым,&lt;br&gt;радиоэфир,&lt;br&gt;стриминг
| align=center| 100
|
* Еуропадағы әртүрлі елдердің сатылымдарын біріктіру арқылы еуропадағы ең көп сатылатын синглдерді саралады.
|-
| Global Dance Tracks
| 29 маусым 2013 ж.
| align=center| Физикалық сатылым
|
|
* Әлем бойынша би клубтарында танымал болған әндердің апта сайынғы халықаралық зерттеуі.
|-
| Gospel Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 25
| Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген евангелие (Gospel) әндері.
|-
| [[Heatseekers charts|Heatseekers Songs]]
| 6 желтоқсан 2014 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Сатылым,&lt;br&gt;радиоэфир,&lt;br&gt;стриминг
| align=&quot;center&quot;| 25
|
* Hot 100 чартының алғашқы 50 орындығына ешқашан кірмеген жаңа және дамып келе жатқан орындаушылардың әндерін саралады.
* Егер ән алғашқы 50-лікке кірсе, ол және әртістің кейінгі кез келген синглдері чартқа қатысу құқығынан айырылды.
|-
| Heatseekers Albums
| қаңтар 2025 ж.&lt;ref&gt;{{cite tweet |url=https://x.com/billboardcharts/status/1879557982452691106 |title=The Heatseekers Albums chart, which ranked the week's most popular albums by new and developing acts, is retired beginning this week. |user=billboardcharts |number=1879557982452691106 |date=15 January 2025 |access-date=29 January 2025}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Сатылым,&lt;br&gt;радиоэфир,&lt;br&gt;стриминг
| align=&quot;center&quot;| 25
| 
* ''Billboard'' 200 чартының алғашқы 100 орындығына ешқашан кірмеген жаңа және дамып келе жатқан орындаушылардың альбомдарын саралады.
* Егер альбом алғашқы 100-дікке кірсе, ол және әртістің кейінгі кез келген альбомдары чартқа қатысу құқығынан айырылды.
|-
| Heritage Rock
| 25 қараша 2013 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Сатылым және&lt;br&gt;радиоэфир
|
|
* Mainstream Rock Airplay чартымен біріктірілді.&lt;ref name=&quot;activeandheritage&quot; /&gt;
|-
||Hot Crossover 30
| 8 желтоқсан 1990 ж.
| align=center| Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 30
|
* Ритмдік заманауи радиостанцияларда ең жақсы нәтиже көрсеткен әндерді саралады.&lt;ref&gt;{{cite magazine|date=December 8, 1990|title=''Billboard'' Drops Crossover Radio Airplay Charts|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|page=84|id={{ProQuest|1505935972}}}}&lt;/ref&gt;
|-
| Holiday Digital Song Sales
| 
| align=center| Цифрлық жүктеулер
| align=center| 25
| 
* Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген мерекелік әндердің жыл сайынғы зерттеуі.
|-
| Hot Digital Tracks
| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Цифрлық сатылым
| align=center| 75
|
* Әндердің әртүрлі нұсқалары көрсетілген цифрлық ән сатылымдарын саралады
* Рекурренттік чарты жоқ
|-
| Hot Ringtones
| 
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Рингтон сатылымы
| align=center| 40
|
* 2004 жылы іске қосылған, [[ұялы телефон]]дарға арналған полифониялық рингтондардың апталық сатылымын саралады.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|title = Billboard Bows Ringtones Chart|url=https://www.billboard.com/music/music-news/billboard-bows-ringtones-chart-65917/ |magazine = Billboard|access-date = 2021-12-26|archive-url = https://web.archive.org/web/20160223183350/http://www.billboard.com/articles/news/65917/billboard-bows-ringtones-chart|archive-date = February 23, 2016|url-status = live}}&lt;/ref&gt;
|-
| Hot RingMasters
| 
| align=center| 40
|
* Ұялы телефондарға арналған мастер-рингтондардың апталық сатылымын саралады.
|-
| R&amp;B/Hip-Hop Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 
| Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген R&amp;B және хип-хоп әндері. Hot R&amp;B/Hip-Hop Songs чартының құрамдас бөлігі.
|-
| Rap Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 
| Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген рэп әндері. Hot Rap Songs чартының құрамдас бөлігі.
|-
| R&amp;B Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 
| Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген R&amp;B әндері. Hot R&amp;B Songs чартының құрамдас бөлігі.
|-
| [[Hot Singles Sales]]
| 21 қараша 2017 ж.
| align=center| Физикалық сатылым
| align=center| 15
|
* Коммерциялық физикалық синглдердің сатылымын өлшеді
* Hot 100 чартының құрамдас бөліктерінің бірі
* Рекурренттік чарты жоқ
|-
| Hot Videoclips
| 
| 
| align=center| 25
|
* ''[[Total Request Live|TRL]]'' және ''[[106 &amp; Park]]'' сияқты шоулардағы теледидарлық көрсетілімдер мен цифрлық сатылымдарға сәйкес ең танымал 25 музыкалық бейнеклипті саралады.
|-
| Honor Roll of Hits
| 16 қараша 1963 ж.
| 
| 
|
* Billboard апта сайынғы жалпыұлттық сауалнамасы арқылы анықталған рекордтық сатылымдар мен диск-жокей көрсеткіштеріне сәйкес елдің үздік әндерін қамтыды.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|date=February 24, 1962|title=Honor Roll of Hots|url=https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/60s/1962/Billboard%201962-02-24.pdf|magazine=Billboard|pages=16}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Billboard Indonesia Top 100|Indonesia Top 100]]
| 2020 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Сатылым,&lt;br&gt;радиоэфир,&lt;br&gt;стриминг
| align=center| 100
| 
* Индонезиядағы цифрлық жүктеулер, радиоэфир, стриминг және караокеде ойнатылу негізіндегі ең үздік 100 синглді саралады.
|-
| [[K-pop Hot 100|K-Pop 100]]
| сәуір 2022 ж.
| align=center| 100
|
* Оңтүстік Кореядағы кореялық әртістердің ең көп сатылатын синглдерін саралады.
* [[Hits of the World]] чартының [[South Korea Songs]] жинағымен алмастырылды.
|-
| Latin Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
|  align=center|Цифрлық сатылым
| align=center|50
| Nielsen SoundScan жинақтаған цифрлық музыка дүкендерінен испан тіліндегі ең көп сатылатын әндерді саралайды.
|-
| Most Played by Jockeys
| 28 шілде 1958 ж.
| 
| 
|
* Бүкіл ел бойынша диск-жокей радиошоуларындағы ең көп ойнатылым саны бойынша жазбаларды рейтингке қойды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* Үш чарт: Popular Records, Rhythm &amp; Blues Records, Country &amp; Western Records
|-
| Most Played in Juke Boxes
| 17 маусым 1957 ж.
| 
| 
|
* Музыкалық автоматтарда (джукбокс) ұлттық деңгейдегі ең көп ойнатылым саны бойынша жазбаларды саралады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* Үш чарт: Popular Records, Rhythm &amp; Blues Records, Country &amp; Western Records
|-
| [[Pop 100]]
| rowspan=2| 13 маусым 2009 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Сатылым,&lt;br&gt;радиоэфир
| align=center| 100
|
* Поп-радиоға бағытталған радиоэфир мен сатылымдарды біріктіру арқылы әндерді саралады
* Чарт маңыздылығы [[Pop Airplay|Mainstream Top 40]] чартымен алмастырылды
|-
| [[Pop 100|Pop 100 Airplay]]
| align=center| Радиоэфир&lt;br&gt;(аудитория)
| align=center| 100
|
* Поп-музыка радиосындағы эфирді өлшеді
* Pop 100 чартының үш құрамдас бөлігінің бірі
|-
| R&amp;B/Hip-Hop Catalog Albums
| 
| align=center| Физикалық сатылым
| 
| 
|-
| [[Top 40 Tracks]]
| наурыз 2005 ж.
| align=center| Радиоэфир&lt;br&gt;(аудитория)
| align=center| 40
|
* Mainstream, Adult және Rhythmic Top 40 радиостанцияларындағы аудитория әсері бойынша әндерді саралап, 1998 жылы желтоқсанда іске қосылды
* Pop 100 және Pop 100 Airplay чарттарының енгізілуімен тоқтатылды
|-
| Blues Digital Song Sales
| қаңтар 2020 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;11&quot;| Цифрлық сатылым
|
| 
* Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген блюз әндері.
|-
| Classical Digital Song Sales
| қаңтар 2020 ж.
|
| 
* Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген классикалық әндер.
|-
| Comedy Digital Track Sales
| қаңтар 2020 ж.
|
| 
* Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген комедиялық әндер.
|-
| Euro Digital Song Sales
| 12 ақпан 2022 ж.
|
|
* Еуропадағы ең көп сатылатын цифрлық синглдер мен тректерді саралады.
|-
| Euro Digital Tracks
| 29 қараша 2014 ж.
|
|
* Еуропадағы ең көп сатылатын цифрлық тректерді саралады.
|-
| Luxembourg Digital Song Sales
| 2020 ж.
|
|
* Апта ішінде Люксембург елінде цифрлық түрде ең көп жүктелген әндерді саралады.
|-
| Jazz Digital Song Sales
| қаңтар 2020 ж.
|
| 
* Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген джаз әндері.
|-
| Kid Digital Song Sales
| қаңтар 2020 ж.
|
| 
* Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген балалар әндері.
|-
| New Age Digital Song Sales
| қаңтар 2020 ж.
|
| 
* Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген Нью-эйдж әндері.
|-
| Pop Digital Song Sales
| қаңтар 2020 ж.
| align=center| 50
|
* Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген [[Поп-музыка|поп]] әндері.
|-
| Reggae Digital Song Sales
| қаңтар 2020 ж.
|
| 
* Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген регги әндері.
|-
| Spotify Rewind
| 
| align=center| Стриминг
| align=center| 30
| 
* [[Spotify]] желісінде ең көп тыңдалған ескі/классикалық әндерді саралады.
|-
| Spotify Velocity
| 
| align=center| Стриминг
| align=center| 30
| 
* [[Spotify]] желісінде ең көп тыңдалған әндерді саралады.
|-
| France Digital Song Sales
| ақпан 2022 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 10
|
* Франциядағы ең көп сатылатын цифрлық синглдер мен тректерді саралады.
* [[Hits of the World]] чарттар жинағының ''France Songs'' құрамдас бөлігімен алмастырылды.
|-
| Spain Digital Song Sales
| ақпан 2022 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 10
|
* Испаниядағы ең көп сатылатын цифрлық синглдер мен тректерді саралады.
* [[Hits of the World]] чарттар жинағының ''Spain Songs'' құрамдас бөлігімен алмастырылды.
|-
| Switzerland Digital Song Sales
| ақпан 2022 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 10
|
* Швейцариядағы ең көп сатылатын цифрлық синглдер мен тректерді саралады.
* [[Hits of the World]] чарттар жинағының ''Switzerland Songs'' құрамдас бөлігімен алмастырылды.
|-
| Rock Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center|Цифрлық сатылым
| align=center|50
| Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген рок әндері.
|-
| Alternative Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center|Цифрлық сатылым
| align=center|25
| Альтернативті жанрға жататын (немесе альтернативті мен басқа жанрдың қосындысы) және 2011 жылғы 22 қаңтардағы аптада іске қосылған, Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген әндер.
|-
| Hard Rock Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center|Цифрлық сатылым
| align=center| 25
| Хард-рок жанрына жататын және Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген әндер.
|-
| Viral 50
| 
| align=center| Стриминг
| align=center| 50
| 
* [[Spotify]] желісінде ең көп тыңдалған тәуелсіз әндерді саралады.
|-
| Digital Albums
| 2019 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
|
|
|-
| [[TikTok Billboard Top 50|TikTok ''Billboard'' Top 50]]
| 7 наурыз 2025 ж.
| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 50
| АҚШ-тағы [[TikTok]] желісіндегі видеолардың саны, бейне қаралымдары мен пайдаланушылардың белсенділігіне негізделген ең танымал әндер.
|-
| Top Current Album Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| 
| align=center| 50
|
* Каталогтық атаулары алынып тасталған, Top Album Sales чартымен бірдей чарт.
|-
| {{vanchor|Top Internet Albums}}
| 
| 
| 
|
* Интернет-сатушылар арқылы тапсырыс берілген физикалық альбомдарды саралады.
|-
| Christian AC Indicator
| 2022 ж.
| align=center | Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 30
| 
|-
| Christian Hot AC/CHR
| 2022 ж.
| align=center | Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 30
|
* CHR станцияларындағы радиоэфир ойнатылымдарын өлшеді
|-
| Christian Rock
| 2019 ж.
| align=center | Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 30
| 
* Христиандық рок станцияларындағы радиоэфир ойнатылымдарын өлшеді
|-
| Christian Soft AC
| 2018 ж.
| align=center | Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 20
| 
* Christian Soft AC станцияларындағы радиоэфир ойнатылымдарын өлшеді
|-
| [[World Digital Song Sales]]
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center|
| 
* Құрама Штаттардағы ең көп сатылатын әлемдік музыка / шет тіліндегі цифрлық синглдерді саралады.
|-
| [[Dance Club Songs]]
| 28 наурыз 2020 ж.
| Диджейлердің есептері
| 50
|
* [[Billboard]] чарттарына есеп беретін диджей критеияларына сай келетін және өтінім берген түнгі клуб диджейлері ұсынған плейлистер негізінде ғана жинақталды.
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Музыкалық чарттар}}

[[Санат:Billboard чарттары]]</text>
      <sha1>3hecpfqjfdby1jw041d15vgob3tju90</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658285</id>
      <parentid>3658284</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:29:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тоқтатылған чарттар */</comment>
      <origin>3658285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78712" sha1="6w6yb1wcqg7413bo3wet92mvg8mih5p" xml:space="preserve">[[Сурет:Billboard Logo 2013.svg|250px|thumb|right|''Billboard'' логотипі]]

'''«Billboard» чарттары''' — сатылым, радиода ойнатылу және чарттың ерекшелігіне қарай басқа да көрсеткіштер бойынша әр түрлі музыкалық бағыттағы әндер мен альбомдардың танымалдығын апта сайынғы салыстырмалы танымалдығын көрсететін тізімдер.  Бұл нәтижелер «[[Billboard]]» журналында жарияланады. «Billboard» чарттарының онлайн кеңейтімі болып табылатын «Billboard biz» қосымша апта сайынғы чарттарды,&lt;ref&gt;[http://www.billboard.com/biz/charts Billboard biz charts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180917152951/https://www.billboard.com/biz/charts |date=September 17, 2018 }}, Billboard's online reference for the music community, retrieved on December 6, 2014&lt;/ref&gt; as well as year-end charts.&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/|title=Charts – Year End|magazine=Billboard|access-date=August 6, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150806105930/http://www.billboard.com/charts/year-end|archive-date=August 6, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ жыл қорытындысы бойынша чарттарды ұсынады. Үш негізгі чартқа жаһандық деңгейдегі әндерге арналған [[Billboard Global 200]], Америка Құрама Штаттарындағы әндерге арналған [[Billboard Hot 100]] және АҚШ-тағы альбомдарға арналған [[Billboard 200]] кіреді. Бұлардан басқа, өзге де «Billboard» чарттары тек R&amp;B, кантри немесе рок сияқты белгілі бір жанрларды қамтиды немесе барлық жанрларды біріктіреді. Чарттар сату, стриминг немесе радиоэфир көрсеткіштері бойынша жіктелуі мүмкін, ал «Hot 100» немесе «Global 200» секілді негізгі ән чарттары үшін оларды құрастыру барысында осы үш дереккөз де толықтай ескеріледі.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/p/billboard-charts-legend |title=Billboard Charts Legend |magazine=Billboard |access-date=August 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031031911/https://www.billboard.com/p/billboard-charts-legend |archive-date=October 31, 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Billboard 200 альбом чарты үшін дәстүрлі альбом сатылымдарынан бөлек, стриминг мен жеке трек сатылымдары да қоса есептеледі.

Апта сайынғы сатылымдар мен стримингтерді қадағалау циклі 2015 жылдың шілдесінен бастап жұма мен бейсенбі аралығын қамтыса, бұрын бұл үдеріс дүйсенбі мен жексенбі аралығында жүргізілетін. Алайда, радиоэфирдегі ән чарттары дүйсенбі-жексенбі циклін ұстанады (бұрын бұл мерзім сәрсенбі мен сейсенбі аралығы болатын). Чарттар әр сейсенбі сайын келесі сенбінің шығарылым күнімен ресми түрде жария етіледі.

=== Барлық уақыттағы ең ұлы әртістер (1963–2015) ===

2015 жылы ''Billboard'' журналы Hot 100 және Billboard 200 чарттарындағы жинақтаған ұпайлары негізінде, чарттар тарихындағы 52 жыл ішінде ең жоғары нәтиже көрсеткен 125 әртістің рейтингін жасады.&lt;ref name=&quot;goat&quot; /&gt; Төменде 2015 жылдың қазан айындағы жағдай бойынша осы тізімдегі үздік ондық көрсетілген.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;| Орын
!scope=&quot;col&quot;| Әртіс
|-
!scope=&quot;row&quot;| 1
|[[The Beatles]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 2
|[[The Rolling Stones]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 3
|[[Элтон Джон]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 4
|[[Мэрайя Кэри]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 5
|[[Мадонна (әнші)|Мадонна]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 6
|[[Барбра Стрейзанд]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 7
|[[Майкл Джексон]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 8
|[[Тейлор Свифт]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 9
|[[Стиви Уандер]]
|-
!scope=&quot;row&quot;| 10
|[[Chicago (топ)|Chicago]]
|}
Дереккөз:&lt;ref name=&quot;goat&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.billboard.com/charts/greatest-of-all-time-artists/ |title=Greatest of All Time Artists |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |date=November 12, 2015 |access-date=May 19, 2026}}&lt;/ref&gt;

== Әндер ==

===Барлық жанрлар ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Billboard Hot 100]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Сатылым,&lt;br&gt;радиоэфир,&lt;br&gt;стриминг
| align=center| 100
|
* АҚШ музыка индустриясындағы әндердің танымалдығын көрсететін негізгі стандартты чарт
|-
| [[Bubbling Under Hot 100]]
| align=center| 25
|
* Hot 100 тізіміне бұрын кірмеген, 100-орыннан төмен тұрған ең үздік 25 әнді көрсетеді.
* Орындар Hot 100-дің 101–125 орындарына тікелей сәйкес келмесе де, көптеген дереккөздер осылайша белгілейді
|-
| [[Radio Songs]]
| align=center| Радиоэфир&lt;br&gt;(аудитория)
| align=center| 50
|
* Барлық форматты қамтитын 1 233 радиостанциядағы радиоэфир аудиториясының әсерін өлшейді.
* Hot 100 чартының құрамдас бөліктерінің бірі
* Бұрын Top 40 Radio Monitor (1986–1991) және Hot 100 Airplay (1991–2014) деп аталған
|-
| [[Digital Song Sales]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Цифрлық сатылым
| align=center| 25
|
* Ең көп сатылған цифрлық әндердің рейтингі
* Қорытынды көрсеткіш шығару үшін әннің әртүрлі нұсқаларын біріктіреді
* Hot 100 чартының құрамдас бөліктерінің бірі
|-
| [[Streaming Songs]]
| align=center| Стриминг
| align=center| 50
|
* Ең көп тыңдалған (стриминг) әндердің рейтингі
* Қорытынды көрсеткіш шығару үшін әннің әртүрлі нұсқаларын біріктіреді
* Hot 100 чартының құрамдас бөліктерінің бірі
|}

=== (Adult/Pop)===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Pop Airplay]]
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;| Радиоэфир&lt;br&gt;(ойнатылымдар)
| align=center| 40
| 157 қазіргі хит-радиостанцияларындағы эфирлік көрсеткіштерді (ойнатылымдарды) өлшейді. Бұл станциялар [[Dance Airplay]] панеліне де үлес қосады. Бұрын Mainstream Top 40 деген атпен белгілі болған.
|-
| [[Adult Contemporary (чарт)|Adult Contemporary]]
| align=&quot;center&quot;| 30
| 85 [[Adult contemporary|ересектерге арналған заманауи музыка]] станцияларындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| [[Adult Pop Airplay]]
| align=&quot;center&quot;| 40
| 90 Ересектерге арналған хот-поп станцияларындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
|}

=== Христиан музыкасы және госпел ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Hot Christian Songs]]
| align=center | Сатылым, стриминг, барлық форматтағы радиоэфир
| align=center| 50
| Сатылымды, барлық радиоформаттардағы эфирді және стриминг деректерін біріктіреді
|-
| Christian Streaming Songs
| align=center| Стриминг
| align=center| 25
| Ең көп тыңдалған христиан әндері
|-
| [[Christian Airplay]]
| align=center | Радиоэфир (аудитория)
| align=center| 40
| Христиандық AC, Hot AC, CHR/Pop, Soft AC және христиан рок станцияларының аудиториялық көрсеткіштері.
|-
| Christian AC Airplay
| align=center | Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 30
| Христиандық заманауи ересектерге арналған станциялардағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| [[Hot Gospel Songs]]
| align=center| Сатылым, стриминг, барлық форматтағы радиоэфир
| align=center| 25
| Госпел әндерінің сатылымын, эфирін және стриминг деректерін біріктіреді
|-
| Gospel Airplay
| align=center| Радиоэфир
| align=center| 30
| Госпел станцияларының эфирлік ойнатылымдарын өлшейді
|-
| Gospel Streaming Songs
| align=center| Стриминг
| align=center| 15
| Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған ең үздік госпел әндері.
|}

=== Кантри  ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Hot Country Songs]]
| align=center| Сатылым, барлық форматтағы радиоэфир, стриминг
| align=center| 50
| Сатылымды, барлық радиоформаттардағы эфирді және стриминг деректерін біріктіреді
|-
| [[Country Airplay]]
| align=center| Радиоэфир (аудитория)
| align=center| 60
| 128 кантри станцияларындағы радиоэфир аудиториясының әсерін өлшейді
|-
| Country Streaming Songs
| align=center| Стриминг
| align=center| 50
| Ең көп тыңдалған кантри әндері.
|}

=== Денс / Электроника (Dance/Electronic) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Hot Dance/Electronic Songs]]
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | Үздіксіз радиоэфир, сингл сатылымы, цифрлық жүктеулер, онлайн стриминг
| align=&quot;center&quot; | 50
|
* Hot 100 әдістемесін қолданатын чарт; бақыланатын радиоэфир, сингл сатылымы, цифрлық жүктеулер және онлайн стриминг негізінде ең үздік денс/электрондық әндерді қадағалайды.
* Әндер Hot 100 чартына кіру талаптарына сәйкестігін анықтау үшін қолданылады.
* Өлшем шарттары әннің қарқынына (темпіне) негізделген.
* Поп, рок, R&amp;B, хип-хоп немесе басқа жанрдағы әндердің ремикстелген нұсқалары бұл чартқа қатыса алмайды.
* 2025 жылғы 18 қаңтардағы чарттан бастап әндер тек «электрондық өндіріске баса назар аудара отырып, негізінен диджейлер немесе продюсерлер тарапынан жазылған» жағдайда ғана қатыса алады.&lt;ref name=&quot;dancerevamp&quot;&gt;{{Cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/billboard-hot-dance-electronic-songs-chart-revamp-launch-hot-dance-pop-songs-1235849976/|title=Billboard to Revamp Hot Dance/Electronic Songs Chart, Launch Hot Dance/Pop Songs Ranking|date=December 10, 2024|first=Xander|last=Zellner|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=December 11, 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Hot Dance/Pop Songs]]
| align=center| 15
|
* Hot Dance/Electronic Songs чартымен бірдей әдістемені қолданатын чарт.&lt;ref name=&quot;dancerevamp&quot; /&gt;
* 2025 жылғы 18 қаңтардағы чарттардан бастап іске қосылған, қатысатын әндер «би/электрондық жанрына жатпайтын әртістердің биге бағытталған вокалына, әуені мен иірімдеріне» ие.&lt;ref name=&quot;dancerevamp&quot; /&gt;
|-
| [[Dance Airplay]]
| align=center| Үздіксіз радиоэфир (Эксклюзивті репортерлардың ойнатылымдары)&lt;br&gt;Микс-шоу радиоэфирі (Mainstream және Rhythmic станцияларының ойнатылымдары)
| align=center| 40
|
* 2003 жылы іске қосылған кезде Hot Dance Radio Airplay деп аталған. Би музыкасының радиоға және оны бағдарламалайтын станцияларға тигізетін шағын, бірақ ықпалды әсері нәтижесінде пайда болған алты би станциясының бақыланатын би музыкасы радио чарты.
* 2011 жылдың 19 қарашасында Dance/Mix Show Airplay болып өзгертілді. Чартқа бағдарламаларына микс-шоуларды қосатын 157 Mainstream Top 40 және 67 Rhythmic Top 40 репортерлары кіреді.
* 2014 жылдың 6 желтоқсанындағы шығарылымнан бастап 40 орынға дейін кеңейтілді.
|-
| Dance Streaming Songs
| align=center| Стриминг
| align=center| 25
|
* Жетекші онлайн музыкалық қызметтердегі аптаның үздік би/электрондық стримингтік радио әндері мен сұраныс бойынша әндер мен бейнелерді қадағалайтын чарт.
|}

=== Мерекелік (Holiday) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Holiday 100]]
| align=center | Радиоэфир, сатылым және стриминг
| align=center| 100
|
* Радиоэфир, сатылым және стриминг деректерін біріктіреді. 
* Жыл сайынғы зерттеу желтоқсанның басынан бастап 5–6 апта бойы жүргізіледі.
|-
| [[Holiday Songs|Holiday Airplay]]
| align=center | Радиоэфир (аудитория)
| align=center| 50
| 
* 2001 жылдан 2010 жылға дейін '''Holiday Song''' чарты деп аталған.  
* Барлық радиостанциялардың аудиториялық көрсеткіштері бойынша жыл сайынғы зерттеу.
* Жыл сайынғы зерттеу желтоқсанның басынан бастап 5–6 апта бойы жүргізіледі.
|-
| [[Holiday Streaming Songs]]
| align=center| Стриминг
| align=center| 50
| 
* Ең көп тыңдалған мерекелік әндердің жыл сайынғы зерттеуі.
* Жыл сайынғы зерттеу желтоқсанның басынан бастап 5–6 апта бойы жүргізіледі.
|}

=== Интернет чарттары  ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! width=200| Чарт атауы
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| Social 50
| style=&quot;text-align:center;&quot;|50
|  Әлемдегі жетекші әлеуметтік желілердегі ең белсенді әртістердің рейтингі. Әртістердің танымалдығы Next Big Sound өлшеуіші бойынша көпшіліктің апта сайынғы жаңа қосылулары, әртіс парақшасының қаралымдары және апта сайынғы ән тыңдалымдары біріктірілген формула арқылы анықталады.
|-
| LyricFind Global
| style=&quot;text-align:center;&quot;|25
| LyricFind сайтында ең көп ізделген әндер.
|-
| LyricFind U.S.
| style=&quot;text-align:center;&quot;|25
| LyricFind сайтында ең көп ізделген әндер.
|-
| [[Gabb Wireless#Products|Top Gabb Music Songs]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|25
| Жастарға арналған лайықты әндерді ұсынатын [[Gabb Wireless]] арқылы Gabb Music арқылы ағынды түрде тыңдалған ең көп ойнатылған әндер; алғаш рет 2024 жылдың қарашасында ұсынылып, ай сайын жаңартылып отырады. Gabb Music тыңдалымдары басқа ешбір ''Billboard'' чартына кірмейді.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/benson-boone-beautiful-tops-first-gabb-music-chart-1235828697/|title=Benson Boone's 'Beautiful Things' Leads First Top Gabb Music Songs Chart|date=November 14, 2024|first=Kevin|last=Rutherford|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=December 11, 2024}}&lt;/ref&gt;
|}

=== Джаз ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Smooth Jazz Airplay]]
| align=center| Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 30
| 14 smooth jazz (саф джаз) станцияларындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
|}

=== Латын музыкасы ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! style=&quot;width:150px;&quot;| Чарт атауы
! style=&quot;width:150px;&quot;| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Hot Latin Songs]]
|Сатылым, радиоэфир, стриминг
| align=center|50
| Америкалық музыка нарығындағы ең үздік елу испан тілді синглді бағалайды. Оны 1986 жылы ''Billboard'' тек радиоэфир чарты ретінде құрған болатын. 2012 жылдың 11 қазанынан бастап чарт барлық форматтағы радиоэфирге, цифрлық жүктеулерге және латын әндерінің стримингіне негізделген. Чартқа тек негізінен испан тіліндегі әндер ғана қатыса алады.
|-
| [[Billboard Latin pop charts|Hot Latin Pop Songs]]
|Сатылым, радиоэфир, стриминг
| align=center|25
| Америкалық музыка нарығындағы ең үздік жиырма бес испан тілді поп-әннің рейтингі. 2025 жылғы 12 сәуірдегі шығарылымда іске қосылған чарт латын поп-әндерінің радиоэфиріне, цифрлық жүктеулеріне және стримингіне негізделген.&lt;ref name=&quot;Latin Charts 2025-03-28&quot;&gt;{{Cite web |last=Bustios |first=Pamela |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/billboard-hot-latin-songs-sub-genre-charts-1235933239/ |title=Billboard Hot Latin Songs Sub-Genre Charts Announced |date=March 28, 2025 |access-date=April 8, 2025 |magazine=Billboard |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Latin Charts 2025-04-08&quot;&gt;{{Cite web |last=Bustios |first=Pamela |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/bad-bunny-selena-gomez-benny-blanco-new-latin-charts-1235941307/ |title=Bad Bunny, Selena Gomez, Benny Blanco Lead Latin Sub-Genre Charts |date=April 8, 2025 |access-date=April 8, 2025 |magazine=Billboard |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Billboard Latin rhythm charts|Hot Latin Rhythm Songs]]
|Сатылым, радиоэфир, стриминг
| align=center|25
| Америкалық музыка нарығындағы ең үздік жиырма бес латын ырғақты (rhythm) әндерін бағалайды. 2025 жылғы 12 сәуірдегі шығарылымда іске қосылған бұл чарт латын ырғақты әндерінің радиоэфирі, цифрлық жүктеулері мен стримингіне негізделген.&lt;ref name=&quot;Latin Charts 2025-03-28&quot; /&gt;
|-
| [[Billboard regional Mexican charts|Hot Regional Mexican Songs]]
|Сатылым, радиоэфир, стриминг
| align=center|25
| Америкалық музыка нарығындағы ең үздік жиырма бес аймақтық мексикандық әнді көрсетеді. 2025 жылғы 12 сәуірдегі шығарылымда іске қосылған бұл чарт аймақтық мексикандық әндердің радиоэфирі, цифрлық жүктеулері және стримингіне негізделген.&lt;ref name=&quot;Latin Charts 2025-03-28&quot; /&gt;
|-
| [[Billboard tropical charts|Hot Tropical Songs]]
|Сатылым, радиоэфир, стриминг
| align=center|25
| Америкалық музыка нарығындағы испан тіліндегі ең үздік жиырма бес тропикалық музыка әнін бағалайды. 2025 жылғы 12 сәуірдегі шығарылымда іске қосылған чарт латын тропикалық әндерінің радиоэфиріне, цифрлық жүктеулері мен стримингіне негізделген.&lt;ref name=&quot;Latin Charts 2025-03-28&quot; /&gt;
|-
| [[Latin Airplay]]
| Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center|50
| Жанрына немесе тіліне қарамастан, Америка Құрама Штаттары мен Пуэрто-Рикодағы латын радиостанцияларында ең көп ойнатылған әндердің рейтингі.
|-
| Latin Pop Airplay
| Радиоэфир (аудитория)
| align=center|25
| Латын музыкасы радиостанцияларында ең көп тыңдалған испан тілді поп-әндер. 1994 жылы латын поп-радиостанцияларындағы әндердің эфирлік көрсеткіштерін өлшеу үшін құрылған.
|-
| Regional Mexican Airplay
| Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center|40
| АҚШ-тағы аймақтық мексикандық радиостанцияларда ең көп орындалған әндерді көрсетеді. Оған Мексикадан бастау алатын музыкалық стильдер, сондай-ақ АҚШ-тағы мексикан-американдық қауымдастықтың теджано сияқты бағыттары кіреді. Бұл чарт [[Broadcast Data Systems|BDS]] жүйесі арқылы қадағаланатын аймақтық мексикандық 65 радиостанцияның эфир деректеріне негізделген. 1994 жылы құрылған.
|-
| Tropical Airplay
| Радиоэфир (аудитория)
| align=center|25
| 140 латын музыкасы радиостанциясындағы ең көп тыңдалған испан тілді тропикалық музыка әндерін бағалайды. Оны журнал 1994 жылы тропикалық музыка радиостанцияларының шағын тобы арқылы ойнатылатын әндердің эфирін өлшеу мақсатында құрған.
|-
| Latin Rhythm Airplay
| Радиоэфир (аудитория)
| align=center |25
| Ең көп тыңдалған испан тілді латын ырғақты әндерін көрсетеді. Латын ырғағы — бұл латын хип-хобы және реггетон сияқты испан тілді урбан (қалалық) жанрларын қамтитын музыкалық радиоформат. 2005 жылы құрылған, бастапқыда 15 латын ырғақты радиостанциясында ойнатылатын әндердің эфирін өлшеген.
|-
| Latin Streaming Songs
| Стриминг
| align=center |25
| Жетекші онлайн музыкалық қызметтердегі испан тіліндегі стримингтік радио әндері мен сұраныс бойынша әндер мен музыкалық бейнелердің тыңдалымдарын бағалайды.
|}

=== R&amp;B / Хип-хоп ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! style=&quot;width:200px;&quot;| Чарт атауы
! width=120 | Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Hot R&amp;B/Hip-Hop Songs]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир, сатылым, стриминг
| style=&quot;text-align:center;&quot;|50
| R&amp;B және хип-хоп әндерінің барлық радиостанция форматтарындағы эфирін, цифрлық жүктеу сатылымын, стриминг деректерін және YouTube қаралымдарын біріктіре отырып, ең танымал әндерді анықтайды.
|-
| [[R&amp;B/Hip-Hop Airplay]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир (аудитория)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|50
| Әртүрлі R&amp;B / hip-hop станцияларының аудиториялық көрсеткіштері негізінде эфирді өлшейді. Hot R&amp;B/Hip-Hop Songs чартының құрамдас бөлігі.
|-
| R&amp;B/Hip-Hop Streaming Songs
| align=center| Стриминг
| align=center| 
| Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған ең көп тыңдалған R&amp;B және хип-хоп әндері. Hot R&amp;B/Hip-Hop Songs чартының құрамдас бөлігі.
|-
| Mainstream R&amp;B/Hip-Hop Airplay
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир (ойнатылымдар)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|40
| 76 R&amp;B/хип-хоп станциясының радиоойнатылымдарына негізделген эфирді біріктіре отырып әндерді саралайды. R&amp;B/Hip-Hop Airplay чартының құрамдас бөлігі.
|-
| [[Adult R&amp;B Songs|Adult R&amp;B Airplay]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир (ойнатылымдар)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|30
| 65 Urban AC радиостанцияларының эфирін өлшейді. R&amp;B/Hip-Hop Airplay чартының құрамдас бөлігі.
|-
| [[Rhythmic Airplay]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир (ойнатылымдар)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|40
| 72 ритмикалық станциядағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді. Ритмикалық (Rhythmic) — бұл би, көңілді ритмикалық поп, хип-хоп және R&amp;B хиттерінің қоспасын қамтитын музыкалық радиоформат. Бұл станциялар [[Dance Airplay]] панеліне де үлес қосады.
|-
| [[Hot Rap Songs]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир, сатылым, стриминг
| style=&quot;text-align:center;&quot;|25
| Барлық форматтағы радиостанциялардың эфирін, цифрлық жүктеу сатылымын, стриминг деректерін және рэп әндерінің YouTube қаралымдарын біріктіріп, ең үздік 25 хип-хоп/рэп әнін бағалайды.
|-
| Rap Airplay
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир (ойнатылымдар)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|25
| R&amp;B/хип-хоп және ритмикалық радиостанциялардың радиоойнатылымдары арқылы ең үздік 25 хип-хоп/рэп әнін саралайды. Hot Rap Songs чартының құрамдас бөлігі.
|-
| Rap Streaming Songs
| align=center| Стриминг
| align=center| 
| Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған ең көп тыңдалған рэп әндері. Hot Rap Songs чартының құрамдас бөлігі.
|-
| Hot R&amp;B/Hip-Hop Recurrents
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир (ойнатылымдар)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|20
| Hot R&amp;B/Hip-Hop Songs чартында 50-орыннан төмен түсіп қалған және сол чартта 20 аптадан астам уақыт бойы тұрған әндерді саралайды.
|-
| Hot R&amp;B/Hip-Hop Recurrent Airplay
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир (ойнатылымдар)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|20
| Hot R&amp;B/Hip-Hop Airplay чартында 25-орыннан төмен түскен және ол чартта 20 аптадан астам уақыт болған әндерді көрсетеді.
|-
| [[Hot R&amp;B Songs]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Радиоэфир, сатылым, стриминг
| style=&quot;text-align:center;&quot;|25
| Барлық форматтағы радиостанциялардың эфирін, цифрлық жүктеу сатылымын, стриминг деректерін және R&amp;B әндерінің YouTube қаралымдарын біріктіріп, ең үздік 25 R&amp;B әнін саралайды.
|-
| R&amp;B Streaming Songs
| align=center| Стриминг
| align=center| 
| Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған ең көп тыңдалған R&amp;B әндері. Hot R&amp;B Songs чартының құрамдас бөлігі.
|}

=== Рок / Альтернатив ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Чарт атауы
! Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Hot Rock &amp; Alternative Songs]]
| align=center|Сатылым, радиоэфир, &lt;br&gt;стриминг
| align=center|50
| Радиоэфир, сатылым деректері және стриминг белсенділігі негізінде барлық форматтағы ең үздік рок және альтернативті әндерді бағалайды
|-
| Rock &amp; Alternative Airplay
| align=center|Радиоэфир (аудитория)
| align=center|50
| Мейнстрим-рок, альтернативті және Triple A радиостанцияларындағы радиоэфир аудиториясының әсері
|-
| Hot Rock Songs
| align=center|Сатылым, радиоэфир,&lt;br&gt;және стриминг
| align=center| 25
| Барлық форматтағы радиоэфир, сатылым деректері және стриминг белсенділігі негізінде ең үздік рок әндерін саралайды; 2022 жылғы 2-шілдедегі апталық чартта алғаш рет іске қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/billboard-rock-alternative-album-song-charts-updates-1235108717/|title=Billboard Announces Updates to Rock, Alternative Album &amp; Song Charts|date=June 29, 2022|first=Kevin|last=Rutherford|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=December 11, 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
| Rock Streaming Songs
| align=center|Стриминг
| align=center| 25
| Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған ең көп тыңдалған рок әндері.
|-
| Hot Alternative Songs
| align=center|Сатылым, радиоэфир, стриминг
| align=center| 25
| Барлық форматтағы радиоэфир, сатылым деректері және стриминг белсенділігі негізінде ең үздік альтернативті әндерді саралайды
|-
| [[Alternative Airplay]]
| align=center| Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 40
| 50 [[альтернативті рок]] / [[модерн-рок]] станцияларындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| Alternative Streaming Songs
| align=center|Стриминг
| align=center| 25
| Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған, альтернативті жанрға жататын ең көп тыңдалған әндер.
|-
| [[Mainstream Rock Airplay]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 40
| Белсенді рок (active rock) пен мұралық рокты (heritage rock) қамтитын 77 [[мейнстрим-рок]] радиостанциясындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| [[Adult Alternative Airplay]]
| align=center| 40
| 24 ересектерге арналған альбомдық альтернатив радиостанцияларындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| Hot Hard Rock Songs
| align=center|Сатылым, радиоэфир, стриминг
| align=center| 25
| Барлық форматтағы радиоэфир, сатылым деректері және стриминг белсенділігі негізінде ең үздік хард-рок әндерін саралайды
|-
| Hard Rock Streaming Songs
| align=center|Стриминг
| align=center| 25
| Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған, хард-рок жанрына жататын ең көп тыңдалған әндер.
|-
|}

=== Әлемдік музыка ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! style=&quot;width:200px;&quot;| Чарт атауы
! width=120 | Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Billboard U.S. Afrobeats Songs|''Billboard'' U.S. Afrobeats Songs]]
| align=center| Стриминг
| align=center| 
| Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша рейтингке ие болған, АҚШ-та ең көп тыңдалған [[Afrobeats]] әндері.
|-
|}

=== Халықаралық чарттар ===
==== Канада чарттары ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Canadian Hot 100]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;1&quot;| Радиоэфир, сатылым, стриминг&lt;ref&gt;{{cite magazine | title = Billboard's Canadian Hot 100 Now Incorporates Spotify Listening |url=https://www.billboard.com/pro/canadian-hot-100-spotify-data/ | magazine = [[Billboard (magazine)|Billboard]] | date = December 23, 2014 | access-date = December 26, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150924040730/http://www.billboard.com/articles/business/6415093/canadian-hot-100-spotify-data | archive-date = September 24, 2015 | url-status = live }}&lt;/ref&gt;
| align=center| 100
|
* Канадалық музыка индустриясының синглдердің танымалдығын көрсететін стандартты чарты
|-
| [[Billboard Canadian Albums|Canadian Albums]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;1&quot; | Сатылым және стриминг
| align=center|100
|
|-
| Emerging Canadian Artist
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;1&quot; | Радиоэфир, сатылым, стриминг
| align=center| 30
|
* Канадалық жас (жаңадан танылып келе жатқан) әртістердің ең танымал әндерін саралайды
* Әртістер Canadian Hot 100 чартындағы алғашқы әні алғашқы 40-қа кірген күннен бастап 12 ай өткенге дейін жас әртіс деп саналады.
* Рекурренттік чарты жоқ
|-
| Hot 100 Airplay
| align=center| Радиоэфир (аудитория)
| align=center| 75
|
* Бес түрлі форматтағы 137 радиостанцияның радиоэфир аудиториясының әсерін өлшейді
* Canadian Hot 100 чартының құрамдас бөліктерінің бірі
|-
| All-format Airplay
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;6&quot;| Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 50
|
* Бес форматтағы 137 радиостанциядағы радиоэфир ойнатылымдарын өлшейді.
* Бұрын [[Jam!]] [[Canoe.com|Canoe]] веб-сайтында 100 орындық чарт қолжетімді болған.
|-
| CHR/Top 40 Airplay
| align=center| 50
|
* 25 CHR радиостанциясындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| AC Airplay
| align=center| 50
|
* 28 AC радиостанциясындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| Hot AC Airplay
| align=center| 50
|
* 24 Hot AC радиостанциясындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| Country Airplay
| align=center| 50
|
* 31 кантри радиостанциясындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|-
| Rock Airplay
| align=center| 50
|
* 29 рок радиостанциясындағы эфирлік ойнатылымдарды өлшейді
|}

==== Басқа халықаралық чарттар ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! style=&quot;width:200px;&quot;| Чарт атауы
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
|Arabic Hot 100
|Стриминг негізінде ең үздік 100 синглді бағалайды.
|-
|[[Argentina Hot 100]]
|Аргентинадағы радиоэфир, цифрлық жүктеулер және стриминг негізіндегі ең үздік 100 синглді көрсетеді.
|-
|[[Billboard Global 200|''Billboard'' Global 200]]&lt;ref name=&quot;Global&quot;&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/pro/billboard-launches-new-global-charts/|title=Billboard Launches New Global Charts|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=September 14, 2020|access-date=December 26, 2021}}&lt;/ref&gt;
|Әлем бойынша 200-ден астам аймақтың сатылым және стриминг деректері негізінде ең үздік әндерді саралайды.
|-
|''Billboard'' Global Excl. U.S.&lt;ref name=&quot;Global&quot; /&gt;
|АҚШ-тан тыс аймақтардың сатылым және стриминг деректері негізінде ең үздік әндерді көрсетеді.
|-
|''Billboard Korea'' Global K-Songs&lt;ref name=&quot;korea&quot;&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/billboard-korea-new-charts-korea-hot-100-global-k-music-1236126472/|title=Billboard Korea Launches New Global K-Music &amp; Domestic Charts Backed by Billboard|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=December 3, 2025|access-date=January 16, 2026|archive-date=December 3, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251203202726/https://www.billboard.com/music/chart-beat/billboard-korea-new-charts-korea-hot-100-global-k-music-1236126472/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|Әлем бойынша 200-ден астам аймақтың сатылым және стриминг деректері негізінде кореялық әртістердің ең үздік әндерін саралайды.
|-
|[[Brasil Hot 100]]
|Стриминг негізінде Бразилиядағы ең үздік 100 синглді бағалайды.
|-
|China TME UNI Chart
|Қытай, Гонконг және Тайвань әртістерінің цифрлық жүктеулері мен стримингіне негізделген Қытайдағы ең үздік 100 синглді көрсетеді. [[Tencent Music Entertainment]] компаниясымен бірлесіп жұмыс істейді.
|-
|Colombia Hot 100&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2025-10-17|title=Billboard Colombia tendrá su HOT 100|url=https://billboard.com.co/billboard-colombia-tendra-su-hot-100/|access-date=2025-10-30|website=billboard.com.co|language=es}}&lt;/ref&gt;
|Колумбиядағы радиоэфир, цифрлық жүктеулер және стриминг негізіндегі ең үздік 100 синглді бағалайды.
|-
|[[Hits of the World]]
|40-тан астам елдегі ең үздік 25 әнді көрсетеді.
|-
|[[Billboard Japan Hot 100|Japan Hot 100]]
|Жапониядағы ең көп сатылатын синглдер мен тректерді саралайды.
|-
|[[Billboard Korea Hot 100|Korea Hot 100]]&lt;ref name=&quot;korea&quot;/&gt;
|Оңтүстік Кореядағы ең көп сатылатын синглдер мен тректерді бағалайды.
|-
|Luxembourg Songs
|Люксембургтегі ең көп сатылатын синглдер мен тректерді көрсетеді.
|-
|Mexican Airplay
|Мексикадағы ең көп тыңдалған синглдерді саралайды.
|-
|[[Mexico Español Airplay]]
|Мексикадағы испан тіліндегі ең көп тыңдалған синглдерді бағалайды.
|-
|[[Mexico Ingles Airplay]]
|Мексикадағы ағылшын тіліндегі ең көп тыңдалған синглдерді көрсетеді.
|-
|[[Philippines Hot 100]]
|Цифрлық жүктеулер мен стриминг негізінде Филиппиндегі ең үздік 100 синглді саралайды.
|-
|[[Philippines Hot 100|Top Philippines Songs]]
|Цифрлық жүктеулер мен стриминг негізінде филипиндік әртістердің Филиппиндегі ең үздік 100 синглін көрсетеді.
|-
|Top Thai Songs
|Цифрлық жүктеулер мен стриминг негізінде Тайландтағы ең үздік 100 тай әнін бағалайды.&lt;ref name=&quot;thailand&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.timeout.com/bangkok/news/billboard-relaunched-in-thailand-with-two-music-charts-032323|title=Billboard relaunched in Thailand with two music charts|date=March 23, 2023|first=Top|last=Koaysomboon|work=[[Time Out Bangkok]]|access-date=December 11, 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
|Top Thai Country Songs
|Цифрлық жүктеулер мен стриминг негізінде Тайландтағы ең үздік 50 ''[[luk thung]]'' әнін көрсетеді.&lt;ref name=&quot;thailand&quot; /&gt;
|-
|[[Billboard Vietnam Hot 100|Vietnam Hot 100]]
|Цифрлық жүктеулер мен стриминг негізінде Вьетнамдағы ең үздік 100 синглді бағалайды.
|-
|[[Billboard Vietnam Hot 100|Vietnam Top Vietnamese Songs]]
|Цифрлық жүктеулер мен стриминг негізінде вьетнамдық әртістердің Вьетнамдағы ең үздік 100 синглін саралайды.
|}

== Альбомдар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Чарт атауы
! Чарт орындарының саны
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| [[Billboard 200|''Billboard'' 200]]
| align=center| 200
|
* Индустриялық стандарт, кез келген жанрдағы альбомдарды қамтиды.
* Жаңа және каталогтағы альбомдарды да қамтиды.
* Сұраныс бойынша стриминг қызметтерінің деректерін қосады&lt;ref name=&quot;billboard albums&quot;&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/pro/billboard-200-makeover-streams-digital-tracks/|title=Billboard 200 Makeover: Album Chart to Incorporate Streams &amp; Track Sales|date=19 November 2014|magazine=Billboard|access-date=December 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20141122190912/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6320099/billboard-200-makeover-streams-digital-tracks|archive-date=November 22, 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Top Album Sales]]
| align=center| 50
|
* Таза альбом сатылымдарының чарты.
|-
| Top Alternative Albums {{anchor|Top Alternative Albums}}
| align=center|25
|
* Nielsen Music жинақтаған аптаның ең танымал альтернативті альбомдарын саралайды.
* Көп метрикалық тұтынуға негізделген (дәстүрлі альбом сатылымдары, трек баламасы альбомдары және стриминг баламасы альбомдары біріктіріледі)
|-
| Top Bluegrass Albums {{anchor|Top Bluegrass Albums}}
| align=center|15
|
|-
| Top Blues Albums {{anchor|Top Blues Albums}}
| align=center| 15
|
|-
| Cast Albums
| align=center|
|
* Мюзикл/спектакль жазбаларының сатылымын өлшейді
|-
| [[Top Christian Albums]]
| align=center|50
|
|-
| Top Classical Albums
| align=center|50
|
|-
| Classical Crossover Albums
| align=center|15
|
|-
| Top Comedy Albums 
| align=center| 10
|
|-
| Compilation Albums
| align=center|20
|
|-
| Contemporary Jazz Albums
| align=center|15
|
* 1987 жылы 28 ақпанда 25 орынмен іске қосылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://jazzlps.wordpress.com/2015/06/24/billboard-1-contemporary-jazz-albums-of-1987/|title=Billboard #1 Contemporary Jazz Albums of 1987|work=JAZZ LPS|date=June 24, 2015|access-date=September 21, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304214435/https://jazzlps.wordpress.com/2015/06/24/billboard-1-contemporary-jazz-albums-of-1987/|archive-date=March 4, 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Top Country Albums]]
| align=center| 50
|
|-
| [[Top Dance Albums]]
| align=center| 25
|
* 2025 жылғы 11 қаңтардағы аптаға дейін Top Dance/Electronic Albums деп аталған.&lt;ref name=&quot;dancerevamp&quot; /&gt;
|-
| [[Top Gospel Albums]] {{anchor|Top Gospel Albums}}
| align=center|40
|
|-
| Top Hard Rock Albums {{anchor|Top Hard Rock Albums}}
| align=center|25
|
* Nielsen Music жинақтаған аптаның ең танымал хард-рок альбомдарын саралайды.
* Көп метрикалық тұтынуға негізделген (дәстүрлі альбом сатылымдары, трек баламасы альбомдары және стриминг баламасы альбомдары біріктіріледі)
|-
| [[Top Holiday Albums]]
| align=center| 50
|
* Сингл сатылымдарымен біріктіріліп, 1963 жылы 30 қарашада [[Billboard Christmas Holiday charts|Christmas Records]] ретінде іске қосылды. 1966 жылы атауы [[List of Billboard Best Bets for Christmas 1963–1973|Best Bets For Christmas]] болып өзгертілді. 1974 және 1982 жылдар аралығында ешқандай чарт жарияланған жоқ. 1983 жылы 17 желтоқсанда [[Billboard Christmas Hits 1983–1989|Christmas Hits]] ретінде қайта жанданды. 
* Тек альбомдарға арналған чарт 1990 жылы [[Billboard Top Christmas Albums of the 1990s|Top Christmas Albums]], ал 2000 жылы [[List of Billboard Top Holiday Albums number ones of the 2000s|Top Holiday Albums]] деп аталды.
* Зерттеулер қазан айынан басталып, әр мереке маусымында 12–15 апта бойы жүргізіледі.
|-
| [[Independent Albums]]
| align=center| 50
|
* Тәуелсіз дыбыс жазу лейблдері арқылы шығарылған үздік 50 альбомды саралайды.
|-
| Jazz Albums {{anchor|Jazz Albums}}
| align=center|25
|
* Сондай-ақ «Best Selling Jazz LP's» деп те аталған.
|-
| [[Billboard Top Latin Albums|Top Latin Albums]]
| align=center|50
|
* Апта сайын ең көп сатылатын латын альбомдарын саралайды. Чартқа кіру үшін альбом мазмұнының кем дегенде 51%-ы [[испан тілі]]нде жазылуы тиіс.
|-
| [[Top R&amp;B/Hip-Hop Albums]]
| align=center| 50
|
|-
| [[Top R&amp;B/Hip-Hop Albums|Rap Albums]]
| align=center|25
|
|-
| Top Rock Albums {{anchor|Top Rock Albums}}
| align=center|50
|
* Nielsen Music жинақтаған аптаның ең танымал рок альбомдарын саралайды.
* Көп метрикалық тұтынуға негізделген (дәстүрлі альбом сатылымдары, трек баламасы альбомдары және стриминг баламасы альбомдары біріктіріледі)
|-
| Top Rock &amp; Alternative Albums {{anchor|Top Rock &amp; Alternative Albums}}
| align=center|50
|
* Nielsen Music жинақтаған аптаның ең танымал рок және альтернативті альбомдарын саралайды.
* Көп метрикалық тұтынуға негізделген (дәстүрлі альбом сатылымдары, трек баламасы альбомдары және стриминг баламасы альбомдары біріктіріледі)
|-
| Top Soundtracks {{anchor|Top Soundtracks}}
| align=center|30
|
|-
| [[Americana/Folk Albums]]
| align=center| 25
|
|-
| [[Kid Albums]]
| align=center| 15
|
|-
| Latin Rhythm Albums
| align=center|25
|
|-
| [[Billboard Latin pop charts|Latin Pop Albums]]
| align=center|20
|
|-
| New Age Albums
| align=center|10
|
|-
| R&amp;B Albums
| align=center|25
|
* Nielsen Music жинақтаған сатылымдар бойынша ең үздік R&amp;B альбомдарын саралайды. Альбомдар 18 айдан кіші болуы тиіс, ал егер 18 айдан асқан болса, онда олар ''Billboard'' 200 чартының алғашқы 100 орындығында болуы тиіс.&lt;ref name=&quot;bc-r&amp;b-albums&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.billboard.com/charts/r-and-b-albums|title=Billboard R&amp;B Albums|publisher=Billboard |access-date=December 16, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151217073108/http://www.billboard.com/charts/r-and-b-albums|archive-date=December 17, 2015|url-status=live}} Description per &quot;How it works&quot; section of webpage.&lt;/ref&gt;
|-
| Reggae Albums {{anchor|Reggae Albums}}
| align=center|10
|
|-
| {{anchor|Tastemakers}}Indie Store Album Sales&lt;ref&gt;{{cite web | last=Tencer | first=Daniel | title=Luminate reaches music sales data collection deal with indie record stores | website=Music Business Worldwide | date=2024-04-25 | url=https://www.musicbusinessworldwide.com/luminate-reaches-music-sales-data-collection-deal-with-indie-record-stores/ | access-date=2025-09-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Record Store Day, The Music Business Association and Luminate Announce New Partnership Regarding Physical Music Sales Data Across Independent Retail Sector In The U.S. | website=Music Business Association | date=2025-01-22 | url=https://musicbiz.org/news/record-store-day-the-music-business-association-and-luminate-announce-new-partnership-regarding-physical-music-sales-data-across-independent-retail-sector-in-the-u-s/ | access-date=2025-09-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last=Watkis | first=Donovan | title=Billboard Charts Expand to Include Indie Store Album Sales, Which Could See Boost for Reggae-Dancehall Sales | website=World Music Views | date=2024-05-14 | url=https://worldmusicviews.com/boost-for-reggae-dancehall-sales-billboard-charts-expand-to-include-indie-store-album-sales/ | access-date=2025-09-02}}&lt;/ref&gt;
| align=center|
|
* «Тәуелсіз дүкендер мен шағын өңірлік желілердің ықпалды панеліне» негізделген рейтингке ие альбомдар.&lt;ref&gt;{{cite magazine| last = Binkert| first = Lisa| title = Bruno Mars Live: Billboard Tastemakers| magazine = [[Billboard (magazine)|Billboard]]| url = https://www.billboard.com/music/music-news/bruno-mars-live-billboard-tastemakers-video-953194/ | access-date = December 26, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20161227140124/http://www.billboard.com/articles/photos/live/953194/bruno-mars-live-billboard-tastemakers-video| archive-date = December 27, 2016| url-status = live}}&lt;/ref&gt;
|-
| Traditional Classical Albums
| align=center|
|
|-
| {{vanchor|Traditional Jazz Albums}}
| align=center|15
|
|-
| [[Billboard tropical charts|Tropical Albums]]
| align=center|20
|
|-
| Vinyl Albums {{anchor|Vinyl Albums}}
| align=center|25
|
|-
| World Albums
| align=center|25
|
* 1990 жылы 19 мамырда іске қосылған.&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/world-albums/1990-05-19|title=''Billboard'' World Albums – Week Ending May 19, 1990|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=February 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330204136/https://www.billboard.com/charts/world-albums/1990-05-19|archive-date=March 30, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* Каталогтық атауларды қоса алғанда, ең көп сатылатын әлемдік музыка альбомдарын саралайды.
* Бастапқыда 15 орыннан тұрды, бірақ 2025 жылдың 18 қаңтарынан бастап 25 орынға дейін кеңейтілді.
|-
| [[Billboard regional Mexican charts|Regional Mexican Albums]] {{anchor|Top Regional Mexican Albums}}
| align=center|20
|
|}

== Видео ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| Music Video Sales
| align=center| 100
|
* Индустриялық стандарт, кез келген жанрдағы бейнеальбомдарды қамтиды.&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=http://www.billboard.com/biz/charts/music-video|title=Billboard – Music Video Sales|magazine=Billboard|access-date=December 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190617183456/https://www.billboard.com/biz/charts/music-video|archive-date=June 17, 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|}

== Тоқтатылған чарттар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200| Чарт атауы
! Тоқтатылған&lt;br&gt;күні
! width=120| Чарт түрі
! &lt;small&gt;Орындар&lt;br&gt;саны&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; | Сипаттамасы
|-
| Active Rock
| 25 қараша 2013 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Сатылым және&lt;br&gt;радиоэфир
|
|
* Mainstream Rock Airplay чартымен біріктірілді.&lt;ref name=&quot;activeandheritage&quot;&gt;{{cite magazine |first=Gary |last=Trust |title=Chart Moves: A Great Big Jump for a Great Big World, Christina Aguilera; Volbeat's Victorious at Rock; Howard Jones Notches First Top 10 in 21 Years |url=http://www.billboard.com/biz/articles/news/5812232/chart-moves-a-great-big-jump-for-a-great-big-world-christina-aguilera |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |date=November 29, 2013 |access-date=December 3, 2023 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203065053/http://www.billboard.com/biz/articles/news/5812232/chart-moves-a-great-big-jump-for-a-great-big-world-christina-aguilera |archive-date=December 3, 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| Best Sellers in Stores
| 13 қазан 1958 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Физикалық сатылым
|
|
* Бөлшек сауда деңгейіндегі ұлттық сатылым маңыздылығы бойынша жазбаларды рейтингке қойды.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite magazine|date=April 24, 1954|title=The Billboard Music Popularity Charts|url=https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/50s/1954/Billboard%201954-04-24.pdf|magazine=Billboard|pages=38}}&lt;/ref&gt;
* Үш чарт: Popular Records, Rhythm &amp; Blues Records, Country &amp; Western Records
|-
| Bubbling Under R&amp;B/Hip-Hop Songs
|
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Сатылым,&lt;br&gt;радиоэфир,&lt;br&gt;стриминг
| align=center| 15
|
* Hot R&amp;B/Hip-Hop Songs чартында бұрын пайда болмаған, 50-орыннан төмен тұрған ең үздік 15 әнді саралады.
|-
| [[Catalog Albums]]
| қаңтар 2026 ж.
|
| align=center| 50
|
|-
| Christian Digital Song Sales
| 4 маусым 2026 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 15
|
* [[Luminate]] жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген христиандық әндер.
|-
| Classical Budget/Midline Albums
| align=center|
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Физикалық сатылым
|
|
|-
| Comprehensive Music Video
| 2012 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Физикалық сатылым
|
|
* Толық бөлшек сауда таратылымында жоқтарды қоса алғанда, ең көп сатылатын музыкалық DVD-лерді саралады.
|-
| Country Catalog Albums
| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Физикалық сатылым
|
|
|-
| Country Singles Sales
| 2005 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Физикалық сатылым
|
|
* Ең көп сатылатын коммерциялық кантри синглдерін саралады.
|-
| Country Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 50
| Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген кантри әндері. Алғаш рет 2010 жылғы 23 қаңтардағы чарттармен бірге іске қосылды.
|-
| [[Billboard China Top 100|China Top 100]]
| 2019 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Сатылым,&lt;br&gt;радиоэфир,&lt;br&gt;стриминг
| align=center| 100
| 
* Қытайдағы ең көп сатылатын жергілікті синглдерді саралады.
|-
| Dance Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 50
|
* Тек онлайн қолжетімді тректерді қоса алғанда, би/электрондық музыка синглдерінің цифрлық сатылымын қадағалады. Сондай-ақ бұл чартқа жүктеуге қолжетімді болған бұрын шығарылған би және дискотека әндері де кірді.
|-
| [[Dance Singles Sales]]
| 30 қараша 2013 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Физикалық сатылым
|
|
* 1985 жылдан 2013 жылға дейін Dance Club Songs чартымен біріктірілген қос чарт. 
* Тек 12 дюймдік макси-синглдердің сатылымына арналған.
|-
| Dance/Electronic Album Sales
| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Физикалық сатылым
|
| 
* Dance/Electronic Albums чартына ұқсас, бірақ негізгі би/электрондық әртістерге көбірек бағытталған.
|-
| [[European Hot 100 Singles]]
| 11 желтоқсан 2010 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Сатылым,&lt;br&gt;радиоэфир,&lt;br&gt;стриминг
| align=center| 100
|
* Еуропадағы әртүрлі елдердің сатылымдарын біріктіру арқылы еуропадағы ең көп сатылатын синглдерді саралады.
|-
| Global Dance Tracks
| 29 маусым 2013 ж.
| align=center| Физикалық сатылым
|
|
* Әлем бойынша би клубтарында танымал болған әндердің апта сайынғы халықаралық зерттеуі.
|-
| Gospel Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 25
| Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген евангелие (Gospel) әндері.
|-
| [[Heatseekers charts|Heatseekers Songs]]
| 6 желтоқсан 2014 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Сатылым,&lt;br&gt;радиоэфир,&lt;br&gt;стриминг
| align=&quot;center&quot;| 25
|
* Hot 100 чартының алғашқы 50 орындығына ешқашан кірмеген жаңа және дамып келе жатқан орындаушылардың әндерін саралады.
* Егер ән алғашқы 50-лікке кірсе, ол және әртістің кейінгі кез келген синглдері чартқа қатысу құқығынан айырылды.
|-
| Heatseekers Albums
| қаңтар 2025 ж.&lt;ref&gt;{{cite tweet |url=https://x.com/billboardcharts/status/1879557982452691106 |title=The Heatseekers Albums chart, which ranked the week's most popular albums by new and developing acts, is retired beginning this week. |user=billboardcharts |number=1879557982452691106 |date=15 January 2025 |access-date=29 January 2025}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Сатылым,&lt;br&gt;радиоэфир,&lt;br&gt;стриминг
| align=&quot;center&quot;| 25
| 
* ''Billboard'' 200 чартының алғашқы 100 орындығына ешқашан кірмеген жаңа және дамып келе жатқан орындаушылардың альбомдарын саралады.
* Егер альбом алғашқы 100-дікке кірсе, ол және әртістің кейінгі кез келген альбомдары чартқа қатысу құқығынан айырылды.
|-
| Heritage Rock
| 25 қараша 2013 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Сатылым және&lt;br&gt;радиоэфир
|
|
* Mainstream Rock Airplay чартымен біріктірілді.&lt;ref name=&quot;activeandheritage&quot; /&gt;
|-
||Hot Crossover 30
| 8 желтоқсан 1990 ж.
| align=center| Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 30
|
* Ритмдік заманауи радиостанцияларда ең жақсы нәтиже көрсеткен әндерді саралады.&lt;ref&gt;{{cite magazine|date=December 8, 1990|title=''Billboard'' Drops Crossover Radio Airplay Charts|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|page=84|id=1505935972}}&lt;/ref&gt;
|-
| Holiday Digital Song Sales
| 
| align=center| Цифрлық жүктеулер
| align=center| 25
| 
* Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген мерекелік әндердің жыл сайынғы зерттеуі.
|-
| Hot Digital Tracks
| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Цифрлық сатылым
| align=center| 75
|
* Әндердің әртүрлі нұсқалары көрсетілген цифрлық ән сатылымдарын саралады
* Рекурренттік чарты жоқ
|-
| Hot Ringtones
| 
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Рингтон сатылымы
| align=center| 40
|
* 2004 жылы іске қосылған, [[ұялы телефон]]дарға арналған полифониялық рингтондардың апталық сатылымын саралады.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|title = Billboard Bows Ringtones Chart|url=https://www.billboard.com/music/music-news/billboard-bows-ringtones-chart-65917/ |magazine = Billboard|access-date = 2021-12-26|archive-url = https://web.archive.org/web/20160223183350/http://www.billboard.com/articles/news/65917/billboard-bows-ringtones-chart|archive-date = February 23, 2016|url-status = live}}&lt;/ref&gt;
|-
| Hot RingMasters
| 
| align=center| 40
|
* Ұялы телефондарға арналған мастер-рингтондардың апталық сатылымын саралады.
|-
| R&amp;B/Hip-Hop Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 
| Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген R&amp;B және хип-хоп әндері. Hot R&amp;B/Hip-Hop Songs чартының құрамдас бөлігі.
|-
| Rap Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 
| Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген рэп әндері. Hot Rap Songs чартының құрамдас бөлігі.
|-
| R&amp;B Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 
| Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген R&amp;B әндері. Hot R&amp;B Songs чартының құрамдас бөлігі.
|-
| [[Hot Singles Sales]]
| 21 қараша 2017 ж.
| align=center| Физикалық сатылым
| align=center| 15
|
* Коммерциялық физикалық синглдердің сатылымын өлшеді
* Hot 100 чартының құрамдас бөліктерінің бірі
* Рекурренттік чарты жоқ
|-
| Hot Videoclips
| 
| 
| align=center| 25
|
* ''[[Total Request Live|TRL]]'' және ''[[106 &amp; Park]]'' сияқты шоулардағы теледидарлық көрсетілімдер мен цифрлық сатылымдарға сәйкес ең танымал 25 музыкалық бейнеклипті саралады.
|-
| Honor Roll of Hits
| 16 қараша 1963 ж.
| 
| 
|
* Billboard апта сайынғы жалпыұлттық сауалнамасы арқылы анықталған рекордтық сатылымдар мен диск-жокей көрсеткіштеріне сәйкес елдің үздік әндерін қамтыды.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|date=February 24, 1962|title=Honor Roll of Hots|url=https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/60s/1962/Billboard%201962-02-24.pdf|magazine=Billboard|pages=16}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Billboard Indonesia Top 100|Indonesia Top 100]]
| 2020 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Сатылым,&lt;br&gt;радиоэфир,&lt;br&gt;стриминг
| align=center| 100
| 
* Индонезиядағы цифрлық жүктеулер, радиоэфир, стриминг және караокеде ойнатылу негізіндегі ең үздік 100 синглді саралады.
|-
| [[K-pop Hot 100|K-Pop 100]]
| сәуір 2022 ж.
| align=center| 100
|
* Оңтүстік Кореядағы кореялық әртістердің ең көп сатылатын синглдерін саралады.
* [[Hits of the World]] чартының [[South Korea Songs]] жинағымен алмастырылды.
|-
| Latin Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
|  align=center|Цифрлық сатылым
| align=center|50
| Nielsen SoundScan жинақтаған цифрлық музыка дүкендерінен испан тіліндегі ең көп сатылатын әндерді саралайды.
|-
| Most Played by Jockeys
| 28 шілде 1958 ж.
| 
| 
|
* Бүкіл ел бойынша диск-жокей радиошоуларындағы ең көп ойнатылым саны бойынша жазбаларды рейтингке қойды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* Үш чарт: Popular Records, Rhythm &amp; Blues Records, Country &amp; Western Records
|-
| Most Played in Juke Boxes
| 17 маусым 1957 ж.
| 
| 
|
* Музыкалық автоматтарда (джукбокс) ұлттық деңгейдегі ең көп ойнатылым саны бойынша жазбаларды саралады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* Үш чарт: Popular Records, Rhythm &amp; Blues Records, Country &amp; Western Records
|-
| [[Pop 100]]
| rowspan=2| 13 маусым 2009 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Сатылым,&lt;br&gt;радиоэфир
| align=center| 100
|
* Поп-радиоға бағытталған радиоэфир мен сатылымдарды біріктіру арқылы әндерді саралады
* Чарт маңыздылығы [[Pop Airplay|Mainstream Top 40]] чартымен алмастырылды
|-
| [[Pop 100|Pop 100 Airplay]]
| align=center| Радиоэфир&lt;br&gt;(аудитория)
| align=center| 100
|
* Поп-музыка радиосындағы эфирді өлшеді
* Pop 100 чартының үш құрамдас бөлігінің бірі
|-
| R&amp;B/Hip-Hop Catalog Albums
| 
| align=center| Физикалық сатылым
| 
| 
|-
| [[Top 40 Tracks]]
| наурыз 2005 ж.
| align=center| Радиоэфир&lt;br&gt;(аудитория)
| align=center| 40
|
* Mainstream, Adult және Rhythmic Top 40 радиостанцияларындағы аудитория әсері бойынша әндерді саралап, 1998 жылы желтоқсанда іске қосылды
* Pop 100 және Pop 100 Airplay чарттарының енгізілуімен тоқтатылды
|-
| Blues Digital Song Sales
| қаңтар 2020 ж.
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;11&quot;| Цифрлық сатылым
|
| 
* Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген блюз әндері.
|-
| Classical Digital Song Sales
| қаңтар 2020 ж.
|
| 
* Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген классикалық әндер.
|-
| Comedy Digital Track Sales
| қаңтар 2020 ж.
|
| 
* Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген комедиялық әндер.
|-
| Euro Digital Song Sales
| 12 ақпан 2022 ж.
|
|
* Еуропадағы ең көп сатылатын цифрлық синглдер мен тректерді саралады.
|-
| Euro Digital Tracks
| 29 қараша 2014 ж.
|
|
* Еуропадағы ең көп сатылатын цифрлық тректерді саралады.
|-
| Luxembourg Digital Song Sales
| 2020 ж.
|
|
* Апта ішінде Люксембург елінде цифрлық түрде ең көп жүктелген әндерді саралады.
|-
| Jazz Digital Song Sales
| қаңтар 2020 ж.
|
| 
* Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген джаз әндері.
|-
| Kid Digital Song Sales
| қаңтар 2020 ж.
|
| 
* Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген балалар әндері.
|-
| New Age Digital Song Sales
| қаңтар 2020 ж.
|
| 
* Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген Нью-эйдж әндері.
|-
| Pop Digital Song Sales
| қаңтар 2020 ж.
| align=center| 50
|
* Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген [[Поп-музыка|поп]] әндері.
|-
| Reggae Digital Song Sales
| қаңтар 2020 ж.
|
| 
* Nielsen SoundScan жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген регги әндері.
|-
| Spotify Rewind
| 
| align=center| Стриминг
| align=center| 30
| 
* [[Spotify]] желісінде ең көп тыңдалған ескі/классикалық әндерді саралады.
|-
| Spotify Velocity
| 
| align=center| Стриминг
| align=center| 30
| 
* [[Spotify]] желісінде ең көп тыңдалған әндерді саралады.
|-
| France Digital Song Sales
| ақпан 2022 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 10
|
* Франциядағы ең көп сатылатын цифрлық синглдер мен тректерді саралады.
* [[Hits of the World]] чарттар жинағының ''France Songs'' құрамдас бөлігімен алмастырылды.
|-
| Spain Digital Song Sales
| ақпан 2022 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 10
|
* Испаниядағы ең көп сатылатын цифрлық синглдер мен тректерді саралады.
* [[Hits of the World]] чарттар жинағының ''Spain Songs'' құрамдас бөлігімен алмастырылды.
|-
| Switzerland Digital Song Sales
| ақпан 2022 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center| 10
|
* Швейцариядағы ең көп сатылатын цифрлық синглдер мен тректерді саралады.
* [[Hits of the World]] чарттар жинағының ''Switzerland Songs'' құрамдас бөлігімен алмастырылды.
|-
| Rock Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center|Цифрлық сатылым
| align=center|50
| Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген рок әндері.
|-
| Alternative Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center|Цифрлық сатылым
| align=center|25
| Альтернативті жанрға жататын (немесе альтернативті мен басқа жанрдың қосындысы) және 2011 жылғы 22 қаңтардағы аптада іске қосылған, Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген әндер.
|-
| Hard Rock Digital Song Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center|Цифрлық сатылым
| align=center| 25
| Хард-рок жанрына жататын және Luminate жинақтаған сатылым деректері бойынша ең көп жүктелген әндер.
|-
| Viral 50
| 
| align=center| Стриминг
| align=center| 50
| 
* [[Spotify]] желісінде ең көп тыңдалған тәуелсіз әндерді саралады.
|-
| Digital Albums
| 2019 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
|
|
|-
| [[TikTok Billboard Top 50|TikTok ''Billboard'' Top 50]]
| 7 наурыз 2025 ж.
| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 50
| АҚШ-тағы [[TikTok]] желісіндегі видеолардың саны, бейне қаралымдары мен пайдаланушылардың белсенділігіне негізделген ең танымал әндер.
|-
| Top Current Album Sales
| 27 маусым 2026 ж.
| 
| align=center| 50
|
* Каталогтық атаулары алынып тасталған, Top Album Sales чартымен бірдей чарт.
|-
| {{vanchor|Top Internet Albums}}
| 
| 
| 
|
* Интернет-сатушылар арқылы тапсырыс берілген физикалық альбомдарды саралады.
|-
| Christian AC Indicator
| 2022 ж.
| align=center | Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 30
| 
|-
| Christian Hot AC/CHR
| 2022 ж.
| align=center | Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 30
|
* CHR станцияларындағы радиоэфир ойнатылымдарын өлшеді
|-
| Christian Rock
| 2019 ж.
| align=center | Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 30
| 
* Христиандық рок станцияларындағы радиоэфир ойнатылымдарын өлшеді
|-
| Christian Soft AC
| 2018 ж.
| align=center | Радиоэфир (ойнатылымдар)
| align=center| 20
| 
* Christian Soft AC станцияларындағы радиоэфир ойнатылымдарын өлшеді
|-
| [[World Digital Song Sales]]
| 27 маусым 2026 ж.
| align=center| Цифрлық сатылым
| align=center|
| 
* Құрама Штаттардағы ең көп сатылатын әлемдік музыка / шет тіліндегі цифрлық синглдерді саралады.
|-
| [[Dance Club Songs]]
| 28 наурыз 2020 ж.
| Диджейлердің есептері
| 50
|
* [[Billboard]] чарттарына есеп беретін диджей критеияларына сай келетін және өтінім берген түнгі клуб диджейлері ұсынған плейлистер негізінде ғана жинақталды.
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Музыкалық чарттар}}

[[Санат:Billboard чарттары]]</text>
      <sha1>6w6yb1wcqg7413bo3wet92mvg8mih5p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балтойи-Воке</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786900</id>
    <revision>
      <id>3658258</id>
      <timestamp>2026-09-21T08:35:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Балтойи-Воке''' ({{lang-lt|Baltoji Vokė}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс округі]] Шальчининкай староствосындағы қала.  == Дереккөздер == {{дереккөздер}}    [[Санат:Литва қалалары]]</comment>
      <origin>3658258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="285" sha1="o2kco0wkx64rj9x617t58xh2jh55xcw" xml:space="preserve">'''Балтойи-Воке''' ({{lang-lt|Baltoji Vokė}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс округі]] Шальчининкай староствосындағы қала.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}


[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>o2kco0wkx64rj9x617t58xh2jh55xcw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658259</id>
      <parentid>3658258</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T08:36:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3658259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="317" sha1="9jsgvgdrjalm5wdr6b2o4ywzuxc6vn2" xml:space="preserve">'''Балтойи-Воке''' ({{lang-lt|Baltoji Vokė}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс округі]] Шальчининкай староствосындағы қала.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>9jsgvgdrjalm5wdr6b2o4ywzuxc6vn2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658272</id>
      <parentid>3658259</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:02:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3658272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="574" sha1="ofexxjadp9bupqx2wxr1renf6p0zudt" xml:space="preserve">'''Балтойи-Воке''' ({{lang-lt|Baltoji Vokė}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс округі]] Шальчининкай староствосындағы қала. 2026 жылы Балтойи-Воке қаласының халқы 1058 адамды құрады. Балтойи-Воке — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 94-ші орында тұр.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>ofexxjadp9bupqx2wxr1renf6p0zudt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658273</id>
      <parentid>3658272</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:03:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3658273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="779" sha1="azj3dwqhfmaqtq732z8112d4weo2v3y" xml:space="preserve">'''Балтойи-Воке''' ({{lang-lt|Baltoji Vokė}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс округі]] Шальчининкай староствосындағы қала. 2026 жылы Балтойи-Воке қаласының халқы 1058 адамды құрады. Балтойи-Воке — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 94-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-baltoyi-wok-11203.html|title=Население Балтойи-Воке|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>azj3dwqhfmaqtq732z8112d4weo2v3y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658275</id>
      <parentid>3658273</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:08:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3658275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1022" sha1="2wunxgc8lrc0ft376q7ehb3qkqrzf5x" xml:space="preserve">'''Балтойи-Воке''' ({{lang-lt|Baltoji Vokė}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс округі]] Шальчининкай староствосындағы қала. 2026 жылы Балтойи-Воке қаласының халқы 1058 адамды құрады. Балтойи-Воке — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 94-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-baltoyi-wok-11203.html|title=Население Балтойи-Воке|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Ол [[Шалчининкай]]дан батысқа қарай 30 км жерде орналасқан. Вильнюстен де шамамен сондай қашықтықта жатыр.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>2wunxgc8lrc0ft376q7ehb3qkqrzf5x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658276</id>
      <parentid>3658275</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:10:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиялық орналасуы */ дереккөз</comment>
      <origin>3658276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1201" sha1="iyqtm3dvtfbtj92jjpj8vrc3okwxa6m" xml:space="preserve">'''Балтойи-Воке''' ({{lang-lt|Baltoji Vokė}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс округі]] Шальчининкай староствосындағы қала. 2026 жылы Балтойи-Воке қаласының халқы 1058 адамды құрады. Балтойи-Воке — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 94-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-baltoyi-wok-11203.html|title=Население Балтойи-Воке|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Ол [[Шалчининкай]]дан батысқа қарай 30 км жерде орналасқан. Вильнюстен де шамамен сондай қашықтықта жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/XRUxctWDBQCtU9vU?ysclid=muaywd8gr0162928191|title=Центр туризма|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>iyqtm3dvtfbtj92jjpj8vrc3okwxa6m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658278</id>
      <parentid>3658276</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:13:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиялық орналасуы */ толықтыру, дереккөз</comment>
      <origin>3658278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1468" sha1="t70waqh0lokb8cqjd6wc5ur9cmfftx6" xml:space="preserve">'''Балтойи-Воке''' ({{lang-lt|Baltoji Vokė}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс округі]] Шальчининкай староствосындағы қала. 2026 жылы Балтойи-Воке қаласының халқы 1058 адамды құрады. Балтойи-Воке — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 94-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-baltoyi-wok-11203.html|title=Население Балтойи-Воке|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Ол [[Шалчининкай]]дан батысқа қарай 30 км жерде орналасқан. Вильнюстен де шамамен сондай қашықтықта жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/XRUxctWDBQCtU9vU?ysclid=muaywd8gr0162928191|title=Центр туризма|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;
Теңіз деңгейінен биіктігі — 138 метр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.2markers.com/286184?ysclid=muayxfqkhr68347878|title=Балтойи-Воке на карте, Литва|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>t70waqh0lokb8cqjd6wc5ur9cmfftx6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658281</id>
      <parentid>3658278</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:17:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3658281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2525" sha1="t3q660arvust9stk50z7b9itc9m9sat" xml:space="preserve">'''Балтойи-Воке''' ({{lang-lt|Baltoji Vokė}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс округі]] Шальчининкай староствосындағы қала. 2026 жылы Балтойи-Воке қаласының халқы 1058 адамды құрады. Балтойи-Воке — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 94-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-baltoyi-wok-11203.html|title=Население Балтойи-Воке|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Ол [[Шалчининкай]]дан батысқа қарай 30 км жерде орналасқан. Вильнюстен де шамамен сондай қашықтықта жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/XRUxctWDBQCtU9vU?ysclid=muaywd8gr0162928191|title=Центр туризма|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;
Теңіз деңгейінен биіктігі — 138 метр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.2markers.com/286184?ysclid=muayxfqkhr68347878|title=Балтойи-Воке на карте, Литва|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Балтойи-Воке батпағында шымтезек өндіру Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін басталған. 1950–1952 жылдар аралығында батпақтың оңтүстік шетінде, Жагарине ауылының маңында шымтезек өңдеу зауыты салынды. Руднинкай орманының ашық алаңында, канал мен шымтезек өндіру алқаптарының жанында жұмысшыларға арналған елді мекен қалыптаса бастады. Бастапқыда «Жаңа Жагарине» деп аталған бұл жерге 1958 жылы қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесі берілді. Мұнда 1950 жылдарға тән бір және екі қабатты тұрғын үйлер мен қоғамдық ғимараттар бой көтерді. Қала елтаңбасы 2009 жылы бекітілді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>t3q660arvust9stk50z7b9itc9m9sat</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658282</id>
      <parentid>3658281</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:19:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ дереккөз</comment>
      <origin>3658282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2674" sha1="8ui5mzjdgbhj0w38cu6tjpbi8ha9a05" xml:space="preserve">'''Балтойи-Воке''' ({{lang-lt|Baltoji Vokė}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс округі]] Шальчининкай староствосындағы қала. 2026 жылы Балтойи-Воке қаласының халқы 1058 адамды құрады. Балтойи-Воке — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 94-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-baltoyi-wok-11203.html|title=Население Балтойи-Воке|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Ол [[Шалчининкай]]дан батысқа қарай 30 км жерде орналасқан. Вильнюстен де шамамен сондай қашықтықта жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/XRUxctWDBQCtU9vU?ysclid=muaywd8gr0162928191|title=Центр туризма|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;
Теңіз деңгейінен биіктігі — 138 метр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.2markers.com/286184?ysclid=muayxfqkhr68347878|title=Балтойи-Воке на карте, Литва|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Балтойи-Воке батпағында шымтезек өндіру Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін басталған. 1950–1952 жылдар аралығында батпақтың оңтүстік шетінде, Жагарине ауылының маңында шымтезек өңдеу зауыты салынды. Руднинкай орманының ашық алаңында, канал мен шымтезек өндіру алқаптарының жанында жұмысшыларға арналған елді мекен қалыптаса бастады. Бастапқыда «Жаңа Жагарине» деп аталған бұл жерге 1958 жылы қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесі берілді. Мұнда 1950 жылдарға тән бір және екі қабатты тұрғын үйлер мен қоғамдық ғимараттар бой көтерді. Қала елтаңбасы 2009 жылы бекітілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/baltoji-voke/|title=Baltoji Vokė|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>8ui5mzjdgbhj0w38cu6tjpbi8ha9a05</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658283</id>
      <parentid>3658282</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:23:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3658283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3298" sha1="d0ku9ezoc71dnodcbxp3offurycfww0" xml:space="preserve">'''Балтойи-Воке''' ({{lang-lt|Baltoji Vokė}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс округі]] Шальчининкай староствосындағы қала. 2026 жылы Балтойи-Воке қаласының халқы 1058 адамды құрады. Балтойи-Воке — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 94-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-baltoyi-wok-11203.html|title=Население Балтойи-Воке|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Ол [[Шалчининкай]]дан батысқа қарай 30 км жерде орналасқан. Вильнюстен де шамамен сондай қашықтықта жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/XRUxctWDBQCtU9vU?ysclid=muaywd8gr0162928191|title=Центр туризма|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;
Теңіз деңгейінен биіктігі — 138 метр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.2markers.com/286184?ysclid=muayxfqkhr68347878|title=Балтойи-Воке на карте, Литва|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Балтойи-Воке батпағында шымтезек өндіру Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін басталған. 1950–1952 жылдар аралығында батпақтың оңтүстік шетінде, Жагарине ауылының маңында шымтезек өңдеу зауыты салынды. Руднинкай орманының ашық алаңында, канал мен шымтезек өндіру алқаптарының жанында жұмысшыларға арналған елді мекен қалыптаса бастады. Бастапқыда «Жаңа Жагарине» деп аталған бұл жерге 1958 жылы қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесі берілді. Мұнда 1950 жылдарға тән бір және екі қабатты тұрғын үйлер мен қоғамдық ғимараттар бой көтерді. Қала елтаңбасы 2009 жылы бекітілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/baltoji-voke/|title=Baltoji Vokė|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың орналасуы соғыстан кейінгі қала жоспарына сәйкес жасалған. Қала ерекше «ретроспективті социалистік тарихшыл» сәулет стилімен сипатталады: бағандары мен фронтондары бар қалалық демалыс орталығы, жергілікті әкімшілік ғимараты, мектеп, дүкендер және кірпіштен салынған көпқабатты үйлер жатады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>d0ku9ezoc71dnodcbxp3offurycfww0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658295</id>
      <parentid>3658283</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:37:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, толықтыру</comment>
      <origin>3658295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5684" sha1="m77aroce64gxfx3x15326tvcs9i3xec" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = 
 |қазақша атауы           =
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Baltoji Vokė}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Балтойи-Воке''' ({{lang-lt|Baltoji Vokė}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс округі]] Шальчининкай староствосындағы қала. 2026 жылы Балтойи-Воке қаласының халқы 1058 адамды құрады. Балтойи-Воке — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 94-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-baltoyi-wok-11203.html|title=Население Балтойи-Воке|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Ол [[Шалчининкай]]дан батысқа қарай 30 км жерде орналасқан. Вильнюстен де шамамен сондай қашықтықта жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/XRUxctWDBQCtU9vU?ysclid=muaywd8gr0162928191|title=Центр туризма|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;
Теңіз деңгейінен биіктігі — 138 метр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.2markers.com/286184?ysclid=muayxfqkhr68347878|title=Балтойи-Воке на карте, Литва|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Балтойи-Воке батпағында шымтезек өндіру Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін басталған. 1950–1952 жылдар аралығында батпақтың оңтүстік шетінде, Жагарине ауылының маңында шымтезек өңдеу зауыты салынды. Руднинкай орманының ашық алаңында, канал мен шымтезек өндіру алқаптарының жанында жұмысшыларға арналған елді мекен қалыптаса бастады. Бастапқыда «Жаңа Жагарине» деп аталған бұл жерге 1958 жылы қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесі берілді. Мұнда 1950 жылдарға тән бір және екі қабатты тұрғын үйлер мен қоғамдық ғимараттар бой көтерді. Қала елтаңбасы 2009 жылы бекітілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/baltoji-voke/|title=Baltoji Vokė|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың орналасуы соғыстан кейінгі қала жоспарына сәйкес жасалған. Қала ерекше «ретроспективті социалистік тарихшыл» сәулет стилімен сипатталады: бағандары мен фронтондары бар қалалық демалыс орталығы, жергілікті әкімшілік ғимараты, мектеп, дүкендер және кірпіштен салынған көпқабатты үйлер жатады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>m77aroce64gxfx3x15326tvcs9i3xec</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658296</id>
      <parentid>3658295</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:38:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3658296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5716" sha1="ow83vpkflcx60c4laihqguo1svxut00" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Балтойи-Воке
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Baltoji Vokė}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Балтойи-Воке''' ({{lang-lt|Baltoji Vokė}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс округі]] Шальчининкай староствосындағы қала. 2026 жылы Балтойи-Воке қаласының халқы 1058 адамды құрады. Балтойи-Воке — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 94-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-baltoyi-wok-11203.html|title=Население Балтойи-Воке|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Ол [[Шалчининкай]]дан батысқа қарай 30 км жерде орналасқан. Вильнюстен де шамамен сондай қашықтықта жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/XRUxctWDBQCtU9vU?ysclid=muaywd8gr0162928191|title=Центр туризма|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;
Теңіз деңгейінен биіктігі — 138 метр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.2markers.com/286184?ysclid=muayxfqkhr68347878|title=Балтойи-Воке на карте, Литва|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Балтойи-Воке батпағында шымтезек өндіру Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін басталған. 1950–1952 жылдар аралығында батпақтың оңтүстік шетінде, Жагарине ауылының маңында шымтезек өңдеу зауыты салынды. Руднинкай орманының ашық алаңында, канал мен шымтезек өндіру алқаптарының жанында жұмысшыларға арналған елді мекен қалыптаса бастады. Бастапқыда «Жаңа Жагарине» деп аталған бұл жерге 1958 жылы қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесі берілді. Мұнда 1950 жылдарға тән бір және екі қабатты тұрғын үйлер мен қоғамдық ғимараттар бой көтерді. Қала елтаңбасы 2009 жылы бекітілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/baltoji-voke/|title=Baltoji Vokė|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың орналасуы соғыстан кейінгі қала жоспарына сәйкес жасалған. Қала ерекше «ретроспективті социалистік тарихшыл» сәулет стилімен сипатталады: бағандары мен фронтондары бар қалалық демалыс орталығы, жергілікті әкімшілік ғимараты, мектеп, дүкендер және кірпіштен салынған көпқабатты үйлер жатады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>ow83vpkflcx60c4laihqguo1svxut00</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658297</id>
      <parentid>3658296</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:38:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3658297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5748" sha1="r4c06d7bm26jmf5r4k8cz07i5h8p57t" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Балтойи-Воке
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Baltoji Vokė}}
 |сурет                   = Baltoji voke Salcininku 2011.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Балтойи-Воке''' ({{lang-lt|Baltoji Vokė}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс округі]] Шальчининкай староствосындағы қала. 2026 жылы Балтойи-Воке қаласының халқы 1058 адамды құрады. Балтойи-Воке — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 94-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-baltoyi-wok-11203.html|title=Население Балтойи-Воке|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Ол [[Шалчининкай]]дан батысқа қарай 30 км жерде орналасқан. Вильнюстен де шамамен сондай қашықтықта жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/XRUxctWDBQCtU9vU?ysclid=muaywd8gr0162928191|title=Центр туризма|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;
Теңіз деңгейінен биіктігі — 138 метр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.2markers.com/286184?ysclid=muayxfqkhr68347878|title=Балтойи-Воке на карте, Литва|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Балтойи-Воке батпағында шымтезек өндіру Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін басталған. 1950–1952 жылдар аралығында батпақтың оңтүстік шетінде, Жагарине ауылының маңында шымтезек өңдеу зауыты салынды. Руднинкай орманының ашық алаңында, канал мен шымтезек өндіру алқаптарының жанында жұмысшыларға арналған елді мекен қалыптаса бастады. Бастапқыда «Жаңа Жагарине» деп аталған бұл жерге 1958 жылы қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесі берілді. Мұнда 1950 жылдарға тән бір және екі қабатты тұрғын үйлер мен қоғамдық ғимараттар бой көтерді. Қала елтаңбасы 2009 жылы бекітілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/baltoji-voke/|title=Baltoji Vokė|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың орналасуы соғыстан кейінгі қала жоспарына сәйкес жасалған. Қала ерекше «ретроспективті социалистік тарихшыл» сәулет стилімен сипатталады: бағандары мен фронтондары бар қалалық демалыс орталығы, жергілікті әкімшілік ғимараты, мектеп, дүкендер және кірпіштен салынған көпқабатты үйлер жатады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>r4c06d7bm26jmf5r4k8cz07i5h8p57t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658298</id>
      <parentid>3658297</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:39:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3658298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5771" sha1="j9nsikb6z6ljpsawkgj7jrybocf61un" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Балтойи-Воке
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Baltoji Vokė}}
 |сурет                   = Baltoji voke Salcininku 2011.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = LIT Biała Waka COA.png
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Балтойи-Воке''' ({{lang-lt|Baltoji Vokė}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс округі]] Шальчининкай староствосындағы қала. 2026 жылы Балтойи-Воке қаласының халқы 1058 адамды құрады. Балтойи-Воке — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 94-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-baltoyi-wok-11203.html|title=Население Балтойи-Воке|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Ол [[Шалчининкай]]дан батысқа қарай 30 км жерде орналасқан. Вильнюстен де шамамен сондай қашықтықта жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/XRUxctWDBQCtU9vU?ysclid=muaywd8gr0162928191|title=Центр туризма|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;
Теңіз деңгейінен биіктігі — 138 метр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.2markers.com/286184?ysclid=muayxfqkhr68347878|title=Балтойи-Воке на карте, Литва|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Балтойи-Воке батпағында шымтезек өндіру Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін басталған. 1950–1952 жылдар аралығында батпақтың оңтүстік шетінде, Жагарине ауылының маңында шымтезек өңдеу зауыты салынды. Руднинкай орманының ашық алаңында, канал мен шымтезек өндіру алқаптарының жанында жұмысшыларға арналған елді мекен қалыптаса бастады. Бастапқыда «Жаңа Жагарине» деп аталған бұл жерге 1958 жылы қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесі берілді. Мұнда 1950 жылдарға тән бір және екі қабатты тұрғын үйлер мен қоғамдық ғимараттар бой көтерді. Қала елтаңбасы 2009 жылы бекітілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/baltoji-voke/|title=Baltoji Vokė|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың орналасуы соғыстан кейінгі қала жоспарына сәйкес жасалған. Қала ерекше «ретроспективті социалистік тарихшыл» сәулет стилімен сипатталады: бағандары мен фронтондары бар қалалық демалыс орталығы, жергілікті әкімшілік ғимараты, мектеп, дүкендер және кірпіштен салынған көпқабатты үйлер жатады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>j9nsikb6z6ljpsawkgj7jrybocf61un</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658299</id>
      <parentid>3658298</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:40:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3658299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5770" sha1="sjjsb1yeol3m7ehjb26jcph5duo3393" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Балтойи-Воке
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Baltoji Vokė}}
 |сурет                   = Baltoji voke Salcininku 2011.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =27 |lat_sec =00 
  |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =07 |lon_sec =00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Балтойи-Воке''' ({{lang-lt|Baltoji Vokė}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс округі]] Шальчининкай староствосындағы қала. 2026 жылы Балтойи-Воке қаласының халқы 1058 адамды құрады. Балтойи-Воке — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 94-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-baltoyi-wok-11203.html|title=Население Балтойи-Воке|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Ол [[Шалчининкай]]дан батысқа қарай 30 км жерде орналасқан. Вильнюстен де шамамен сондай қашықтықта жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/XRUxctWDBQCtU9vU?ysclid=muaywd8gr0162928191|title=Центр туризма|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;
Теңіз деңгейінен биіктігі — 138 метр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.2markers.com/286184?ysclid=muayxfqkhr68347878|title=Балтойи-Воке на карте, Литва|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Балтойи-Воке батпағында шымтезек өндіру Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін басталған. 1950–1952 жылдар аралығында батпақтың оңтүстік шетінде, Жагарине ауылының маңында шымтезек өңдеу зауыты салынды. Руднинкай орманының ашық алаңында, канал мен шымтезек өндіру алқаптарының жанында жұмысшыларға арналған елді мекен қалыптаса бастады. Бастапқыда «Жаңа Жагарине» деп аталған бұл жерге 1958 жылы қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесі берілді. Мұнда 1950 жылдарға тән бір және екі қабатты тұрғын үйлер мен қоғамдық ғимараттар бой көтерді. Қала елтаңбасы 2009 жылы бекітілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/baltoji-voke/|title=Baltoji Vokė|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың орналасуы соғыстан кейінгі қала жоспарына сәйкес жасалған. Қала ерекше «ретроспективті социалистік тарихшыл» сәулет стилімен сипатталады: бағандары мен фронтондары бар қалалық демалыс орталығы, жергілікті әкімшілік ғимараты, мектеп, дүкендер және кірпіштен салынған көпқабатты үйлер жатады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>sjjsb1yeol3m7ehjb26jcph5duo3393</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658300</id>
      <parentid>3658299</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:41:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3658300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5783" sha1="247d9ao0wdmf6j35vg0c45udevyawot" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Балтойи-Воке
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Baltoji Vokė}}
 |сурет                   = Baltoji voke Salcininku 2011.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =27 |lat_sec =00 
  |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =07 |lon_sec =00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Baltoji Vokė
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Балтойи-Воке''' ({{lang-lt|Baltoji Vokė}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс округі]] Шальчининкай староствосындағы қала. 2026 жылы Балтойи-Воке қаласының халқы 1058 адамды құрады. Балтойи-Воке — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 94-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-baltoyi-wok-11203.html|title=Население Балтойи-Воке|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Ол [[Шалчининкай]]дан батысқа қарай 30 км жерде орналасқан. Вильнюстен де шамамен сондай қашықтықта жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/XRUxctWDBQCtU9vU?ysclid=muaywd8gr0162928191|title=Центр туризма|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;
Теңіз деңгейінен биіктігі — 138 метр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.2markers.com/286184?ysclid=muayxfqkhr68347878|title=Балтойи-Воке на карте, Литва|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Балтойи-Воке батпағында шымтезек өндіру Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін басталған. 1950–1952 жылдар аралығында батпақтың оңтүстік шетінде, Жагарине ауылының маңында шымтезек өңдеу зауыты салынды. Руднинкай орманының ашық алаңында, канал мен шымтезек өндіру алқаптарының жанында жұмысшыларға арналған елді мекен қалыптаса бастады. Бастапқыда «Жаңа Жагарине» деп аталған бұл жерге 1958 жылы қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесі берілді. Мұнда 1950 жылдарға тән бір және екі қабатты тұрғын үйлер мен қоғамдық ғимараттар бой көтерді. Қала елтаңбасы 2009 жылы бекітілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/baltoji-voke/|title=Baltoji Vokė|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың орналасуы соғыстан кейінгі қала жоспарына сәйкес жасалған. Қала ерекше «ретроспективті социалистік тарихшыл» сәулет стилімен сипатталады: бағандары мен фронтондары бар қалалық демалыс орталығы, жергілікті әкімшілік ғимараты, мектеп, дүкендер және кірпіштен салынған көпқабатты үйлер жатады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>247d9ao0wdmf6j35vg0c45udevyawot</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658301</id>
      <parentid>3658300</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:42:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3658301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5810" sha1="b726bgaqk538665wq7q2yfqz6azdwal" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Балтойи-Воке
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Baltoji Vokė}}
 |сурет                   = Baltoji voke Salcininku 2011.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =27 |lat_sec =00 
  |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =07 |lon_sec =00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Вильнюс уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Baltoji Vokė
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Балтойи-Воке''' ({{lang-lt|Baltoji Vokė}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс уезі]] Шальчининкай староствосындағы қала. 2026 жылы Балтойи-Воке қаласының халқы 1058 адамды құрады. Балтойи-Воке — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 94-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-baltoyi-wok-11203.html|title=Население Балтойи-Воке|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Ол [[Шалчининкай]]дан батысқа қарай 30 км жерде орналасқан. Вильнюстен де шамамен сондай қашықтықта жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/XRUxctWDBQCtU9vU?ysclid=muaywd8gr0162928191|title=Центр туризма|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;
Теңіз деңгейінен биіктігі — 138 метр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.2markers.com/286184?ysclid=muayxfqkhr68347878|title=Балтойи-Воке на карте, Литва|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Балтойи-Воке батпағында шымтезек өндіру Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін басталған. 1950–1952 жылдар аралығында батпақтың оңтүстік шетінде, Жагарине ауылының маңында шымтезек өңдеу зауыты салынды. Руднинкай орманының ашық алаңында, канал мен шымтезек өндіру алқаптарының жанында жұмысшыларға арналған елді мекен қалыптаса бастады. Бастапқыда «Жаңа Жагарине» деп аталған бұл жерге 1958 жылы қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесі берілді. Мұнда 1950 жылдарға тән бір және екі қабатты тұрғын үйлер мен қоғамдық ғимараттар бой көтерді. Қала елтаңбасы 2009 жылы бекітілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/baltoji-voke/|title=Baltoji Vokė|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың орналасуы соғыстан кейінгі қала жоспарына сәйкес жасалған. Қала ерекше «ретроспективті социалистік тарихшыл» сәулет стилімен сипатталады: бағандары мен фронтондары бар қалалық демалыс орталығы, жергілікті әкімшілік ғимараты, мектеп, дүкендер және кірпіштен салынған көпқабатты үйлер жатады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>b726bgaqk538665wq7q2yfqz6azdwal</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658302</id>
      <parentid>3658301</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:44:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3658302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5823" sha1="9qhhnshzpk8zhxf1z4p9osxeaocgacf" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Балтойи-Воке
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Baltoji Vokė}}
 |сурет                   = Baltoji voke Salcininku 2011.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =27 |lat_sec =00 
  |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =07 |lon_sec =00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Вильнюс уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = LT-17035
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Baltoji Vokė
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Балтойи-Воке''' ({{lang-lt|Baltoji Vokė}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс уезі]] Шальчининкай староствосындағы қала. 2026 жылы Балтойи-Воке қаласының халқы 1058 адамды құрады. Балтойи-Воке — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 94-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-baltoyi-wok-11203.html|title=Население Балтойи-Воке|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Ол [[Шалчининкай]]дан батысқа қарай 30 км жерде орналасқан. Вильнюстен де шамамен сондай қашықтықта жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/XRUxctWDBQCtU9vU?ysclid=muaywd8gr0162928191|title=Центр туризма|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;
Теңіз деңгейінен биіктігі — 138 метр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.2markers.com/286184?ysclid=muayxfqkhr68347878|title=Балтойи-Воке на карте, Литва|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Балтойи-Воке батпағында шымтезек өндіру Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін басталған. 1950–1952 жылдар аралығында батпақтың оңтүстік шетінде, Жагарине ауылының маңында шымтезек өңдеу зауыты салынды. Руднинкай орманының ашық алаңында, канал мен шымтезек өндіру алқаптарының жанында жұмысшыларға арналған елді мекен қалыптаса бастады. Бастапқыда «Жаңа Жагарине» деп аталған бұл жерге 1958 жылы қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесі берілді. Мұнда 1950 жылдарға тән бір және екі қабатты тұрғын үйлер мен қоғамдық ғимараттар бой көтерді. Қала елтаңбасы 2009 жылы бекітілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/baltoji-voke/|title=Baltoji Vokė|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың орналасуы соғыстан кейінгі қала жоспарына сәйкес жасалған. Қала ерекше «ретроспективті социалистік тарихшыл» сәулет стилімен сипатталады: бағандары мен фронтондары бар қалалық демалыс орталығы, жергілікті әкімшілік ғимараты, мектеп, дүкендер және кірпіштен салынған көпқабатты үйлер жатады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>9qhhnshzpk8zhxf1z4p9osxeaocgacf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658306</id>
      <parentid>3658302</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:46:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3658306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5830" sha1="httmxk3298auqnvoebyfw0tnfik8goh" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Балтойи-Воке
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Baltoji Vokė}}
 |сурет                   = Baltoji voke Salcininku 2011.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =27 |lat_sec =00 
  |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =07 |lon_sec =00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Вильнюс уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1995
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 138
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = LT-17035
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Baltoji Vokė
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Балтойи-Воке''' ({{lang-lt|Baltoji Vokė}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс уезі]] Шальчининкай староствосындағы қала. 2026 жылы Балтойи-Воке қаласының халқы 1058 адамды құрады. Балтойи-Воке — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 94-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-baltoyi-wok-11203.html|title=Население Балтойи-Воке|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Ол [[Шалчининкай]]дан батысқа қарай 30 км жерде орналасқан. Вильнюстен де шамамен сондай қашықтықта жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/XRUxctWDBQCtU9vU?ysclid=muaywd8gr0162928191|title=Центр туризма|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;
Теңіз деңгейінен биіктігі — 138 метр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.2markers.com/286184?ysclid=muayxfqkhr68347878|title=Балтойи-Воке на карте, Литва|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Балтойи-Воке батпағында шымтезек өндіру Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін басталған. 1950–1952 жылдар аралығында батпақтың оңтүстік шетінде, Жагарине ауылының маңында шымтезек өңдеу зауыты салынды. Руднинкай орманының ашық алаңында, канал мен шымтезек өндіру алқаптарының жанында жұмысшыларға арналған елді мекен қалыптаса бастады. Бастапқыда «Жаңа Жагарине» деп аталған бұл жерге 1958 жылы қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесі берілді. Мұнда 1950 жылдарға тән бір және екі қабатты тұрғын үйлер мен қоғамдық ғимараттар бой көтерді. Қала елтаңбасы 2009 жылы бекітілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/baltoji-voke/|title=Baltoji Vokė|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың орналасуы соғыстан кейінгі қала жоспарына сәйкес жасалған. Қала ерекше «ретроспективті социалистік тарихшыл» сәулет стилімен сипатталады: бағандары мен фронтондары бар қалалық демалыс орталығы, жергілікті әкімшілік ғимараты, мектеп, дүкендер және кірпіштен салынған көпқабатты үйлер жатады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>httmxk3298auqnvoebyfw0tnfik8goh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658308</id>
      <parentid>3658306</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:47:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3658308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5838" sha1="d0n0qc5u9if8f49n7d43y0wac8jhy2f" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Балтойи-Воке
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Baltoji Vokė}}
 |сурет                   = Baltoji voke Salcininku 2011.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =27 |lat_sec =00 
  |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =07 |lon_sec =00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Вильнюс уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1995
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 138
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1058
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = LT-17035
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Baltoji Vokė
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Балтойи-Воке''' ({{lang-lt|Baltoji Vokė}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс уезі]] Шальчининкай староствосындағы қала. 2026 жылы Балтойи-Воке қаласының халқы 1058 адамды құрады. Балтойи-Воке — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 94-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-baltoyi-wok-11203.html|title=Население Балтойи-Воке|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Ол [[Шалчининкай]]дан батысқа қарай 30 км жерде орналасқан. Вильнюстен де шамамен сондай қашықтықта жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/XRUxctWDBQCtU9vU?ysclid=muaywd8gr0162928191|title=Центр туризма|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;
Теңіз деңгейінен биіктігі — 138 метр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.2markers.com/286184?ysclid=muayxfqkhr68347878|title=Балтойи-Воке на карте, Литва|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Балтойи-Воке батпағында шымтезек өндіру Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін басталған. 1950–1952 жылдар аралығында батпақтың оңтүстік шетінде, Жагарине ауылының маңында шымтезек өңдеу зауыты салынды. Руднинкай орманының ашық алаңында, канал мен шымтезек өндіру алқаптарының жанында жұмысшыларға арналған елді мекен қалыптаса бастады. Бастапқыда «Жаңа Жагарине» деп аталған бұл жерге 1958 жылы қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесі берілді. Мұнда 1950 жылдарға тән бір және екі қабатты тұрғын үйлер мен қоғамдық ғимараттар бой көтерді. Қала елтаңбасы 2009 жылы бекітілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/baltoji-voke/|title=Baltoji Vokė|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың орналасуы соғыстан кейінгі қала жоспарына сәйкес жасалған. Қала ерекше «ретроспективті социалистік тарихшыл» сәулет стилімен сипатталады: бағандары мен фронтондары бар қалалық демалыс орталығы, жергілікті әкімшілік ғимараты, мектеп, дүкендер және кірпіштен салынған көпқабатты үйлер жатады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>d0n0qc5u9if8f49n7d43y0wac8jhy2f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Now name09</title>
    <ns>3</ns>
    <id>786901</id>
    <revision>
      <id>3658263</id>
      <timestamp>2026-09-21T08:48:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3658263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="446" sha1="kbzig9jskqt13pzhuhb1lvthpc7f6bc" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Now name09}}

-- &lt;font color=&quot;#009900&quot;&gt;[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-family:Georgia;&quot;&gt;&lt;i&gt;Мұхамеджан А.А.&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/font&gt; [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#0000FF&quot;&gt;(талқылауы)&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] 13:48, 2026 ж. қыркүйектің 21 (+05)</text>
      <sha1>kbzig9jskqt13pzhuhb1lvthpc7f6bc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қолжетімділік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786902</id>
    <revision>
      <id>3658274</id>
      <timestamp>2026-09-21T09:03:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Сурет:MAD BS Moon fixtures (cropped 2).jpg|thumb|alt=Қабат нөмірлері брайль жазуымен жазылған лифт батырмалары|Брайль жазуы бар лифт батырмалары]] Сурет:Curitiba 10 2006 05 RIT.jpg|alt=Балалар арбасы бар әйел көше деңгейінен жоғары станцияға кіріп, шығу үшін платформалы лифт қолдануы|thumb|Бр...</comment>
      <origin>3658274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4880" sha1="3azu6ix1viqgrb67mmpp715rbfammft" xml:space="preserve">[[Сурет:MAD BS Moon fixtures (cropped 2).jpg|thumb|alt=Қабат нөмірлері брайль жазуымен жазылған лифт батырмалары|Брайль жазуы бар лифт батырмалары]]
[[Сурет:Curitiba 10 2006 05 RIT.jpg|alt=Балалар арбасы бар әйел көше деңгейінен жоғары станцияға кіріп, шығу үшін платформалы лифт қолдануы|thumb|Бразилияның Куритиба қаласындағы қоғамдық көлік жүйесі мүгедектер арбасына арналған лифттер арқылы әмбебап қолжетімділікті ұсынады.]]

'''Қолжетімділік''' — өнімдердің, құрылғылардың, көліктердің немесе орталардың [[Мүгедектік|мүгедектердің]] қолдануына жарамды етіп жасалған дизайны.&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://dl.acm.org/citation.cfm?doid=2596695.2596719 |author1=Хенри, Шоун Лотон |author2=Abou-Zahra, Shadi |author3=Бруэр, Джуди |title=The Role of Accessibility in a Universal Web |publisher=Proceeding W4A '14 Proceedings of the 11th Web for All Conference Article No. 17 |isbn=978-1-4503-2651-3 |date=2014 |access-date=2014-12-17}}&lt;/ref&gt;

==Қоғамдық кеңістік==
[[Сурет:Snow buildup on sidewalks in St. Catharines, winter 2026.jpg|alt=Үлкен қар үйінділері үйілген тротуар|thumb|Барлық жерлерді қардан тазалау әрекеттеріне қарамастан, тротуарлар сияқты жолдарға қарағанда маңыздылығы төмен саналған жерлер кейінге қалдырылады, нәтижесінде жаяу жүру қиынға соғады.]]
[[Мүгедектердің құқықтары туралы конвенция|Мүгедектердің құқықтары туралы БҰҰ конвенциясы]] (2006) мүгедектердің «физикалық ортаға», «көлікке» және «қоғамға ашық немесе жұртшылыққа берілген басқа да нысандар мен қызметтерге» «басқалармен тең дәрежеде» қол жеткізуін қамтамасыз ету үшін «тиісті шараларды» талап етеді. Бұл талап «жолдарға», «көлікке», сондай-ақ «ғимараттар мен басқа да жабық және ашық нысандарға» да қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2006-12-12 |title=Convention on the Rights of Persons with Disabilities |url=https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/convention-rights-persons-disabilities |access-date=30 October 2024 |website=Office of the High Commissioner for Human Rights (OHCHR)}}&lt;/ref&gt;

Сонымен қатар, қала орталықтарын жаяу жүргіншілерге бейімдеу мақсатындағы [[Белсенді мобильділік|белсенді тасымал]], &quot;ортақ кеңістік&quot; бастамаларын көтеру көру қабілеті нашар және бұл ортаны түсініксіз, тіпті қауіпті деп санайтын жаяу жүргіншілерге күтпеген кедергілер тудыруы мүмкін.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Лоусон |first1=Анна |last2=Эските |first2=Иева |last3=Орчард |first3=Мария |last4=Хоутзагер |first4=Дик |last5=де Вос |first5=Эдуин Лөутсен |date=2022-06-26 |title=Pedestrians with Disabilities and Town and City Streets: From Shared to Inclusive Space? |url=https://www.journalpublicspace.org/index.php/jps/article/view/1603 |journal=The Journal of Public Space |volume=7 |issue=2 |pages=41–62 |doi=10.32891/jps.v7i2.1603 |issn=2206-9658|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Қалалық кеңістіктердің мүгедек жаяу жүргіншілерді қамтитынын кепілдендіру үшін жобалаудың тиімді тәсілдері болғаны маңызды. Бұл тәсілдерге мүгедек адамдармен немесе олардың өкілдік ұйымдарымен ертерек кеңес алу, қала жобаларын тиісті талаптарға сай реттеу кіруі мүмкін.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Accessibility|Қолжетімділік}}

[[Санат:Қолжетімділік]]
[[Санат:Мүгедектік]]
[[Санат:Эргономика]]</text>
      <sha1>3azu6ix1viqgrb67mmpp715rbfammft</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658277</id>
      <parentid>3658274</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:12:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сыртқы сілтемелер */</comment>
      <origin>3658277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4890" sha1="tm2c59rmfd08wpj4zizumcryalx9cov" xml:space="preserve">[[Сурет:MAD BS Moon fixtures (cropped 2).jpg|thumb|alt=Қабат нөмірлері брайль жазуымен жазылған лифт батырмалары|Брайль жазуы бар лифт батырмалары]]
[[Сурет:Curitiba 10 2006 05 RIT.jpg|alt=Балалар арбасы бар әйел көше деңгейінен жоғары станцияға кіріп, шығу үшін платформалы лифт қолдануы|thumb|Бразилияның Куритиба қаласындағы қоғамдық көлік жүйесі мүгедектер арбасына арналған лифттер арқылы әмбебап қолжетімділікті ұсынады.]]

'''Қолжетімділік''' — өнімдердің, құрылғылардың, көліктердің немесе орталардың [[Мүгедектік|мүгедектердің]] қолдануына жарамды етіп жасалған дизайны.&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://dl.acm.org/citation.cfm?doid=2596695.2596719 |author1=Хенри, Шоун Лотон |author2=Abou-Zahra, Shadi |author3=Бруэр, Джуди |title=The Role of Accessibility in a Universal Web |publisher=Proceeding W4A '14 Proceedings of the 11th Web for All Conference Article No. 17 |isbn=978-1-4503-2651-3 |date=2014 |access-date=2014-12-17}}&lt;/ref&gt;

==Қоғамдық кеңістік==
[[Сурет:Snow buildup on sidewalks in St. Catharines, winter 2026.jpg|alt=Үлкен қар үйінділері үйілген тротуар|thumb|Барлық жерлерді қардан тазалау әрекеттеріне қарамастан, тротуарлар сияқты жолдарға қарағанда маңыздылығы төмен саналған жерлер кейінге қалдырылады, нәтижесінде жаяу жүру қиынға соғады.]]
[[Мүгедектердің құқықтары туралы конвенция|Мүгедектердің құқықтары туралы БҰҰ конвенциясы]] (2006) мүгедектердің «физикалық ортаға», «көлікке» және «қоғамға ашық немесе жұртшылыққа берілген басқа да нысандар мен қызметтерге» «басқалармен тең дәрежеде» қол жеткізуін қамтамасыз ету үшін «тиісті шараларды» талап етеді. Бұл талап «жолдарға», «көлікке», сондай-ақ «ғимараттар мен басқа да жабық және ашық нысандарға» да қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2006-12-12 |title=Convention on the Rights of Persons with Disabilities |url=https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/convention-rights-persons-disabilities |access-date=30 October 2024 |website=Office of the High Commissioner for Human Rights (OHCHR)}}&lt;/ref&gt;

Сонымен қатар, қала орталықтарын жаяу жүргіншілерге бейімдеу мақсатындағы [[Белсенді мобильділік|белсенді тасымал]], &quot;ортақ кеңістік&quot; бастамаларын көтеру көру қабілеті нашар және бұл ортаны түсініксіз, тіпті қауіпті деп санайтын жаяу жүргіншілерге күтпеген кедергілер тудыруы мүмкін.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Лоусон |first1=Анна |last2=Эските |first2=Иева |last3=Орчард |first3=Мария |last4=Хоутзагер |first4=Дик |last5=де Вос |first5=Эдуин Лөутсен |date=2022-06-26 |title=Pedestrians with Disabilities and Town and City Streets: From Shared to Inclusive Space? |url=https://www.journalpublicspace.org/index.php/jps/article/view/1603 |journal=The Journal of Public Space |volume=7 |issue=2 |pages=41–62 |doi=10.32891/jps.v7i2.1603 |issn=2206-9658|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Қалалық кеңістіктердің мүгедек жаяу жүргіншілерді қамтитынын кепілдендіру үшін жобалаудың тиімді тәсілдері болғаны маңызды. Бұл тәсілдерге мүгедек адамдармен немесе олардың өкілдік ұйымдарымен ертерек кеңес алу, қала жобаларын тиісті талаптарға сай реттеу кіруі мүмкін.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Accessibility|Қолжетімділік}}

{{stub}}

[[Санат:Қолжетімділік]]
[[Санат:Мүгедектік]]
[[Санат:Эргономика]]</text>
      <sha1>tm2c59rmfd08wpj4zizumcryalx9cov</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658340</id>
      <parentid>3658277</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T10:43:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3658340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8353" sha1="k5ikkz5he81t9jhtpacnsw70kuht5wk" xml:space="preserve">[[Сурет:MAD BS Moon fixtures (cropped 2).jpg|thumb|alt=Қабат нөмірлері брайль жазуымен жазылған лифт батырмалары|Брайль жазуы бар лифт батырмалары]]
[[Сурет:Curitiba 10 2006 05 RIT.jpg|alt=Балалар арбасы бар әйел көше деңгейінен жоғары станцияға кіріп, шығу үшін платформалы лифт қолдануы|thumb|Бразилияның Куритиба қаласындағы қоғамдық көлік жүйесі мүгедектер арбасына арналған лифттер арқылы әмбебап қолжетімділікті ұсынады.]]

'''Қолжетімділік''' — өнімдердің, құрылғылардың, көліктердің немесе орталардың [[Мүгедектік|мүгедектердің]] қолдануына жарамды етіп жасалған дизайны.&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://dl.acm.org/citation.cfm?doid=2596695.2596719 |author1=Хенри, Шоун Лотон |author2=Abou-Zahra, Shadi |author3=Бруэр, Джуди |title=The Role of Accessibility in a Universal Web |publisher=Proceeding W4A '14 Proceedings of the 11th Web for All Conference Article No. 17 |isbn=978-1-4503-2651-3 |date=2014 |access-date=2014-12-17}}&lt;/ref&gt;

== Заңнама ==
[[Сурет:Handicapped Accessible sign.svg|thumb|alt=Көк фонда мүгедектер арбасының үстінде отырған адамның ақ сызықты бейнесі|[[Халықаралық қолжетімділік символы]] мүмкіндігі шектеулі адамдарға арналған қолжетімді аймақты білдіреді.]]

[[Мүгедектердің құқықтары қозғалысы]] әлеуметтік, саяси, және экономикалық өмірге тең қолжетімділікті жақтайды, оған тек физикалық қолжетімділік қана емес, сонымен қатар мүгедек емес адамдармен бірдей құралдарға, қызметтерге, ұйымдар мен нысандарға (мысалы, мұражайларға&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Lisney |first1=Eleanor |last2=Bowen |first2=Jonathan P. |author-link2=Jonathan Bowen |last3=Hearn |first3=Kirsten |last4=Zedda |first4=Maria |title=Museums and Technology: Being Inclusive Helps Accessibility for All |year=2013 |journal=Curator: The Museum Journal |volume=56 |issue=3 |page=353 |doi=10.1111/cura.12034}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| last1=Norberto Rocha |first1=Jessica |last2=Massarani |first2=Luisa |last3=de Abreu |first3=Willian |last4=Inacio |first4=Gustavo |last5=Molenzani|first5=Aline |title=Investigating accessibility in Latin American science museums and centers |year=2020 |journal=Annals of the Brazilian Academy of Sciences |volume=92 |issue=1 |article-number=e20191156 |pmid=32321029 |doi=10.1590/0001-3765202020191156 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;) қолжетімділік кіреді. Біріккен Ұлттар Ұйымының [[Мүгедектердің құқықтары туралы конвенция]]сының 9-бабы қол қоюшыларды өз елдерінде толық қолжетімділікті қамтамасыз етуге міндеттейді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/development/desa/disabilities/convention-on-the-rights-of-persons-with-disabilities.html|title=Convention on the Rights of Persons with Disabilities (CRPD) {{!}} United Nations Enable|website=un.org|date=2015-05-14|language=en-US|access-date=2018-07-02}}&lt;/ref&gt;

Бұл термин көбіне қозғалысы шектеулі адамдарға көмектесетін нысандар мен жағдайларды (мысалы, [[мүгедектер арбасына арналған пандустар]]ды) сипаттау үшін қолданылғанымен, мүгедектіктің басқа да түрлеріне қатысты болуы мүмкін. Яғни, қолжетімділік нысандар [[Брайль жазуы|Брайль қаріптері]], [[лифт]]тер, [[жаяу өткел|жаяу жүргінші өткелдері]]ндегі дыбыстық сигналдар, жаяу жүргіншілер жолының бедерлері, [[вебсайттарға қолжетімділік]] және [[қолжетімді баспа]] сияқты нысандарға да қатысты қолданыла алады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fs.fed.us/eng/toolbox/acc/acc12.htm|title=Accessibility Tools: When is a facility considered accessible?|website=fs.fed.us|access-date=2018-07-02}}&lt;/ref&gt;

==Қоғамдық кеңістік==
[[Сурет:Snow buildup on sidewalks in St. Catharines, winter 2026.jpg|alt=Үлкен қар үйінділері үйілген тротуар|thumb|Барлық жерлерді қардан тазалау әрекеттеріне қарамастан, тротуарлар сияқты жолдарға қарағанда маңыздылығы төмен саналған жерлер кейінге қалдырылады, нәтижесінде жаяу жүру қиынға соғады.]]
[[Мүгедектердің құқықтары туралы конвенция|Мүгедектердің құқықтары туралы БҰҰ конвенциясы]] (2006) мүгедектердің «физикалық ортаға», «көлікке» және «қоғамға ашық немесе жұртшылыққа берілген басқа да нысандар мен қызметтерге» «басқалармен тең дәрежеде» қол жеткізуін қамтамасыз ету үшін «тиісті шараларды» талап етеді. Бұл талап «жолдарға», «көлікке», сондай-ақ «ғимараттар мен басқа да жабық және ашық нысандарға» да қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2006-12-12 |title=Convention on the Rights of Persons with Disabilities |url=https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/convention-rights-persons-disabilities |access-date=30 October 2024 |website=Office of the High Commissioner for Human Rights (OHCHR)}}&lt;/ref&gt;

Сонымен қатар, қала орталықтарын жаяу жүргіншілерге бейімдеу мақсатындағы [[Белсенді мобильділік|белсенді тасымал]], &quot;ортақ кеңістік&quot; бастамаларын көтеру көру қабілеті нашар және бұл ортаны түсініксіз, тіпті қауіпті деп санайтын жаяу жүргіншілерге күтпеген кедергілер тудыруы мүмкін.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Лоусон |first1=Анна |last2=Эските |first2=Иева |last3=Орчард |first3=Мария |last4=Хоутзагер |first4=Дик |last5=де Вос |first5=Эдуин Лөутсен |date=2022-06-26 |title=Pedestrians with Disabilities and Town and City Streets: From Shared to Inclusive Space? |url=https://www.journalpublicspace.org/index.php/jps/article/view/1603 |journal=The Journal of Public Space |volume=7 |issue=2 |pages=41–62 |doi=10.32891/jps.v7i2.1603 |issn=2206-9658|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Қалалық кеңістіктердің мүгедек жаяу жүргіншілерді қамтитынын кепілдендіру үшін жобалаудың тиімді тәсілдері болғаны маңызды. Бұл тәсілдерге мүгедек адамдармен немесе олардың өкілдік ұйымдарымен ертерек кеңес алу, қала жобаларын тиісті талаптарға сай реттеу кіруі мүмкін.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Accessibility|Қолжетімділік}}

{{stub}}

[[Санат:Қолжетімділік]]
[[Санат:Мүгедектік]]
[[Санат:Эргономика]]</text>
      <sha1>k5ikkz5he81t9jhtpacnsw70kuht5wk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>SpaceXAI</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786903</id>
    <revision>
      <id>3658287</id>
      <timestamp>2026-09-21T09:29:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Компания  |атауы              = SpaceXAI LLC  |логотипі           = SpaceXAI 2026 full logo.svg  |суреті             = Unsold Cybertrucks.jpg  |сурет атауы        = [[Пало-Альто]], Калифорниядағы [[Page Mill Road]] 1450 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері  |түрі               = [[Еншілес компания]]  |биржадағы листингі =   |қызметі...</comment>
      <origin>3658287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4424" sha1="by3c8udh11dsguqerqy9scwrlrufiax" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = SpaceXAI LLC
 |логотипі           = SpaceXAI 2026 full logo.svg
 |суреті             = Unsold Cybertrucks.jpg
 |сурет атауы        = [[Пало-Альто]], Калифорниядағы [[Page Mill Road]] 1450 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері
 |түрі               = [[Еншілес компания]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[9 наурыз]] [[2023 жыл|2023]] (компания осы күні тіркелді; ресми түрде [[12 шілде]] [[2023 жыл|2023]] жарияланды)
 |құрушы             = [[Илон Маск]]
 |орналасуы          = 1450 [[Page Mill Road]], [[Stanford Research Park]], [[Пало-Альто]], Калифорния, АҚШ&lt;ref name=hq-location&gt;{{Cite web |last=Robison |first=Kylie |date=January 10, 2025 |title=How Elon Musk's xAI is quietly taking over X |url=https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |website=[[The Verge]] |access-date=August 17, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810133413/https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = Майкл Николлс (президент)
 |саласы             = [[Жасанды интеллект]]&lt;br&gt;[[Әлеуметтік медиа]]
 |өнімі              = [[Grok (chatbot)|Grok]]; [[Grokipedia]]; [[Grok Build]]; Grok Bot; [[X (social network)|X]]; [[Cursor (code editor)|Cursor]]
 |меншікті капиталы  = 
 |айналым            = {{өсім}} 3,2 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} −6,4 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = 
 |активтер           = 
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 1200+ (2025), оның ішінде сағатына ақы төленетін 900-ден астам ЖИ тәлімгері&lt;ref&gt;{{cite news |author-first1=Grace |author-last1=Kay |title=Inside xAI's organizational chart: Who's in charge at Elon Musk's company |url=https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |website=Business Insider |date=March 2025 |access-date=May 21, 2025 |archive-date=April 6, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406180419/https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басшы компания     = [[SpaceX]]
 |бағынышты компания = [[X Corp.]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=March 28, 2025 |work=Techcrunch |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328215252/https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Cursor (company)|Cursor]]
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = X.AI Corp. (2023–2026)
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://x.ai/
 |Ортаққор           = 
}}
'''SpaceXAI LLC''' (бұрынғы атауы — '''xAI''') — [[Илон Маск]] негізін қалаған америкалық [[жасанды интеллект]] компаниясы.&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot;&gt;{{Cite web |title=X.AI Corp. |url=https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |access-date=2023-07-27 |website=[[OpenCorporates]] |archive-date=August 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805051958/https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2026 жылғы ақпаннан бері ол Маск негізін қалаған [[Ғарыш өнеркәсібі|ғарыштық ұшу]] компаниясы [[SpaceX]]-тің еншілес компаниясы болып табылады.</text>
      <sha1>by3c8udh11dsguqerqy9scwrlrufiax</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658288</id>
      <parentid>3658287</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:30:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3658288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4481" sha1="g70r3pflthxffak0x56o07t5pxgwa2a" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = SpaceXAI LLC
 |логотипі           = SpaceXAI 2026 full logo.svg
 |суреті             = Unsold Cybertrucks.jpg
 |сурет атауы        = [[Пало-Альто]], Калифорниядағы [[Page Mill Road]] 1450 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері
 |түрі               = [[Еншілес компания]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[9 наурыз]] [[2023 жыл|2023]] (компания осы күні тіркелді; ресми түрде [[12 шілде]] [[2023 жыл|2023]] жарияланды)
 |құрушы             = [[Илон Маск]]
 |орналасуы          = 1450 [[Page Mill Road]], [[Stanford Research Park]], [[Пало-Альто]], Калифорния, АҚШ&lt;ref name=hq-location&gt;{{Cite web |last=Robison |first=Kylie |date=January 10, 2025 |title=How Elon Musk's xAI is quietly taking over X |url=https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |website=[[The Verge]] |access-date=August 17, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810133413/https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = Майкл Николлс (президент)
 |саласы             = [[Жасанды интеллект]]&lt;br&gt;[[Әлеуметтік медиа]]
 |өнімі              = [[Grok (chatbot)|Grok]]; [[Grokipedia]]; [[Grok Build]]; Grok Bot; [[X (social network)|X]]; [[Cursor (code editor)|Cursor]]
 |меншікті капиталы  = 
 |айналым            = {{өсім}} 3,2 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} −6,4 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = 
 |активтер           = 
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 1200+ (2025), оның ішінде сағатына ақы төленетін 900-ден астам ЖИ тәлімгері&lt;ref&gt;{{cite news |author-first1=Grace |author-last1=Kay |title=Inside xAI's organizational chart: Who's in charge at Elon Musk's company |url=https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |website=Business Insider |date=March 2025 |access-date=May 21, 2025 |archive-date=April 6, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406180419/https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басшы компания     = [[SpaceX]]
 |бағынышты компания = [[X Corp.]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=March 28, 2025 |work=Techcrunch |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328215252/https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Cursor (company)|Cursor]]
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = X.AI Corp. (2023–2026)
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://x.ai/
 |Ортаққор           = 
}}
'''SpaceXAI LLC''' (бұрынғы атауы — '''xAI''') — [[Илон Маск]] негізін қалаған америкалық [[жасанды интеллект]] компаниясы.&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot;&gt;{{Cite web |title=X.AI Corp. |url=https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |access-date=2023-07-27 |website=[[OpenCorporates]] |archive-date=August 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805051958/https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2026 жылғы ақпаннан бері ол Маск негізін қалаған [[Ғарыш өнеркәсібі|ғарыштық ұшу]] компаниясы [[SpaceX]]-тің еншілес компаниясы болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>g70r3pflthxffak0x56o07t5pxgwa2a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658289</id>
      <parentid>3658288</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:30:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3658289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4475" sha1="ntqqs6uj21nbpvlrxp7yqyc3k5xkuve" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = SpaceXAI LLC
 |логотипі           = SpaceXAI 2026 full logo.svg
 |суреті             = Unsold Cybertrucks.jpg
 |сурет атауы        = [[Пало-Альто]], Калифорниядағы [[Page Mill Road]] 1450 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері
 |түрі               = [[Еншілес қоғам]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[9 наурыз]] [[2023 жыл|2023]] (компания осы күні тіркелді; ресми түрде [[12 шілде]] [[2023 жыл|2023]] жарияланды)
 |құрушы             = [[Илон Маск]]
 |орналасуы          = 1450 [[Page Mill Road]], [[Stanford Research Park]], [[Пало-Альто]], Калифорния, АҚШ&lt;ref name=hq-location&gt;{{Cite web |last=Robison |first=Kylie |date=January 10, 2025 |title=How Elon Musk's xAI is quietly taking over X |url=https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |website=[[The Verge]] |access-date=August 17, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810133413/https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = Майкл Николлс (президент)
 |саласы             = [[Жасанды интеллект]]&lt;br&gt;[[Әлеуметтік медиа]]
 |өнімі              = [[Grok (chatbot)|Grok]]; [[Grokipedia]]; [[Grok Build]]; Grok Bot; [[X (social network)|X]]; [[Cursor (code editor)|Cursor]]
 |меншікті капиталы  = 
 |айналым            = {{өсім}} 3,2 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} −6,4 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = 
 |активтер           = 
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 1200+ (2025), оның ішінде сағатына ақы төленетін 900-ден астам ЖИ тәлімгері&lt;ref&gt;{{cite news |author-first1=Grace |author-last1=Kay |title=Inside xAI's organizational chart: Who's in charge at Elon Musk's company |url=https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |website=Business Insider |date=March 2025 |access-date=May 21, 2025 |archive-date=April 6, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406180419/https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басшы компания     = [[SpaceX]]
 |бағынышты компания = [[X Corp.]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=March 28, 2025 |work=Techcrunch |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328215252/https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Cursor (company)|Cursor]]
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = X.AI Corp. (2023–2026)
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://x.ai/
 |Ортаққор           = 
}}
'''SpaceXAI LLC''' (бұрынғы атауы — '''xAI''') — [[Илон Маск]] негізін қалаған америкалық [[жасанды интеллект]] компаниясы.&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot;&gt;{{Cite web |title=X.AI Corp. |url=https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |access-date=2023-07-27 |website=[[OpenCorporates]] |archive-date=August 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805051958/https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2026 жылғы ақпаннан бері ол Маск негізін қалаған [[Ғарыш өнеркәсібі|ғарыштық ұшу]] компаниясы [[SpaceX]]-тің еншілес компаниясы болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ntqqs6uj21nbpvlrxp7yqyc3k5xkuve</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658290</id>
      <parentid>3658289</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:31:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3658290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4460" sha1="be7xxc6qy382m57z7swlmqp62xfw6qx" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = SpaceXAI LLC
 |логотипі           = SpaceXAI 2026 full logo.svg
 |суреті             = Unsold Cybertrucks.jpg
 |сурет атауы        = [[Пало-Альто]], Калифорниядағы [[Page Mill Road]] 1450 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері
 |түрі               = [[Еншілес қоғам]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[9 наурыз]] [[2023 жыл|2023]] (компания осы күні тіркелді; ресми түрде [[12 шілде]] [[2023 жыл|2023]] жарияланды)
 |құрушы             = [[Илон Маск]]
 |орналасуы          = 1450 [[Page Mill Road]], [[Stanford Research Park]], [[Пало-Альто]], Калифорния, АҚШ&lt;ref name=hq-location&gt;{{Cite web |last=Robison |first=Kylie |date=January 10, 2025 |title=How Elon Musk's xAI is quietly taking over X |url=https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |website=[[The Verge]] |access-date=August 17, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810133413/https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = Майкл Николлс (президент)
 |саласы             = [[Жасанды интеллект]]&lt;br&gt;[[Әлеуметтік медиа]]
 |өнімі              = [[Grok]]; [[Grokipedia]]; [[Grok Build]]; Grok Bot; [[X (social network)|X]]; [[Cursor (code editor)|Cursor]]
 |меншікті капиталы  = 
 |айналым            = {{өсім}} 3,2 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} −6,4 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = 
 |активтер           = 
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 1200+ (2025), оның ішінде сағатына ақы төленетін 900-ден астам ЖИ тәлімгері&lt;ref&gt;{{cite news |author-first1=Grace |author-last1=Kay |title=Inside xAI's organizational chart: Who's in charge at Elon Musk's company |url=https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |website=Business Insider |date=March 2025 |access-date=May 21, 2025 |archive-date=April 6, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406180419/https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басшы компания     = [[SpaceX]]
 |бағынышты компания = [[X Corp.]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=March 28, 2025 |work=Techcrunch |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328215252/https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Cursor (company)|Cursor]]
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = X.AI Corp. (2023–2026)
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://x.ai/
 |Ортаққор           = 
}}
'''SpaceXAI LLC''' (бұрынғы атауы — '''xAI''') — [[Илон Маск]] негізін қалаған америкалық [[жасанды интеллект]] компаниясы.&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot;&gt;{{Cite web |title=X.AI Corp. |url=https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |access-date=2023-07-27 |website=[[OpenCorporates]] |archive-date=August 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805051958/https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2026 жылғы ақпаннан бері ол Маск негізін қалаған [[Ғарыш өнеркәсібі|ғарыштық ұшу]] компаниясы [[SpaceX]]-тің еншілес компаниясы болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>be7xxc6qy382m57z7swlmqp62xfw6qx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658291</id>
      <parentid>3658290</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:31:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3658291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4475" sha1="1slw0ik8khe179glezrk5qtim3mpkzi" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = SpaceXAI LLC
 |логотипі           = SpaceXAI 2026 full logo.svg
 |суреті             = Unsold Cybertrucks.jpg
 |сурет атауы        = [[Пало-Альто]], Калифорниядағы [[Page Mill Road]] 1450 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері
 |түрі               = [[Еншілес қоғам]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[9 наурыз]] [[2023 жыл|2023]] (компания осы күні тіркелді; ресми түрде [[12 шілде]] [[2023 жыл|2023]] жарияланды)
 |құрушы             = [[Илон Маск]]
 |орналасуы          = 1450 [[Page Mill Road]], [[Stanford Research Park]], [[Пало-Альто]], Калифорния, АҚШ&lt;ref name=hq-location&gt;{{Cite web |last=Robison |first=Kylie |date=January 10, 2025 |title=How Elon Musk's xAI is quietly taking over X |url=https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |website=[[The Verge]] |access-date=August 17, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810133413/https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = Майкл Николлс (президент)
 |саласы             = [[Жасанды интеллект]]&lt;br&gt;[[Әлеуметтік медиа]]
 |өнімі              = [[Grok]]; [[Grokipedia]]; [[Grok Build]]; Grok Bot; [[X (әлеуметтік желі)|X]]; [[Cursor (code editor)|Cursor]]
 |меншікті капиталы  = 
 |айналым            = {{өсім}} 3,2 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} −6,4 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = 
 |активтер           = 
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 1200+ (2025), оның ішінде сағатына ақы төленетін 900-ден астам ЖИ тәлімгері&lt;ref&gt;{{cite news |author-first1=Grace |author-last1=Kay |title=Inside xAI's organizational chart: Who's in charge at Elon Musk's company |url=https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |website=Business Insider |date=March 2025 |access-date=May 21, 2025 |archive-date=April 6, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406180419/https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басшы компания     = [[SpaceX]]
 |бағынышты компания = [[X Corp.]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=March 28, 2025 |work=Techcrunch |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328215252/https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Cursor (company)|Cursor]]
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = X.AI Corp. (2023–2026)
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://x.ai/
 |Ортаққор           = 
}}
'''SpaceXAI LLC''' (бұрынғы атауы — '''xAI''') — [[Илон Маск]] негізін қалаған америкалық [[жасанды интеллект]] компаниясы.&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot;&gt;{{Cite web |title=X.AI Corp. |url=https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |access-date=2023-07-27 |website=[[OpenCorporates]] |archive-date=August 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805051958/https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2026 жылғы ақпаннан бері ол Маск негізін қалаған [[Ғарыш өнеркәсібі|ғарыштық ұшу]] компаниясы [[SpaceX]]-тің еншілес компаниясы болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>1slw0ik8khe179glezrk5qtim3mpkzi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658292</id>
      <parentid>3658291</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:32:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3658292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4495" sha1="ix96wk2oofbwlb76hs8k5iowu0q82di" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = SpaceXAI LLC
 |логотипі           = SpaceXAI 2026 full logo.svg
 |суреті             = Unsold Cybertrucks.jpg
 |сурет атауы        = [[Пало-Альто]], Калифорниядағы [[Page Mill Road]] 1450 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері
 |түрі               = [[Еншілес қоғам]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[9 наурыз]] [[2023 жыл|2023]] (компания осы күні тіркелді; ресми түрде [[12 шілде]] [[2023 жыл|2023]] жарияланды)
 |құрушы             = [[Илон Маск]]
 |орналасуы          = 1450 [[Page Mill Road]], [[Stanford Research Park]], [[Пало-Альто]], Калифорния, АҚШ&lt;ref name=hq-location&gt;{{Cite web |last=Robison |first=Kylie |date=January 10, 2025 |title=How Elon Musk's xAI is quietly taking over X |url=https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |website=[[The Verge]] |access-date=August 17, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810133413/https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = Майкл Николлс (президент)
 |саласы             = [[Жасанды интеллект]]&lt;br&gt;[[Әлеуметтік медиа]]
 |өнімі              = [[Grok]]; [[Grokipedia]]; [[Grok Build]]; Grok Bot; [[X (әлеуметтік желі)|X]]; [[Cursor (code editor)|Cursor]]
 |меншікті капиталы  = 
 |айналым            = {{өсім}} 3,2 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} −6,4 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = 
 |активтер           = 
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 1200+ (2025), оның ішінде сағатына ақы төленетін 900-ден астам ЖИ тәлімгері&lt;ref&gt;{{cite news |author-first1=Grace |author-last1=Kay |title=Inside xAI's organizational chart: Who's in charge at Elon Musk's company |url=https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |website=Business Insider |date=March 2025 |access-date=May 21, 2025 |archive-date=April 6, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406180419/https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басшы компания     = [[SpaceX]]
 |бағынышты компания = [[X Corp.]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=March 28, 2025 |work=Techcrunch |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328215252/https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Cursor (company)|Cursor]]
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = X.AI Corp. (2023–2026)
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://x.ai/
 |Ортаққор           = 
}}
'''SpaceXAI LLC''' (бұрынғы атауы — '''xAI''') — [[Илон Маск]] негізін қалаған америкалық [[жасанды интеллект]] компаниясы.&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot;&gt;{{Cite web |title=X.AI Corp. |url=https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |access-date=2023-07-27 |website=[[OpenCorporates]] |archive-date=August 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805051958/https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2026 жылғы ақпаннан бері ол Маск негізін қалаған [[Ғарыш өнеркәсібі|ғарыштық ұшу]] компаниясы [[SpaceX]]-тің еншілес компаниясы болып табылады.

== Тарихы ==

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ix96wk2oofbwlb76hs8k5iowu0q82di</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658294</id>
      <parentid>3658292</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:34:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3658294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7620" sha1="j2ah4e338jdf9nsdtdmydis6nvfq09o" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = SpaceXAI LLC
 |логотипі           = SpaceXAI 2026 full logo.svg
 |суреті             = Unsold Cybertrucks.jpg
 |сурет атауы        = [[Пало-Альто]], Калифорниядағы [[Page Mill Road]] 1450 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері
 |түрі               = [[Еншілес қоғам]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[9 наурыз]] [[2023 жыл|2023]] (компания осы күні тіркелді; ресми түрде [[12 шілде]] [[2023 жыл|2023]] жарияланды)
 |құрушы             = [[Илон Маск]]
 |орналасуы          = 1450 [[Page Mill Road]], [[Stanford Research Park]], [[Пало-Альто]], Калифорния, АҚШ&lt;ref name=hq-location&gt;{{Cite web |last=Robison |first=Kylie |date=January 10, 2025 |title=How Elon Musk's xAI is quietly taking over X |url=https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |website=[[The Verge]] |access-date=August 17, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810133413/https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = Майкл Николлс (президент)
 |саласы             = [[Жасанды интеллект]]&lt;br&gt;[[Әлеуметтік медиа]]
 |өнімі              = [[Grok]]; [[Grokipedia]]; [[Grok Build]]; Grok Bot; [[X (әлеуметтік желі)|X]]; [[Cursor (code editor)|Cursor]]
 |меншікті капиталы  = 
 |айналым            = {{өсім}} 3,2 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} −6,4 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = 
 |активтер           = 
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 1200+ (2025), оның ішінде сағатына ақы төленетін 900-ден астам ЖИ тәлімгері&lt;ref&gt;{{cite news |author-first1=Grace |author-last1=Kay |title=Inside xAI's organizational chart: Who's in charge at Elon Musk's company |url=https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |website=Business Insider |date=March 2025 |access-date=May 21, 2025 |archive-date=April 6, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406180419/https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басшы компания     = [[SpaceX]]
 |бағынышты компания = [[X Corp.]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=March 28, 2025 |work=Techcrunch |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328215252/https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Cursor (company)|Cursor]]
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = X.AI Corp. (2023–2026)
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://x.ai/
 |Ортаққор           = 
}}
'''SpaceXAI LLC''' (бұрынғы атауы — '''xAI''') — [[Илон Маск]] негізін қалаған америкалық [[жасанды интеллект]] компаниясы.&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot;&gt;{{Cite web |title=X.AI Corp. |url=https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |access-date=2023-07-27 |website=[[OpenCorporates]] |archive-date=August 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805051958/https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2026 жылғы ақпаннан бері ол Маск негізін қалаған [[Ғарыш өнеркәсібі|ғарыштық ұшу]] компаниясы [[SpaceX]]-тің еншілес компаниясы болып табылады.

xAI-ды Маск және [[Кайл Косик]]ті қоса алғанда 11 зерттеуші 2023 жылғы наурызда, [[жасанды интеллект бумы]] басталған кезде құрды;&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Fernholz |first=Tim |date=March 13, 2026 |title='Not built right the first time' — Musk's xAI is starting over again, again |url=https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314001659/https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |archive-date=March 14, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=TechCrunch}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1= Bueno Rebolledo |first1= Natalia |last2= Thomas |first2= Chris |date=February 10, 2026 |title=Two co-founders of Elon Musk's xAI resign, joining exodus |url=https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211173928/https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |url-status=live |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; сол жылғы қарашада Grok 1 шығарылды. 2025 жылғы наурызда xAI [[X (әлеуметтік желі)|X]] әлеуметтік желісіне иелік ететін [[X Corp.]] компаниясымен '''X.AI Holdings Corp''' аясында біріктірілді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Bensinger |first=Greg |date=March 28, 2025 |title=Musk's social media firm X bought by his AI company, valued at $33 billion |url=https://www.reuters.com/markets/deals/musks-xai-buys-social-media-platform-x-45-billion-2025-03-28/ |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы ақпанда SpaceX xAI-ды 250 млрд АҚШ долларына бағалап сатып алды, ал шілдеде компания SpaceXAI болып қайта аталды. Сол жылғы тамызда SpaceXAI [[ЖИ кодтау көмекшісі|ЖИ кодтау]] компаниясы [[Cursor (компания)|Cursor]]-ды сатып алды.&lt;ref name=&quot;8K-Close&quot;&gt;{{cite web |title=Form 8-K |url=https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0001181412/e0cb26ac-2a22-4159-a32c-6f1900299e2d.pdf |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bloomberg-Close&quot;&gt;{{cite news |title=SpaceX Completes Its $60 Billion Cursor Acquisition |url=https://news.bloomberglaw.com/mergers-and-acquisitions/spacex-completes-its-60-billion-cursor-acquisition |work=Bloomberg Law |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cursor-X&quot;&gt;{{cite web |title=Cursor is now part of @SpaceX |url=https://x.com/cursor_ai/status/2088249881718919393 |website=X (formerly Twitter) |author=Cursor |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>j2ah4e338jdf9nsdtdmydis6nvfq09o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658303</id>
      <parentid>3658294</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:44:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3658303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10059" sha1="sjjd98mfjod9bqy5yrchbnxl7xerzot" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = SpaceXAI LLC
 |логотипі           = SpaceXAI 2026 full logo.svg
 |суреті             = Unsold Cybertrucks.jpg
 |сурет атауы        = [[Пало-Альто]], Калифорниядағы [[Page Mill Road]] 1450 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері
 |түрі               = [[Еншілес қоғам]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[9 наурыз]] [[2023 жыл|2023]] (компания осы күні тіркелді; ресми түрде [[12 шілде]] [[2023 жыл|2023]] жарияланды)
 |құрушы             = [[Илон Маск]]
 |орналасуы          = 1450 [[Page Mill Road]], [[Stanford Research Park]], [[Пало-Альто]], Калифорния, АҚШ&lt;ref name=hq-location&gt;{{Cite web |last=Robison |first=Kylie |date=January 10, 2025 |title=How Elon Musk's xAI is quietly taking over X |url=https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |website=[[The Verge]] |access-date=August 17, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810133413/https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = Майкл Николлс (президент)
 |саласы             = [[Жасанды интеллект]]&lt;br&gt;[[Әлеуметтік медиа]]
 |өнімі              = [[Grok]]; [[Grokipedia]]; [[Grok Build]]; Grok Bot; [[X (әлеуметтік желі)|X]]; [[Cursor (code editor)|Cursor]]
 |меншікті капиталы  = 
 |айналым            = {{өсім}} 3,2 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} −6,4 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = 
 |активтер           = 
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 1200+ (2025), оның ішінде сағатына ақы төленетін 900-ден астам ЖИ тәлімгері&lt;ref&gt;{{cite news |author-first1=Grace |author-last1=Kay |title=Inside xAI's organizational chart: Who's in charge at Elon Musk's company |url=https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |website=Business Insider |date=March 2025 |access-date=May 21, 2025 |archive-date=April 6, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406180419/https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басшы компания     = [[SpaceX]]
 |бағынышты компания = [[X Corp.]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=March 28, 2025 |work=Techcrunch |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328215252/https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Cursor (company)|Cursor]]
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = X.AI Corp. (2023–2026)
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://x.ai/
 |Ортаққор           = 
}}
'''SpaceXAI LLC''' (бұрынғы атауы — '''xAI''') — [[Илон Маск]] негізін қалаған америкалық [[жасанды интеллект]] компаниясы.&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot;&gt;{{Cite web |title=X.AI Corp. |url=https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |access-date=2023-07-27 |website=[[OpenCorporates]] |archive-date=August 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805051958/https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2026 жылғы ақпаннан бері ол Маск негізін қалаған [[Ғарыш өнеркәсібі|ғарыштық ұшу]] компаниясы [[SpaceX]]-тің еншілес компаниясы болып табылады.

xAI-ды Маск және [[Кайл Косик]]ті қоса алғанда 11 зерттеуші 2023 жылғы наурызда, [[жасанды интеллект бумы]] басталған кезде құрды;&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Fernholz |first=Tim |date=March 13, 2026 |title='Not built right the first time' — Musk's xAI is starting over again, again |url=https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314001659/https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |archive-date=March 14, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=TechCrunch}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1= Bueno Rebolledo |first1= Natalia |last2= Thomas |first2= Chris |date=February 10, 2026 |title=Two co-founders of Elon Musk's xAI resign, joining exodus |url=https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211173928/https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |url-status=live |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; сол жылғы қарашада Grok 1 шығарылды. 2025 жылғы наурызда xAI [[X (әлеуметтік желі)|X]] әлеуметтік желісіне иелік ететін [[X Corp.]] компаниясымен '''X.AI Holdings Corp''' аясында біріктірілді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Bensinger |first=Greg |date=March 28, 2025 |title=Musk's social media firm X bought by his AI company, valued at $33 billion |url=https://www.reuters.com/markets/deals/musks-xai-buys-social-media-platform-x-45-billion-2025-03-28/ |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы ақпанда SpaceX xAI-ды 250 млрд АҚШ долларына бағалап сатып алды, ал шілдеде компания SpaceXAI болып қайта аталды. Сол жылғы тамызда SpaceXAI [[ЖИ кодтау көмекшісі|ЖИ кодтау]] компаниясы [[Cursor (компания)|Cursor]]-ды сатып алды.&lt;ref name=&quot;8K-Close&quot;&gt;{{cite web |title=Form 8-K |url=https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0001181412/e0cb26ac-2a22-4159-a32c-6f1900299e2d.pdf |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bloomberg-Close&quot;&gt;{{cite news |title=SpaceX Completes Its $60 Billion Cursor Acquisition |url=https://news.bloomberglaw.com/mergers-and-acquisitions/spacex-completes-its-60-billion-cursor-acquisition |work=Bloomberg Law |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cursor-X&quot;&gt;{{cite web |title=Cursor is now part of @SpaceX |url=https://x.com/cursor_ai/status/2088249881718919393 |website=X (formerly Twitter) |author=Cursor |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;

SpaceXAI-дың негізгі өнімі — [[Grok (чат-бот)|Grok]] деп аталатын [[үлкен тілдік модель|үлкен тілдік]], [[мәтіннен кескінге модель|мәтіннен кескінге]] және [[мәтіннен бейнеге]] модельдер тобы. Компания [[Colossus (деректер орталығы)|Colossus]] кластеріне негізделген [[деректер орталығы]] бизнесін жүргізеді;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=June 5, 2026 |title=Google to pay SpaceX $920 million a month for compute capacity at xAI data centers |url=https://www.cnbc.com/2026/06/05/google-to-pay-spacex-920-million-a-month-for-xai-compute-capacity.html |access-date=2026-06-06 |website=CNBC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Anthropic]] пен [[Google]] оның ірі клиенттері болып табылады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |last1=Howley|first1=Daniel|title=Anthropic to rent all AI capacity at SpaceX's Colossus data center|url=https://finance.yahoo.com/news/anthropic-to-rent-all-ai-capacity-at-spacexs-colossus-data-center-180327774.html|website=Yahoo Finance|access-date=May 6, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ''[[Маск Алтманға қарсы]]'' ісінде Маск Grok-тың ішінара [[білімді дистилляциялау]] арқылы [[OpenAI]] модельдерінің негізінде әзірленгенін мәлімдеді; 2026 жылғы тамызда OpenAI дистилляцияға қатысты алаңдаушылықтарға байланысты өз модельдерін Cursor-ға ұсынуды тоқтататынын хабарлады. X-пен интеграцияланған Grok [[Grok (чат-бот)#Даулар мен сын|бірқатар дауға]], соның ішінде [[Grok (чат-бот)#2025 жылғы 8 шілдедегі өшпенділік тілі мен қудалау|нацизмді насихаттауына]] және [[Grok сексуалдық дипфейк жанжалы|сексуалдық дипфейктер жасауына]] байланысты сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 20, 2026 |title=Grok Imagine Is Dead For Free Users (Jun 2026) |url=https://alloypress.com/news/grok-imagine-is-dead-for-free-users |access-date=2026-08-27 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>sjjd98mfjod9bqy5yrchbnxl7xerzot</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658304</id>
      <parentid>3658303</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:45:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3658304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9880" sha1="hpuwq3rg72hrvxqldij889qrda954e9" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = SpaceXAI LLC
 |логотипі           = SpaceXAI 2026 full logo.svg
 |суреті             = Unsold Cybertrucks.jpg
 |сурет атауы        = [[Пало-Альто]], Калифорниядағы [[Page Mill Road]] 1450 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері
 |түрі               = [[Еншілес қоғам]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[9 наурыз]] [[2023 жыл|2023]] (компания осы күні тіркелді; ресми түрде [[12 шілде]] [[2023 жыл|2023]] жарияланды)
 |құрушы             = [[Илон Маск]]
 |орналасуы          = 1450 [[Page Mill Road]], [[Stanford Research Park]], [[Пало-Альто]], Калифорния, АҚШ&lt;ref name=hq-location&gt;{{Cite web |last=Robison |first=Kylie |date=January 10, 2025 |title=How Elon Musk's xAI is quietly taking over X |url=https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |website=[[The Verge]] |access-date=August 17, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810133413/https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = Майкл Николлс (президент)
 |саласы             = [[Жасанды интеллект]]&lt;br&gt;[[Әлеуметтік медиа]]
 |өнімі              = [[Grok]]; [[Grokipedia]]; [[Grok Build]]; Grok Bot; [[X (әлеуметтік желі)|X]]; [[Cursor (code editor)|Cursor]]
 |меншікті капиталы  = 
 |айналым            = {{өсім}} 3,2 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} −6,4 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = 
 |активтер           = 
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 1200+ (2025), оның ішінде сағатына ақы төленетін 900-ден астам ЖИ тәлімгері&lt;ref&gt;{{cite news |author-first1=Grace |author-last1=Kay |title=Inside xAI's organizational chart: Who's in charge at Elon Musk's company |url=https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |website=Business Insider |date=March 2025 |access-date=May 21, 2025 |archive-date=April 6, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406180419/https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басшы компания     = [[SpaceX]]
 |бағынышты компания = [[X Corp.]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=March 28, 2025 |work=Techcrunch |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328215252/https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Cursor (company)|Cursor]]
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = X.AI Corp. (2023–2026)
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://x.ai/
 |Ортаққор           = 
}}
'''SpaceXAI LLC''' (бұрынғы атауы — '''xAI''') — [[Илон Маск]] негізін қалаған америкалық [[жасанды интеллект]] компаниясы.&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot;&gt;{{Cite web |title=X.AI Corp. |url=https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |access-date=2023-07-27 |website=[[OpenCorporates]] |archive-date=August 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805051958/https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2026 жылғы ақпаннан бері ол Маск негізін қалаған [[Ғарыш өнеркәсібі|ғарыштық ұшу]] компаниясы [[SpaceX]]-тің еншілес компаниясы болып табылады.

xAI-ды Маск және [[Кайл Косик]]ті қоса алғанда 11 зерттеуші 2023 жылғы наурызда, [[жасанды интеллект бумы]] басталған кезде құрды;&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Fernholz |first=Tim |date=March 13, 2026 |title='Not built right the first time' — Musk's xAI is starting over again, again |url=https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314001659/https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |archive-date=March 14, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=TechCrunch}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1= Bueno Rebolledo |first1= Natalia |last2= Thomas |first2= Chris |date=February 10, 2026 |title=Two co-founders of Elon Musk's xAI resign, joining exodus |url=https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211173928/https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |url-status=live |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; сол жылғы қарашада Grok 1 шығарылды. 2025 жылғы наурызда xAI [[X (әлеуметтік желі)|X]] әлеуметтік желісіне иелік ететін [[X Corp.]] компаниясымен '''X.AI Holdings Corp''' аясында біріктірілді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Bensinger |first=Greg |date=March 28, 2025 |title=Musk's social media firm X bought by his AI company, valued at $33 billion |url=https://www.reuters.com/markets/deals/musks-xai-buys-social-media-platform-x-45-billion-2025-03-28/ |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы ақпанда SpaceX xAI-ды 250 млрд АҚШ долларына бағалап сатып алды, ал шілдеде компания SpaceXAI болып қайта аталды. Сол жылғы тамызда SpaceXAI [[ЖИ кодтау көмекшісі|ЖИ кодтау]] компаниясы [[Cursor (компания)|Cursor]]-ды сатып алды.&lt;ref name=&quot;8K-Close&quot;&gt;{{cite web |title=Form 8-K |url=https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0001181412/e0cb26ac-2a22-4159-a32c-6f1900299e2d.pdf |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bloomberg-Close&quot;&gt;{{cite news |title=SpaceX Completes Its $60 Billion Cursor Acquisition |url=https://news.bloomberglaw.com/mergers-and-acquisitions/spacex-completes-its-60-billion-cursor-acquisition |work=Bloomberg Law |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cursor-X&quot;&gt;{{cite web |title=Cursor is now part of @SpaceX |url=https://x.com/cursor_ai/status/2088249881718919393 |website=X (formerly Twitter) |author=Cursor |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;

SpaceXAI-дың негізгі өнімі — [[Grok]] деп аталатын [[үлкен тілдік модель|үлкен тілдік]], [[мәтіннен кескінге модель|мәтіннен кескінге]] және [[мәтіннен бейнеге]] модельдер тобы. Компания [[Colossus (деректер орталығы)|Colossus]] кластеріне негізделген [[деректер орталығы]] бизнесін жүргізеді;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=June 5, 2026 |title=Google to pay SpaceX $920 million a month for compute capacity at xAI data centers |url=https://www.cnbc.com/2026/06/05/google-to-pay-spacex-920-million-a-month-for-xai-compute-capacity.html |access-date=2026-06-06 |website=CNBC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Anthropic]] пен [[Google]] оның ірі клиенттері болып табылады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |last1=Howley|first1=Daniel|title=Anthropic to rent all AI capacity at SpaceX's Colossus data center|url=https://finance.yahoo.com/news/anthropic-to-rent-all-ai-capacity-at-spacexs-colossus-data-center-180327774.html|website=Yahoo Finance|access-date=May 6, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ''[[Маск Алтманға қарсы]]'' ісінде Маск Grok-тың ішінара [[білімді дистилляциялау]] арқылы [[OpenAI]] модельдерінің негізінде әзірленгенін мәлімдеді; 2026 жылғы тамызда OpenAI дистилляцияға қатысты алаңдаушылықтарға байланысты өз модельдерін Cursor-ға ұсынуды тоқтататынын хабарлады. X-пен интеграцияланған Grok [[бірқатар дауға]], соның ішінде [[нацизмді насихаттауына]] және [[Grok сексуалдық дипфейк жанжалы|сексуалдық дипфейктер жасауына]] байланысты сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 20, 2026 |title=Grok Imagine Is Dead For Free Users (Jun 2026) |url=https://alloypress.com/news/grok-imagine-is-dead-for-free-users |access-date=2026-08-27 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>hpuwq3rg72hrvxqldij889qrda954e9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658305</id>
      <parentid>3658304</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:45:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3658305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9882" sha1="2s7kpfbjqg639njvh2ue73v39823pqo" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = SpaceXAI LLC
 |логотипі           = SpaceXAI 2026 full logo.svg
 |суреті             = Unsold Cybertrucks.jpg
 |сурет атауы        = [[Пало-Альто]], Калифорниядағы [[Page Mill Road]] 1450 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері
 |түрі               = [[Еншілес қоғам]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[9 наурыз]] [[2023 жыл|2023]] (компания осы күні тіркелді; ресми түрде [[12 шілде]] [[2023 жыл|2023]] жарияланды)
 |құрушы             = [[Илон Маск]]
 |орналасуы          = 1450 [[Page Mill Road]], [[Stanford Research Park]], [[Пало-Альто]], Калифорния, АҚШ&lt;ref name=hq-location&gt;{{Cite web |last=Robison |first=Kylie |date=January 10, 2025 |title=How Elon Musk's xAI is quietly taking over X |url=https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |website=[[The Verge]] |access-date=August 17, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810133413/https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = Майкл Николлс (президент)
 |саласы             = [[Жасанды интеллект]]&lt;br&gt;[[Әлеуметтік медиа]]
 |өнімі              = [[Grok]]; [[Grokipedia]]; [[Grok Build]]; Grok Bot; [[X (әлеуметтік желі)|X]]; [[Cursor (code editor)|Cursor]]
 |меншікті капиталы  = 
 |айналым            = {{өсім}} 3,2 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} −6,4 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = 
 |активтер           = 
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 1200+ (2025), оның ішінде сағатына ақы төленетін 900-ден астам ЖИ тәлімгері&lt;ref&gt;{{cite news |author-first1=Grace |author-last1=Kay |title=Inside xAI's organizational chart: Who's in charge at Elon Musk's company |url=https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |website=Business Insider |date=March 2025 |access-date=May 21, 2025 |archive-date=April 6, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406180419/https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басшы компания     = [[SpaceX]]
 |бағынышты компания = [[X Corp.]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=March 28, 2025 |work=Techcrunch |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328215252/https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Cursor (company)|Cursor]]
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = X.AI Corp. (2023–2026)
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://x.ai/
 |Ортаққор           = 
}}
'''SpaceXAI LLC''' (бұрынғы атауы — '''xAI''') — [[Илон Маск]] негізін қалаған америкалық [[жасанды интеллект]] компаниясы.&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot;&gt;{{Cite web |title=X.AI Corp. |url=https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |access-date=2023-07-27 |website=[[OpenCorporates]] |archive-date=August 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805051958/https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2026 жылғы ақпаннан бері ол Маск негізін қалаған [[Ғарыш өнеркәсібі|ғарыштық ұшу]] компаниясы [[SpaceX]]-тің еншілес компаниясы болып табылады.

xAI-ды Маск және [[Кайл Косик]]ті қоса алғанда 11 зерттеуші 2023 жылғы наурызда, [[жасанды интеллект бумы]] басталған кезде құрды;&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Fernholz |first=Tim |date=March 13, 2026 |title='Not built right the first time' — Musk's xAI is starting over again, again |url=https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314001659/https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |archive-date=March 14, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=TechCrunch}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1= Bueno Rebolledo |first1= Natalia |last2= Thomas |first2= Chris |date=February 10, 2026 |title=Two co-founders of Elon Musk's xAI resign, joining exodus |url=https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211173928/https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |url-status=live |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; сол жылғы қарашада Grok 1 шығарылды. 2025 жылғы наурызда xAI [[X (әлеуметтік желі)|X]] әлеуметтік желісіне иелік ететін [[X Corp.]] компаниясымен '''X.AI Holdings Corp''' аясында біріктірілді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Bensinger |first=Greg |date=March 28, 2025 |title=Musk's social media firm X bought by his AI company, valued at $33 billion |url=https://www.reuters.com/markets/deals/musks-xai-buys-social-media-platform-x-45-billion-2025-03-28/ |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы ақпанда SpaceX xAI-ды 250 млрд АҚШ долларына бағалап сатып алды, ал шілдеде компания SpaceXAI болып қайта аталды. Сол жылғы тамызда SpaceXAI [[ЖИ кодтау көмекшісі|ЖИ кодтау]] компаниясы [[Cursor (компания)|Cursor]]-ды сатып алды.&lt;ref name=&quot;8K-Close&quot;&gt;{{cite web |title=Form 8-K |url=https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0001181412/e0cb26ac-2a22-4159-a32c-6f1900299e2d.pdf |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bloomberg-Close&quot;&gt;{{cite news |title=SpaceX Completes Its $60 Billion Cursor Acquisition |url=https://news.bloomberglaw.com/mergers-and-acquisitions/spacex-completes-its-60-billion-cursor-acquisition |work=Bloomberg Law |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cursor-X&quot;&gt;{{cite web |title=Cursor is now part of @SpaceX |url=https://x.com/cursor_ai/status/2088249881718919393 |website=X (formerly Twitter) |author=Cursor |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;

SpaceXAI-дың негізгі өнімі — [[Grok]] деп аталатын [[үлкен тілдік модель|үлкен тілдік]], [[мәтіннен кескінге модель|мәтіннен кескінге]] және [[мәтіннен бейнеге]] модельдер тобы. Компания [[Colossus (деректер орталығы)|Colossus]] кластеріне негізделген [[деректер орталығы]] бизнесін жүргізеді;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=June 5, 2026 |title=Google to pay SpaceX $920 million a month for compute capacity at xAI data centers |url=https://www.cnbc.com/2026/06/05/google-to-pay-spacex-920-million-a-month-for-xai-compute-capacity.html |access-date=2026-06-06 |website=CNBC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Anthropic]] пен [[Google]] оның ірі клиенттері болып табылады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |last1=Howley|first1=Daniel|title=Anthropic to rent all AI capacity at SpaceX's Colossus data center|url=https://finance.yahoo.com/news/anthropic-to-rent-all-ai-capacity-at-spacexs-colossus-data-center-180327774.html|website=Yahoo Finance|access-date=May 6, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ''[[Маск Альтманға қарсы]]'' ісінде Маск Grok-тың ішінара [[білімді дистилляциялау]] арқылы [[OpenAI]] модельдерінің негізінде әзірленгенін мәлімдеді; 2026 жылғы тамызда OpenAI дистилляцияға қатысты алаңдаушылықтарға байланысты өз модельдерін Cursor-ға ұсынуды тоқтататынын хабарлады. X-пен интеграцияланған Grok [[бірқатар дауға]], соның ішінде [[нацизмді насихаттауына]] және [[Grok сексуалдық дипфейк жанжалы|сексуалдық дипфейктер жасауына]] байланысты сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 20, 2026 |title=Grok Imagine Is Dead For Free Users (Jun 2026) |url=https://alloypress.com/news/grok-imagine-is-dead-for-free-users |access-date=2026-08-27 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>2s7kpfbjqg639njvh2ue73v39823pqo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658309</id>
      <parentid>3658305</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:49:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3658309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13458" sha1="earyrb4w2bdjvjp391gwgvfzvwzcg7k" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = SpaceXAI LLC
 |логотипі           = SpaceXAI 2026 full logo.svg
 |суреті             = Unsold Cybertrucks.jpg
 |сурет атауы        = [[Пало-Альто]], Калифорниядағы [[Page Mill Road]] 1450 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері
 |түрі               = [[Еншілес қоғам]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[9 наурыз]] [[2023 жыл|2023]] (компания осы күні тіркелді; ресми түрде [[12 шілде]] [[2023 жыл|2023]] жарияланды)
 |құрушы             = [[Илон Маск]]
 |орналасуы          = 1450 [[Page Mill Road]], [[Stanford Research Park]], [[Пало-Альто]], Калифорния, АҚШ&lt;ref name=hq-location&gt;{{Cite web |last=Robison |first=Kylie |date=January 10, 2025 |title=How Elon Musk's xAI is quietly taking over X |url=https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |website=[[The Verge]] |access-date=August 17, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810133413/https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = Майкл Николлс (президент)
 |саласы             = [[Жасанды интеллект]]&lt;br&gt;[[Әлеуметтік медиа]]
 |өнімі              = [[Grok]]; [[Grokipedia]]; [[Grok Build]]; Grok Bot; [[X (әлеуметтік желі)|X]]; [[Cursor (code editor)|Cursor]]
 |меншікті капиталы  = 
 |айналым            = {{өсім}} 3,2 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} −6,4 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = 
 |активтер           = 
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 1200+ (2025), оның ішінде сағатына ақы төленетін 900-ден астам ЖИ тәлімгері&lt;ref&gt;{{cite news |author-first1=Grace |author-last1=Kay |title=Inside xAI's organizational chart: Who's in charge at Elon Musk's company |url=https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |website=Business Insider |date=March 2025 |access-date=May 21, 2025 |archive-date=April 6, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406180419/https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басшы компания     = [[SpaceX]]
 |бағынышты компания = [[X Corp.]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=March 28, 2025 |work=Techcrunch |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328215252/https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Cursor (company)|Cursor]]
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = X.AI Corp. (2023–2026)
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://x.ai/
 |Ортаққор           = 
}}
'''SpaceXAI LLC''' (бұрынғы атауы — '''xAI''') — [[Илон Маск]] негізін қалаған америкалық [[жасанды интеллект]] компаниясы.&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot;&gt;{{Cite web |title=X.AI Corp. |url=https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |access-date=2023-07-27 |website=[[OpenCorporates]] |archive-date=August 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805051958/https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2026 жылғы ақпаннан бері ол Маск негізін қалаған [[Ғарыш өнеркәсібі|ғарыштық ұшу]] компаниясы [[SpaceX]]-тің еншілес компаниясы болып табылады.

xAI-ды Маск және [[Кайл Косик]]ті қоса алғанда 11 зерттеуші 2023 жылғы наурызда, [[жасанды интеллект бумы]] басталған кезде құрды;&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Fernholz |first=Tim |date=March 13, 2026 |title='Not built right the first time' — Musk's xAI is starting over again, again |url=https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314001659/https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |archive-date=March 14, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=TechCrunch}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1= Bueno Rebolledo |first1= Natalia |last2= Thomas |first2= Chris |date=February 10, 2026 |title=Two co-founders of Elon Musk's xAI resign, joining exodus |url=https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211173928/https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |url-status=live |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; сол жылғы қарашада Grok 1 шығарылды. 2025 жылғы наурызда xAI [[X (әлеуметтік желі)|X]] әлеуметтік желісіне иелік ететін [[X Corp.]] компаниясымен '''X.AI Holdings Corp''' аясында біріктірілді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Bensinger |first=Greg |date=March 28, 2025 |title=Musk's social media firm X bought by his AI company, valued at $33 billion |url=https://www.reuters.com/markets/deals/musks-xai-buys-social-media-platform-x-45-billion-2025-03-28/ |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы ақпанда SpaceX xAI-ды 250 млрд АҚШ долларына бағалап сатып алды, ал шілдеде компания SpaceXAI болып қайта аталды. Сол жылғы тамызда SpaceXAI [[ЖИ кодтау көмекшісі|ЖИ кодтау]] компаниясы [[Cursor (компания)|Cursor]]-ды сатып алды.&lt;ref name=&quot;8K-Close&quot;&gt;{{cite web |title=Form 8-K |url=https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0001181412/e0cb26ac-2a22-4159-a32c-6f1900299e2d.pdf |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bloomberg-Close&quot;&gt;{{cite news |title=SpaceX Completes Its $60 Billion Cursor Acquisition |url=https://news.bloomberglaw.com/mergers-and-acquisitions/spacex-completes-its-60-billion-cursor-acquisition |work=Bloomberg Law |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cursor-X&quot;&gt;{{cite web |title=Cursor is now part of @SpaceX |url=https://x.com/cursor_ai/status/2088249881718919393 |website=X (formerly Twitter) |author=Cursor |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;

SpaceXAI-дың негізгі өнімі — [[Grok]] деп аталатын [[үлкен тілдік модель|үлкен тілдік]], [[мәтіннен кескінге модель|мәтіннен кескінге]] және [[мәтіннен бейнеге]] модельдер тобы. Компания [[Colossus (деректер орталығы)|Colossus]] кластеріне негізделген [[деректер орталығы]] бизнесін жүргізеді;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=June 5, 2026 |title=Google to pay SpaceX $920 million a month for compute capacity at xAI data centers |url=https://www.cnbc.com/2026/06/05/google-to-pay-spacex-920-million-a-month-for-xai-compute-capacity.html |access-date=2026-06-06 |website=CNBC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Anthropic]] пен [[Google]] оның ірі клиенттері болып табылады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |last1=Howley|first1=Daniel|title=Anthropic to rent all AI capacity at SpaceX's Colossus data center|url=https://finance.yahoo.com/news/anthropic-to-rent-all-ai-capacity-at-spacexs-colossus-data-center-180327774.html|website=Yahoo Finance|access-date=May 6, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ''[[Маск Альтманға қарсы]]'' ісінде Маск Grok-тың ішінара [[білімді дистилляциялау]] арқылы [[OpenAI]] модельдерінің негізінде әзірленгенін мәлімдеді; 2026 жылғы тамызда OpenAI дистилляцияға қатысты алаңдаушылықтарға байланысты өз модельдерін Cursor-ға ұсынуды тоқтататынын хабарлады. X-пен интеграцияланған Grok [[бірқатар дауға]], соның ішінде [[нацизмді насихаттауына]] және [[Grok сексуалдық дипфейк жанжалы|сексуалдық дипфейктер жасауына]] байланысты сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 20, 2026 |title=Grok Imagine Is Dead For Free Users (Jun 2026) |url=https://alloypress.com/news/grok-imagine-is-dead-for-free-users |access-date=2026-08-27 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Қалыптасуы (2023–2025) ===
[[Илон Маск]] xAI компаниясын 2023 жылғы 9 наурызда құрды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk launches xAI in challenge to dominance of ChatGPT owner |url=https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712183908/https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |newspaper=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharya |first=Suryathapa |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk Launches xAI, His New Artificial-Intelligence Company |url=https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712195955/https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |work=[[The Wall Street Journal]] }}&lt;/ref&gt; Компанияның негізін қалаған ЖИ зерттеушілері Джимми Ба, Цзыхан Дай, [[Кайл Косик]], Мануэль Кройсс, Росс Нордин, Тоби Полен, Кристиан Сегеди, Юйхуай У, Грег Янг және Годун Чжан болды; топты бұрын [[Google DeepMind]]-пен байланысты болған бас инженер Игорь Бабушкин басқарды.&lt;ref name=&quot;Isaacson2023&quot;&gt;{{cite book |last1=Isaacson |first1=Walter |author-link=Walter Isaacson |title=Elon Musk |date=September 12, 2023 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-1-9821-8128-4 |pages=605–606 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kolodny-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |last2=Capoot |first2=Ashley |date=February 10, 2026 |title=Musk's xAI loses second co-founder in two days |url=https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211021425/https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=Consumer News and Business Channel ([[CNBC]])}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Small-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Small |first=Jonathan |date=February 11, 2026 |title=Half of Elon Musk's xAI Founding Team Has Now Left the Company — And the Timing Is Alarming |url=https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260212153259/https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |archive-date=February 12, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=[[Entrepreneur (magazine)]]}}&lt;/ref&gt; Маск xAI компаниясын 2023 жылғы 12 шілдеде жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vynck |first=Gerrit De |date=July 15, 2023 |title=Musk's new AI company, xAI, will aim to solve scientific mysteries |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717133426/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |archive-date=July 17, 2023 |access-date=2023-07-17 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>earyrb4w2bdjvjp391gwgvfzvwzcg7k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658310</id>
      <parentid>3658309</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:50:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3658310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15303" sha1="qatpp2msyjx15a8qn41h75rmtbj0a8z" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = SpaceXAI LLC
 |логотипі           = SpaceXAI 2026 full logo.svg
 |суреті             = Unsold Cybertrucks.jpg
 |сурет атауы        = [[Пало-Альто]], Калифорниядағы [[Page Mill Road]] 1450 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері
 |түрі               = [[Еншілес қоғам]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[9 наурыз]] [[2023 жыл|2023]] (компания осы күні тіркелді; ресми түрде [[12 шілде]] [[2023 жыл|2023]] жарияланды)
 |құрушы             = [[Илон Маск]]
 |орналасуы          = 1450 [[Page Mill Road]], [[Stanford Research Park]], [[Пало-Альто]], Калифорния, АҚШ&lt;ref name=hq-location&gt;{{Cite web |last=Robison |first=Kylie |date=January 10, 2025 |title=How Elon Musk's xAI is quietly taking over X |url=https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |website=[[The Verge]] |access-date=August 17, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810133413/https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = Майкл Николлс (президент)
 |саласы             = [[Жасанды интеллект]]&lt;br&gt;[[Әлеуметтік медиа]]
 |өнімі              = [[Grok]]; [[Grokipedia]]; [[Grok Build]]; Grok Bot; [[X (әлеуметтік желі)|X]]; [[Cursor (code editor)|Cursor]]
 |меншікті капиталы  = 
 |айналым            = {{өсім}} 3,2 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} −6,4 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = 
 |активтер           = 
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 1200+ (2025), оның ішінде сағатына ақы төленетін 900-ден астам ЖИ тәлімгері&lt;ref&gt;{{cite news |author-first1=Grace |author-last1=Kay |title=Inside xAI's organizational chart: Who's in charge at Elon Musk's company |url=https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |website=Business Insider |date=March 2025 |access-date=May 21, 2025 |archive-date=April 6, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406180419/https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басшы компания     = [[SpaceX]]
 |бағынышты компания = [[X Corp.]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=March 28, 2025 |work=Techcrunch |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328215252/https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Cursor (company)|Cursor]]
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = X.AI Corp. (2023–2026)
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://x.ai/
 |Ортаққор           = 
}}
'''SpaceXAI LLC''' (бұрынғы атауы — '''xAI''') — [[Илон Маск]] негізін қалаған америкалық [[жасанды интеллект]] компаниясы.&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot;&gt;{{Cite web |title=X.AI Corp. |url=https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |access-date=2023-07-27 |website=[[OpenCorporates]] |archive-date=August 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805051958/https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2026 жылғы ақпаннан бері ол Маск негізін қалаған [[Ғарыш өнеркәсібі|ғарыштық ұшу]] компаниясы [[SpaceX]]-тің еншілес компаниясы болып табылады.

xAI-ды Маск және [[Кайл Косик]]ті қоса алғанда 11 зерттеуші 2023 жылғы наурызда, [[жасанды интеллект бумы]] басталған кезде құрды;&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Fernholz |first=Tim |date=March 13, 2026 |title='Not built right the first time' — Musk's xAI is starting over again, again |url=https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314001659/https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |archive-date=March 14, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=TechCrunch}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1= Bueno Rebolledo |first1= Natalia |last2= Thomas |first2= Chris |date=February 10, 2026 |title=Two co-founders of Elon Musk's xAI resign, joining exodus |url=https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211173928/https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |url-status=live |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; сол жылғы қарашада Grok 1 шығарылды. 2025 жылғы наурызда xAI [[X (әлеуметтік желі)|X]] әлеуметтік желісіне иелік ететін [[X Corp.]] компаниясымен '''X.AI Holdings Corp''' аясында біріктірілді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Bensinger |first=Greg |date=March 28, 2025 |title=Musk's social media firm X bought by his AI company, valued at $33 billion |url=https://www.reuters.com/markets/deals/musks-xai-buys-social-media-platform-x-45-billion-2025-03-28/ |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы ақпанда SpaceX xAI-ды 250 млрд АҚШ долларына бағалап сатып алды, ал шілдеде компания SpaceXAI болып қайта аталды. Сол жылғы тамызда SpaceXAI [[ЖИ кодтау көмекшісі|ЖИ кодтау]] компаниясы [[Cursor (компания)|Cursor]]-ды сатып алды.&lt;ref name=&quot;8K-Close&quot;&gt;{{cite web |title=Form 8-K |url=https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0001181412/e0cb26ac-2a22-4159-a32c-6f1900299e2d.pdf |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bloomberg-Close&quot;&gt;{{cite news |title=SpaceX Completes Its $60 Billion Cursor Acquisition |url=https://news.bloomberglaw.com/mergers-and-acquisitions/spacex-completes-its-60-billion-cursor-acquisition |work=Bloomberg Law |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cursor-X&quot;&gt;{{cite web |title=Cursor is now part of @SpaceX |url=https://x.com/cursor_ai/status/2088249881718919393 |website=X (formerly Twitter) |author=Cursor |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;

SpaceXAI-дың негізгі өнімі — [[Grok]] деп аталатын [[үлкен тілдік модель|үлкен тілдік]], [[мәтіннен кескінге модель|мәтіннен кескінге]] және [[мәтіннен бейнеге]] модельдер тобы. Компания [[Colossus (деректер орталығы)|Colossus]] кластеріне негізделген [[деректер орталығы]] бизнесін жүргізеді;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=June 5, 2026 |title=Google to pay SpaceX $920 million a month for compute capacity at xAI data centers |url=https://www.cnbc.com/2026/06/05/google-to-pay-spacex-920-million-a-month-for-xai-compute-capacity.html |access-date=2026-06-06 |website=CNBC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Anthropic]] пен [[Google]] оның ірі клиенттері болып табылады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |last1=Howley|first1=Daniel|title=Anthropic to rent all AI capacity at SpaceX's Colossus data center|url=https://finance.yahoo.com/news/anthropic-to-rent-all-ai-capacity-at-spacexs-colossus-data-center-180327774.html|website=Yahoo Finance|access-date=May 6, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ''[[Маск Альтманға қарсы]]'' ісінде Маск Grok-тың ішінара [[білімді дистилляциялау]] арқылы [[OpenAI]] модельдерінің негізінде әзірленгенін мәлімдеді; 2026 жылғы тамызда OpenAI дистилляцияға қатысты алаңдаушылықтарға байланысты өз модельдерін Cursor-ға ұсынуды тоқтататынын хабарлады. X-пен интеграцияланған Grok [[бірқатар дауға]], соның ішінде [[нацизмді насихаттауына]] және [[Grok сексуалдық дипфейк жанжалы|сексуалдық дипфейктер жасауына]] байланысты сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 20, 2026 |title=Grok Imagine Is Dead For Free Users (Jun 2026) |url=https://alloypress.com/news/grok-imagine-is-dead-for-free-users |access-date=2026-08-27 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Қалыптасуы (2023–2025) ===
[[Илон Маск]] xAI компаниясын 2023 жылғы 9 наурызда құрды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk launches xAI in challenge to dominance of ChatGPT owner |url=https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712183908/https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |newspaper=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharya |first=Suryathapa |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk Launches xAI, His New Artificial-Intelligence Company |url=https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712195955/https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |work=[[The Wall Street Journal]] }}&lt;/ref&gt; Компанияның негізін қалаған ЖИ зерттеушілері Джимми Ба, Цзыхан Дай, [[Кайл Косик]], Мануэль Кройсс, Росс Нордин, Тоби Полен, Кристиан Сегеди, Юйхуай У, Грег Янг және Годун Чжан болды; топты бұрын [[Google DeepMind]]-пен байланысты болған бас инженер Игорь Бабушкин басқарды.&lt;ref name=&quot;Isaacson2023&quot;&gt;{{cite book |last1=Isaacson |first1=Walter |author-link=Walter Isaacson |title=Elon Musk |date=September 12, 2023 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-1-9821-8128-4 |pages=605–606 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kolodny-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |last2=Capoot |first2=Ashley |date=February 10, 2026 |title=Musk's xAI loses second co-founder in two days |url=https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211021425/https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=Consumer News and Business Channel ([[CNBC]])}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Small-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Small |first=Jonathan |date=February 11, 2026 |title=Half of Elon Musk's xAI Founding Team Has Now Left the Company — And the Timing Is Alarming |url=https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260212153259/https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |archive-date=February 12, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=[[Entrepreneur (magazine)]]}}&lt;/ref&gt; Маск xAI компаниясын 2023 жылғы 12 шілдеде жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vynck |first=Gerrit De |date=July 15, 2023 |title=Musk's new AI company, xAI, will aim to solve scientific mysteries |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717133426/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |archive-date=July 17, 2023 |access-date=2023-07-17 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы мамырдағы жағдай бойынша xAI штаб-пәтері [[Сан-Франциско шығанағы аймағы]]нда орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ghoshal |first=Anirban |date=July 13, 2023 |title=Elon Musk launches xAI to take on ChatGPT-maker OpenAI |url=https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718163752/https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |archive-date=July 18, 2023 |access-date=July 14, 2023 |website=Computer World}}&lt;/ref&gt; Бастапқыда ол [[Невада]] штатында [[қоғамдық пайда корпорациясы]] ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Peterson |first=Becky |date=December 26, 2023 |title=Musk's xAI Incorporates as Benefit Corporation With 'Positive Impact' Goal |url=https://www.theinformation.com/articles/musks-xai-incorporates-as-benefit-corporation-with-positive-impact-goal |access-date=August 26, 2025 |website=The Information }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы мамырға қарай компания қоғамдық пайда корпорациясы мәртебесінен бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=August 25, 2025 |title=Elon Musk's xAI secretly dropped its benefit corporation status while fighting OpenAI |url=https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |access-date=2025-08-26 |website=CNBC |archive-date=August 26, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250826012828/https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>qatpp2msyjx15a8qn41h75rmtbj0a8z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658311</id>
      <parentid>3658310</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:53:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3658311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20515" sha1="8y7fztj1n3135hkz9qf15du06v5773x" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = SpaceXAI LLC
 |логотипі           = SpaceXAI 2026 full logo.svg
 |суреті             = Unsold Cybertrucks.jpg
 |сурет атауы        = [[Пало-Альто]], Калифорниядағы [[Page Mill Road]] 1450 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері
 |түрі               = [[Еншілес қоғам]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[9 наурыз]] [[2023 жыл|2023]] (компания осы күні тіркелді; ресми түрде [[12 шілде]] [[2023 жыл|2023]] жарияланды)
 |құрушы             = [[Илон Маск]]
 |орналасуы          = 1450 [[Page Mill Road]], [[Stanford Research Park]], [[Пало-Альто]], Калифорния, АҚШ&lt;ref name=hq-location&gt;{{Cite web |last=Robison |first=Kylie |date=January 10, 2025 |title=How Elon Musk's xAI is quietly taking over X |url=https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |website=[[The Verge]] |access-date=August 17, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810133413/https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = Майкл Николлс (президент)
 |саласы             = [[Жасанды интеллект]]&lt;br&gt;[[Әлеуметтік медиа]]
 |өнімі              = [[Grok]]; [[Grokipedia]]; [[Grok Build]]; Grok Bot; [[X (әлеуметтік желі)|X]]; [[Cursor (code editor)|Cursor]]
 |меншікті капиталы  = 
 |айналым            = {{өсім}} 3,2 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} −6,4 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = 
 |активтер           = 
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 1200+ (2025), оның ішінде сағатына ақы төленетін 900-ден астам ЖИ тәлімгері&lt;ref&gt;{{cite news |author-first1=Grace |author-last1=Kay |title=Inside xAI's organizational chart: Who's in charge at Elon Musk's company |url=https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |website=Business Insider |date=March 2025 |access-date=May 21, 2025 |archive-date=April 6, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406180419/https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басшы компания     = [[SpaceX]]
 |бағынышты компания = [[X Corp.]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=March 28, 2025 |work=Techcrunch |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328215252/https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Cursor (company)|Cursor]]
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = X.AI Corp. (2023–2026)
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://x.ai/
 |Ортаққор           = 
}}
'''SpaceXAI LLC''' (бұрынғы атауы — '''xAI''') — [[Илон Маск]] негізін қалаған америкалық [[жасанды интеллект]] компаниясы.&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot;&gt;{{Cite web |title=X.AI Corp. |url=https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |access-date=2023-07-27 |website=[[OpenCorporates]] |archive-date=August 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805051958/https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2026 жылғы ақпаннан бері ол Маск негізін қалаған [[Ғарыш өнеркәсібі|ғарыштық ұшу]] компаниясы [[SpaceX]]-тің еншілес компаниясы болып табылады.

xAI-ды Маск және [[Кайл Косик]]ті қоса алғанда 11 зерттеуші 2023 жылғы наурызда, [[жасанды интеллект бумы]] басталған кезде құрды;&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Fernholz |first=Tim |date=March 13, 2026 |title='Not built right the first time' — Musk's xAI is starting over again, again |url=https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314001659/https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |archive-date=March 14, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=TechCrunch}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1= Bueno Rebolledo |first1= Natalia |last2= Thomas |first2= Chris |date=February 10, 2026 |title=Two co-founders of Elon Musk's xAI resign, joining exodus |url=https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211173928/https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |url-status=live |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; сол жылғы қарашада Grok 1 шығарылды. 2025 жылғы наурызда xAI [[X (әлеуметтік желі)|X]] әлеуметтік желісіне иелік ететін [[X Corp.]] компаниясымен '''X.AI Holdings Corp''' аясында біріктірілді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Bensinger |first=Greg |date=March 28, 2025 |title=Musk's social media firm X bought by his AI company, valued at $33 billion |url=https://www.reuters.com/markets/deals/musks-xai-buys-social-media-platform-x-45-billion-2025-03-28/ |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы ақпанда SpaceX xAI-ды 250 млрд АҚШ долларына бағалап сатып алды, ал шілдеде компания SpaceXAI болып қайта аталды. Сол жылғы тамызда SpaceXAI [[ЖИ кодтау көмекшісі|ЖИ кодтау]] компаниясы [[Cursor (компания)|Cursor]]-ды сатып алды.&lt;ref name=&quot;8K-Close&quot;&gt;{{cite web |title=Form 8-K |url=https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0001181412/e0cb26ac-2a22-4159-a32c-6f1900299e2d.pdf |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bloomberg-Close&quot;&gt;{{cite news |title=SpaceX Completes Its $60 Billion Cursor Acquisition |url=https://news.bloomberglaw.com/mergers-and-acquisitions/spacex-completes-its-60-billion-cursor-acquisition |work=Bloomberg Law |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cursor-X&quot;&gt;{{cite web |title=Cursor is now part of @SpaceX |url=https://x.com/cursor_ai/status/2088249881718919393 |website=X (formerly Twitter) |author=Cursor |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;

SpaceXAI-дың негізгі өнімі — [[Grok]] деп аталатын [[үлкен тілдік модель|үлкен тілдік]], [[мәтіннен кескінге модель|мәтіннен кескінге]] және [[мәтіннен бейнеге]] модельдер тобы. Компания [[Colossus (деректер орталығы)|Colossus]] кластеріне негізделген [[деректер орталығы]] бизнесін жүргізеді;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=June 5, 2026 |title=Google to pay SpaceX $920 million a month for compute capacity at xAI data centers |url=https://www.cnbc.com/2026/06/05/google-to-pay-spacex-920-million-a-month-for-xai-compute-capacity.html |access-date=2026-06-06 |website=CNBC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Anthropic]] пен [[Google]] оның ірі клиенттері болып табылады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |last1=Howley|first1=Daniel|title=Anthropic to rent all AI capacity at SpaceX's Colossus data center|url=https://finance.yahoo.com/news/anthropic-to-rent-all-ai-capacity-at-spacexs-colossus-data-center-180327774.html|website=Yahoo Finance|access-date=May 6, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ''[[Маск Альтманға қарсы]]'' ісінде Маск Grok-тың ішінара [[білімді дистилляциялау]] арқылы [[OpenAI]] модельдерінің негізінде әзірленгенін мәлімдеді; 2026 жылғы тамызда OpenAI дистилляцияға қатысты алаңдаушылықтарға байланысты өз модельдерін Cursor-ға ұсынуды тоқтататынын хабарлады. X-пен интеграцияланған Grok [[бірқатар дауға]], соның ішінде [[нацизмді насихаттауына]] және [[Grok сексуалдық дипфейк жанжалы|сексуалдық дипфейктер жасауына]] байланысты сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 20, 2026 |title=Grok Imagine Is Dead For Free Users (Jun 2026) |url=https://alloypress.com/news/grok-imagine-is-dead-for-free-users |access-date=2026-08-27 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Қалыптасуы (2023–2025) ===
[[Илон Маск]] xAI компаниясын 2023 жылғы 9 наурызда құрды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk launches xAI in challenge to dominance of ChatGPT owner |url=https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712183908/https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |newspaper=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharya |first=Suryathapa |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk Launches xAI, His New Artificial-Intelligence Company |url=https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712195955/https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |work=[[The Wall Street Journal]] }}&lt;/ref&gt; Компанияның негізін қалаған ЖИ зерттеушілері Джимми Ба, Цзыхан Дай, [[Кайл Косик]], Мануэль Кройсс, Росс Нордин, Тоби Полен, Кристиан Сегеди, Юйхуай У, Грег Янг және Годун Чжан болды; топты бұрын [[Google DeepMind]]-пен байланысты болған бас инженер Игорь Бабушкин басқарды.&lt;ref name=&quot;Isaacson2023&quot;&gt;{{cite book |last1=Isaacson |first1=Walter |author-link=Walter Isaacson |title=Elon Musk |date=September 12, 2023 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-1-9821-8128-4 |pages=605–606 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kolodny-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |last2=Capoot |first2=Ashley |date=February 10, 2026 |title=Musk's xAI loses second co-founder in two days |url=https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211021425/https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=Consumer News and Business Channel ([[CNBC]])}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Small-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Small |first=Jonathan |date=February 11, 2026 |title=Half of Elon Musk's xAI Founding Team Has Now Left the Company — And the Timing Is Alarming |url=https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260212153259/https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |archive-date=February 12, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=[[Entrepreneur (magazine)]]}}&lt;/ref&gt; Маск xAI компаниясын 2023 жылғы 12 шілдеде жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vynck |first=Gerrit De |date=July 15, 2023 |title=Musk's new AI company, xAI, will aim to solve scientific mysteries |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717133426/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |archive-date=July 17, 2023 |access-date=2023-07-17 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы мамырдағы жағдай бойынша xAI штаб-пәтері [[Сан-Франциско шығанағы аймағы]]нда орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ghoshal |first=Anirban |date=July 13, 2023 |title=Elon Musk launches xAI to take on ChatGPT-maker OpenAI |url=https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718163752/https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |archive-date=July 18, 2023 |access-date=July 14, 2023 |website=Computer World}}&lt;/ref&gt; Бастапқыда ол [[Невада]] штатында [[қоғамдық пайда корпорациясы]] ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Peterson |first=Becky |date=December 26, 2023 |title=Musk's xAI Incorporates as Benefit Corporation With 'Positive Impact' Goal |url=https://www.theinformation.com/articles/musks-xai-incorporates-as-benefit-corporation-with-positive-impact-goal |access-date=August 26, 2025 |website=The Information }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы мамырға қарай компания қоғамдық пайда корпорациясы мәртебесінен бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=August 25, 2025 |title=Elon Musk's xAI secretly dropped its benefit corporation status while fighting OpenAI |url=https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |access-date=2025-08-26 |website=CNBC |archive-date=August 26, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250826012828/https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы тамыздағы жағдай бойынша Маск [[Tesla, Inc.]] тапсырыс берген көптеген [[Nvidia]] чиптерін X пен xAI-ға бағыттап отырған.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kolodny |first1=Lora |title=Elon Musk ordered Nvidia to ship thousands of AI chips reserved for Tesla to X and xAI |url=https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |website=cnbc.com |date=June 4, 2024 |publisher=CNBC |access-date=August 10, 2024 |archive-date=November 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241119203914/https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы 23 желтоқсанда xAI [[қаржылық капитал|жеке]] қаржыландыру раунды барысында 6 млрд АҚШ долларын тартты. Раундқа [[Fidelity Investments|Fidelity]], [[BlackRock]], [[Sequoia Capital]] және басқа инвесторлар қатысты, нәтижесінде компанияның осы уақытқа дейін тартқан жалпы қаржысы 12 млрд доллардан асты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Conger |first=Kate |date=December 24, 2024 |title=Elon Musk's xAI Raises $6 Billion in New Funding |url=https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |work=[[The New York Times]] |archive-date=December 29, 2024 |access-date=December 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229134155/https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 10 ақпанда xAI және басқа инвесторлар [[OpenAI]] компаниясын 97,4 млрд долларға сатып алу туралы ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hammond |first=George |date=February 10, 2025 |title=Elon Musk-led consortium offers $100bn to take control of OpenAI |url=https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |access-date=2025-02-10 |work=Financial Times |archive-date=February 11, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211005552/https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 17 наурызда xAI [[мәтіннен бейнеге модель|ЖИ көмегімен бейне жасау құралдарын]] әзірлейтін [[стартап-компания|стартап]] Hotshot-ты сатып алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=March 17, 2025 |title=Elon Musk's AI company, xAI, acquires a generative AI video startup |url=https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |access-date=2025-03-17 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 17, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317200138/https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 28 наурызда Маск xAI-дың туыстас [[X Corp.]] компаниясын сатып алғанын жариялады. X Corp. — [[X (әлеуметтік желі)|X (бұрынғы Twitter)]] әлеуметтік желісін әзірлеуші компания, оны Маск бұған дейін 2022 жылғы қазанда сатып алған. Толығымен акциялар арқылы жасалған мәміледе X 33 млрд долларға бағаланды, ал 12 млрд доллар қарызын есепке алғанда оның жалпы бағасы 45 млрд долларды құрады. Ал xAI-дың өзі 80 млрд долларға бағаланды. Екі компания '''X.AI Holdings Corp''' деп аталатын біртұтас құрылымға біріктірілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zeff |first=Maxwell |date=March 29, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=2025-03-31 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 31, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250331055630/https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 28, 2025 |title=Musk's xAI Startup Swallows Up X Social Network in Surprise Deal |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |website=Bloomberg |language=en-US |access-date=March 29, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810053359/https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;deal&quot;&gt;{{cite news|last=Hyatt|first=John|date=April 2, 2025|url=https://www.forbes.com/sites/johnhyatt/2025/04/02/the-xai-x-deal-is-a-33-billion-windfall-for-elon-musk/|title=The xAI-X Deal Is A $33 Billion Windfall For Elon Musk|access-date=April 18, 2025|work=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>8y7fztj1n3135hkz9qf15du06v5773x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658312</id>
      <parentid>3658311</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T09:54:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3658312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20522" sha1="93kh9v2ui1rtgv4wqk476gnmqt7sl18" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = SpaceXAI LLC
 |логотипі           = SpaceXAI 2026 full logo.svg
 |суреті             = Unsold Cybertrucks.jpg
 |сурет атауы        = [[Пало-Альто]], Калифорниядағы [[Page Mill Road]] 1450 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері
 |түрі               = [[Еншілес қоғам]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[9 наурыз]] [[2023 жыл|2023]] (компания осы күні тіркелді; ресми түрде [[12 шілде]] [[2023 жыл|2023]] жарияланды)
 |құрушы             = [[Илон Маск]]
 |орналасуы          = 1450 [[Page Mill Road]], [[Stanford Research Park]], [[Пало-Альто]], Калифорния, АҚШ&lt;ref name=hq-location&gt;{{Cite web |last=Robison |first=Kylie |date=January 10, 2025 |title=How Elon Musk's xAI is quietly taking over X |url=https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |website=[[The Verge]] |access-date=August 17, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810133413/https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = Майкл Николлс (президент)
 |саласы             = [[Жасанды интеллект]]&lt;br&gt;[[Әлеуметтік медиа]]
 |өнімі              = [[Grok]]; [[Grokipedia]]; [[Grok Build]]; Grok Bot; [[X (әлеуметтік желі)|X]]; [[Cursor (code editor)|Cursor]]
 |меншікті капиталы  = 
 |айналым            = {{өсім}} 3,2 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} −6,4 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = 
 |активтер           = 
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 1200+ (2025), оның ішінде сағатына ақы төленетін 900-ден астам ЖИ тәлімгері&lt;ref&gt;{{cite news |author-first1=Grace |author-last1=Kay |title=Inside xAI's organizational chart: Who's in charge at Elon Musk's company |url=https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |website=Business Insider |date=March 2025 |access-date=May 21, 2025 |archive-date=April 6, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406180419/https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басшы компания     = [[SpaceX]]
 |бағынышты компания = [[X Corp.]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=March 28, 2025 |work=Techcrunch |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328215252/https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Cursor (company)|Cursor]]
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = X.AI Corp. (2023–2026)
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://x.ai/
 |Ортаққор           = 
}}
'''SpaceXAI LLC''' (бұрынғы атауы — '''xAI''') — [[Илон Маск]] негізін қалаған америкалық [[жасанды интеллект]] компаниясы.&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot;&gt;{{Cite web |title=X.AI Corp. |url=https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |access-date=2023-07-27 |website=[[OpenCorporates]] |archive-date=August 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805051958/https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2026 жылғы ақпаннан бері ол Маск негізін қалаған [[Ғарыш өнеркәсібі|ғарыштық ұшу]] компаниясы [[SpaceX]]-тің еншілес компаниясы болып табылады.

xAI-ды Маск және [[Кайл Косик]]ті қоса алғанда 11 зерттеуші 2023 жылғы наурызда, [[жасанды интеллект бумы]] басталған кезде құрды;&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Fernholz |first=Tim |date=March 13, 2026 |title='Not built right the first time' — Musk's xAI is starting over again, again |url=https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314001659/https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |archive-date=March 14, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=TechCrunch}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1= Bueno Rebolledo |first1= Natalia |last2= Thomas |first2= Chris |date=February 10, 2026 |title=Two co-founders of Elon Musk's xAI resign, joining exodus |url=https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211173928/https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |url-status=live |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; сол жылғы қарашада Grok 1 шығарылды. 2025 жылғы наурызда xAI [[X (әлеуметтік желі)|X]] әлеуметтік желісіне иелік ететін [[X Corp.]] компаниясымен '''X.AI Holdings Corp''' аясында біріктірілді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Bensinger |first=Greg |date=March 28, 2025 |title=Musk's social media firm X bought by his AI company, valued at $33 billion |url=https://www.reuters.com/markets/deals/musks-xai-buys-social-media-platform-x-45-billion-2025-03-28/ |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы ақпанда SpaceX xAI-ды 250 млрд АҚШ долларына бағалап сатып алды, ал шілдеде компания SpaceXAI болып қайта аталды. Сол жылғы тамызда SpaceXAI [[ЖИ кодтау көмекшісі|ЖИ кодтау]] компаниясы [[Cursor (компания)|Cursor]]-ды сатып алды.&lt;ref name=&quot;8K-Close&quot;&gt;{{cite web |title=Form 8-K |url=https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0001181412/e0cb26ac-2a22-4159-a32c-6f1900299e2d.pdf |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bloomberg-Close&quot;&gt;{{cite news |title=SpaceX Completes Its $60 Billion Cursor Acquisition |url=https://news.bloomberglaw.com/mergers-and-acquisitions/spacex-completes-its-60-billion-cursor-acquisition |work=Bloomberg Law |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cursor-X&quot;&gt;{{cite web |title=Cursor is now part of @SpaceX |url=https://x.com/cursor_ai/status/2088249881718919393 |website=X (formerly Twitter) |author=Cursor |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;

SpaceXAI-дың негізгі өнімі — [[Grok]] деп аталатын [[үлкен тілдік модель|үлкен тілдік]], [[мәтіннен кескінге модель|мәтіннен кескінге]] және [[мәтіннен бейнеге]] модельдер тобы. Компания [[Colossus (деректер орталығы)|Colossus]] кластеріне негізделген [[деректер орталығы]] бизнесін жүргізеді;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=June 5, 2026 |title=Google to pay SpaceX $920 million a month for compute capacity at xAI data centers |url=https://www.cnbc.com/2026/06/05/google-to-pay-spacex-920-million-a-month-for-xai-compute-capacity.html |access-date=2026-06-06 |website=CNBC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Anthropic]] пен [[Google]] оның ірі клиенттері болып табылады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |last1=Howley|first1=Daniel|title=Anthropic to rent all AI capacity at SpaceX's Colossus data center|url=https://finance.yahoo.com/news/anthropic-to-rent-all-ai-capacity-at-spacexs-colossus-data-center-180327774.html|website=Yahoo Finance|access-date=May 6, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ''[[Маск Альтманға қарсы]]'' ісінде Маск Grok-тың ішінара [[білімді дистилляциялау]] арқылы [[OpenAI]] модельдерінің негізінде әзірленгенін мәлімдеді; 2026 жылғы тамызда OpenAI дистилляцияға қатысты алаңдаушылықтарға байланысты өз модельдерін Cursor-ға ұсынуды тоқтататынын хабарлады. X-пен интеграцияланған Grok [[бірқатар дауға]], соның ішінде [[нацизмді насихаттауына]] және [[Grok сексуалдық дипфейк жанжалы|сексуалдық дипфейктер жасауына]] байланысты сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 20, 2026 |title=Grok Imagine Is Dead For Free Users (Jun 2026) |url=https://alloypress.com/news/grok-imagine-is-dead-for-free-users |access-date=2026-08-27 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Қалыптасуы (2023–2025) ===
[[Илон Маск]] xAI компаниясын 2023 жылғы 9 наурызда құрды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk launches xAI in challenge to dominance of ChatGPT owner |url=https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712183908/https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |newspaper=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharya |first=Suryathapa |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk Launches xAI, His New Artificial-Intelligence Company |url=https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712195955/https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |work=[[The Wall Street Journal]] }}&lt;/ref&gt; Компанияның негізін қалаған ЖИ зерттеушілері Джимми Ба, Цзыхан Дай, [[Кайл Косик]], Мануэль Кройсс, Росс Нордин, Тоби Полен, Кристиан Сегеди, Юйхуай У, Грег Янг және Годун Чжан болды; топты бұрын [[Google DeepMind]]-пен байланысты болған бас инженер Игорь Бабушкин басқарды.&lt;ref name=&quot;Isaacson2023&quot;&gt;{{cite book |last1=Isaacson |first1=Walter |author-link=Walter Isaacson |title=Elon Musk |date=September 12, 2023 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-1-9821-8128-4 |pages=605–606 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kolodny-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |last2=Capoot |first2=Ashley |date=February 10, 2026 |title=Musk's xAI loses second co-founder in two days |url=https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211021425/https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=Consumer News and Business Channel ([[CNBC]])}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Small-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Small |first=Jonathan |date=February 11, 2026 |title=Half of Elon Musk's xAI Founding Team Has Now Left the Company — And the Timing Is Alarming |url=https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260212153259/https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |archive-date=February 12, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=[[Entrepreneur (magazine)]]}}&lt;/ref&gt; Маск xAI компаниясын 2023 жылғы 12 шілдеде жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vynck |first=Gerrit De |date=July 15, 2023 |title=Musk's new AI company, xAI, will aim to solve scientific mysteries |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717133426/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |archive-date=July 17, 2023 |access-date=2023-07-17 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы мамырдағы жағдай бойынша xAI штаб-пәтері [[Сан-Франциско шығанағы аймағы]]нда орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ghoshal |first=Anirban |date=July 13, 2023 |title=Elon Musk launches xAI to take on ChatGPT-maker OpenAI |url=https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718163752/https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |archive-date=July 18, 2023 |access-date=July 14, 2023 |website=Computer World}}&lt;/ref&gt; Бастапқыда ол [[Невада]] штатында [[қоғамдық пайда корпорациясы]] ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Peterson |first=Becky |date=December 26, 2023 |title=Musk's xAI Incorporates as Benefit Corporation With 'Positive Impact' Goal |url=https://www.theinformation.com/articles/musks-xai-incorporates-as-benefit-corporation-with-positive-impact-goal |access-date=August 26, 2025 |website=The Information }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы мамырға қарай компания қоғамдық пайда корпорациясы мәртебесінен бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=August 25, 2025 |title=Elon Musk's xAI secretly dropped its benefit corporation status while fighting OpenAI |url=https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |access-date=2025-08-26 |website=CNBC |archive-date=August 26, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250826012828/https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы тамыздағы жағдай бойынша Маск [[Tesla, Inc.]] тапсырыс берген көптеген [[NVIDIA|Nvidia]] чиптерін X пен xAI-ға бағыттап отырған.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kolodny |first1=Lora |title=Elon Musk ordered Nvidia to ship thousands of AI chips reserved for Tesla to X and xAI |url=https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |website=cnbc.com |date=June 4, 2024 |publisher=CNBC |access-date=August 10, 2024 |archive-date=November 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241119203914/https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы 23 желтоқсанда xAI [[қаржылық капитал|жеке]] қаржыландыру раунды барысында 6 млрд АҚШ долларын тартты. Раундқа [[Fidelity Investments|Fidelity]], [[BlackRock]], [[Sequoia Capital]] және басқа инвесторлар қатысты, нәтижесінде компанияның осы уақытқа дейін тартқан жалпы қаржысы 12 млрд доллардан асты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Conger |first=Kate |date=December 24, 2024 |title=Elon Musk's xAI Raises $6 Billion in New Funding |url=https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |work=[[The New York Times]] |archive-date=December 29, 2024 |access-date=December 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229134155/https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 10 ақпанда xAI және басқа инвесторлар [[OpenAI]] компаниясын 97,4 млрд долларға сатып алу туралы ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hammond |first=George |date=February 10, 2025 |title=Elon Musk-led consortium offers $100bn to take control of OpenAI |url=https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |access-date=2025-02-10 |work=Financial Times |archive-date=February 11, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211005552/https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 17 наурызда xAI [[мәтіннен бейнеге модель|ЖИ көмегімен бейне жасау құралдарын]] әзірлейтін [[стартап-компания|стартап]] Hotshot-ты сатып алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=March 17, 2025 |title=Elon Musk's AI company, xAI, acquires a generative AI video startup |url=https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |access-date=2025-03-17 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 17, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317200138/https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 28 наурызда Маск xAI-дың туыстас [[X Corp.]] компаниясын сатып алғанын жариялады. X Corp. — [[X (әлеуметтік желі)|X (бұрынғы Twitter)]] әлеуметтік желісін әзірлеуші компания, оны Маск бұған дейін 2022 жылғы қазанда сатып алған. Толығымен акциялар арқылы жасалған мәміледе X 33 млрд долларға бағаланды, ал 12 млрд доллар қарызын есепке алғанда оның жалпы бағасы 45 млрд долларды құрады. Ал xAI-дың өзі 80 млрд долларға бағаланды. Екі компания '''X.AI Holdings Corp''' деп аталатын біртұтас құрылымға біріктірілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zeff |first=Maxwell |date=March 29, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=2025-03-31 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 31, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250331055630/https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 28, 2025 |title=Musk's xAI Startup Swallows Up X Social Network in Surprise Deal |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |website=Bloomberg |language=en-US |access-date=March 29, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810053359/https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;deal&quot;&gt;{{cite news|last=Hyatt|first=John|date=April 2, 2025|url=https://www.forbes.com/sites/johnhyatt/2025/04/02/the-xai-x-deal-is-a-33-billion-windfall-for-elon-musk/|title=The xAI-X Deal Is A $33 Billion Windfall For Elon Musk|access-date=April 18, 2025|work=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>93kh9v2ui1rtgv4wqk476gnmqt7sl18</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658314</id>
      <parentid>3658312</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T10:00:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3658314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20522" sha1="5jneol7h2cce76ojazybgdfghkkkeor" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = SpaceXAI LLC
 |логотипі           = SpaceXAI 2026 full logo.svg
 |суреті             = Unsold Cybertrucks.jpg
 |сурет атауы        = [[Пало-Альто]], Калифорниядағы [[Page Mill Road]] 1450 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері
 |түрі               = [[Еншілес қоғам]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[9 наурыз]] [[2023 жыл|2023]] (компания осы күні тіркелді; ресми түрде [[12 шілде]] [[2023 жыл|2023]] жарияланды)
 |құрушы             = [[Илон Маск]]
 |орналасуы          = 1450 [[Page Mill Road]], [[Stanford Research Park]], [[Пало-Альто]], Калифорния, АҚШ&lt;ref name=hq-location&gt;{{Cite web |last=Robison |first=Kylie |date=January 10, 2025 |title=How Elon Musk's xAI is quietly taking over X |url=https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |website=[[The Verge]] |access-date=August 17, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810133413/https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = Майкл Николлс (президент)
 |саласы             = [[Жасанды интеллект]]&lt;br&gt;[[Әлеуметтік медиа]]
 |өнімі              = [[Grok]]; [[Grokipedia]]; [[Grok Build]]; Grok Bot; [[X (әлеуметтік желі)|X]]; [[Cursor (code editor)|Cursor]]
 |меншікті капиталы  = 
 |айналым            = {{өсім}} 3,2 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} −6,4 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = 
 |активтер           = 
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 1200+ (2025), оның ішінде сағатына ақы төленетін 900-ден астам ЖИ тәлімгері&lt;ref&gt;{{cite news |author-first1=Grace |author-last1=Kay |title=Inside xAI's organizational chart: Who's in charge at Elon Musk's company |url=https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |website=Business Insider |date=March 2025 |access-date=May 21, 2025 |archive-date=April 6, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406180419/https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басшы компания     = [[SpaceX]]
 |бағынышты компания = [[X Corp.]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=March 28, 2025 |work=Techcrunch |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328215252/https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Cursor (company)|Cursor]]
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = X.AI Corp. (2023–2026)
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://x.ai/
 |Ортаққор           = 
}}
'''SpaceXAI LLC''' (бұрынғы атауы — '''xAI''') — [[Илон Маск]] негізін қалаған америкалық [[жасанды интеллект]] компаниясы.&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot;&gt;{{Cite web |title=X.AI Corp. |url=https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |access-date=2023-07-27 |website=[[OpenCorporates]] |archive-date=August 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805051958/https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2026 жылғы ақпаннан бері ол Маск негізін қалаған [[Ғарыш өнеркәсібі|ғарыштық ұшу]] компаниясы [[SpaceX]]-тің еншілес компаниясы болып табылады.

xAI-ды Маск және [[Кайл Косик]]ті қоса алғанда 11 зерттеуші 2023 жылғы наурызда, [[жасанды интеллект бумы]] басталған кезде құрды;&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Fernholz |first=Tim |date=March 13, 2026 |title='Not built right the first time' — Musk's xAI is starting over again, again |url=https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314001659/https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |archive-date=March 14, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=TechCrunch}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1= Bueno Rebolledo |first1= Natalia |last2= Thomas |first2= Chris |date=February 10, 2026 |title=Two co-founders of Elon Musk's xAI resign, joining exodus |url=https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211173928/https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |url-status=live |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; сол жылғы қарашада Grok 1 шығарылды. 2025 жылғы наурызда xAI [[X (әлеуметтік желі)|X]] әлеуметтік желісіне иелік ететін [[X Corp.]] компаниясымен '''X.AI Holdings Corp''' аясында біріктірілді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Bensinger |first=Greg |date=March 28, 2025 |title=Musk's social media firm X bought by his AI company, valued at $33 billion |url=https://www.reuters.com/markets/deals/musks-xai-buys-social-media-platform-x-45-billion-2025-03-28/ |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы ақпанда SpaceX xAI-ды 250 млрд АҚШ долларына бағалап сатып алды, ал шілдеде компания SpaceXAI болып қайта аталды. Сол жылғы тамызда SpaceXAI [[ЖИ кодтау көмекшісі|ЖИ кодтау]] компаниясы [[Cursor (компания)|Cursor]]-ды сатып алды.&lt;ref name=&quot;8K-Close&quot;&gt;{{cite web |title=Form 8-K |url=https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0001181412/e0cb26ac-2a22-4159-a32c-6f1900299e2d.pdf |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bloomberg-Close&quot;&gt;{{cite news |title=SpaceX Completes Its $60 Billion Cursor Acquisition |url=https://news.bloomberglaw.com/mergers-and-acquisitions/spacex-completes-its-60-billion-cursor-acquisition |work=Bloomberg Law |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cursor-X&quot;&gt;{{cite web |title=Cursor is now part of @SpaceX |url=https://x.com/cursor_ai/status/2088249881718919393 |website=X (formerly Twitter) |author=Cursor |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;

SpaceXAI-дың негізгі өнімі — [[Grok]] деп аталатын [[үлкен тілдік модель|үлкен тілдік]], [[мәтіннен кескінге модель|мәтіннен кескінге]] және [[мәтіннен бейнеге]] модельдер тобы. Компания [[Colossus (деректер орталығы)|Colossus]] кластеріне негізделген [[деректер орталығы]] бизнесін жүргізеді;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=June 5, 2026 |title=Google to pay SpaceX $920 million a month for compute capacity at xAI data centers |url=https://www.cnbc.com/2026/06/05/google-to-pay-spacex-920-million-a-month-for-xai-compute-capacity.html |access-date=2026-06-06 |website=CNBC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Anthropic]] пен [[Google]] оның ірі клиенттері болып табылады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |last1=Howley|first1=Daniel|title=Anthropic to rent all AI capacity at SpaceX's Colossus data center|url=https://finance.yahoo.com/news/anthropic-to-rent-all-ai-capacity-at-spacexs-colossus-data-center-180327774.html|website=Yahoo Finance|access-date=May 6, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ''[[Маск Альтманға қарсы]]'' ісінде Маск Grok-тың ішінара [[білімді дистилляциялау]] арқылы [[OpenAI]] модельдерінің негізінде әзірленгенін мәлімдеді; 2026 жылғы тамызда OpenAI дистилляцияға қатысты алаңдаушылықтарға байланысты өз модельдерін Cursor-ға ұсынуды тоқтататынын хабарлады. X-пен интеграцияланған Grok [[бірқатар дауға]], соның ішінде [[нацизмді насихаттауына]] және [[Grok сексуалдық дипфейк жанжалы|сексуалдық дипфейктер жасауына]] байланысты сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 20, 2026 |title=Grok Imagine Is Dead For Free Users (Jun 2026) |url=https://alloypress.com/news/grok-imagine-is-dead-for-free-users |access-date=2026-08-27 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Қалыптасуы (2023–2025) ===
[[Илон Маск]] xAI компаниясын 2023 жылғы 9 наурызда құрды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk launches xAI in challenge to dominance of ChatGPT owner |url=https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712183908/https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |newspaper=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharya |first=Suryathapa |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk Launches xAI, His New Artificial-Intelligence Company |url=https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712195955/https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |work=[[The Wall Street Journal]] }}&lt;/ref&gt; Компанияның негізін қалаған ЖИ зерттеушілері Джимми Ба, Цзыхан Дай, [[Кайл Косик]], Мануэль Кройсс, Росс Нордин, Тоби Полен, Кристиан Сегеди, Юйхуай У, Грег Янг және Годун Чжан болды; топты бұрын [[Google DeepMind]]-пен байланысты болған бас инженер Игорь Бабушкин басқарды.&lt;ref name=&quot;Isaacson2023&quot;&gt;{{cite book |last1=Isaacson |first1=Walter |author-link=Walter Isaacson |title=Elon Musk |date=September 12, 2023 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-1-9821-8128-4 |pages=605–606 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kolodny-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |last2=Capoot |first2=Ashley |date=February 10, 2026 |title=Musk's xAI loses second co-founder in two days |url=https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211021425/https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=Consumer News and Business Channel ([[CNBC]])}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Small-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Small |first=Jonathan |date=February 11, 2026 |title=Half of Elon Musk's xAI Founding Team Has Now Left the Company — And the Timing Is Alarming |url=https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260212153259/https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |archive-date=February 12, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=[[Entrepreneur (magazine)]]}}&lt;/ref&gt; Маск xAI компаниясын 2023 жылғы 12 шілдеде жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vynck |first=Gerrit De |date=July 15, 2023 |title=Musk's new AI company, xAI, will aim to solve scientific mysteries |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717133426/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |archive-date=July 17, 2023 |access-date=2023-07-17 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы мамырдағы жағдай бойынша xAI штаб-пәтері [[Сан-Франциско шығанағы аймағы]]нда орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ghoshal |first=Anirban |date=July 13, 2023 |title=Elon Musk launches xAI to take on ChatGPT-maker OpenAI |url=https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718163752/https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |archive-date=July 18, 2023 |access-date=July 14, 2023 |website=Computer World}}&lt;/ref&gt; Бастапқыда ол [[Невада]] штатында [[қоғамдық пайда корпорациясы]] ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Peterson |first=Becky |date=December 26, 2023 |title=Musk's xAI Incorporates as Benefit Corporation With 'Positive Impact' Goal |url=https://www.theinformation.com/articles/musks-xai-incorporates-as-benefit-corporation-with-positive-impact-goal |access-date=August 26, 2025 |website=The Information }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы мамырға қарай компания қоғамдық пайда корпорациясы мәртебесінен бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=August 25, 2025 |title=Elon Musk's xAI secretly dropped its benefit corporation status while fighting OpenAI |url=https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |access-date=2025-08-26 |website=CNBC |archive-date=August 26, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250826012828/https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы тамыздағы жағдай бойынша Маск [[Tesla, Inc.]] тапсырыс берген көптеген [[NVIDIA|Nvidia]] чиптерін X пен xAI-ға бағыттап отырған.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kolodny |first1=Lora |title=Elon Musk ordered Nvidia to ship thousands of AI chips reserved for Tesla to X and xAI |url=https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |website=cnbc.com |date=June 4, 2024 |publisher=CNBC |access-date=August 10, 2024 |archive-date=November 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241119203914/https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы 23 желтоқсанда xAI [[қаржылық капитал|жеке]] қаржыландыру раунды барысында 6 млрд АҚШ долларын тартты. Раундқа [[Fidelity Investments|Fidelity]], [[BlackRock]], [[Sequoia Capital]] және басқа инвесторлар қатысты, нәтижесінде компанияның осы уақытқа дейін тартқан жалпы қаржысы 12 млрд доллардан асты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Conger |first=Kate |date=December 24, 2024 |title=Elon Musk's xAI Raises $6 Billion in New Funding |url=https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |work=[[The New York Times]] |archive-date=December 29, 2024 |access-date=December 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229134155/https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 10 ақпанда xAI және басқа инвесторлар [[OpenAI]] компаниясын 97,4 млрд долларға сатып алу туралы ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hammond |first=George |date=February 10, 2025 |title=Elon Musk-led consortium offers $100bn to take control of OpenAI |url=https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |access-date=2025-02-10 |work=Financial Times |archive-date=February 11, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211005552/https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 17 наурызда xAI [[мәтіннен бейнеге модель|ЖИ көмегімен бейне жасау құралдарын]] әзірлейтін [[Стартап компания|стартап]] Hotshot-ты сатып алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=March 17, 2025 |title=Elon Musk's AI company, xAI, acquires a generative AI video startup |url=https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |access-date=2025-03-17 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 17, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317200138/https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 28 наурызда Маск xAI-дың туыстас [[X Corp.]] компаниясын сатып алғанын жариялады. X Corp. — [[X (әлеуметтік желі)|X (бұрынғы Twitter)]] әлеуметтік желісін әзірлеуші компания, оны Маск бұған дейін 2022 жылғы қазанда сатып алған. Толығымен акциялар арқылы жасалған мәміледе X 33 млрд долларға бағаланды, ал 12 млрд доллар қарызын есепке алғанда оның жалпы бағасы 45 млрд долларды құрады. Ал xAI-дың өзі 80 млрд долларға бағаланды. Екі компания '''X.AI Holdings Corp''' деп аталатын біртұтас құрылымға біріктірілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zeff |first=Maxwell |date=March 29, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=2025-03-31 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 31, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250331055630/https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 28, 2025 |title=Musk's xAI Startup Swallows Up X Social Network in Surprise Deal |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |website=Bloomberg |language=en-US |access-date=March 29, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810053359/https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;deal&quot;&gt;{{cite news|last=Hyatt|first=John|date=April 2, 2025|url=https://www.forbes.com/sites/johnhyatt/2025/04/02/the-xai-x-deal-is-a-33-billion-windfall-for-elon-musk/|title=The xAI-X Deal Is A $33 Billion Windfall For Elon Musk|access-date=April 18, 2025|work=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>5jneol7h2cce76ojazybgdfghkkkeor</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658316</id>
      <parentid>3658314</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T10:02:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3658316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20964" sha1="ky38y9pq61twl7ombt5dg4x0ujjbja9" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = SpaceXAI LLC
 |логотипі           = SpaceXAI 2026 full logo.svg
 |суреті             = Unsold Cybertrucks.jpg
 |сурет атауы        = [[Пало-Альто]], Калифорниядағы [[Page Mill Road]] 1450 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері
 |түрі               = [[Еншілес қоғам]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[9 наурыз]] [[2023 жыл|2023]] (компания осы күні тіркелді; ресми түрде [[12 шілде]] [[2023 жыл|2023]] жарияланды)
 |құрушы             = [[Илон Маск]]
 |орналасуы          = 1450 [[Page Mill Road]], [[Stanford Research Park]], [[Пало-Альто]], Калифорния, АҚШ&lt;ref name=hq-location&gt;{{Cite web |last=Robison |first=Kylie |date=January 10, 2025 |title=How Elon Musk's xAI is quietly taking over X |url=https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |website=[[The Verge]] |access-date=August 17, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810133413/https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = Майкл Николлс (президент)
 |саласы             = [[Жасанды интеллект]]&lt;br&gt;[[Әлеуметтік медиа]]
 |өнімі              = [[Grok]]; [[Grokipedia]]; [[Grok Build]]; Grok Bot; [[X (әлеуметтік желі)|X]]; [[Cursor (code editor)|Cursor]]
 |меншікті капиталы  = 
 |айналым            = {{өсім}} 3,2 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} −6,4 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = 
 |активтер           = 
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 1200+ (2025), оның ішінде сағатына ақы төленетін 900-ден астам ЖИ тәлімгері&lt;ref&gt;{{cite news |author-first1=Grace |author-last1=Kay |title=Inside xAI's organizational chart: Who's in charge at Elon Musk's company |url=https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |website=Business Insider |date=March 2025 |access-date=May 21, 2025 |archive-date=April 6, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406180419/https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басшы компания     = [[SpaceX]]
 |бағынышты компания = [[X Corp.]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=March 28, 2025 |work=Techcrunch |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328215252/https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Cursor (company)|Cursor]]
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = X.AI Corp. (2023–2026)
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://x.ai/
 |Ортаққор           = 
}}
'''SpaceXAI LLC''' (бұрынғы атауы — '''xAI''') — [[Илон Маск]] негізін қалаған америкалық [[жасанды интеллект]] компаниясы.&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot;&gt;{{Cite web |title=X.AI Corp. |url=https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |access-date=2023-07-27 |website=[[OpenCorporates]] |archive-date=August 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805051958/https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2026 жылғы ақпаннан бері ол Маск негізін қалаған [[Ғарыш өнеркәсібі|ғарыштық ұшу]] компаниясы [[SpaceX]]-тің еншілес компаниясы болып табылады.

xAI-ды Маск және [[Кайл Косик]]ті қоса алғанда 11 зерттеуші 2023 жылғы наурызда, [[жасанды интеллект бумы]] басталған кезде құрды;&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Fernholz |first=Tim |date=March 13, 2026 |title='Not built right the first time' — Musk's xAI is starting over again, again |url=https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314001659/https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |archive-date=March 14, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=TechCrunch}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1= Bueno Rebolledo |first1= Natalia |last2= Thomas |first2= Chris |date=February 10, 2026 |title=Two co-founders of Elon Musk's xAI resign, joining exodus |url=https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211173928/https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |url-status=live |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; сол жылғы қарашада Grok 1 шығарылды. 2025 жылғы наурызда xAI [[X (әлеуметтік желі)|X]] әлеуметтік желісіне иелік ететін [[X Corp.]] компаниясымен '''X.AI Holdings Corp''' аясында біріктірілді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Bensinger |first=Greg |date=March 28, 2025 |title=Musk's social media firm X bought by his AI company, valued at $33 billion |url=https://www.reuters.com/markets/deals/musks-xai-buys-social-media-platform-x-45-billion-2025-03-28/ |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы ақпанда SpaceX xAI-ды 250 млрд АҚШ долларына бағалап сатып алды, ал шілдеде компания SpaceXAI болып қайта аталды. Сол жылғы тамызда SpaceXAI [[ЖИ кодтау көмекшісі|ЖИ кодтау]] компаниясы [[Cursor (компания)|Cursor]]-ды сатып алды.&lt;ref name=&quot;8K-Close&quot;&gt;{{cite web |title=Form 8-K |url=https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0001181412/e0cb26ac-2a22-4159-a32c-6f1900299e2d.pdf |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bloomberg-Close&quot;&gt;{{cite news |title=SpaceX Completes Its $60 Billion Cursor Acquisition |url=https://news.bloomberglaw.com/mergers-and-acquisitions/spacex-completes-its-60-billion-cursor-acquisition |work=Bloomberg Law |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cursor-X&quot;&gt;{{cite web |title=Cursor is now part of @SpaceX |url=https://x.com/cursor_ai/status/2088249881718919393 |website=X (formerly Twitter) |author=Cursor |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;

SpaceXAI-дың негізгі өнімі — [[Grok]] деп аталатын [[үлкен тілдік модель|үлкен тілдік]], [[мәтіннен кескінге модель|мәтіннен кескінге]] және [[мәтіннен бейнеге]] модельдер тобы. Компания [[Colossus (деректер орталығы)|Colossus]] кластеріне негізделген [[деректер орталығы]] бизнесін жүргізеді;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=June 5, 2026 |title=Google to pay SpaceX $920 million a month for compute capacity at xAI data centers |url=https://www.cnbc.com/2026/06/05/google-to-pay-spacex-920-million-a-month-for-xai-compute-capacity.html |access-date=2026-06-06 |website=CNBC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Anthropic]] пен [[Google]] оның ірі клиенттері болып табылады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |last1=Howley|first1=Daniel|title=Anthropic to rent all AI capacity at SpaceX's Colossus data center|url=https://finance.yahoo.com/news/anthropic-to-rent-all-ai-capacity-at-spacexs-colossus-data-center-180327774.html|website=Yahoo Finance|access-date=May 6, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ''[[Маск Альтманға қарсы]]'' ісінде Маск Grok-тың ішінара [[білімді дистилляциялау]] арқылы [[OpenAI]] модельдерінің негізінде әзірленгенін мәлімдеді; 2026 жылғы тамызда OpenAI дистилляцияға қатысты алаңдаушылықтарға байланысты өз модельдерін Cursor-ға ұсынуды тоқтататынын хабарлады. X-пен интеграцияланған Grok [[бірқатар дауға]], соның ішінде [[нацизмді насихаттауына]] және [[Grok сексуалдық дипфейк жанжалы|сексуалдық дипфейктер жасауына]] байланысты сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 20, 2026 |title=Grok Imagine Is Dead For Free Users (Jun 2026) |url=https://alloypress.com/news/grok-imagine-is-dead-for-free-users |access-date=2026-08-27 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Қалыптасуы (2023–2025) ===
[[Илон Маск]] xAI компаниясын 2023 жылғы 9 наурызда құрды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk launches xAI in challenge to dominance of ChatGPT owner |url=https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712183908/https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |newspaper=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharya |first=Suryathapa |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk Launches xAI, His New Artificial-Intelligence Company |url=https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712195955/https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |work=[[The Wall Street Journal]] }}&lt;/ref&gt; Компанияның негізін қалаған ЖИ зерттеушілері Джимми Ба, Цзыхан Дай, [[Кайл Косик]], Мануэль Кройсс, Росс Нордин, Тоби Полен, Кристиан Сегеди, Юйхуай У, Грег Янг және Годун Чжан болды; топты бұрын [[Google DeepMind]]-пен байланысты болған бас инженер Игорь Бабушкин басқарды.&lt;ref name=&quot;Isaacson2023&quot;&gt;{{cite book |last1=Isaacson |first1=Walter |author-link=Walter Isaacson |title=Elon Musk |date=September 12, 2023 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-1-9821-8128-4 |pages=605–606 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kolodny-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |last2=Capoot |first2=Ashley |date=February 10, 2026 |title=Musk's xAI loses second co-founder in two days |url=https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211021425/https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=Consumer News and Business Channel ([[CNBC]])}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Small-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Small |first=Jonathan |date=February 11, 2026 |title=Half of Elon Musk's xAI Founding Team Has Now Left the Company — And the Timing Is Alarming |url=https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260212153259/https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |archive-date=February 12, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=[[Entrepreneur (magazine)]]}}&lt;/ref&gt; Маск xAI компаниясын 2023 жылғы 12 шілдеде жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vynck |first=Gerrit De |date=July 15, 2023 |title=Musk's new AI company, xAI, will aim to solve scientific mysteries |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717133426/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |archive-date=July 17, 2023 |access-date=2023-07-17 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы мамырдағы жағдай бойынша xAI штаб-пәтері [[Сан-Франциско шығанағы аймағы]]нда орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ghoshal |first=Anirban |date=July 13, 2023 |title=Elon Musk launches xAI to take on ChatGPT-maker OpenAI |url=https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718163752/https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |archive-date=July 18, 2023 |access-date=July 14, 2023 |website=Computer World}}&lt;/ref&gt; Бастапқыда ол [[Невада]] штатында [[қоғамдық пайда корпорациясы]] ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Peterson |first=Becky |date=December 26, 2023 |title=Musk's xAI Incorporates as Benefit Corporation With 'Positive Impact' Goal |url=https://www.theinformation.com/articles/musks-xai-incorporates-as-benefit-corporation-with-positive-impact-goal |access-date=August 26, 2025 |website=The Information }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы мамырға қарай компания қоғамдық пайда корпорациясы мәртебесінен бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=August 25, 2025 |title=Elon Musk's xAI secretly dropped its benefit corporation status while fighting OpenAI |url=https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |access-date=2025-08-26 |website=CNBC |archive-date=August 26, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250826012828/https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы тамыздағы жағдай бойынша Маск [[Tesla, Inc.]] тапсырыс берген көптеген [[NVIDIA|Nvidia]] чиптерін X пен xAI-ға бағыттап отырған.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kolodny |first1=Lora |title=Elon Musk ordered Nvidia to ship thousands of AI chips reserved for Tesla to X and xAI |url=https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |website=cnbc.com |date=June 4, 2024 |publisher=CNBC |access-date=August 10, 2024 |archive-date=November 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241119203914/https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы 23 желтоқсанда xAI [[қаржылық капитал|жеке]] қаржыландыру раунды барысында 6 млрд АҚШ долларын тартты. Раундқа [[Fidelity Investments|Fidelity]], [[BlackRock]], [[Sequoia Capital]] және басқа инвесторлар қатысты, нәтижесінде компанияның осы уақытқа дейін тартқан жалпы қаржысы 12 млрд доллардан асты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Conger |first=Kate |date=December 24, 2024 |title=Elon Musk's xAI Raises $6 Billion in New Funding |url=https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |work=[[The New York Times]] |archive-date=December 29, 2024 |access-date=December 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229134155/https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 10 ақпанда xAI және басқа инвесторлар [[OpenAI]] компаниясын 97,4 млрд долларға сатып алу туралы ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hammond |first=George |date=February 10, 2025 |title=Elon Musk-led consortium offers $100bn to take control of OpenAI |url=https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |access-date=2025-02-10 |work=Financial Times |archive-date=February 11, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211005552/https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 17 наурызда xAI [[мәтіннен бейнеге модель|ЖИ көмегімен бейне жасау құралдарын]] әзірлейтін [[Стартап компания|стартап]] Hotshot-ты сатып алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=March 17, 2025 |title=Elon Musk's AI company, xAI, acquires a generative AI video startup |url=https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |access-date=2025-03-17 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 17, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317200138/https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 28 наурызда Маск xAI-дың туыстас [[X Corp.]] компаниясын сатып алғанын жариялады. X Corp. — [[X (әлеуметтік желі)|X (бұрынғы Twitter)]] әлеуметтік желісін әзірлеуші компания, оны Маск бұған дейін 2022 жылғы қазанда сатып алған. Толығымен акциялар арқылы жасалған мәміледе X 33 млрд долларға бағаланды, ал 12 млрд доллар қарызын есепке алғанда оның жалпы бағасы 45 млрд долларды құрады. Ал xAI-дың өзі 80 млрд долларға бағаланды. Екі компания '''X.AI Holdings Corp''' деп аталатын біртұтас құрылымға біріктірілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zeff |first=Maxwell |date=March 29, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=2025-03-31 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 31, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250331055630/https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 28, 2025 |title=Musk's xAI Startup Swallows Up X Social Network in Surprise Deal |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |website=Bloomberg |language=en-US |access-date=March 29, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810053359/https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;deal&quot;&gt;{{cite news|last=Hyatt|first=John|date=April 2, 2025|url=https://www.forbes.com/sites/johnhyatt/2025/04/02/the-xai-x-deal-is-a-33-billion-windfall-for-elon-musk/|title=The xAI-X Deal Is A $33 Billion Windfall For Elon Musk|access-date=April 18, 2025|work=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қаңтарда xAI Лондонның орталығындағы [[Сохо]] ауданында, Эйр-стрит, 20 мекенжайында кеңсе ашты.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Elon Musk Taps UK Top 50 Firm for London Launch of AI Business |url=https://www.law.com/international-edition/2025/01/07/elon-musk-taps-uk-top-50-firm-for-london-launch-of-ai-business/ |access-date=2026-08-27 |website=Law.com }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ky38y9pq61twl7ombt5dg4x0ujjbja9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658318</id>
      <parentid>3658316</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T10:03:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3658318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23564" sha1="qcj1v4wxpjljdi6ebsufdo907ichnap" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = SpaceXAI LLC
 |логотипі           = SpaceXAI 2026 full logo.svg
 |суреті             = Unsold Cybertrucks.jpg
 |сурет атауы        = [[Пало-Альто]], Калифорниядағы [[Page Mill Road]] 1450 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері
 |түрі               = [[Еншілес қоғам]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[9 наурыз]] [[2023 жыл|2023]] (компания осы күні тіркелді; ресми түрде [[12 шілде]] [[2023 жыл|2023]] жарияланды)
 |құрушы             = [[Илон Маск]]
 |орналасуы          = 1450 [[Page Mill Road]], [[Stanford Research Park]], [[Пало-Альто]], Калифорния, АҚШ&lt;ref name=hq-location&gt;{{Cite web |last=Robison |first=Kylie |date=January 10, 2025 |title=How Elon Musk's xAI is quietly taking over X |url=https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |website=[[The Verge]] |access-date=August 17, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810133413/https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = Майкл Николлс (президент)
 |саласы             = [[Жасанды интеллект]]&lt;br&gt;[[Әлеуметтік медиа]]
 |өнімі              = [[Grok]]; [[Grokipedia]]; [[Grok Build]]; Grok Bot; [[X (әлеуметтік желі)|X]]; [[Cursor (code editor)|Cursor]]
 |меншікті капиталы  = 
 |айналым            = {{өсім}} 3,2 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} −6,4 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = 
 |активтер           = 
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 1200+ (2025), оның ішінде сағатына ақы төленетін 900-ден астам ЖИ тәлімгері&lt;ref&gt;{{cite news |author-first1=Grace |author-last1=Kay |title=Inside xAI's organizational chart: Who's in charge at Elon Musk's company |url=https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |website=Business Insider |date=March 2025 |access-date=May 21, 2025 |archive-date=April 6, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406180419/https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басшы компания     = [[SpaceX]]
 |бағынышты компания = [[X Corp.]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=March 28, 2025 |work=Techcrunch |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328215252/https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Cursor (company)|Cursor]]
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = X.AI Corp. (2023–2026)
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://x.ai/
 |Ортаққор           = 
}}
'''SpaceXAI LLC''' (бұрынғы атауы — '''xAI''') — [[Илон Маск]] негізін қалаған америкалық [[жасанды интеллект]] компаниясы.&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot;&gt;{{Cite web |title=X.AI Corp. |url=https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |access-date=2023-07-27 |website=[[OpenCorporates]] |archive-date=August 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805051958/https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2026 жылғы ақпаннан бері ол Маск негізін қалаған [[Ғарыш өнеркәсібі|ғарыштық ұшу]] компаниясы [[SpaceX]]-тің еншілес компаниясы болып табылады.

xAI-ды Маск және [[Кайл Косик]]ті қоса алғанда 11 зерттеуші 2023 жылғы наурызда, [[жасанды интеллект бумы]] басталған кезде құрды;&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Fernholz |first=Tim |date=March 13, 2026 |title='Not built right the first time' — Musk's xAI is starting over again, again |url=https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314001659/https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |archive-date=March 14, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=TechCrunch}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1= Bueno Rebolledo |first1= Natalia |last2= Thomas |first2= Chris |date=February 10, 2026 |title=Two co-founders of Elon Musk's xAI resign, joining exodus |url=https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211173928/https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |url-status=live |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; сол жылғы қарашада Grok 1 шығарылды. 2025 жылғы наурызда xAI [[X (әлеуметтік желі)|X]] әлеуметтік желісіне иелік ететін [[X Corp.]] компаниясымен '''X.AI Holdings Corp''' аясында біріктірілді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Bensinger |first=Greg |date=March 28, 2025 |title=Musk's social media firm X bought by his AI company, valued at $33 billion |url=https://www.reuters.com/markets/deals/musks-xai-buys-social-media-platform-x-45-billion-2025-03-28/ |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы ақпанда SpaceX xAI-ды 250 млрд АҚШ долларына бағалап сатып алды, ал шілдеде компания SpaceXAI болып қайта аталды. Сол жылғы тамызда SpaceXAI [[ЖИ кодтау көмекшісі|ЖИ кодтау]] компаниясы [[Cursor (компания)|Cursor]]-ды сатып алды.&lt;ref name=&quot;8K-Close&quot;&gt;{{cite web |title=Form 8-K |url=https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0001181412/e0cb26ac-2a22-4159-a32c-6f1900299e2d.pdf |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bloomberg-Close&quot;&gt;{{cite news |title=SpaceX Completes Its $60 Billion Cursor Acquisition |url=https://news.bloomberglaw.com/mergers-and-acquisitions/spacex-completes-its-60-billion-cursor-acquisition |work=Bloomberg Law |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cursor-X&quot;&gt;{{cite web |title=Cursor is now part of @SpaceX |url=https://x.com/cursor_ai/status/2088249881718919393 |website=X (formerly Twitter) |author=Cursor |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;

SpaceXAI-дың негізгі өнімі — [[Grok]] деп аталатын [[үлкен тілдік модель|үлкен тілдік]], [[мәтіннен кескінге модель|мәтіннен кескінге]] және [[мәтіннен бейнеге]] модельдер тобы. Компания [[Colossus (деректер орталығы)|Colossus]] кластеріне негізделген [[деректер орталығы]] бизнесін жүргізеді;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=June 5, 2026 |title=Google to pay SpaceX $920 million a month for compute capacity at xAI data centers |url=https://www.cnbc.com/2026/06/05/google-to-pay-spacex-920-million-a-month-for-xai-compute-capacity.html |access-date=2026-06-06 |website=CNBC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Anthropic]] пен [[Google]] оның ірі клиенттері болып табылады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |last1=Howley|first1=Daniel|title=Anthropic to rent all AI capacity at SpaceX's Colossus data center|url=https://finance.yahoo.com/news/anthropic-to-rent-all-ai-capacity-at-spacexs-colossus-data-center-180327774.html|website=Yahoo Finance|access-date=May 6, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ''[[Маск Альтманға қарсы]]'' ісінде Маск Grok-тың ішінара [[білімді дистилляциялау]] арқылы [[OpenAI]] модельдерінің негізінде әзірленгенін мәлімдеді; 2026 жылғы тамызда OpenAI дистилляцияға қатысты алаңдаушылықтарға байланысты өз модельдерін Cursor-ға ұсынуды тоқтататынын хабарлады. X-пен интеграцияланған Grok [[бірқатар дауға]], соның ішінде [[нацизмді насихаттауына]] және [[Grok сексуалдық дипфейк жанжалы|сексуалдық дипфейктер жасауына]] байланысты сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 20, 2026 |title=Grok Imagine Is Dead For Free Users (Jun 2026) |url=https://alloypress.com/news/grok-imagine-is-dead-for-free-users |access-date=2026-08-27 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Қалыптасуы (2023–2025) ===
[[Илон Маск]] xAI компаниясын 2023 жылғы 9 наурызда құрды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk launches xAI in challenge to dominance of ChatGPT owner |url=https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712183908/https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |newspaper=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharya |first=Suryathapa |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk Launches xAI, His New Artificial-Intelligence Company |url=https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712195955/https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |work=[[The Wall Street Journal]] }}&lt;/ref&gt; Компанияның негізін қалаған ЖИ зерттеушілері Джимми Ба, Цзыхан Дай, [[Кайл Косик]], Мануэль Кройсс, Росс Нордин, Тоби Полен, Кристиан Сегеди, Юйхуай У, Грег Янг және Годун Чжан болды; топты бұрын [[Google DeepMind]]-пен байланысты болған бас инженер Игорь Бабушкин басқарды.&lt;ref name=&quot;Isaacson2023&quot;&gt;{{cite book |last1=Isaacson |first1=Walter |author-link=Walter Isaacson |title=Elon Musk |date=September 12, 2023 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-1-9821-8128-4 |pages=605–606 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kolodny-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |last2=Capoot |first2=Ashley |date=February 10, 2026 |title=Musk's xAI loses second co-founder in two days |url=https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211021425/https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=Consumer News and Business Channel ([[CNBC]])}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Small-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Small |first=Jonathan |date=February 11, 2026 |title=Half of Elon Musk's xAI Founding Team Has Now Left the Company — And the Timing Is Alarming |url=https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260212153259/https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |archive-date=February 12, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=[[Entrepreneur (magazine)]]}}&lt;/ref&gt; Маск xAI компаниясын 2023 жылғы 12 шілдеде жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vynck |first=Gerrit De |date=July 15, 2023 |title=Musk's new AI company, xAI, will aim to solve scientific mysteries |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717133426/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |archive-date=July 17, 2023 |access-date=2023-07-17 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы мамырдағы жағдай бойынша xAI штаб-пәтері [[Сан-Франциско шығанағы аймағы]]нда орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ghoshal |first=Anirban |date=July 13, 2023 |title=Elon Musk launches xAI to take on ChatGPT-maker OpenAI |url=https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718163752/https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |archive-date=July 18, 2023 |access-date=July 14, 2023 |website=Computer World}}&lt;/ref&gt; Бастапқыда ол [[Невада]] штатында [[қоғамдық пайда корпорациясы]] ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Peterson |first=Becky |date=December 26, 2023 |title=Musk's xAI Incorporates as Benefit Corporation With 'Positive Impact' Goal |url=https://www.theinformation.com/articles/musks-xai-incorporates-as-benefit-corporation-with-positive-impact-goal |access-date=August 26, 2025 |website=The Information }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы мамырға қарай компания қоғамдық пайда корпорациясы мәртебесінен бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=August 25, 2025 |title=Elon Musk's xAI secretly dropped its benefit corporation status while fighting OpenAI |url=https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |access-date=2025-08-26 |website=CNBC |archive-date=August 26, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250826012828/https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы тамыздағы жағдай бойынша Маск [[Tesla, Inc.]] тапсырыс берген көптеген [[NVIDIA|Nvidia]] чиптерін X пен xAI-ға бағыттап отырған.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kolodny |first1=Lora |title=Elon Musk ordered Nvidia to ship thousands of AI chips reserved for Tesla to X and xAI |url=https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |website=cnbc.com |date=June 4, 2024 |publisher=CNBC |access-date=August 10, 2024 |archive-date=November 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241119203914/https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы 23 желтоқсанда xAI [[қаржылық капитал|жеке]] қаржыландыру раунды барысында 6 млрд АҚШ долларын тартты. Раундқа [[Fidelity Investments|Fidelity]], [[BlackRock]], [[Sequoia Capital]] және басқа инвесторлар қатысты, нәтижесінде компанияның осы уақытқа дейін тартқан жалпы қаржысы 12 млрд доллардан асты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Conger |first=Kate |date=December 24, 2024 |title=Elon Musk's xAI Raises $6 Billion in New Funding |url=https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |work=[[The New York Times]] |archive-date=December 29, 2024 |access-date=December 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229134155/https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 10 ақпанда xAI және басқа инвесторлар [[OpenAI]] компаниясын 97,4 млрд долларға сатып алу туралы ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hammond |first=George |date=February 10, 2025 |title=Elon Musk-led consortium offers $100bn to take control of OpenAI |url=https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |access-date=2025-02-10 |work=Financial Times |archive-date=February 11, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211005552/https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 17 наурызда xAI [[мәтіннен бейнеге модель|ЖИ көмегімен бейне жасау құралдарын]] әзірлейтін [[Стартап компания|стартап]] Hotshot-ты сатып алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=March 17, 2025 |title=Elon Musk's AI company, xAI, acquires a generative AI video startup |url=https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |access-date=2025-03-17 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 17, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317200138/https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 28 наурызда Маск xAI-дың туыстас [[X Corp.]] компаниясын сатып алғанын жариялады. X Corp. — [[X (әлеуметтік желі)|X (бұрынғы Twitter)]] әлеуметтік желісін әзірлеуші компания, оны Маск бұған дейін 2022 жылғы қазанда сатып алған. Толығымен акциялар арқылы жасалған мәміледе X 33 млрд долларға бағаланды, ал 12 млрд доллар қарызын есепке алғанда оның жалпы бағасы 45 млрд долларды құрады. Ал xAI-дың өзі 80 млрд долларға бағаланды. Екі компания '''X.AI Holdings Corp''' деп аталатын біртұтас құрылымға біріктірілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zeff |first=Maxwell |date=March 29, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=2025-03-31 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 31, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250331055630/https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 28, 2025 |title=Musk's xAI Startup Swallows Up X Social Network in Surprise Deal |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |website=Bloomberg |language=en-US |access-date=March 29, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810053359/https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;deal&quot;&gt;{{cite news|last=Hyatt|first=John|date=April 2, 2025|url=https://www.forbes.com/sites/johnhyatt/2025/04/02/the-xai-x-deal-is-a-33-billion-windfall-for-elon-musk/|title=The xAI-X Deal Is A $33 Billion Windfall For Elon Musk|access-date=April 18, 2025|work=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қаңтарда xAI Лондонның орталығындағы [[Сохо]] ауданында, Эйр-стрит, 20 мекенжайында кеңсе ашты.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Elon Musk Taps UK Top 50 Firm for London Launch of AI Business |url=https://www.law.com/international-edition/2025/01/07/elon-musk-taps-uk-top-50-firm-for-london-launch-of-ai-business/ |access-date=2026-08-27 |website=Law.com }}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 14 шілдеде [[АҚШ Қорғаныс министрлігі]] xAI-дың әскери салада жасанды интеллектіні қолдануға арналған 200 млн долларлық келісімшарт алғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brodkin |first=Jon |date=July 15, 2025 |title=Grok's &quot;MechaHitler&quot; meltdown didn't stop xAI from winning $200M military deal |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2025/07/groks-mechahitler-meltdown-didnt-stop-xai-from-winning-200m-military-deal/ |access-date=2025-07-16 |website=Ars Technica |archive-date=July 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250716044148/https://arstechnica.com/tech-policy/2025/07/groks-mechahitler-meltdown-didnt-stop-xai-from-winning-200m-military-deal/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 12 қыркүйекте xAI деректерді аннотациялаумен айналысқан 500 қызметкерін жұмыстан шығарды. Бұған дейін компаниядағы ең ірі бөлім болған бұл бөлім xAI-дың [[Grok (чат-бот)|Grok]] чат-ботын оқытумен айналысқан.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kay |first1=Grace |title=Elon Musk's xAI lays off hundreds of workers tasked with training Grok |url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-xai-layoffs-data-annotators-2025-9 |access-date=September 16, 2025 |work=Business Insider |publisher=Axel Springer SE |date=September 12, 2025 |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916091316/https://www.businessinsider.com/elon-musk-xai-layoffs-data-annotators-2025-9 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=xAI Layoffs Shock Tech Industry: 500 Data Annotation Workers Cut as AI Focus Shifts |url=https://beamstart.com/news/xai-reportedly-lays-off-500-17577795076322 |access-date=2025-09-15 |website=BEAMSTART |archive-date=October 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251010003538/https://beamstart.com/news/xai-reportedly-lays-off-500-17577795076322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2025 |title=xAI reportedly laid off at least 500 AI tutors working on Grok |url=https://www.engadget.com/ai/xai-reportedly-laid-off-at-least-500-ai-tutors-working-on-grok-130059624.html |access-date=2025-09-15 |website=Engadget |language=en-US |archive-date=September 15, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915153034/https://www.engadget.com/ai/xai-reportedly-laid-off-at-least-500-ai-tutors-working-on-grok-130059624.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>qcj1v4wxpjljdi6ebsufdo907ichnap</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658319</id>
      <parentid>3658318</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T10:04:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3658319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23543" sha1="29ol75ahpcku4byk40hnnpfsnqnjdx2" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = SpaceXAI LLC
 |логотипі           = SpaceXAI 2026 full logo.svg
 |суреті             = Unsold Cybertrucks.jpg
 |сурет атауы        = [[Пало-Альто]], Калифорниядағы [[Page Mill Road]] 1450 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері
 |түрі               = [[Еншілес қоғам]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[9 наурыз]] [[2023 жыл|2023]] (компания осы күні тіркелді; ресми түрде [[12 шілде]] [[2023 жыл|2023]] жарияланды)
 |құрушы             = [[Илон Маск]]
 |орналасуы          = 1450 [[Page Mill Road]], [[Stanford Research Park]], [[Пало-Альто]], Калифорния, АҚШ&lt;ref name=hq-location&gt;{{Cite web |last=Robison |first=Kylie |date=January 10, 2025 |title=How Elon Musk's xAI is quietly taking over X |url=https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |website=[[The Verge]] |access-date=August 17, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810133413/https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = Майкл Николлс (президент)
 |саласы             = [[Жасанды интеллект]]&lt;br&gt;[[Әлеуметтік медиа]]
 |өнімі              = [[Grok]]; [[Grokipedia]]; [[Grok Build]]; Grok Bot; [[X (әлеуметтік желі)|X]]; [[Cursor (code editor)|Cursor]]
 |меншікті капиталы  = 
 |айналым            = {{өсім}} 3,2 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} −6,4 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = 
 |активтер           = 
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 1200+ (2025), оның ішінде сағатына ақы төленетін 900-ден астам ЖИ тәлімгері&lt;ref&gt;{{cite news |author-first1=Grace |author-last1=Kay |title=Inside xAI's organizational chart: Who's in charge at Elon Musk's company |url=https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |website=Business Insider |date=March 2025 |access-date=May 21, 2025 |archive-date=April 6, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406180419/https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басшы компания     = [[SpaceX]]
 |бағынышты компания = [[X Corp.]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=March 28, 2025 |work=Techcrunch |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328215252/https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Cursor (company)|Cursor]]
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = X.AI Corp. (2023–2026)
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://x.ai/
 |Ортаққор           = 
}}
'''SpaceXAI LLC''' (бұрынғы атауы — '''xAI''') — [[Илон Маск]] негізін қалаған америкалық [[жасанды интеллект]] компаниясы.&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot;&gt;{{Cite web |title=X.AI Corp. |url=https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |access-date=2023-07-27 |website=[[OpenCorporates]] |archive-date=August 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805051958/https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2026 жылғы ақпаннан бері ол Маск негізін қалаған [[Ғарыш өнеркәсібі|ғарыштық ұшу]] компаниясы [[SpaceX]]-тің еншілес компаниясы болып табылады.

xAI-ды Маск және [[Кайл Косик]]ті қоса алғанда 11 зерттеуші 2023 жылғы наурызда, [[жасанды интеллект бумы]] басталған кезде құрды;&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Fernholz |first=Tim |date=March 13, 2026 |title='Not built right the first time' — Musk's xAI is starting over again, again |url=https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314001659/https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |archive-date=March 14, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=TechCrunch}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1= Bueno Rebolledo |first1= Natalia |last2= Thomas |first2= Chris |date=February 10, 2026 |title=Two co-founders of Elon Musk's xAI resign, joining exodus |url=https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211173928/https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |url-status=live |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; сол жылғы қарашада Grok 1 шығарылды. 2025 жылғы наурызда xAI [[X (әлеуметтік желі)|X]] әлеуметтік желісіне иелік ететін [[X Corp.]] компаниясымен '''X.AI Holdings Corp''' аясында біріктірілді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Bensinger |first=Greg |date=March 28, 2025 |title=Musk's social media firm X bought by his AI company, valued at $33 billion |url=https://www.reuters.com/markets/deals/musks-xai-buys-social-media-platform-x-45-billion-2025-03-28/ |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы ақпанда SpaceX xAI-ды 250 млрд АҚШ долларына бағалап сатып алды, ал шілдеде компания SpaceXAI болып қайта аталды. Сол жылғы тамызда SpaceXAI [[ЖИ кодтау көмекшісі|ЖИ кодтау]] компаниясы [[Cursor (компания)|Cursor]]-ды сатып алды.&lt;ref name=&quot;8K-Close&quot;&gt;{{cite web |title=Form 8-K |url=https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0001181412/e0cb26ac-2a22-4159-a32c-6f1900299e2d.pdf |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bloomberg-Close&quot;&gt;{{cite news |title=SpaceX Completes Its $60 Billion Cursor Acquisition |url=https://news.bloomberglaw.com/mergers-and-acquisitions/spacex-completes-its-60-billion-cursor-acquisition |work=Bloomberg Law |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cursor-X&quot;&gt;{{cite web |title=Cursor is now part of @SpaceX |url=https://x.com/cursor_ai/status/2088249881718919393 |website=X (formerly Twitter) |author=Cursor |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;

SpaceXAI-дың негізгі өнімі — [[Grok]] деп аталатын [[үлкен тілдік модель|үлкен тілдік]], [[мәтіннен кескінге модель|мәтіннен кескінге]] және [[мәтіннен бейнеге]] модельдер тобы. Компания [[Colossus (деректер орталығы)|Colossus]] кластеріне негізделген [[деректер орталығы]] бизнесін жүргізеді;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=June 5, 2026 |title=Google to pay SpaceX $920 million a month for compute capacity at xAI data centers |url=https://www.cnbc.com/2026/06/05/google-to-pay-spacex-920-million-a-month-for-xai-compute-capacity.html |access-date=2026-06-06 |website=CNBC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Anthropic]] пен [[Google]] оның ірі клиенттері болып табылады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |last1=Howley|first1=Daniel|title=Anthropic to rent all AI capacity at SpaceX's Colossus data center|url=https://finance.yahoo.com/news/anthropic-to-rent-all-ai-capacity-at-spacexs-colossus-data-center-180327774.html|website=Yahoo Finance|access-date=May 6, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ''[[Маск Альтманға қарсы]]'' ісінде Маск Grok-тың ішінара [[білімді дистилляциялау]] арқылы [[OpenAI]] модельдерінің негізінде әзірленгенін мәлімдеді; 2026 жылғы тамызда OpenAI дистилляцияға қатысты алаңдаушылықтарға байланысты өз модельдерін Cursor-ға ұсынуды тоқтататынын хабарлады. X-пен интеграцияланған Grok [[бірқатар дауға]], соның ішінде [[нацизмді насихаттауына]] және [[Grok сексуалдық дипфейк жанжалы|сексуалдық дипфейктер жасауына]] байланысты сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 20, 2026 |title=Grok Imagine Is Dead For Free Users (Jun 2026) |url=https://alloypress.com/news/grok-imagine-is-dead-for-free-users |access-date=2026-08-27 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Қалыптасуы (2023–2025) ===
[[Илон Маск]] xAI компаниясын 2023 жылғы 9 наурызда құрды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk launches xAI in challenge to dominance of ChatGPT owner |url=https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712183908/https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |newspaper=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharya |first=Suryathapa |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk Launches xAI, His New Artificial-Intelligence Company |url=https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712195955/https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |work=[[The Wall Street Journal]] }}&lt;/ref&gt; Компанияның негізін қалаған ЖИ зерттеушілері Джимми Ба, Цзыхан Дай, [[Кайл Косик]], Мануэль Кройсс, Росс Нордин, Тоби Полен, Кристиан Сегеди, Юйхуай У, Грег Янг және Годун Чжан болды; топты бұрын [[Google DeepMind]]-пен байланысты болған бас инженер Игорь Бабушкин басқарды.&lt;ref name=&quot;Isaacson2023&quot;&gt;{{cite book |last1=Isaacson |first1=Walter |author-link=Walter Isaacson |title=Elon Musk |date=September 12, 2023 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-1-9821-8128-4 |pages=605–606 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kolodny-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |last2=Capoot |first2=Ashley |date=February 10, 2026 |title=Musk's xAI loses second co-founder in two days |url=https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211021425/https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=Consumer News and Business Channel ([[CNBC]])}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Small-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Small |first=Jonathan |date=February 11, 2026 |title=Half of Elon Musk's xAI Founding Team Has Now Left the Company — And the Timing Is Alarming |url=https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260212153259/https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |archive-date=February 12, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=[[Entrepreneur (magazine)]]}}&lt;/ref&gt; Маск xAI компаниясын 2023 жылғы 12 шілдеде жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vynck |first=Gerrit De |date=July 15, 2023 |title=Musk's new AI company, xAI, will aim to solve scientific mysteries |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717133426/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |archive-date=July 17, 2023 |access-date=2023-07-17 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы мамырдағы жағдай бойынша xAI штаб-пәтері [[Сан-Франциско шығанағы аймағы]]нда орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ghoshal |first=Anirban |date=July 13, 2023 |title=Elon Musk launches xAI to take on ChatGPT-maker OpenAI |url=https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718163752/https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |archive-date=July 18, 2023 |access-date=July 14, 2023 |website=Computer World}}&lt;/ref&gt; Бастапқыда ол [[Невада]] штатында [[қоғамдық пайда корпорациясы]] ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Peterson |first=Becky |date=December 26, 2023 |title=Musk's xAI Incorporates as Benefit Corporation With 'Positive Impact' Goal |url=https://www.theinformation.com/articles/musks-xai-incorporates-as-benefit-corporation-with-positive-impact-goal |access-date=August 26, 2025 |website=The Information }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы мамырға қарай компания қоғамдық пайда корпорациясы мәртебесінен бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=August 25, 2025 |title=Elon Musk's xAI secretly dropped its benefit corporation status while fighting OpenAI |url=https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |access-date=2025-08-26 |website=CNBC |archive-date=August 26, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250826012828/https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы тамыздағы жағдай бойынша Маск [[Tesla, Inc.]] тапсырыс берген көптеген [[NVIDIA|Nvidia]] чиптерін X пен xAI-ға бағыттап отырған.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kolodny |first1=Lora |title=Elon Musk ordered Nvidia to ship thousands of AI chips reserved for Tesla to X and xAI |url=https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |website=cnbc.com |date=June 4, 2024 |publisher=CNBC |access-date=August 10, 2024 |archive-date=November 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241119203914/https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы 23 желтоқсанда xAI [[қаржылық капитал|жеке]] қаржыландыру раунды барысында 6 млрд АҚШ долларын тартты. Раундқа [[Fidelity Investments|Fidelity]], [[BlackRock]], [[Sequoia Capital]] және басқа инвесторлар қатысты, нәтижесінде компанияның осы уақытқа дейін тартқан жалпы қаржысы 12 млрд доллардан асты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Conger |first=Kate |date=December 24, 2024 |title=Elon Musk's xAI Raises $6 Billion in New Funding |url=https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |work=[[The New York Times]] |archive-date=December 29, 2024 |access-date=December 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229134155/https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 10 ақпанда xAI және басқа инвесторлар [[OpenAI]] компаниясын 97,4 млрд долларға сатып алу туралы ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hammond |first=George |date=February 10, 2025 |title=Elon Musk-led consortium offers $100bn to take control of OpenAI |url=https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |access-date=2025-02-10 |work=Financial Times |archive-date=February 11, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211005552/https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 17 наурызда xAI [[мәтіннен бейнеге модель|ЖИ көмегімен бейне жасау құралдарын]] әзірлейтін [[Стартап компания|стартап]] Hotshot-ты сатып алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=March 17, 2025 |title=Elon Musk's AI company, xAI, acquires a generative AI video startup |url=https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |access-date=2025-03-17 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 17, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317200138/https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 28 наурызда Маск xAI-дың туыстас [[X Corp.]] компаниясын сатып алғанын жариялады. X Corp. — [[X (әлеуметтік желі)|X (бұрынғы Twitter)]] әлеуметтік желісін әзірлеуші компания, оны Маск бұған дейін 2022 жылғы қазанда сатып алған. Толығымен акциялар арқылы жасалған мәміледе X 33 млрд долларға бағаланды, ал 12 млрд доллар қарызын есепке алғанда оның жалпы бағасы 45 млрд долларды құрады. Ал xAI-дың өзі 80 млрд долларға бағаланды. Екі компания '''X.AI Holdings Corp''' деп аталатын біртұтас құрылымға біріктірілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zeff |first=Maxwell |date=March 29, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=2025-03-31 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 31, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250331055630/https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 28, 2025 |title=Musk's xAI Startup Swallows Up X Social Network in Surprise Deal |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |website=Bloomberg |language=en-US |access-date=March 29, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810053359/https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;deal&quot;&gt;{{cite news|last=Hyatt|first=John|date=April 2, 2025|url=https://www.forbes.com/sites/johnhyatt/2025/04/02/the-xai-x-deal-is-a-33-billion-windfall-for-elon-musk/|title=The xAI-X Deal Is A $33 Billion Windfall For Elon Musk|access-date=April 18, 2025|work=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қаңтарда xAI Лондонның орталығындағы [[Сохо]] ауданында, Эйр-стрит, 20 мекенжайында кеңсе ашты.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Elon Musk Taps UK Top 50 Firm for London Launch of AI Business |url=https://www.law.com/international-edition/2025/01/07/elon-musk-taps-uk-top-50-firm-for-london-launch-of-ai-business/ |access-date=2026-08-27 |website=Law.com }}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 14 шілдеде [[АҚШ Қорғаныс министрлігі]] xAI-дың әскери салада жасанды интеллектіні қолдануға арналған 200 млн долларлық келісімшарт алғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brodkin |first=Jon |date=July 15, 2025 |title=Grok's &quot;MechaHitler&quot; meltdown didn't stop xAI from winning $200M military deal |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2025/07/groks-mechahitler-meltdown-didnt-stop-xai-from-winning-200m-military-deal/ |access-date=2025-07-16 |website=Ars Technica |archive-date=July 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250716044148/https://arstechnica.com/tech-policy/2025/07/groks-mechahitler-meltdown-didnt-stop-xai-from-winning-200m-military-deal/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 12 қыркүйекте xAI деректерді аннотациялаумен айналысқан 500 қызметкерін жұмыстан шығарды. Бұған дейін компаниядағы ең ірі бөлім болған бұл бөлім xAI-дың [[Grok]] чат-ботын оқытумен айналысқан.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kay |first1=Grace |title=Elon Musk's xAI lays off hundreds of workers tasked with training Grok |url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-xai-layoffs-data-annotators-2025-9 |access-date=September 16, 2025 |work=Business Insider |publisher=Axel Springer SE |date=September 12, 2025 |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916091316/https://www.businessinsider.com/elon-musk-xai-layoffs-data-annotators-2025-9 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=xAI Layoffs Shock Tech Industry: 500 Data Annotation Workers Cut as AI Focus Shifts |url=https://beamstart.com/news/xai-reportedly-lays-off-500-17577795076322 |access-date=2025-09-15 |website=BEAMSTART |archive-date=October 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251010003538/https://beamstart.com/news/xai-reportedly-lays-off-500-17577795076322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2025 |title=xAI reportedly laid off at least 500 AI tutors working on Grok |url=https://www.engadget.com/ai/xai-reportedly-laid-off-at-least-500-ai-tutors-working-on-grok-130059624.html |access-date=2025-09-15 |website=Engadget |language=en-US |archive-date=September 15, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915153034/https://www.engadget.com/ai/xai-reportedly-laid-off-at-least-500-ai-tutors-working-on-grok-130059624.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>29ol75ahpcku4byk40hnnpfsnqnjdx2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658320</id>
      <parentid>3658319</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T10:06:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3658320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24337" sha1="9svtxtphkn9g0rm8e1h0shszlhh2ac1" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = SpaceXAI LLC
 |логотипі           = SpaceXAI 2026 full logo.svg
 |суреті             = Unsold Cybertrucks.jpg
 |сурет атауы        = [[Пало-Альто]], Калифорниядағы [[Page Mill Road]] 1450 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері
 |түрі               = [[Еншілес қоғам]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[9 наурыз]] [[2023 жыл|2023]] (компания осы күні тіркелді; ресми түрде [[12 шілде]] [[2023 жыл|2023]] жарияланды)
 |құрушы             = [[Илон Маск]]
 |орналасуы          = 1450 [[Page Mill Road]], [[Stanford Research Park]], [[Пало-Альто]], Калифорния, АҚШ&lt;ref name=hq-location&gt;{{Cite web |last=Robison |first=Kylie |date=January 10, 2025 |title=How Elon Musk's xAI is quietly taking over X |url=https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |website=[[The Verge]] |access-date=August 17, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810133413/https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = Майкл Николлс (президент)
 |саласы             = [[Жасанды интеллект]]&lt;br&gt;[[Әлеуметтік медиа]]
 |өнімі              = [[Grok]]; [[Grokipedia]]; [[Grok Build]]; Grok Bot; [[X (әлеуметтік желі)|X]]; [[Cursor (code editor)|Cursor]]
 |меншікті капиталы  = 
 |айналым            = {{өсім}} 3,2 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} −6,4 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = 
 |активтер           = 
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 1200+ (2025), оның ішінде сағатына ақы төленетін 900-ден астам ЖИ тәлімгері&lt;ref&gt;{{cite news |author-first1=Grace |author-last1=Kay |title=Inside xAI's organizational chart: Who's in charge at Elon Musk's company |url=https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |website=Business Insider |date=March 2025 |access-date=May 21, 2025 |archive-date=April 6, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406180419/https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басшы компания     = [[SpaceX]]
 |бағынышты компания = [[X Corp.]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=March 28, 2025 |work=Techcrunch |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328215252/https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Cursor (company)|Cursor]]
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = X.AI Corp. (2023–2026)
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://x.ai/
 |Ортаққор           = 
}}
'''SpaceXAI LLC''' (бұрынғы атауы — '''xAI''') — [[Илон Маск]] негізін қалаған америкалық [[жасанды интеллект]] компаниясы.&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot;&gt;{{Cite web |title=X.AI Corp. |url=https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |access-date=2023-07-27 |website=[[OpenCorporates]] |archive-date=August 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805051958/https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2026 жылғы ақпаннан бері ол Маск негізін қалаған [[Ғарыш өнеркәсібі|ғарыштық ұшу]] компаниясы [[SpaceX]]-тің еншілес компаниясы болып табылады.

xAI-ды Маск және [[Кайл Косик]]ті қоса алғанда 11 зерттеуші 2023 жылғы наурызда, [[жасанды интеллект бумы]] басталған кезде құрды;&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Fernholz |first=Tim |date=March 13, 2026 |title='Not built right the first time' — Musk's xAI is starting over again, again |url=https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314001659/https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |archive-date=March 14, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=TechCrunch}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1= Bueno Rebolledo |first1= Natalia |last2= Thomas |first2= Chris |date=February 10, 2026 |title=Two co-founders of Elon Musk's xAI resign, joining exodus |url=https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211173928/https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |url-status=live |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; сол жылғы қарашада Grok 1 шығарылды. 2025 жылғы наурызда xAI [[X (әлеуметтік желі)|X]] әлеуметтік желісіне иелік ететін [[X Corp.]] компаниясымен '''X.AI Holdings Corp''' аясында біріктірілді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Bensinger |first=Greg |date=March 28, 2025 |title=Musk's social media firm X bought by his AI company, valued at $33 billion |url=https://www.reuters.com/markets/deals/musks-xai-buys-social-media-platform-x-45-billion-2025-03-28/ |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы ақпанда SpaceX xAI-ды 250 млрд АҚШ долларына бағалап сатып алды, ал шілдеде компания SpaceXAI болып қайта аталды. Сол жылғы тамызда SpaceXAI [[ЖИ кодтау көмекшісі|ЖИ кодтау]] компаниясы [[Cursor (компания)|Cursor]]-ды сатып алды.&lt;ref name=&quot;8K-Close&quot;&gt;{{cite web |title=Form 8-K |url=https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0001181412/e0cb26ac-2a22-4159-a32c-6f1900299e2d.pdf |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bloomberg-Close&quot;&gt;{{cite news |title=SpaceX Completes Its $60 Billion Cursor Acquisition |url=https://news.bloomberglaw.com/mergers-and-acquisitions/spacex-completes-its-60-billion-cursor-acquisition |work=Bloomberg Law |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cursor-X&quot;&gt;{{cite web |title=Cursor is now part of @SpaceX |url=https://x.com/cursor_ai/status/2088249881718919393 |website=X (formerly Twitter) |author=Cursor |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;

SpaceXAI-дың негізгі өнімі — [[Grok]] деп аталатын [[үлкен тілдік модель|үлкен тілдік]], [[мәтіннен кескінге модель|мәтіннен кескінге]] және [[мәтіннен бейнеге]] модельдер тобы. Компания [[Colossus (деректер орталығы)|Colossus]] кластеріне негізделген [[деректер орталығы]] бизнесін жүргізеді;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=June 5, 2026 |title=Google to pay SpaceX $920 million a month for compute capacity at xAI data centers |url=https://www.cnbc.com/2026/06/05/google-to-pay-spacex-920-million-a-month-for-xai-compute-capacity.html |access-date=2026-06-06 |website=CNBC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Anthropic]] пен [[Google]] оның ірі клиенттері болып табылады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |last1=Howley|first1=Daniel|title=Anthropic to rent all AI capacity at SpaceX's Colossus data center|url=https://finance.yahoo.com/news/anthropic-to-rent-all-ai-capacity-at-spacexs-colossus-data-center-180327774.html|website=Yahoo Finance|access-date=May 6, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ''[[Маск Альтманға қарсы]]'' ісінде Маск Grok-тың ішінара [[білімді дистилляциялау]] арқылы [[OpenAI]] модельдерінің негізінде әзірленгенін мәлімдеді; 2026 жылғы тамызда OpenAI дистилляцияға қатысты алаңдаушылықтарға байланысты өз модельдерін Cursor-ға ұсынуды тоқтататынын хабарлады. X-пен интеграцияланған Grok [[бірқатар дауға]], соның ішінде [[нацизмді насихаттауына]] және [[Grok сексуалдық дипфейк жанжалы|сексуалдық дипфейктер жасауына]] байланысты сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 20, 2026 |title=Grok Imagine Is Dead For Free Users (Jun 2026) |url=https://alloypress.com/news/grok-imagine-is-dead-for-free-users |access-date=2026-08-27 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Қалыптасуы (2023–2025) ===
[[Илон Маск]] xAI компаниясын 2023 жылғы 9 наурызда құрды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk launches xAI in challenge to dominance of ChatGPT owner |url=https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712183908/https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |newspaper=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharya |first=Suryathapa |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk Launches xAI, His New Artificial-Intelligence Company |url=https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712195955/https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |work=[[The Wall Street Journal]] }}&lt;/ref&gt; Компанияның негізін қалаған ЖИ зерттеушілері Джимми Ба, Цзыхан Дай, [[Кайл Косик]], Мануэль Кройсс, Росс Нордин, Тоби Полен, Кристиан Сегеди, Юйхуай У, Грег Янг және Годун Чжан болды; топты бұрын [[Google DeepMind]]-пен байланысты болған бас инженер Игорь Бабушкин басқарды.&lt;ref name=&quot;Isaacson2023&quot;&gt;{{cite book |last1=Isaacson |first1=Walter |author-link=Walter Isaacson |title=Elon Musk |date=September 12, 2023 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-1-9821-8128-4 |pages=605–606 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kolodny-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |last2=Capoot |first2=Ashley |date=February 10, 2026 |title=Musk's xAI loses second co-founder in two days |url=https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211021425/https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=Consumer News and Business Channel ([[CNBC]])}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Small-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Small |first=Jonathan |date=February 11, 2026 |title=Half of Elon Musk's xAI Founding Team Has Now Left the Company — And the Timing Is Alarming |url=https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260212153259/https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |archive-date=February 12, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=[[Entrepreneur (magazine)]]}}&lt;/ref&gt; Маск xAI компаниясын 2023 жылғы 12 шілдеде жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vynck |first=Gerrit De |date=July 15, 2023 |title=Musk's new AI company, xAI, will aim to solve scientific mysteries |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717133426/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |archive-date=July 17, 2023 |access-date=2023-07-17 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы мамырдағы жағдай бойынша xAI штаб-пәтері [[Сан-Франциско шығанағы аймағы]]нда орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ghoshal |first=Anirban |date=July 13, 2023 |title=Elon Musk launches xAI to take on ChatGPT-maker OpenAI |url=https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718163752/https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |archive-date=July 18, 2023 |access-date=July 14, 2023 |website=Computer World}}&lt;/ref&gt; Бастапқыда ол [[Невада]] штатында [[қоғамдық пайда корпорациясы]] ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Peterson |first=Becky |date=December 26, 2023 |title=Musk's xAI Incorporates as Benefit Corporation With 'Positive Impact' Goal |url=https://www.theinformation.com/articles/musks-xai-incorporates-as-benefit-corporation-with-positive-impact-goal |access-date=August 26, 2025 |website=The Information }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы мамырға қарай компания қоғамдық пайда корпорациясы мәртебесінен бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=August 25, 2025 |title=Elon Musk's xAI secretly dropped its benefit corporation status while fighting OpenAI |url=https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |access-date=2025-08-26 |website=CNBC |archive-date=August 26, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250826012828/https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы тамыздағы жағдай бойынша Маск [[Tesla, Inc.]] тапсырыс берген көптеген [[NVIDIA|Nvidia]] чиптерін X пен xAI-ға бағыттап отырған.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kolodny |first1=Lora |title=Elon Musk ordered Nvidia to ship thousands of AI chips reserved for Tesla to X and xAI |url=https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |website=cnbc.com |date=June 4, 2024 |publisher=CNBC |access-date=August 10, 2024 |archive-date=November 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241119203914/https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы 23 желтоқсанда xAI [[қаржылық капитал|жеке]] қаржыландыру раунды барысында 6 млрд АҚШ долларын тартты. Раундқа [[Fidelity Investments|Fidelity]], [[BlackRock]], [[Sequoia Capital]] және басқа инвесторлар қатысты, нәтижесінде компанияның осы уақытқа дейін тартқан жалпы қаржысы 12 млрд доллардан асты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Conger |first=Kate |date=December 24, 2024 |title=Elon Musk's xAI Raises $6 Billion in New Funding |url=https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |work=[[The New York Times]] |archive-date=December 29, 2024 |access-date=December 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229134155/https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 10 ақпанда xAI және басқа инвесторлар [[OpenAI]] компаниясын 97,4 млрд долларға сатып алу туралы ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hammond |first=George |date=February 10, 2025 |title=Elon Musk-led consortium offers $100bn to take control of OpenAI |url=https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |access-date=2025-02-10 |work=Financial Times |archive-date=February 11, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211005552/https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 17 наурызда xAI [[мәтіннен бейнеге модель|ЖИ көмегімен бейне жасау құралдарын]] әзірлейтін [[Стартап компания|стартап]] Hotshot-ты сатып алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=March 17, 2025 |title=Elon Musk's AI company, xAI, acquires a generative AI video startup |url=https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |access-date=2025-03-17 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 17, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317200138/https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 28 наурызда Маск xAI-дың туыстас [[X Corp.]] компаниясын сатып алғанын жариялады. X Corp. — [[X (әлеуметтік желі)|X (бұрынғы Twitter)]] әлеуметтік желісін әзірлеуші компания, оны Маск бұған дейін 2022 жылғы қазанда сатып алған. Толығымен акциялар арқылы жасалған мәміледе X 33 млрд долларға бағаланды, ал 12 млрд доллар қарызын есепке алғанда оның жалпы бағасы 45 млрд долларды құрады. Ал xAI-дың өзі 80 млрд долларға бағаланды. Екі компания '''X.AI Holdings Corp''' деп аталатын біртұтас құрылымға біріктірілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zeff |first=Maxwell |date=March 29, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=2025-03-31 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 31, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250331055630/https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 28, 2025 |title=Musk's xAI Startup Swallows Up X Social Network in Surprise Deal |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |website=Bloomberg |language=en-US |access-date=March 29, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810053359/https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;deal&quot;&gt;{{cite news|last=Hyatt|first=John|date=April 2, 2025|url=https://www.forbes.com/sites/johnhyatt/2025/04/02/the-xai-x-deal-is-a-33-billion-windfall-for-elon-musk/|title=The xAI-X Deal Is A $33 Billion Windfall For Elon Musk|access-date=April 18, 2025|work=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қаңтарда xAI Лондонның орталығындағы [[Сохо]] ауданында, Эйр-стрит, 20 мекенжайында кеңсе ашты.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Elon Musk Taps UK Top 50 Firm for London Launch of AI Business |url=https://www.law.com/international-edition/2025/01/07/elon-musk-taps-uk-top-50-firm-for-london-launch-of-ai-business/ |access-date=2026-08-27 |website=Law.com }}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 14 шілдеде [[АҚШ Қорғаныс министрлігі]] xAI-дың әскери салада жасанды интеллектіні қолдануға арналған 200 млн долларлық келісімшарт алғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brodkin |first=Jon |date=July 15, 2025 |title=Grok's &quot;MechaHitler&quot; meltdown didn't stop xAI from winning $200M military deal |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2025/07/groks-mechahitler-meltdown-didnt-stop-xai-from-winning-200m-military-deal/ |access-date=2025-07-16 |website=Ars Technica |archive-date=July 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250716044148/https://arstechnica.com/tech-policy/2025/07/groks-mechahitler-meltdown-didnt-stop-xai-from-winning-200m-military-deal/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 12 қыркүйекте xAI деректерді аннотациялаумен айналысқан 500 қызметкерін жұмыстан шығарды. Бұған дейін компаниядағы ең ірі бөлім болған бұл бөлім xAI-дың [[Grok]] чат-ботын оқытумен айналысқан.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kay |first1=Grace |title=Elon Musk's xAI lays off hundreds of workers tasked with training Grok |url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-xai-layoffs-data-annotators-2025-9 |access-date=September 16, 2025 |work=Business Insider |publisher=Axel Springer SE |date=September 12, 2025 |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916091316/https://www.businessinsider.com/elon-musk-xai-layoffs-data-annotators-2025-9 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=xAI Layoffs Shock Tech Industry: 500 Data Annotation Workers Cut as AI Focus Shifts |url=https://beamstart.com/news/xai-reportedly-lays-off-500-17577795076322 |access-date=2025-09-15 |website=BEAMSTART |archive-date=October 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251010003538/https://beamstart.com/news/xai-reportedly-lays-off-500-17577795076322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2025 |title=xAI reportedly laid off at least 500 AI tutors working on Grok |url=https://www.engadget.com/ai/xai-reportedly-laid-off-at-least-500-ai-tutors-working-on-grok-130059624.html |access-date=2025-09-15 |website=Engadget |language=en-US |archive-date=September 15, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915153034/https://www.engadget.com/ai/xai-reportedly-laid-off-at-least-500-ai-tutors-working-on-grok-130059624.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қазанда xAI [[Пейдж-Милл-роуд]] көшесіндегі 1450 мекенжайында, [[Стэнфорд зерттеу паркі]]нде, [[Пало-Альто (Калифорния)|Пало-Альто]] қаласында орналасқан кеңселерге көшті. Олар [[Tesla, Inc.|Tesla]] компаниясының Жаһандық инженерлік штаб-пәтерінің қарсы бетінде орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 30, 2025 |title=xAI will move into Palo Alto offices steps from Tesla engineering hub |url=https://www.bizjournals.com/sanfrancisco/news/2025/10/30/tesla-xai-palo-alto-page-mill-center.html |access-date=2026-08-25 |website=San Francisco Business Times |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>9svtxtphkn9g0rm8e1h0shszlhh2ac1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658321</id>
      <parentid>3658320</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T10:07:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3658321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25304" sha1="mm8tydwomn4ha7qidnbe42bkbgn9k0t" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = SpaceXAI LLC
 |логотипі           = SpaceXAI 2026 full logo.svg
 |суреті             = Unsold Cybertrucks.jpg
 |сурет атауы        = [[Пало-Альто]], Калифорниядағы [[Page Mill Road]] 1450 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері
 |түрі               = [[Еншілес қоғам]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[9 наурыз]] [[2023 жыл|2023]] (компания осы күні тіркелді; ресми түрде [[12 шілде]] [[2023 жыл|2023]] жарияланды)
 |құрушы             = [[Илон Маск]]
 |орналасуы          = 1450 [[Page Mill Road]], [[Stanford Research Park]], [[Пало-Альто]], Калифорния, АҚШ&lt;ref name=hq-location&gt;{{Cite web |last=Robison |first=Kylie |date=January 10, 2025 |title=How Elon Musk's xAI is quietly taking over X |url=https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |website=[[The Verge]] |access-date=August 17, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810133413/https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = Майкл Николлс (президент)
 |саласы             = [[Жасанды интеллект]]&lt;br&gt;[[Әлеуметтік медиа]]
 |өнімі              = [[Grok]]; [[Grokipedia]]; [[Grok Build]]; Grok Bot; [[X (әлеуметтік желі)|X]]; [[Cursor (code editor)|Cursor]]
 |меншікті капиталы  = 
 |айналым            = {{өсім}} 3,2 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} −6,4 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = 
 |активтер           = 
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 1200+ (2025), оның ішінде сағатына ақы төленетін 900-ден астам ЖИ тәлімгері&lt;ref&gt;{{cite news |author-first1=Grace |author-last1=Kay |title=Inside xAI's organizational chart: Who's in charge at Elon Musk's company |url=https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |website=Business Insider |date=March 2025 |access-date=May 21, 2025 |archive-date=April 6, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406180419/https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басшы компания     = [[SpaceX]]
 |бағынышты компания = [[X Corp.]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=March 28, 2025 |work=Techcrunch |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328215252/https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Cursor (company)|Cursor]]
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = X.AI Corp. (2023–2026)
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://x.ai/
 |Ортаққор           = 
}}
'''SpaceXAI LLC''' (бұрынғы атауы — '''xAI''') — [[Илон Маск]] негізін қалаған америкалық [[жасанды интеллект]] компаниясы.&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot;&gt;{{Cite web |title=X.AI Corp. |url=https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |access-date=2023-07-27 |website=[[OpenCorporates]] |archive-date=August 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805051958/https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2026 жылғы ақпаннан бері ол Маск негізін қалаған [[Ғарыш өнеркәсібі|ғарыштық ұшу]] компаниясы [[SpaceX]]-тің еншілес компаниясы болып табылады.

xAI-ды Маск және [[Кайл Косик]]ті қоса алғанда 11 зерттеуші 2023 жылғы наурызда, [[жасанды интеллект бумы]] басталған кезде құрды;&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Fernholz |first=Tim |date=March 13, 2026 |title='Not built right the first time' — Musk's xAI is starting over again, again |url=https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314001659/https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |archive-date=March 14, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=TechCrunch}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1= Bueno Rebolledo |first1= Natalia |last2= Thomas |first2= Chris |date=February 10, 2026 |title=Two co-founders of Elon Musk's xAI resign, joining exodus |url=https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211173928/https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |url-status=live |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; сол жылғы қарашада Grok 1 шығарылды. 2025 жылғы наурызда xAI [[X (әлеуметтік желі)|X]] әлеуметтік желісіне иелік ететін [[X Corp.]] компаниясымен '''X.AI Holdings Corp''' аясында біріктірілді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Bensinger |first=Greg |date=March 28, 2025 |title=Musk's social media firm X bought by his AI company, valued at $33 billion |url=https://www.reuters.com/markets/deals/musks-xai-buys-social-media-platform-x-45-billion-2025-03-28/ |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы ақпанда SpaceX xAI-ды 250 млрд АҚШ долларына бағалап сатып алды, ал шілдеде компания SpaceXAI болып қайта аталды. Сол жылғы тамызда SpaceXAI [[ЖИ кодтау көмекшісі|ЖИ кодтау]] компаниясы [[Cursor (компания)|Cursor]]-ды сатып алды.&lt;ref name=&quot;8K-Close&quot;&gt;{{cite web |title=Form 8-K |url=https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0001181412/e0cb26ac-2a22-4159-a32c-6f1900299e2d.pdf |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bloomberg-Close&quot;&gt;{{cite news |title=SpaceX Completes Its $60 Billion Cursor Acquisition |url=https://news.bloomberglaw.com/mergers-and-acquisitions/spacex-completes-its-60-billion-cursor-acquisition |work=Bloomberg Law |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cursor-X&quot;&gt;{{cite web |title=Cursor is now part of @SpaceX |url=https://x.com/cursor_ai/status/2088249881718919393 |website=X (formerly Twitter) |author=Cursor |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;

SpaceXAI-дың негізгі өнімі — [[Grok]] деп аталатын [[үлкен тілдік модель|үлкен тілдік]], [[мәтіннен кескінге модель|мәтіннен кескінге]] және [[мәтіннен бейнеге]] модельдер тобы. Компания [[Colossus (деректер орталығы)|Colossus]] кластеріне негізделген [[деректер орталығы]] бизнесін жүргізеді;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=June 5, 2026 |title=Google to pay SpaceX $920 million a month for compute capacity at xAI data centers |url=https://www.cnbc.com/2026/06/05/google-to-pay-spacex-920-million-a-month-for-xai-compute-capacity.html |access-date=2026-06-06 |website=CNBC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Anthropic]] пен [[Google]] оның ірі клиенттері болып табылады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |last1=Howley|first1=Daniel|title=Anthropic to rent all AI capacity at SpaceX's Colossus data center|url=https://finance.yahoo.com/news/anthropic-to-rent-all-ai-capacity-at-spacexs-colossus-data-center-180327774.html|website=Yahoo Finance|access-date=May 6, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ''[[Маск Альтманға қарсы]]'' ісінде Маск Grok-тың ішінара [[білімді дистилляциялау]] арқылы [[OpenAI]] модельдерінің негізінде әзірленгенін мәлімдеді; 2026 жылғы тамызда OpenAI дистилляцияға қатысты алаңдаушылықтарға байланысты өз модельдерін Cursor-ға ұсынуды тоқтататынын хабарлады. X-пен интеграцияланған Grok [[бірқатар дауға]], соның ішінде [[нацизмді насихаттауына]] және [[Grok сексуалдық дипфейк жанжалы|сексуалдық дипфейктер жасауына]] байланысты сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 20, 2026 |title=Grok Imagine Is Dead For Free Users (Jun 2026) |url=https://alloypress.com/news/grok-imagine-is-dead-for-free-users |access-date=2026-08-27 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Қалыптасуы (2023–2025) ===
[[Илон Маск]] xAI компаниясын 2023 жылғы 9 наурызда құрды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk launches xAI in challenge to dominance of ChatGPT owner |url=https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712183908/https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |newspaper=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharya |first=Suryathapa |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk Launches xAI, His New Artificial-Intelligence Company |url=https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712195955/https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |work=[[The Wall Street Journal]] }}&lt;/ref&gt; Компанияның негізін қалаған ЖИ зерттеушілері Джимми Ба, Цзыхан Дай, [[Кайл Косик]], Мануэль Кройсс, Росс Нордин, Тоби Полен, Кристиан Сегеди, Юйхуай У, Грег Янг және Годун Чжан болды; топты бұрын [[Google DeepMind]]-пен байланысты болған бас инженер Игорь Бабушкин басқарды.&lt;ref name=&quot;Isaacson2023&quot;&gt;{{cite book |last1=Isaacson |first1=Walter |author-link=Walter Isaacson |title=Elon Musk |date=September 12, 2023 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-1-9821-8128-4 |pages=605–606 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kolodny-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |last2=Capoot |first2=Ashley |date=February 10, 2026 |title=Musk's xAI loses second co-founder in two days |url=https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211021425/https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=Consumer News and Business Channel ([[CNBC]])}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Small-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Small |first=Jonathan |date=February 11, 2026 |title=Half of Elon Musk's xAI Founding Team Has Now Left the Company — And the Timing Is Alarming |url=https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260212153259/https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |archive-date=February 12, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=[[Entrepreneur (magazine)]]}}&lt;/ref&gt; Маск xAI компаниясын 2023 жылғы 12 шілдеде жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vynck |first=Gerrit De |date=July 15, 2023 |title=Musk's new AI company, xAI, will aim to solve scientific mysteries |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717133426/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |archive-date=July 17, 2023 |access-date=2023-07-17 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы мамырдағы жағдай бойынша xAI штаб-пәтері [[Сан-Франциско шығанағы аймағы]]нда орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ghoshal |first=Anirban |date=July 13, 2023 |title=Elon Musk launches xAI to take on ChatGPT-maker OpenAI |url=https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718163752/https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |archive-date=July 18, 2023 |access-date=July 14, 2023 |website=Computer World}}&lt;/ref&gt; Бастапқыда ол [[Невада]] штатында [[қоғамдық пайда корпорациясы]] ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Peterson |first=Becky |date=December 26, 2023 |title=Musk's xAI Incorporates as Benefit Corporation With 'Positive Impact' Goal |url=https://www.theinformation.com/articles/musks-xai-incorporates-as-benefit-corporation-with-positive-impact-goal |access-date=August 26, 2025 |website=The Information }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы мамырға қарай компания қоғамдық пайда корпорациясы мәртебесінен бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=August 25, 2025 |title=Elon Musk's xAI secretly dropped its benefit corporation status while fighting OpenAI |url=https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |access-date=2025-08-26 |website=CNBC |archive-date=August 26, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250826012828/https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы тамыздағы жағдай бойынша Маск [[Tesla, Inc.]] тапсырыс берген көптеген [[NVIDIA|Nvidia]] чиптерін X пен xAI-ға бағыттап отырған.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kolodny |first1=Lora |title=Elon Musk ordered Nvidia to ship thousands of AI chips reserved for Tesla to X and xAI |url=https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |website=cnbc.com |date=June 4, 2024 |publisher=CNBC |access-date=August 10, 2024 |archive-date=November 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241119203914/https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы 23 желтоқсанда xAI [[қаржылық капитал|жеке]] қаржыландыру раунды барысында 6 млрд АҚШ долларын тартты. Раундқа [[Fidelity Investments|Fidelity]], [[BlackRock]], [[Sequoia Capital]] және басқа инвесторлар қатысты, нәтижесінде компанияның осы уақытқа дейін тартқан жалпы қаржысы 12 млрд доллардан асты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Conger |first=Kate |date=December 24, 2024 |title=Elon Musk's xAI Raises $6 Billion in New Funding |url=https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |work=[[The New York Times]] |archive-date=December 29, 2024 |access-date=December 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229134155/https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 10 ақпанда xAI және басқа инвесторлар [[OpenAI]] компаниясын 97,4 млрд долларға сатып алу туралы ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hammond |first=George |date=February 10, 2025 |title=Elon Musk-led consortium offers $100bn to take control of OpenAI |url=https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |access-date=2025-02-10 |work=Financial Times |archive-date=February 11, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211005552/https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 17 наурызда xAI [[мәтіннен бейнеге модель|ЖИ көмегімен бейне жасау құралдарын]] әзірлейтін [[Стартап компания|стартап]] Hotshot-ты сатып алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=March 17, 2025 |title=Elon Musk's AI company, xAI, acquires a generative AI video startup |url=https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |access-date=2025-03-17 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 17, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317200138/https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 28 наурызда Маск xAI-дың туыстас [[X Corp.]] компаниясын сатып алғанын жариялады. X Corp. — [[X (әлеуметтік желі)|X (бұрынғы Twitter)]] әлеуметтік желісін әзірлеуші компания, оны Маск бұған дейін 2022 жылғы қазанда сатып алған. Толығымен акциялар арқылы жасалған мәміледе X 33 млрд долларға бағаланды, ал 12 млрд доллар қарызын есепке алғанда оның жалпы бағасы 45 млрд долларды құрады. Ал xAI-дың өзі 80 млрд долларға бағаланды. Екі компания '''X.AI Holdings Corp''' деп аталатын біртұтас құрылымға біріктірілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zeff |first=Maxwell |date=March 29, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=2025-03-31 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 31, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250331055630/https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 28, 2025 |title=Musk's xAI Startup Swallows Up X Social Network in Surprise Deal |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |website=Bloomberg |language=en-US |access-date=March 29, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810053359/https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;deal&quot;&gt;{{cite news|last=Hyatt|first=John|date=April 2, 2025|url=https://www.forbes.com/sites/johnhyatt/2025/04/02/the-xai-x-deal-is-a-33-billion-windfall-for-elon-musk/|title=The xAI-X Deal Is A $33 Billion Windfall For Elon Musk|access-date=April 18, 2025|work=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қаңтарда xAI Лондонның орталығындағы [[Сохо]] ауданында, Эйр-стрит, 20 мекенжайында кеңсе ашты.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Elon Musk Taps UK Top 50 Firm for London Launch of AI Business |url=https://www.law.com/international-edition/2025/01/07/elon-musk-taps-uk-top-50-firm-for-london-launch-of-ai-business/ |access-date=2026-08-27 |website=Law.com }}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 14 шілдеде [[АҚШ Қорғаныс министрлігі]] xAI-дың әскери салада жасанды интеллектіні қолдануға арналған 200 млн долларлық келісімшарт алғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brodkin |first=Jon |date=July 15, 2025 |title=Grok's &quot;MechaHitler&quot; meltdown didn't stop xAI from winning $200M military deal |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2025/07/groks-mechahitler-meltdown-didnt-stop-xai-from-winning-200m-military-deal/ |access-date=2025-07-16 |website=Ars Technica |archive-date=July 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250716044148/https://arstechnica.com/tech-policy/2025/07/groks-mechahitler-meltdown-didnt-stop-xai-from-winning-200m-military-deal/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 12 қыркүйекте xAI деректерді аннотациялаумен айналысқан 500 қызметкерін жұмыстан шығарды. Бұған дейін компаниядағы ең ірі бөлім болған бұл бөлім xAI-дың [[Grok]] чат-ботын оқытумен айналысқан.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kay |first1=Grace |title=Elon Musk's xAI lays off hundreds of workers tasked with training Grok |url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-xai-layoffs-data-annotators-2025-9 |access-date=September 16, 2025 |work=Business Insider |publisher=Axel Springer SE |date=September 12, 2025 |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916091316/https://www.businessinsider.com/elon-musk-xai-layoffs-data-annotators-2025-9 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=xAI Layoffs Shock Tech Industry: 500 Data Annotation Workers Cut as AI Focus Shifts |url=https://beamstart.com/news/xai-reportedly-lays-off-500-17577795076322 |access-date=2025-09-15 |website=BEAMSTART |archive-date=October 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251010003538/https://beamstart.com/news/xai-reportedly-lays-off-500-17577795076322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2025 |title=xAI reportedly laid off at least 500 AI tutors working on Grok |url=https://www.engadget.com/ai/xai-reportedly-laid-off-at-least-500-ai-tutors-working-on-grok-130059624.html |access-date=2025-09-15 |website=Engadget |language=en-US |archive-date=September 15, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915153034/https://www.engadget.com/ai/xai-reportedly-laid-off-at-least-500-ai-tutors-working-on-grok-130059624.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қазанда xAI [[Пейдж-Милл-роуд]] көшесіндегі 1450 мекенжайында, [[Стэнфорд зерттеу паркі]]нде, [[Пало-Альто (Калифорния)|Пало-Альто]] қаласында орналасқан кеңселерге көшті. Олар [[Tesla, Inc.|Tesla]] компаниясының Жаһандық инженерлік штаб-пәтерінің қарсы бетінде орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 30, 2025 |title=xAI will move into Palo Alto offices steps from Tesla engineering hub |url=https://www.bizjournals.com/sanfrancisco/news/2025/10/30/tesla-xai-palo-alto-page-mill-center.html |access-date=2026-08-25 |website=San Francisco Business Times |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 30 желтоқсанда xAI оқыту қуатын шамамен 2 [[гигаватт]] есептеу қуатына дейін арттыру үшін үшінші ғимаратты сатып алды. Сонымен қатар xAI [[Colossus (суперкомпьютер)|Colossus]] суперкомпьютерін кемінде 1 миллион [[графикалық процессор]]ға дейін кеңейту жоспарын жариялады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news |title=Musk's xAI buys third building to expand AI compute power |url=https://www.reuters.com/business/musks-xai-buys-third-building-expand-ai-compute-power-2025-12-30/ |date=December 30, 2025 |access-date=December 31, 2025 |work=[[Reuters]] |archive-date=December 30, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251230224539/https://www.reuters.com/business/musks-xai-buys-third-building-expand-ai-compute-power-2025-12-30/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>mm8tydwomn4ha7qidnbe42bkbgn9k0t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658322</id>
      <parentid>3658321</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T10:07:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3658322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25313" sha1="ofwpfwaebuq99fpmy32cnoybkfkczjp" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = SpaceXAI LLC
 |логотипі           = SpaceXAI 2026 full logo.svg
 |суреті             = Unsold Cybertrucks.jpg
 |сурет атауы        = [[Пало-Альто]], Калифорниядағы [[Page Mill Road]] 1450 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері
 |түрі               = [[Еншілес қоғам]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[9 наурыз]] [[2023 жыл|2023]] (компания осы күні тіркелді; ресми түрде [[12 шілде]] [[2023 жыл|2023]] жарияланды)
 |құрушы             = [[Илон Маск]]
 |орналасуы          = 1450 [[Page Mill Road]], [[Stanford Research Park]], [[Пало-Альто]], Калифорния, АҚШ&lt;ref name=hq-location&gt;{{Cite web |last=Robison |first=Kylie |date=January 10, 2025 |title=How Elon Musk's xAI is quietly taking over X |url=https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |website=[[The Verge]] |access-date=August 17, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810133413/https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = Майкл Николлс (президент)
 |саласы             = [[Жасанды интеллект]]&lt;br&gt;[[Әлеуметтік медиа]]
 |өнімі              = [[Grok]]; [[Grokipedia]]; [[Grok Build]]; Grok Bot; [[X (әлеуметтік желі)|X]]; [[Cursor (code editor)|Cursor]]
 |меншікті капиталы  = 
 |айналым            = {{өсім}} 3,2 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} −6,4 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = 
 |активтер           = 
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 1200+ (2025), оның ішінде сағатына ақы төленетін 900-ден астам ЖИ тәлімгері&lt;ref&gt;{{cite news |author-first1=Grace |author-last1=Kay |title=Inside xAI's organizational chart: Who's in charge at Elon Musk's company |url=https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |website=Business Insider |date=March 2025 |access-date=May 21, 2025 |archive-date=April 6, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406180419/https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басшы компания     = [[SpaceX]]
 |бағынышты компания = [[X Corp.]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=March 28, 2025 |work=Techcrunch |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328215252/https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Cursor (company)|Cursor]]
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = X.AI Corp. (2023–2026)
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://x.ai/
 |Ортаққор           = 
}}
'''SpaceXAI LLC''' (бұрынғы атауы — '''xAI''') — [[Илон Маск]] негізін қалаған америкалық [[жасанды интеллект]] компаниясы.&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot;&gt;{{Cite web |title=X.AI Corp. |url=https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |access-date=2023-07-27 |website=[[OpenCorporates]] |archive-date=August 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805051958/https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2026 жылғы ақпаннан бері ол Маск негізін қалаған [[Ғарыш өнеркәсібі|ғарыштық ұшу]] компаниясы [[SpaceX]]-тің еншілес компаниясы болып табылады.

xAI-ды Маск және [[Кайл Косик]]ті қоса алғанда 11 зерттеуші 2023 жылғы наурызда, [[жасанды интеллект бумы]] басталған кезде құрды;&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Fernholz |first=Tim |date=March 13, 2026 |title='Not built right the first time' — Musk's xAI is starting over again, again |url=https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314001659/https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |archive-date=March 14, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=TechCrunch}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1= Bueno Rebolledo |first1= Natalia |last2= Thomas |first2= Chris |date=February 10, 2026 |title=Two co-founders of Elon Musk's xAI resign, joining exodus |url=https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211173928/https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |url-status=live |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; сол жылғы қарашада Grok 1 шығарылды. 2025 жылғы наурызда xAI [[X (әлеуметтік желі)|X]] әлеуметтік желісіне иелік ететін [[X Corp.]] компаниясымен '''X.AI Holdings Corp''' аясында біріктірілді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Bensinger |first=Greg |date=March 28, 2025 |title=Musk's social media firm X bought by his AI company, valued at $33 billion |url=https://www.reuters.com/markets/deals/musks-xai-buys-social-media-platform-x-45-billion-2025-03-28/ |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы ақпанда SpaceX xAI-ды 250 млрд АҚШ долларына бағалап сатып алды, ал шілдеде компания SpaceXAI болып қайта аталды. Сол жылғы тамызда SpaceXAI [[ЖИ кодтау көмекшісі|ЖИ кодтау]] компаниясы [[Cursor (компания)|Cursor]]-ды сатып алды.&lt;ref name=&quot;8K-Close&quot;&gt;{{cite web |title=Form 8-K |url=https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0001181412/e0cb26ac-2a22-4159-a32c-6f1900299e2d.pdf |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bloomberg-Close&quot;&gt;{{cite news |title=SpaceX Completes Its $60 Billion Cursor Acquisition |url=https://news.bloomberglaw.com/mergers-and-acquisitions/spacex-completes-its-60-billion-cursor-acquisition |work=Bloomberg Law |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cursor-X&quot;&gt;{{cite web |title=Cursor is now part of @SpaceX |url=https://x.com/cursor_ai/status/2088249881718919393 |website=X (formerly Twitter) |author=Cursor |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;

SpaceXAI-дың негізгі өнімі — [[Grok]] деп аталатын [[үлкен тілдік модель|үлкен тілдік]], [[мәтіннен кескінге модель|мәтіннен кескінге]] және [[мәтіннен бейнеге]] модельдер тобы. Компания [[Colossus (деректер орталығы)|Colossus]] кластеріне негізделген [[деректер орталығы]] бизнесін жүргізеді;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=June 5, 2026 |title=Google to pay SpaceX $920 million a month for compute capacity at xAI data centers |url=https://www.cnbc.com/2026/06/05/google-to-pay-spacex-920-million-a-month-for-xai-compute-capacity.html |access-date=2026-06-06 |website=CNBC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Anthropic]] пен [[Google]] оның ірі клиенттері болып табылады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |last1=Howley|first1=Daniel|title=Anthropic to rent all AI capacity at SpaceX's Colossus data center|url=https://finance.yahoo.com/news/anthropic-to-rent-all-ai-capacity-at-spacexs-colossus-data-center-180327774.html|website=Yahoo Finance|access-date=May 6, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ''[[Маск Альтманға қарсы]]'' ісінде Маск Grok-тың ішінара [[білімді дистилляциялау]] арқылы [[OpenAI]] модельдерінің негізінде әзірленгенін мәлімдеді; 2026 жылғы тамызда OpenAI дистилляцияға қатысты алаңдаушылықтарға байланысты өз модельдерін Cursor-ға ұсынуды тоқтататынын хабарлады. X-пен интеграцияланған Grok [[бірқатар дауға]], соның ішінде [[нацизмді насихаттауына]] және [[Grok сексуалдық дипфейк жанжалы|сексуалдық дипфейктер жасауына]] байланысты сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 20, 2026 |title=Grok Imagine Is Dead For Free Users (Jun 2026) |url=https://alloypress.com/news/grok-imagine-is-dead-for-free-users |access-date=2026-08-27 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Қалыптасуы (2023–2025) ===
[[Илон Маск]] xAI компаниясын 2023 жылғы 9 наурызда құрды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk launches xAI in challenge to dominance of ChatGPT owner |url=https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712183908/https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |newspaper=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharya |first=Suryathapa |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk Launches xAI, His New Artificial-Intelligence Company |url=https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712195955/https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |work=[[The Wall Street Journal]] }}&lt;/ref&gt; Компанияның негізін қалаған ЖИ зерттеушілері Джимми Ба, Цзыхан Дай, [[Кайл Косик]], Мануэль Кройсс, Росс Нордин, Тоби Полен, Кристиан Сегеди, Юйхуай У, Грег Янг және Годун Чжан болды; топты бұрын [[Google DeepMind]]-пен байланысты болған бас инженер Игорь Бабушкин басқарды.&lt;ref name=&quot;Isaacson2023&quot;&gt;{{cite book |last1=Isaacson |first1=Walter |author-link=Walter Isaacson |title=Elon Musk |date=September 12, 2023 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-1-9821-8128-4 |pages=605–606 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kolodny-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |last2=Capoot |first2=Ashley |date=February 10, 2026 |title=Musk's xAI loses second co-founder in two days |url=https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211021425/https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=Consumer News and Business Channel ([[CNBC]])}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Small-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Small |first=Jonathan |date=February 11, 2026 |title=Half of Elon Musk's xAI Founding Team Has Now Left the Company — And the Timing Is Alarming |url=https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260212153259/https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |archive-date=February 12, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=[[Entrepreneur (magazine)]]}}&lt;/ref&gt; Маск xAI компаниясын 2023 жылғы 12 шілдеде жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vynck |first=Gerrit De |date=July 15, 2023 |title=Musk's new AI company, xAI, will aim to solve scientific mysteries |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717133426/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |archive-date=July 17, 2023 |access-date=2023-07-17 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы мамырдағы жағдай бойынша xAI штаб-пәтері [[Сан-Франциско шығанағы аймағы]]нда орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ghoshal |first=Anirban |date=July 13, 2023 |title=Elon Musk launches xAI to take on ChatGPT-maker OpenAI |url=https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718163752/https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |archive-date=July 18, 2023 |access-date=July 14, 2023 |website=Computer World}}&lt;/ref&gt; Бастапқыда ол [[Невада]] штатында [[қоғамдық пайда корпорациясы]] ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Peterson |first=Becky |date=December 26, 2023 |title=Musk's xAI Incorporates as Benefit Corporation With 'Positive Impact' Goal |url=https://www.theinformation.com/articles/musks-xai-incorporates-as-benefit-corporation-with-positive-impact-goal |access-date=August 26, 2025 |website=The Information }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы мамырға қарай компания қоғамдық пайда корпорациясы мәртебесінен бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=August 25, 2025 |title=Elon Musk's xAI secretly dropped its benefit corporation status while fighting OpenAI |url=https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |access-date=2025-08-26 |website=CNBC |archive-date=August 26, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250826012828/https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы тамыздағы жағдай бойынша Маск [[Tesla, Inc.]] тапсырыс берген көптеген [[NVIDIA|Nvidia]] чиптерін X пен xAI-ға бағыттап отырған.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kolodny |first1=Lora |title=Elon Musk ordered Nvidia to ship thousands of AI chips reserved for Tesla to X and xAI |url=https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |website=cnbc.com |date=June 4, 2024 |publisher=CNBC |access-date=August 10, 2024 |archive-date=November 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241119203914/https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы 23 желтоқсанда xAI [[қаржылық капитал|жеке]] қаржыландыру раунды барысында 6 млрд АҚШ долларын тартты. Раундқа [[Fidelity Investments|Fidelity]], [[BlackRock]], [[Sequoia Capital]] және басқа инвесторлар қатысты, нәтижесінде компанияның осы уақытқа дейін тартқан жалпы қаржысы 12 млрд доллардан асты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Conger |first=Kate |date=December 24, 2024 |title=Elon Musk's xAI Raises $6 Billion in New Funding |url=https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |work=[[The New York Times]] |archive-date=December 29, 2024 |access-date=December 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229134155/https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 10 ақпанда xAI және басқа инвесторлар [[OpenAI]] компаниясын 97,4 млрд долларға сатып алу туралы ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hammond |first=George |date=February 10, 2025 |title=Elon Musk-led consortium offers $100bn to take control of OpenAI |url=https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |access-date=2025-02-10 |work=Financial Times |archive-date=February 11, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211005552/https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 17 наурызда xAI [[мәтіннен бейнеге модель|ЖИ көмегімен бейне жасау құралдарын]] әзірлейтін [[Стартап компания|стартап]] Hotshot-ты сатып алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=March 17, 2025 |title=Elon Musk's AI company, xAI, acquires a generative AI video startup |url=https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |access-date=2025-03-17 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 17, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317200138/https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 28 наурызда Маск xAI-дың туыстас [[X Corp.]] компаниясын сатып алғанын жариялады. X Corp. — [[X (әлеуметтік желі)|X (бұрынғы Twitter)]] әлеуметтік желісін әзірлеуші компания, оны Маск бұған дейін 2022 жылғы қазанда сатып алған. Толығымен акциялар арқылы жасалған мәміледе X 33 млрд долларға бағаланды, ал 12 млрд доллар қарызын есепке алғанда оның жалпы бағасы 45 млрд долларды құрады. Ал xAI-дың өзі 80 млрд долларға бағаланды. Екі компания '''X.AI Holdings Corp''' деп аталатын біртұтас құрылымға біріктірілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zeff |first=Maxwell |date=March 29, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=2025-03-31 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 31, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250331055630/https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 28, 2025 |title=Musk's xAI Startup Swallows Up X Social Network in Surprise Deal |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |website=Bloomberg |language=en-US |access-date=March 29, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810053359/https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;deal&quot;&gt;{{cite news|last=Hyatt|first=John|date=April 2, 2025|url=https://www.forbes.com/sites/johnhyatt/2025/04/02/the-xai-x-deal-is-a-33-billion-windfall-for-elon-musk/|title=The xAI-X Deal Is A $33 Billion Windfall For Elon Musk|access-date=April 18, 2025|work=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қаңтарда xAI Лондонның орталығындағы [[Сохо]] ауданында, Эйр-стрит, 20 мекенжайында кеңсе ашты.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Elon Musk Taps UK Top 50 Firm for London Launch of AI Business |url=https://www.law.com/international-edition/2025/01/07/elon-musk-taps-uk-top-50-firm-for-london-launch-of-ai-business/ |access-date=2026-08-27 |website=Law.com }}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 14 шілдеде [[АҚШ Қорғаныс министрлігі]] xAI-дың әскери салада жасанды интеллектіні қолдануға арналған 200 млн долларлық келісімшарт алғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brodkin |first=Jon |date=July 15, 2025 |title=Grok's &quot;MechaHitler&quot; meltdown didn't stop xAI from winning $200M military deal |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2025/07/groks-mechahitler-meltdown-didnt-stop-xai-from-winning-200m-military-deal/ |access-date=2025-07-16 |website=Ars Technica |archive-date=July 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250716044148/https://arstechnica.com/tech-policy/2025/07/groks-mechahitler-meltdown-didnt-stop-xai-from-winning-200m-military-deal/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 12 қыркүйекте xAI деректерді аннотациялаумен айналысқан 500 қызметкерін жұмыстан шығарды. Бұған дейін компаниядағы ең ірі бөлім болған бұл бөлім xAI-дың [[Grok]] чат-ботын оқытумен айналысқан.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kay |first1=Grace |title=Elon Musk's xAI lays off hundreds of workers tasked with training Grok |url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-xai-layoffs-data-annotators-2025-9 |access-date=September 16, 2025 |work=Business Insider |publisher=Axel Springer SE |date=September 12, 2025 |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916091316/https://www.businessinsider.com/elon-musk-xai-layoffs-data-annotators-2025-9 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=xAI Layoffs Shock Tech Industry: 500 Data Annotation Workers Cut as AI Focus Shifts |url=https://beamstart.com/news/xai-reportedly-lays-off-500-17577795076322 |access-date=2025-09-15 |website=BEAMSTART |archive-date=October 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251010003538/https://beamstart.com/news/xai-reportedly-lays-off-500-17577795076322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2025 |title=xAI reportedly laid off at least 500 AI tutors working on Grok |url=https://www.engadget.com/ai/xai-reportedly-laid-off-at-least-500-ai-tutors-working-on-grok-130059624.html |access-date=2025-09-15 |website=Engadget |language=en-US |archive-date=September 15, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915153034/https://www.engadget.com/ai/xai-reportedly-laid-off-at-least-500-ai-tutors-working-on-grok-130059624.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қазанда xAI [[Пейдж-Милл-роуд]] көшесіндегі 1450 мекенжайында, [[Стэнфорд зерттеу паркі]]нде, [[Пало-Альто (Калифорния)|Пало-Альто]] қаласында орналасқан кеңселерге көшті. Олар [[Tesla, Inc.|Tesla]] компаниясының Жаһандық инженерлік штаб-пәтерінің қарсы бетінде орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 30, 2025 |title=xAI will move into Palo Alto offices steps from Tesla engineering hub |url=https://www.bizjournals.com/sanfrancisco/news/2025/10/30/tesla-xai-palo-alto-page-mill-center.html |access-date=2026-08-25 |website=San Francisco Business Times |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 30 желтоқсанда xAI оқыту қуатын шамамен 2 [[Ватт|гигаватт]] есептеу қуатына дейін арттыру үшін үшінші ғимаратты сатып алды. Сонымен қатар xAI [[Colossus (суперкомпьютер)|Colossus]] суперкомпьютерін кемінде 1 миллион [[графикалық процессор]]ға дейін кеңейту жоспарын жариялады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news |title=Musk's xAI buys third building to expand AI compute power |url=https://www.reuters.com/business/musks-xai-buys-third-building-expand-ai-compute-power-2025-12-30/ |date=December 30, 2025 |access-date=December 31, 2025 |work=[[Reuters]] |archive-date=December 30, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251230224539/https://www.reuters.com/business/musks-xai-buys-third-building-expand-ai-compute-power-2025-12-30/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ofwpfwaebuq99fpmy32cnoybkfkczjp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658327</id>
      <parentid>3658322</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T10:13:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3658327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26737" sha1="29206nb3i5jvloz6aoy7lyn8xomvgbu" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = SpaceXAI LLC
 |логотипі           = SpaceXAI 2026 full logo.svg
 |суреті             = Unsold Cybertrucks.jpg
 |сурет атауы        = [[Пало-Альто]], Калифорниядағы [[Page Mill Road]] 1450 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері
 |түрі               = [[Еншілес қоғам]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[9 наурыз]] [[2023 жыл|2023]] (компания осы күні тіркелді; ресми түрде [[12 шілде]] [[2023 жыл|2023]] жарияланды)
 |құрушы             = [[Илон Маск]]
 |орналасуы          = 1450 [[Page Mill Road]], [[Stanford Research Park]], [[Пало-Альто]], Калифорния, АҚШ&lt;ref name=hq-location&gt;{{Cite web |last=Robison |first=Kylie |date=January 10, 2025 |title=How Elon Musk's xAI is quietly taking over X |url=https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |website=[[The Verge]] |access-date=August 17, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810133413/https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = Майкл Николлс (президент)
 |саласы             = [[Жасанды интеллект]]&lt;br&gt;[[Әлеуметтік медиа]]
 |өнімі              = [[Grok]]; [[Grokipedia]]; [[Grok Build]]; Grok Bot; [[X (әлеуметтік желі)|X]]; [[Cursor (code editor)|Cursor]]
 |меншікті капиталы  = 
 |айналым            = {{өсім}} 3,2 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} −6,4 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = 
 |активтер           = 
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 1200+ (2025), оның ішінде сағатына ақы төленетін 900-ден астам ЖИ тәлімгері&lt;ref&gt;{{cite news |author-first1=Grace |author-last1=Kay |title=Inside xAI's organizational chart: Who's in charge at Elon Musk's company |url=https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |website=Business Insider |date=March 2025 |access-date=May 21, 2025 |archive-date=April 6, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406180419/https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басшы компания     = [[SpaceX]]
 |бағынышты компания = [[X Corp.]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=March 28, 2025 |work=Techcrunch |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328215252/https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Cursor (company)|Cursor]]
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = X.AI Corp. (2023–2026)
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://x.ai/
 |Ортаққор           = 
}}
'''SpaceXAI LLC''' (бұрынғы атауы — '''xAI''') — [[Илон Маск]] негізін қалаған америкалық [[жасанды интеллект]] компаниясы.&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot;&gt;{{Cite web |title=X.AI Corp. |url=https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |access-date=2023-07-27 |website=[[OpenCorporates]] |archive-date=August 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805051958/https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2026 жылғы ақпаннан бері ол Маск негізін қалаған [[Ғарыш өнеркәсібі|ғарыштық ұшу]] компаниясы [[SpaceX]]-тің еншілес компаниясы болып табылады.

xAI-ды Маск және [[Кайл Косик]]ті қоса алғанда 11 зерттеуші 2023 жылғы наурызда, [[жасанды интеллект бумы]] басталған кезде құрды;&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Fernholz |first=Tim |date=March 13, 2026 |title='Not built right the first time' — Musk's xAI is starting over again, again |url=https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314001659/https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |archive-date=March 14, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=TechCrunch}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1= Bueno Rebolledo |first1= Natalia |last2= Thomas |first2= Chris |date=February 10, 2026 |title=Two co-founders of Elon Musk's xAI resign, joining exodus |url=https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211173928/https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |url-status=live |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; сол жылғы қарашада Grok 1 шығарылды. 2025 жылғы наурызда xAI [[X (әлеуметтік желі)|X]] әлеуметтік желісіне иелік ететін [[X Corp.]] компаниясымен '''X.AI Holdings Corp''' аясында біріктірілді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Bensinger |first=Greg |date=March 28, 2025 |title=Musk's social media firm X bought by his AI company, valued at $33 billion |url=https://www.reuters.com/markets/deals/musks-xai-buys-social-media-platform-x-45-billion-2025-03-28/ |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы ақпанда SpaceX xAI-ды 250 млрд АҚШ долларына бағалап сатып алды, ал шілдеде компания SpaceXAI болып қайта аталды. Сол жылғы тамызда SpaceXAI [[ЖИ кодтау көмекшісі|ЖИ кодтау]] компаниясы [[Cursor (компания)|Cursor]]-ды сатып алды.&lt;ref name=&quot;8K-Close&quot;&gt;{{cite web |title=Form 8-K |url=https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0001181412/e0cb26ac-2a22-4159-a32c-6f1900299e2d.pdf |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bloomberg-Close&quot;&gt;{{cite news |title=SpaceX Completes Its $60 Billion Cursor Acquisition |url=https://news.bloomberglaw.com/mergers-and-acquisitions/spacex-completes-its-60-billion-cursor-acquisition |work=Bloomberg Law |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cursor-X&quot;&gt;{{cite web |title=Cursor is now part of @SpaceX |url=https://x.com/cursor_ai/status/2088249881718919393 |website=X (formerly Twitter) |author=Cursor |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;

SpaceXAI-дың негізгі өнімі — [[Grok]] деп аталатын [[үлкен тілдік модель|үлкен тілдік]], [[мәтіннен кескінге модель|мәтіннен кескінге]] және [[мәтіннен бейнеге]] модельдер тобы. Компания [[Colossus (деректер орталығы)|Colossus]] кластеріне негізделген [[деректер орталығы]] бизнесін жүргізеді;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=June 5, 2026 |title=Google to pay SpaceX $920 million a month for compute capacity at xAI data centers |url=https://www.cnbc.com/2026/06/05/google-to-pay-spacex-920-million-a-month-for-xai-compute-capacity.html |access-date=2026-06-06 |website=CNBC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Anthropic]] пен [[Google]] оның ірі клиенттері болып табылады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |last1=Howley|first1=Daniel|title=Anthropic to rent all AI capacity at SpaceX's Colossus data center|url=https://finance.yahoo.com/news/anthropic-to-rent-all-ai-capacity-at-spacexs-colossus-data-center-180327774.html|website=Yahoo Finance|access-date=May 6, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ''[[Маск Альтманға қарсы]]'' ісінде Маск Grok-тың ішінара [[білімді дистилляциялау]] арқылы [[OpenAI]] модельдерінің негізінде әзірленгенін мәлімдеді; 2026 жылғы тамызда OpenAI дистилляцияға қатысты алаңдаушылықтарға байланысты өз модельдерін Cursor-ға ұсынуды тоқтататынын хабарлады. X-пен интеграцияланған Grok [[бірқатар дауға]], соның ішінде [[нацизмді насихаттауына]] және [[Grok сексуалдық дипфейк жанжалы|сексуалдық дипфейктер жасауына]] байланысты сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 20, 2026 |title=Grok Imagine Is Dead For Free Users (Jun 2026) |url=https://alloypress.com/news/grok-imagine-is-dead-for-free-users |access-date=2026-08-27 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Қалыптасуы (2023–2025) ===
[[Илон Маск]] xAI компаниясын 2023 жылғы 9 наурызда құрды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk launches xAI in challenge to dominance of ChatGPT owner |url=https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712183908/https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |newspaper=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharya |first=Suryathapa |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk Launches xAI, His New Artificial-Intelligence Company |url=https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712195955/https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |work=[[The Wall Street Journal]] }}&lt;/ref&gt; Компанияның негізін қалаған ЖИ зерттеушілері Джимми Ба, Цзыхан Дай, [[Кайл Косик]], Мануэль Кройсс, Росс Нордин, Тоби Полен, Кристиан Сегеди, Юйхуай У, Грег Янг және Годун Чжан болды; топты бұрын [[Google DeepMind]]-пен байланысты болған бас инженер Игорь Бабушкин басқарды.&lt;ref name=&quot;Isaacson2023&quot;&gt;{{cite book |last1=Isaacson |first1=Walter |author-link=Walter Isaacson |title=Elon Musk |date=September 12, 2023 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-1-9821-8128-4 |pages=605–606 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kolodny-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |last2=Capoot |first2=Ashley |date=February 10, 2026 |title=Musk's xAI loses second co-founder in two days |url=https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211021425/https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=Consumer News and Business Channel ([[CNBC]])}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Small-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Small |first=Jonathan |date=February 11, 2026 |title=Half of Elon Musk's xAI Founding Team Has Now Left the Company — And the Timing Is Alarming |url=https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260212153259/https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |archive-date=February 12, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=[[Entrepreneur (magazine)]]}}&lt;/ref&gt; Маск xAI компаниясын 2023 жылғы 12 шілдеде жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vynck |first=Gerrit De |date=July 15, 2023 |title=Musk's new AI company, xAI, will aim to solve scientific mysteries |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717133426/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |archive-date=July 17, 2023 |access-date=2023-07-17 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы мамырдағы жағдай бойынша xAI штаб-пәтері [[Сан-Франциско шығанағы аймағы]]нда орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ghoshal |first=Anirban |date=July 13, 2023 |title=Elon Musk launches xAI to take on ChatGPT-maker OpenAI |url=https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718163752/https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |archive-date=July 18, 2023 |access-date=July 14, 2023 |website=Computer World}}&lt;/ref&gt; Бастапқыда ол [[Невада]] штатында [[қоғамдық пайда корпорациясы]] ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Peterson |first=Becky |date=December 26, 2023 |title=Musk's xAI Incorporates as Benefit Corporation With 'Positive Impact' Goal |url=https://www.theinformation.com/articles/musks-xai-incorporates-as-benefit-corporation-with-positive-impact-goal |access-date=August 26, 2025 |website=The Information }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы мамырға қарай компания қоғамдық пайда корпорациясы мәртебесінен бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=August 25, 2025 |title=Elon Musk's xAI secretly dropped its benefit corporation status while fighting OpenAI |url=https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |access-date=2025-08-26 |website=CNBC |archive-date=August 26, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250826012828/https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы тамыздағы жағдай бойынша Маск [[Tesla, Inc.]] тапсырыс берген көптеген [[NVIDIA|Nvidia]] чиптерін X пен xAI-ға бағыттап отырған.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kolodny |first1=Lora |title=Elon Musk ordered Nvidia to ship thousands of AI chips reserved for Tesla to X and xAI |url=https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |website=cnbc.com |date=June 4, 2024 |publisher=CNBC |access-date=August 10, 2024 |archive-date=November 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241119203914/https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы 23 желтоқсанда xAI [[қаржылық капитал|жеке]] қаржыландыру раунды барысында 6 млрд АҚШ долларын тартты. Раундқа [[Fidelity Investments|Fidelity]], [[BlackRock]], [[Sequoia Capital]] және басқа инвесторлар қатысты, нәтижесінде компанияның осы уақытқа дейін тартқан жалпы қаржысы 12 млрд доллардан асты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Conger |first=Kate |date=December 24, 2024 |title=Elon Musk's xAI Raises $6 Billion in New Funding |url=https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |work=[[The New York Times]] |archive-date=December 29, 2024 |access-date=December 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229134155/https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 10 ақпанда xAI және басқа инвесторлар [[OpenAI]] компаниясын 97,4 млрд долларға сатып алу туралы ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hammond |first=George |date=February 10, 2025 |title=Elon Musk-led consortium offers $100bn to take control of OpenAI |url=https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |access-date=2025-02-10 |work=Financial Times |archive-date=February 11, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211005552/https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 17 наурызда xAI [[мәтіннен бейнеге модель|ЖИ көмегімен бейне жасау құралдарын]] әзірлейтін [[Стартап компания|стартап]] Hotshot-ты сатып алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=March 17, 2025 |title=Elon Musk's AI company, xAI, acquires a generative AI video startup |url=https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |access-date=2025-03-17 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 17, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317200138/https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 28 наурызда Маск xAI-дың туыстас [[X Corp.]] компаниясын сатып алғанын жариялады. X Corp. — [[X (әлеуметтік желі)|X (бұрынғы Twitter)]] әлеуметтік желісін әзірлеуші компания, оны Маск бұған дейін 2022 жылғы қазанда сатып алған. Толығымен акциялар арқылы жасалған мәміледе X 33 млрд долларға бағаланды, ал 12 млрд доллар қарызын есепке алғанда оның жалпы бағасы 45 млрд долларды құрады. Ал xAI-дың өзі 80 млрд долларға бағаланды. Екі компания '''X.AI Holdings Corp''' деп аталатын біртұтас құрылымға біріктірілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zeff |first=Maxwell |date=March 29, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=2025-03-31 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 31, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250331055630/https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 28, 2025 |title=Musk's xAI Startup Swallows Up X Social Network in Surprise Deal |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |website=Bloomberg |language=en-US |access-date=March 29, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810053359/https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;deal&quot;&gt;{{cite news|last=Hyatt|first=John|date=April 2, 2025|url=https://www.forbes.com/sites/johnhyatt/2025/04/02/the-xai-x-deal-is-a-33-billion-windfall-for-elon-musk/|title=The xAI-X Deal Is A $33 Billion Windfall For Elon Musk|access-date=April 18, 2025|work=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қаңтарда xAI Лондонның орталығындағы [[Сохо]] ауданында, Эйр-стрит, 20 мекенжайында кеңсе ашты.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Elon Musk Taps UK Top 50 Firm for London Launch of AI Business |url=https://www.law.com/international-edition/2025/01/07/elon-musk-taps-uk-top-50-firm-for-london-launch-of-ai-business/ |access-date=2026-08-27 |website=Law.com }}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 14 шілдеде [[АҚШ Қорғаныс министрлігі]] xAI-дың әскери салада жасанды интеллектіні қолдануға арналған 200 млн долларлық келісімшарт алғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brodkin |first=Jon |date=July 15, 2025 |title=Grok's &quot;MechaHitler&quot; meltdown didn't stop xAI from winning $200M military deal |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2025/07/groks-mechahitler-meltdown-didnt-stop-xai-from-winning-200m-military-deal/ |access-date=2025-07-16 |website=Ars Technica |archive-date=July 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250716044148/https://arstechnica.com/tech-policy/2025/07/groks-mechahitler-meltdown-didnt-stop-xai-from-winning-200m-military-deal/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 12 қыркүйекте xAI деректерді аннотациялаумен айналысқан 500 қызметкерін жұмыстан шығарды. Бұған дейін компаниядағы ең ірі бөлім болған бұл бөлім xAI-дың [[Grok]] чат-ботын оқытумен айналысқан.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kay |first1=Grace |title=Elon Musk's xAI lays off hundreds of workers tasked with training Grok |url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-xai-layoffs-data-annotators-2025-9 |access-date=September 16, 2025 |work=Business Insider |publisher=Axel Springer SE |date=September 12, 2025 |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916091316/https://www.businessinsider.com/elon-musk-xai-layoffs-data-annotators-2025-9 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=xAI Layoffs Shock Tech Industry: 500 Data Annotation Workers Cut as AI Focus Shifts |url=https://beamstart.com/news/xai-reportedly-lays-off-500-17577795076322 |access-date=2025-09-15 |website=BEAMSTART |archive-date=October 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251010003538/https://beamstart.com/news/xai-reportedly-lays-off-500-17577795076322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2025 |title=xAI reportedly laid off at least 500 AI tutors working on Grok |url=https://www.engadget.com/ai/xai-reportedly-laid-off-at-least-500-ai-tutors-working-on-grok-130059624.html |access-date=2025-09-15 |website=Engadget |language=en-US |archive-date=September 15, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915153034/https://www.engadget.com/ai/xai-reportedly-laid-off-at-least-500-ai-tutors-working-on-grok-130059624.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қазанда xAI [[Пейдж-Милл-роуд]] көшесіндегі 1450 мекенжайында, [[Стэнфорд зерттеу паркі]]нде, [[Пало-Альто (Калифорния)|Пало-Альто]] қаласында орналасқан кеңселерге көшті. Олар [[Tesla, Inc.|Tesla]] компаниясының Жаһандық инженерлік штаб-пәтерінің қарсы бетінде орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 30, 2025 |title=xAI will move into Palo Alto offices steps from Tesla engineering hub |url=https://www.bizjournals.com/sanfrancisco/news/2025/10/30/tesla-xai-palo-alto-page-mill-center.html |access-date=2026-08-25 |website=San Francisco Business Times |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 30 желтоқсанда xAI оқыту қуатын шамамен 2 [[Ватт|гигаватт]] есептеу қуатына дейін арттыру үшін үшінші ғимаратты сатып алды. Сонымен қатар xAI [[Colossus (суперкомпьютер)|Colossus]] суперкомпьютерін кемінде 1 миллион [[графикалық процессор]]ға дейін кеңейту жоспарын жариялады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news |title=Musk's xAI buys third building to expand AI compute power |url=https://www.reuters.com/business/musks-xai-buys-third-building-expand-ai-compute-power-2025-12-30/ |date=December 30, 2025 |access-date=December 31, 2025 |work=[[Reuters]] |archive-date=December 30, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251230224539/https://www.reuters.com/business/musks-xai-buys-third-building-expand-ai-compute-power-2025-12-30/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== SpaceX-тің еншілес компаниясына айналуы, қайта құрылуы және қайта брендтелуі (2026 жылдан бері) ===
2026 жылғы 2 ақпанда [[SpaceX]] xAI-ды толығымен акциялар арқылы жасалған мәміле нәтижесінде сатып алып, оны SpaceX-тің толық иелігіндегі еншілес компаниясы ретінде қайта құрды.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last1=Mac |first1=Ryan |last2=Conger |first2=Kate |last3=Farrell |first3=Maureen |last4=Copeland |first4=Rob |date=February 2, 2026 |url=https://www.nytimes.com/2026/02/02/business/spacex-xai-deal.html |title=Elon Musk Merges SpaceX With His A.I. Start-Up xAI |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wang |first=Echo |last2=Vinn |first2=Milana |last3=Tracy |first3=Matt |date=February 5, 2026 |title=The sale of xAI comes with tax, financial and legal benefits for xAI and SpaceX investors |url=https://www.reuters.com/business/finance/sale-xai-comes-with-tax-financial-legal-benefits-xai-spacex-investors-2026-02-06/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Мәміле барысында SpaceX 1&amp;nbsp;трлн долларға, ал xAI 250&amp;nbsp;млрд долларға бағаланып, олардың жиынтық бағасы 1,25&amp;nbsp;трлн долларды құрады.&lt;ref name=&quot;Wang-2026&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>29206nb3i5jvloz6aoy7lyn8xomvgbu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658328</id>
      <parentid>3658327</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T10:14:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* SpaceX-тің еншілес компаниясына айналуы, қайта құрылуы және қайта брендтелуі (2026 жылдан – қазірге дейін) */</comment>
      <origin>3658328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26758" sha1="s629cvi4uygniwal6dtfpbj1odkso1w" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = SpaceXAI LLC
 |логотипі           = SpaceXAI 2026 full logo.svg
 |суреті             = Unsold Cybertrucks.jpg
 |сурет атауы        = [[Пало-Альто]], Калифорниядағы [[Page Mill Road]] 1450 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері
 |түрі               = [[Еншілес қоғам]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[9 наурыз]] [[2023 жыл|2023]] (компания осы күні тіркелді; ресми түрде [[12 шілде]] [[2023 жыл|2023]] жарияланды)
 |құрушы             = [[Илон Маск]]
 |орналасуы          = 1450 [[Page Mill Road]], [[Stanford Research Park]], [[Пало-Альто]], Калифорния, АҚШ&lt;ref name=hq-location&gt;{{Cite web |last=Robison |first=Kylie |date=January 10, 2025 |title=How Elon Musk's xAI is quietly taking over X |url=https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |website=[[The Verge]] |access-date=August 17, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810133413/https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = Майкл Николлс (президент)
 |саласы             = [[Жасанды интеллект]]&lt;br&gt;[[Әлеуметтік медиа]]
 |өнімі              = [[Grok]]; [[Grokipedia]]; [[Grok Build]]; Grok Bot; [[X (әлеуметтік желі)|X]]; [[Cursor (code editor)|Cursor]]
 |меншікті капиталы  = 
 |айналым            = {{өсім}} 3,2 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} −6,4 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = 
 |активтер           = 
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 1200+ (2025), оның ішінде сағатына ақы төленетін 900-ден астам ЖИ тәлімгері&lt;ref&gt;{{cite news |author-first1=Grace |author-last1=Kay |title=Inside xAI's organizational chart: Who's in charge at Elon Musk's company |url=https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |website=Business Insider |date=March 2025 |access-date=May 21, 2025 |archive-date=April 6, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406180419/https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басшы компания     = [[SpaceX]]
 |бағынышты компания = [[X Corp.]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=March 28, 2025 |work=Techcrunch |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328215252/https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Cursor (company)|Cursor]]
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = X.AI Corp. (2023–2026)
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://x.ai/
 |Ортаққор           = 
}}
'''SpaceXAI LLC''' (бұрынғы атауы — '''xAI''') — [[Илон Маск]] негізін қалаған америкалық [[жасанды интеллект]] компаниясы.&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot;&gt;{{Cite web |title=X.AI Corp. |url=https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |access-date=2023-07-27 |website=[[OpenCorporates]] |archive-date=August 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805051958/https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2026 жылғы ақпаннан бері ол Маск негізін қалаған [[Ғарыш өнеркәсібі|ғарыштық ұшу]] компаниясы [[SpaceX]]-тің еншілес компаниясы болып табылады.

xAI-ды Маск және [[Кайл Косик]]ті қоса алғанда 11 зерттеуші 2023 жылғы наурызда, [[жасанды интеллект бумы]] басталған кезде құрды;&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Fernholz |first=Tim |date=March 13, 2026 |title='Not built right the first time' — Musk's xAI is starting over again, again |url=https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314001659/https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |archive-date=March 14, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=TechCrunch}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1= Bueno Rebolledo |first1= Natalia |last2= Thomas |first2= Chris |date=February 10, 2026 |title=Two co-founders of Elon Musk's xAI resign, joining exodus |url=https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211173928/https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |url-status=live |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; сол жылғы қарашада Grok 1 шығарылды. 2025 жылғы наурызда xAI [[X (әлеуметтік желі)|X]] әлеуметтік желісіне иелік ететін [[X Corp.]] компаниясымен '''X.AI Holdings Corp''' аясында біріктірілді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Bensinger |first=Greg |date=March 28, 2025 |title=Musk's social media firm X bought by his AI company, valued at $33 billion |url=https://www.reuters.com/markets/deals/musks-xai-buys-social-media-platform-x-45-billion-2025-03-28/ |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы ақпанда SpaceX xAI-ды 250 млрд АҚШ долларына бағалап сатып алды, ал шілдеде компания SpaceXAI болып қайта аталды. Сол жылғы тамызда SpaceXAI [[ЖИ кодтау көмекшісі|ЖИ кодтау]] компаниясы [[Cursor (компания)|Cursor]]-ды сатып алды.&lt;ref name=&quot;8K-Close&quot;&gt;{{cite web |title=Form 8-K |url=https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0001181412/e0cb26ac-2a22-4159-a32c-6f1900299e2d.pdf |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bloomberg-Close&quot;&gt;{{cite news |title=SpaceX Completes Its $60 Billion Cursor Acquisition |url=https://news.bloomberglaw.com/mergers-and-acquisitions/spacex-completes-its-60-billion-cursor-acquisition |work=Bloomberg Law |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cursor-X&quot;&gt;{{cite web |title=Cursor is now part of @SpaceX |url=https://x.com/cursor_ai/status/2088249881718919393 |website=X (formerly Twitter) |author=Cursor |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;

SpaceXAI-дың негізгі өнімі — [[Grok]] деп аталатын [[үлкен тілдік модель|үлкен тілдік]], [[мәтіннен кескінге модель|мәтіннен кескінге]] және [[мәтіннен бейнеге]] модельдер тобы. Компания [[Colossus (деректер орталығы)|Colossus]] кластеріне негізделген [[деректер орталығы]] бизнесін жүргізеді;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=June 5, 2026 |title=Google to pay SpaceX $920 million a month for compute capacity at xAI data centers |url=https://www.cnbc.com/2026/06/05/google-to-pay-spacex-920-million-a-month-for-xai-compute-capacity.html |access-date=2026-06-06 |website=CNBC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Anthropic]] пен [[Google]] оның ірі клиенттері болып табылады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |last1=Howley|first1=Daniel|title=Anthropic to rent all AI capacity at SpaceX's Colossus data center|url=https://finance.yahoo.com/news/anthropic-to-rent-all-ai-capacity-at-spacexs-colossus-data-center-180327774.html|website=Yahoo Finance|access-date=May 6, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ''[[Маск Альтманға қарсы]]'' ісінде Маск Grok-тың ішінара [[білімді дистилляциялау]] арқылы [[OpenAI]] модельдерінің негізінде әзірленгенін мәлімдеді; 2026 жылғы тамызда OpenAI дистилляцияға қатысты алаңдаушылықтарға байланысты өз модельдерін Cursor-ға ұсынуды тоқтататынын хабарлады. X-пен интеграцияланған Grok [[бірқатар дауға]], соның ішінде [[нацизмді насихаттауына]] және [[Grok сексуалдық дипфейк жанжалы|сексуалдық дипфейктер жасауына]] байланысты сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 20, 2026 |title=Grok Imagine Is Dead For Free Users (Jun 2026) |url=https://alloypress.com/news/grok-imagine-is-dead-for-free-users |access-date=2026-08-27 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Қалыптасуы (2023–2025) ===
[[Илон Маск]] xAI компаниясын 2023 жылғы 9 наурызда құрды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk launches xAI in challenge to dominance of ChatGPT owner |url=https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712183908/https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |newspaper=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharya |first=Suryathapa |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk Launches xAI, His New Artificial-Intelligence Company |url=https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712195955/https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |work=[[The Wall Street Journal]] }}&lt;/ref&gt; Компанияның негізін қалаған ЖИ зерттеушілері Джимми Ба, Цзыхан Дай, [[Кайл Косик]], Мануэль Кройсс, Росс Нордин, Тоби Полен, Кристиан Сегеди, Юйхуай У, Грег Янг және Годун Чжан болды; топты бұрын [[Google DeepMind]]-пен байланысты болған бас инженер Игорь Бабушкин басқарды.&lt;ref name=&quot;Isaacson2023&quot;&gt;{{cite book |last1=Isaacson |first1=Walter |author-link=Walter Isaacson |title=Elon Musk |date=September 12, 2023 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-1-9821-8128-4 |pages=605–606 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kolodny-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |last2=Capoot |first2=Ashley |date=February 10, 2026 |title=Musk's xAI loses second co-founder in two days |url=https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211021425/https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=Consumer News and Business Channel ([[CNBC]])}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Small-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Small |first=Jonathan |date=February 11, 2026 |title=Half of Elon Musk's xAI Founding Team Has Now Left the Company — And the Timing Is Alarming |url=https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260212153259/https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |archive-date=February 12, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=[[Entrepreneur (magazine)]]}}&lt;/ref&gt; Маск xAI компаниясын 2023 жылғы 12 шілдеде жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vynck |first=Gerrit De |date=July 15, 2023 |title=Musk's new AI company, xAI, will aim to solve scientific mysteries |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717133426/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |archive-date=July 17, 2023 |access-date=2023-07-17 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы мамырдағы жағдай бойынша xAI штаб-пәтері [[Сан-Франциско шығанағы аймағы]]нда орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ghoshal |first=Anirban |date=July 13, 2023 |title=Elon Musk launches xAI to take on ChatGPT-maker OpenAI |url=https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718163752/https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |archive-date=July 18, 2023 |access-date=July 14, 2023 |website=Computer World}}&lt;/ref&gt; Бастапқыда ол [[Невада]] штатында [[қоғамдық пайда корпорациясы]] ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Peterson |first=Becky |date=December 26, 2023 |title=Musk's xAI Incorporates as Benefit Corporation With 'Positive Impact' Goal |url=https://www.theinformation.com/articles/musks-xai-incorporates-as-benefit-corporation-with-positive-impact-goal |access-date=August 26, 2025 |website=The Information }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы мамырға қарай компания қоғамдық пайда корпорациясы мәртебесінен бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=August 25, 2025 |title=Elon Musk's xAI secretly dropped its benefit corporation status while fighting OpenAI |url=https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |access-date=2025-08-26 |website=CNBC |archive-date=August 26, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250826012828/https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы тамыздағы жағдай бойынша Маск [[Tesla, Inc.]] тапсырыс берген көптеген [[NVIDIA|Nvidia]] чиптерін X пен xAI-ға бағыттап отырған.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kolodny |first1=Lora |title=Elon Musk ordered Nvidia to ship thousands of AI chips reserved for Tesla to X and xAI |url=https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |website=cnbc.com |date=June 4, 2024 |publisher=CNBC |access-date=August 10, 2024 |archive-date=November 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241119203914/https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы 23 желтоқсанда xAI [[қаржылық капитал|жеке]] қаржыландыру раунды барысында 6 млрд АҚШ долларын тартты. Раундқа [[Fidelity Investments|Fidelity]], [[BlackRock]], [[Sequoia Capital]] және басқа инвесторлар қатысты, нәтижесінде компанияның осы уақытқа дейін тартқан жалпы қаржысы 12 млрд доллардан асты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Conger |first=Kate |date=December 24, 2024 |title=Elon Musk's xAI Raises $6 Billion in New Funding |url=https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |work=[[The New York Times]] |archive-date=December 29, 2024 |access-date=December 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229134155/https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 10 ақпанда xAI және басқа инвесторлар [[OpenAI]] компаниясын 97,4 млрд долларға сатып алу туралы ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hammond |first=George |date=February 10, 2025 |title=Elon Musk-led consortium offers $100bn to take control of OpenAI |url=https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |access-date=2025-02-10 |work=Financial Times |archive-date=February 11, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211005552/https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 17 наурызда xAI [[мәтіннен бейнеге модель|ЖИ көмегімен бейне жасау құралдарын]] әзірлейтін [[Стартап компания|стартап]] Hotshot-ты сатып алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=March 17, 2025 |title=Elon Musk's AI company, xAI, acquires a generative AI video startup |url=https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |access-date=2025-03-17 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 17, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317200138/https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 28 наурызда Маск xAI-дың туыстас [[X Corp.]] компаниясын сатып алғанын жариялады. X Corp. — [[X (әлеуметтік желі)|X (бұрынғы Twitter)]] әлеуметтік желісін әзірлеуші компания, оны Маск бұған дейін 2022 жылғы қазанда сатып алған. Толығымен акциялар арқылы жасалған мәміледе X 33 млрд долларға бағаланды, ал 12 млрд доллар қарызын есепке алғанда оның жалпы бағасы 45 млрд долларды құрады. Ал xAI-дың өзі 80 млрд долларға бағаланды. Екі компания '''X.AI Holdings Corp''' деп аталатын біртұтас құрылымға біріктірілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zeff |first=Maxwell |date=March 29, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=2025-03-31 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 31, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250331055630/https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 28, 2025 |title=Musk's xAI Startup Swallows Up X Social Network in Surprise Deal |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |website=Bloomberg |language=en-US |access-date=March 29, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810053359/https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;deal&quot;&gt;{{cite news|last=Hyatt|first=John|date=April 2, 2025|url=https://www.forbes.com/sites/johnhyatt/2025/04/02/the-xai-x-deal-is-a-33-billion-windfall-for-elon-musk/|title=The xAI-X Deal Is A $33 Billion Windfall For Elon Musk|access-date=April 18, 2025|work=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қаңтарда xAI Лондонның орталығындағы [[Сохо]] ауданында, Эйр-стрит, 20 мекенжайында кеңсе ашты.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Elon Musk Taps UK Top 50 Firm for London Launch of AI Business |url=https://www.law.com/international-edition/2025/01/07/elon-musk-taps-uk-top-50-firm-for-london-launch-of-ai-business/ |access-date=2026-08-27 |website=Law.com }}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 14 шілдеде [[АҚШ Қорғаныс министрлігі]] xAI-дың әскери салада жасанды интеллектіні қолдануға арналған 200 млн долларлық келісімшарт алғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brodkin |first=Jon |date=July 15, 2025 |title=Grok's &quot;MechaHitler&quot; meltdown didn't stop xAI from winning $200M military deal |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2025/07/groks-mechahitler-meltdown-didnt-stop-xai-from-winning-200m-military-deal/ |access-date=2025-07-16 |website=Ars Technica |archive-date=July 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250716044148/https://arstechnica.com/tech-policy/2025/07/groks-mechahitler-meltdown-didnt-stop-xai-from-winning-200m-military-deal/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 12 қыркүйекте xAI деректерді аннотациялаумен айналысқан 500 қызметкерін жұмыстан шығарды. Бұған дейін компаниядағы ең ірі бөлім болған бұл бөлім xAI-дың [[Grok]] чат-ботын оқытумен айналысқан.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kay |first1=Grace |title=Elon Musk's xAI lays off hundreds of workers tasked with training Grok |url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-xai-layoffs-data-annotators-2025-9 |access-date=September 16, 2025 |work=Business Insider |publisher=Axel Springer SE |date=September 12, 2025 |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916091316/https://www.businessinsider.com/elon-musk-xai-layoffs-data-annotators-2025-9 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=xAI Layoffs Shock Tech Industry: 500 Data Annotation Workers Cut as AI Focus Shifts |url=https://beamstart.com/news/xai-reportedly-lays-off-500-17577795076322 |access-date=2025-09-15 |website=BEAMSTART |archive-date=October 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251010003538/https://beamstart.com/news/xai-reportedly-lays-off-500-17577795076322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2025 |title=xAI reportedly laid off at least 500 AI tutors working on Grok |url=https://www.engadget.com/ai/xai-reportedly-laid-off-at-least-500-ai-tutors-working-on-grok-130059624.html |access-date=2025-09-15 |website=Engadget |language=en-US |archive-date=September 15, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915153034/https://www.engadget.com/ai/xai-reportedly-laid-off-at-least-500-ai-tutors-working-on-grok-130059624.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қазанда xAI [[Пейдж-Милл-роуд]] көшесіндегі 1450 мекенжайында, [[Стэнфорд зерттеу паркі]]нде, [[Пало-Альто (Калифорния)|Пало-Альто]] қаласында орналасқан кеңселерге көшті. Олар [[Tesla, Inc.|Tesla]] компаниясының Жаһандық инженерлік штаб-пәтерінің қарсы бетінде орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 30, 2025 |title=xAI will move into Palo Alto offices steps from Tesla engineering hub |url=https://www.bizjournals.com/sanfrancisco/news/2025/10/30/tesla-xai-palo-alto-page-mill-center.html |access-date=2026-08-25 |website=San Francisco Business Times |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 30 желтоқсанда xAI оқыту қуатын шамамен 2 [[Ватт|гигаватт]] есептеу қуатына дейін арттыру үшін үшінші ғимаратты сатып алды. Сонымен қатар xAI [[Colossus (суперкомпьютер)|Colossus]] суперкомпьютерін кемінде 1 миллион [[графикалық процессор]]ға дейін кеңейту жоспарын жариялады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news |title=Musk's xAI buys third building to expand AI compute power |url=https://www.reuters.com/business/musks-xai-buys-third-building-expand-ai-compute-power-2025-12-30/ |date=December 30, 2025 |access-date=December 31, 2025 |work=[[Reuters]] |archive-date=December 30, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251230224539/https://www.reuters.com/business/musks-xai-buys-third-building-expand-ai-compute-power-2025-12-30/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== SpaceX-тің еншілес компаниясына айналуы, қайта құрылуы және қайта брендтелуі (2026 жылдан – қазірге дейін) ===
2026 жылғы 2 ақпанда [[SpaceX]] xAI-ды толығымен акциялар арқылы жасалған мәміле нәтижесінде сатып алып, оны SpaceX-тің толық иелігіндегі еншілес компаниясы ретінде қайта құрды.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last1=Mac |first1=Ryan |last2=Conger |first2=Kate |last3=Farrell |first3=Maureen |last4=Copeland |first4=Rob |date=February 2, 2026 |url=https://www.nytimes.com/2026/02/02/business/spacex-xai-deal.html |title=Elon Musk Merges SpaceX With His A.I. Start-Up xAI |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wang |first=Echo |last2=Vinn |first2=Milana |last3=Tracy |first3=Matt |date=February 5, 2026 |title=The sale of xAI comes with tax, financial and legal benefits for xAI and SpaceX investors |url=https://www.reuters.com/business/finance/sale-xai-comes-with-tax-financial-legal-benefits-xai-spacex-investors-2026-02-06/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Мәміле барысында SpaceX 1&amp;nbsp;трлн долларға, ал xAI 250&amp;nbsp;млрд долларға бағаланып, олардың жиынтық бағасы 1,25&amp;nbsp;трлн долларды құрады.&lt;ref name=&quot;Wang-2026&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>s629cvi4uygniwal6dtfpbj1odkso1w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658329</id>
      <parentid>3658328</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T10:15:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* SpaceX-тің еншілес компаниясына айналуы, қайта құрылуы және қайта брендтелуі (2026 жылдан – қазірге дейін) */</comment>
      <origin>3658329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29378" sha1="edjzfhddas1iuepbemo3osfr3o7kgsh" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = SpaceXAI LLC
 |логотипі           = SpaceXAI 2026 full logo.svg
 |суреті             = Unsold Cybertrucks.jpg
 |сурет атауы        = [[Пало-Альто]], Калифорниядағы [[Page Mill Road]] 1450 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері
 |түрі               = [[Еншілес қоғам]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[9 наурыз]] [[2023 жыл|2023]] (компания осы күні тіркелді; ресми түрде [[12 шілде]] [[2023 жыл|2023]] жарияланды)
 |құрушы             = [[Илон Маск]]
 |орналасуы          = 1450 [[Page Mill Road]], [[Stanford Research Park]], [[Пало-Альто]], Калифорния, АҚШ&lt;ref name=hq-location&gt;{{Cite web |last=Robison |first=Kylie |date=January 10, 2025 |title=How Elon Musk's xAI is quietly taking over X |url=https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |website=[[The Verge]] |access-date=August 17, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810133413/https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = Майкл Николлс (президент)
 |саласы             = [[Жасанды интеллект]]&lt;br&gt;[[Әлеуметтік медиа]]
 |өнімі              = [[Grok]]; [[Grokipedia]]; [[Grok Build]]; Grok Bot; [[X (әлеуметтік желі)|X]]; [[Cursor (code editor)|Cursor]]
 |меншікті капиталы  = 
 |айналым            = {{өсім}} 3,2 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} −6,4 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = 
 |активтер           = 
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 1200+ (2025), оның ішінде сағатына ақы төленетін 900-ден астам ЖИ тәлімгері&lt;ref&gt;{{cite news |author-first1=Grace |author-last1=Kay |title=Inside xAI's organizational chart: Who's in charge at Elon Musk's company |url=https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |website=Business Insider |date=March 2025 |access-date=May 21, 2025 |archive-date=April 6, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406180419/https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басшы компания     = [[SpaceX]]
 |бағынышты компания = [[X Corp.]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=March 28, 2025 |work=Techcrunch |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328215252/https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Cursor (company)|Cursor]]
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = X.AI Corp. (2023–2026)
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://x.ai/
 |Ортаққор           = 
}}
'''SpaceXAI LLC''' (бұрынғы атауы — '''xAI''') — [[Илон Маск]] негізін қалаған америкалық [[жасанды интеллект]] компаниясы.&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot;&gt;{{Cite web |title=X.AI Corp. |url=https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |access-date=2023-07-27 |website=[[OpenCorporates]] |archive-date=August 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805051958/https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2026 жылғы ақпаннан бері ол Маск негізін қалаған [[Ғарыш өнеркәсібі|ғарыштық ұшу]] компаниясы [[SpaceX]]-тің еншілес компаниясы болып табылады.

xAI-ды Маск және [[Кайл Косик]]ті қоса алғанда 11 зерттеуші 2023 жылғы наурызда, [[жасанды интеллект бумы]] басталған кезде құрды;&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Fernholz |first=Tim |date=March 13, 2026 |title='Not built right the first time' — Musk's xAI is starting over again, again |url=https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314001659/https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |archive-date=March 14, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=TechCrunch}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1= Bueno Rebolledo |first1= Natalia |last2= Thomas |first2= Chris |date=February 10, 2026 |title=Two co-founders of Elon Musk's xAI resign, joining exodus |url=https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211173928/https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |url-status=live |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; сол жылғы қарашада Grok 1 шығарылды. 2025 жылғы наурызда xAI [[X (әлеуметтік желі)|X]] әлеуметтік желісіне иелік ететін [[X Corp.]] компаниясымен '''X.AI Holdings Corp''' аясында біріктірілді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Bensinger |first=Greg |date=March 28, 2025 |title=Musk's social media firm X bought by his AI company, valued at $33 billion |url=https://www.reuters.com/markets/deals/musks-xai-buys-social-media-platform-x-45-billion-2025-03-28/ |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы ақпанда SpaceX xAI-ды 250 млрд АҚШ долларына бағалап сатып алды, ал шілдеде компания SpaceXAI болып қайта аталды. Сол жылғы тамызда SpaceXAI [[ЖИ кодтау көмекшісі|ЖИ кодтау]] компаниясы [[Cursor (компания)|Cursor]]-ды сатып алды.&lt;ref name=&quot;8K-Close&quot;&gt;{{cite web |title=Form 8-K |url=https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0001181412/e0cb26ac-2a22-4159-a32c-6f1900299e2d.pdf |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bloomberg-Close&quot;&gt;{{cite news |title=SpaceX Completes Its $60 Billion Cursor Acquisition |url=https://news.bloomberglaw.com/mergers-and-acquisitions/spacex-completes-its-60-billion-cursor-acquisition |work=Bloomberg Law |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cursor-X&quot;&gt;{{cite web |title=Cursor is now part of @SpaceX |url=https://x.com/cursor_ai/status/2088249881718919393 |website=X (formerly Twitter) |author=Cursor |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;

SpaceXAI-дың негізгі өнімі — [[Grok]] деп аталатын [[үлкен тілдік модель|үлкен тілдік]], [[мәтіннен кескінге модель|мәтіннен кескінге]] және [[мәтіннен бейнеге]] модельдер тобы. Компания [[Colossus (деректер орталығы)|Colossus]] кластеріне негізделген [[деректер орталығы]] бизнесін жүргізеді;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=June 5, 2026 |title=Google to pay SpaceX $920 million a month for compute capacity at xAI data centers |url=https://www.cnbc.com/2026/06/05/google-to-pay-spacex-920-million-a-month-for-xai-compute-capacity.html |access-date=2026-06-06 |website=CNBC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Anthropic]] пен [[Google]] оның ірі клиенттері болып табылады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |last1=Howley|first1=Daniel|title=Anthropic to rent all AI capacity at SpaceX's Colossus data center|url=https://finance.yahoo.com/news/anthropic-to-rent-all-ai-capacity-at-spacexs-colossus-data-center-180327774.html|website=Yahoo Finance|access-date=May 6, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ''[[Маск Альтманға қарсы]]'' ісінде Маск Grok-тың ішінара [[білімді дистилляциялау]] арқылы [[OpenAI]] модельдерінің негізінде әзірленгенін мәлімдеді; 2026 жылғы тамызда OpenAI дистилляцияға қатысты алаңдаушылықтарға байланысты өз модельдерін Cursor-ға ұсынуды тоқтататынын хабарлады. X-пен интеграцияланған Grok [[бірқатар дауға]], соның ішінде [[нацизмді насихаттауына]] және [[Grok сексуалдық дипфейк жанжалы|сексуалдық дипфейктер жасауына]] байланысты сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 20, 2026 |title=Grok Imagine Is Dead For Free Users (Jun 2026) |url=https://alloypress.com/news/grok-imagine-is-dead-for-free-users |access-date=2026-08-27 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Қалыптасуы (2023–2025) ===
[[Илон Маск]] xAI компаниясын 2023 жылғы 9 наурызда құрды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk launches xAI in challenge to dominance of ChatGPT owner |url=https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712183908/https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |newspaper=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharya |first=Suryathapa |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk Launches xAI, His New Artificial-Intelligence Company |url=https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712195955/https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |work=[[The Wall Street Journal]] }}&lt;/ref&gt; Компанияның негізін қалаған ЖИ зерттеушілері Джимми Ба, Цзыхан Дай, [[Кайл Косик]], Мануэль Кройсс, Росс Нордин, Тоби Полен, Кристиан Сегеди, Юйхуай У, Грег Янг және Годун Чжан болды; топты бұрын [[Google DeepMind]]-пен байланысты болған бас инженер Игорь Бабушкин басқарды.&lt;ref name=&quot;Isaacson2023&quot;&gt;{{cite book |last1=Isaacson |first1=Walter |author-link=Walter Isaacson |title=Elon Musk |date=September 12, 2023 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-1-9821-8128-4 |pages=605–606 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kolodny-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |last2=Capoot |first2=Ashley |date=February 10, 2026 |title=Musk's xAI loses second co-founder in two days |url=https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211021425/https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=Consumer News and Business Channel ([[CNBC]])}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Small-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Small |first=Jonathan |date=February 11, 2026 |title=Half of Elon Musk's xAI Founding Team Has Now Left the Company — And the Timing Is Alarming |url=https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260212153259/https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |archive-date=February 12, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=[[Entrepreneur (magazine)]]}}&lt;/ref&gt; Маск xAI компаниясын 2023 жылғы 12 шілдеде жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vynck |first=Gerrit De |date=July 15, 2023 |title=Musk's new AI company, xAI, will aim to solve scientific mysteries |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717133426/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |archive-date=July 17, 2023 |access-date=2023-07-17 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы мамырдағы жағдай бойынша xAI штаб-пәтері [[Сан-Франциско шығанағы аймағы]]нда орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ghoshal |first=Anirban |date=July 13, 2023 |title=Elon Musk launches xAI to take on ChatGPT-maker OpenAI |url=https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718163752/https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |archive-date=July 18, 2023 |access-date=July 14, 2023 |website=Computer World}}&lt;/ref&gt; Бастапқыда ол [[Невада]] штатында [[қоғамдық пайда корпорациясы]] ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Peterson |first=Becky |date=December 26, 2023 |title=Musk's xAI Incorporates as Benefit Corporation With 'Positive Impact' Goal |url=https://www.theinformation.com/articles/musks-xai-incorporates-as-benefit-corporation-with-positive-impact-goal |access-date=August 26, 2025 |website=The Information }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы мамырға қарай компания қоғамдық пайда корпорациясы мәртебесінен бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=August 25, 2025 |title=Elon Musk's xAI secretly dropped its benefit corporation status while fighting OpenAI |url=https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |access-date=2025-08-26 |website=CNBC |archive-date=August 26, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250826012828/https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы тамыздағы жағдай бойынша Маск [[Tesla, Inc.]] тапсырыс берген көптеген [[NVIDIA|Nvidia]] чиптерін X пен xAI-ға бағыттап отырған.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kolodny |first1=Lora |title=Elon Musk ordered Nvidia to ship thousands of AI chips reserved for Tesla to X and xAI |url=https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |website=cnbc.com |date=June 4, 2024 |publisher=CNBC |access-date=August 10, 2024 |archive-date=November 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241119203914/https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы 23 желтоқсанда xAI [[қаржылық капитал|жеке]] қаржыландыру раунды барысында 6 млрд АҚШ долларын тартты. Раундқа [[Fidelity Investments|Fidelity]], [[BlackRock]], [[Sequoia Capital]] және басқа инвесторлар қатысты, нәтижесінде компанияның осы уақытқа дейін тартқан жалпы қаржысы 12 млрд доллардан асты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Conger |first=Kate |date=December 24, 2024 |title=Elon Musk's xAI Raises $6 Billion in New Funding |url=https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |work=[[The New York Times]] |archive-date=December 29, 2024 |access-date=December 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229134155/https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 10 ақпанда xAI және басқа инвесторлар [[OpenAI]] компаниясын 97,4 млрд долларға сатып алу туралы ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hammond |first=George |date=February 10, 2025 |title=Elon Musk-led consortium offers $100bn to take control of OpenAI |url=https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |access-date=2025-02-10 |work=Financial Times |archive-date=February 11, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211005552/https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 17 наурызда xAI [[мәтіннен бейнеге модель|ЖИ көмегімен бейне жасау құралдарын]] әзірлейтін [[Стартап компания|стартап]] Hotshot-ты сатып алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=March 17, 2025 |title=Elon Musk's AI company, xAI, acquires a generative AI video startup |url=https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |access-date=2025-03-17 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 17, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317200138/https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 28 наурызда Маск xAI-дың туыстас [[X Corp.]] компаниясын сатып алғанын жариялады. X Corp. — [[X (әлеуметтік желі)|X (бұрынғы Twitter)]] әлеуметтік желісін әзірлеуші компания, оны Маск бұған дейін 2022 жылғы қазанда сатып алған. Толығымен акциялар арқылы жасалған мәміледе X 33 млрд долларға бағаланды, ал 12 млрд доллар қарызын есепке алғанда оның жалпы бағасы 45 млрд долларды құрады. Ал xAI-дың өзі 80 млрд долларға бағаланды. Екі компания '''X.AI Holdings Corp''' деп аталатын біртұтас құрылымға біріктірілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zeff |first=Maxwell |date=March 29, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=2025-03-31 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 31, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250331055630/https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 28, 2025 |title=Musk's xAI Startup Swallows Up X Social Network in Surprise Deal |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |website=Bloomberg |language=en-US |access-date=March 29, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810053359/https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;deal&quot;&gt;{{cite news|last=Hyatt|first=John|date=April 2, 2025|url=https://www.forbes.com/sites/johnhyatt/2025/04/02/the-xai-x-deal-is-a-33-billion-windfall-for-elon-musk/|title=The xAI-X Deal Is A $33 Billion Windfall For Elon Musk|access-date=April 18, 2025|work=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қаңтарда xAI Лондонның орталығындағы [[Сохо]] ауданында, Эйр-стрит, 20 мекенжайында кеңсе ашты.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Elon Musk Taps UK Top 50 Firm for London Launch of AI Business |url=https://www.law.com/international-edition/2025/01/07/elon-musk-taps-uk-top-50-firm-for-london-launch-of-ai-business/ |access-date=2026-08-27 |website=Law.com }}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 14 шілдеде [[АҚШ Қорғаныс министрлігі]] xAI-дың әскери салада жасанды интеллектіні қолдануға арналған 200 млн долларлық келісімшарт алғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brodkin |first=Jon |date=July 15, 2025 |title=Grok's &quot;MechaHitler&quot; meltdown didn't stop xAI from winning $200M military deal |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2025/07/groks-mechahitler-meltdown-didnt-stop-xai-from-winning-200m-military-deal/ |access-date=2025-07-16 |website=Ars Technica |archive-date=July 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250716044148/https://arstechnica.com/tech-policy/2025/07/groks-mechahitler-meltdown-didnt-stop-xai-from-winning-200m-military-deal/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 12 қыркүйекте xAI деректерді аннотациялаумен айналысқан 500 қызметкерін жұмыстан шығарды. Бұған дейін компаниядағы ең ірі бөлім болған бұл бөлім xAI-дың [[Grok]] чат-ботын оқытумен айналысқан.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kay |first1=Grace |title=Elon Musk's xAI lays off hundreds of workers tasked with training Grok |url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-xai-layoffs-data-annotators-2025-9 |access-date=September 16, 2025 |work=Business Insider |publisher=Axel Springer SE |date=September 12, 2025 |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916091316/https://www.businessinsider.com/elon-musk-xai-layoffs-data-annotators-2025-9 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=xAI Layoffs Shock Tech Industry: 500 Data Annotation Workers Cut as AI Focus Shifts |url=https://beamstart.com/news/xai-reportedly-lays-off-500-17577795076322 |access-date=2025-09-15 |website=BEAMSTART |archive-date=October 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251010003538/https://beamstart.com/news/xai-reportedly-lays-off-500-17577795076322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2025 |title=xAI reportedly laid off at least 500 AI tutors working on Grok |url=https://www.engadget.com/ai/xai-reportedly-laid-off-at-least-500-ai-tutors-working-on-grok-130059624.html |access-date=2025-09-15 |website=Engadget |language=en-US |archive-date=September 15, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915153034/https://www.engadget.com/ai/xai-reportedly-laid-off-at-least-500-ai-tutors-working-on-grok-130059624.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қазанда xAI [[Пейдж-Милл-роуд]] көшесіндегі 1450 мекенжайында, [[Стэнфорд зерттеу паркі]]нде, [[Пало-Альто (Калифорния)|Пало-Альто]] қаласында орналасқан кеңселерге көшті. Олар [[Tesla, Inc.|Tesla]] компаниясының Жаһандық инженерлік штаб-пәтерінің қарсы бетінде орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 30, 2025 |title=xAI will move into Palo Alto offices steps from Tesla engineering hub |url=https://www.bizjournals.com/sanfrancisco/news/2025/10/30/tesla-xai-palo-alto-page-mill-center.html |access-date=2026-08-25 |website=San Francisco Business Times |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 30 желтоқсанда xAI оқыту қуатын шамамен 2 [[Ватт|гигаватт]] есептеу қуатына дейін арттыру үшін үшінші ғимаратты сатып алды. Сонымен қатар xAI [[Colossus (суперкомпьютер)|Colossus]] суперкомпьютерін кемінде 1 миллион [[графикалық процессор]]ға дейін кеңейту жоспарын жариялады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news |title=Musk's xAI buys third building to expand AI compute power |url=https://www.reuters.com/business/musks-xai-buys-third-building-expand-ai-compute-power-2025-12-30/ |date=December 30, 2025 |access-date=December 31, 2025 |work=[[Reuters]] |archive-date=December 30, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251230224539/https://www.reuters.com/business/musks-xai-buys-third-building-expand-ai-compute-power-2025-12-30/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== SpaceX-тің еншілес компаниясына айналуы, қайта құрылуы және қайта брендтелуі (2026 жылдан – қазірге дейін) ===
2026 жылғы 2 ақпанда [[SpaceX]] xAI-ды толығымен акциялар арқылы жасалған мәміле нәтижесінде сатып алып, оны SpaceX-тің толық иелігіндегі еншілес компаниясы ретінде қайта құрды.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last1=Mac |first1=Ryan |last2=Conger |first2=Kate |last3=Farrell |first3=Maureen |last4=Copeland |first4=Rob |date=February 2, 2026 |url=https://www.nytimes.com/2026/02/02/business/spacex-xai-deal.html |title=Elon Musk Merges SpaceX With His A.I. Start-Up xAI |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wang |first=Echo |last2=Vinn |first2=Milana |last3=Tracy |first3=Matt |date=February 5, 2026 |title=The sale of xAI comes with tax, financial and legal benefits for xAI and SpaceX investors |url=https://www.reuters.com/business/finance/sale-xai-comes-with-tax-financial-legal-benefits-xai-spacex-investors-2026-02-06/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Мәміле барысында SpaceX 1&amp;nbsp;трлн долларға, ал xAI 250&amp;nbsp;млрд долларға бағаланып, олардың жиынтық бағасы 1,25&amp;nbsp;трлн долларды құрады.&lt;ref name=&quot;Wang-2026&quot; /&gt;

2026 жылғы ақпанда SpaceX сатып алғаннан кейін xAI қайта құрылып, төрт негізгі әзірлеу тобына бөлінді және компания кейбір қызметкерлерін жұмыстан шығарды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brandom |first=Russell |date=February 11, 2026 |title=xAI lays out interplanetary ambitions in public all-hands |url=https://techcrunch.com/2026/02/11/xai-lays-out-interplanetary-ambitions-in-public-all-hands/ |access-date=2026-02-12 |website=TechCrunch |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде компанияның тең құрылтайшыларының жартысы кетті.&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kolodny-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Small-2026&quot; /&gt; 2026 жылғы наурыздың басында тағы екі тең құрылтайшы, xAI-дың Imagine тобын басқарған Годун Чжан мен Цзыхан Дай компаниядан кетті. Бұл SpaceX пен Tesla жүргізген аудитпен тұспа-тұс келді, нәтижесінде компанияда Маск пен тағы бір тең құрылтайшы Росс Нордин ғана қалды.&lt;ref&gt;{{Cite news |first=Babu |last=Juby  |date=March 13, 2026 |title=Musk ousts more xAI founders as AI coding effort falters, FT reports |url=https://www.reuters.com/business/autos-transportation/musk-ousts-more-xai-founders-ai-coding-effort-falters-ft-reports-2026-03-13/ |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Нордин де сол айдың соңында компаниядан кетті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kay |first=Grace |date=March 28, 2026 |title=And then there were none: Musk's last xAI cofounder is out |url=https://www.businessinsider.com/xai-cofounder-ross-nordeen-leaves-musk-preps-spacex-ipo-2026-3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260328153349/https://www.businessinsider.com/xai-cofounder-ross-nordeen-leaves-musk-preps-spacex-ipo-2026-3 |archive-date=March 28, 2026 |access-date=March 29, 2026 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ha |first=Anthony |date=March 28, 2026 |title=Elon Musk's last co-founder reportedly leaves xAI |url=https://techcrunch.com/2026/03/28/elon-musks-last-co-founder-reportedly-leaves-xai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260328163802/https://techcrunch.com/2026/03/28/elon-musks-last-co-founder-reportedly-leaves-xai/ |archive-date=March 28, 2026 |access-date=March 29, 2026 |website=[[TechCrunch]]}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>edjzfhddas1iuepbemo3osfr3o7kgsh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658330</id>
      <parentid>3658329</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T10:17:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* SpaceX-тің еншілес компаниясына айналуы, қайта құрылуы және қайта брендтелуі (2026 жылдан – қазірге дейін) */</comment>
      <origin>3658330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30713" sha1="5emnyitkrcdi1ijo3jq6idwhzor4vm6" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = SpaceXAI LLC
 |логотипі           = SpaceXAI 2026 full logo.svg
 |суреті             = Unsold Cybertrucks.jpg
 |сурет атауы        = [[Пало-Альто]], Калифорниядағы [[Page Mill Road]] 1450 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері
 |түрі               = [[Еншілес қоғам]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[9 наурыз]] [[2023 жыл|2023]] (компания осы күні тіркелді; ресми түрде [[12 шілде]] [[2023 жыл|2023]] жарияланды)
 |құрушы             = [[Илон Маск]]
 |орналасуы          = 1450 [[Page Mill Road]], [[Stanford Research Park]], [[Пало-Альто]], Калифорния, АҚШ&lt;ref name=hq-location&gt;{{Cite web |last=Robison |first=Kylie |date=January 10, 2025 |title=How Elon Musk's xAI is quietly taking over X |url=https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |website=[[The Verge]] |access-date=August 17, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810133413/https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = Майкл Николлс (президент)
 |саласы             = [[Жасанды интеллект]]&lt;br&gt;[[Әлеуметтік медиа]]
 |өнімі              = [[Grok]]; [[Grokipedia]]; [[Grok Build]]; Grok Bot; [[X (әлеуметтік желі)|X]]; [[Cursor (code editor)|Cursor]]
 |меншікті капиталы  = 
 |айналым            = {{өсім}} 3,2 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} −6,4 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = 
 |активтер           = 
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 1200+ (2025), оның ішінде сағатына ақы төленетін 900-ден астам ЖИ тәлімгері&lt;ref&gt;{{cite news |author-first1=Grace |author-last1=Kay |title=Inside xAI's organizational chart: Who's in charge at Elon Musk's company |url=https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |website=Business Insider |date=March 2025 |access-date=May 21, 2025 |archive-date=April 6, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406180419/https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басшы компания     = [[SpaceX]]
 |бағынышты компания = [[X Corp.]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=March 28, 2025 |work=Techcrunch |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328215252/https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Cursor (company)|Cursor]]
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = X.AI Corp. (2023–2026)
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://x.ai/
 |Ортаққор           = 
}}
'''SpaceXAI LLC''' (бұрынғы атауы — '''xAI''') — [[Илон Маск]] негізін қалаған америкалық [[жасанды интеллект]] компаниясы.&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot;&gt;{{Cite web |title=X.AI Corp. |url=https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |access-date=2023-07-27 |website=[[OpenCorporates]] |archive-date=August 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805051958/https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2026 жылғы ақпаннан бері ол Маск негізін қалаған [[Ғарыш өнеркәсібі|ғарыштық ұшу]] компаниясы [[SpaceX]]-тің еншілес компаниясы болып табылады.

xAI-ды Маск және [[Кайл Косик]]ті қоса алғанда 11 зерттеуші 2023 жылғы наурызда, [[жасанды интеллект бумы]] басталған кезде құрды;&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Fernholz |first=Tim |date=March 13, 2026 |title='Not built right the first time' — Musk's xAI is starting over again, again |url=https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314001659/https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |archive-date=March 14, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=TechCrunch}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1= Bueno Rebolledo |first1= Natalia |last2= Thomas |first2= Chris |date=February 10, 2026 |title=Two co-founders of Elon Musk's xAI resign, joining exodus |url=https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211173928/https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |url-status=live |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; сол жылғы қарашада Grok 1 шығарылды. 2025 жылғы наурызда xAI [[X (әлеуметтік желі)|X]] әлеуметтік желісіне иелік ететін [[X Corp.]] компаниясымен '''X.AI Holdings Corp''' аясында біріктірілді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Bensinger |first=Greg |date=March 28, 2025 |title=Musk's social media firm X bought by his AI company, valued at $33 billion |url=https://www.reuters.com/markets/deals/musks-xai-buys-social-media-platform-x-45-billion-2025-03-28/ |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы ақпанда SpaceX xAI-ды 250 млрд АҚШ долларына бағалап сатып алды, ал шілдеде компания SpaceXAI болып қайта аталды. Сол жылғы тамызда SpaceXAI [[ЖИ кодтау көмекшісі|ЖИ кодтау]] компаниясы [[Cursor (компания)|Cursor]]-ды сатып алды.&lt;ref name=&quot;8K-Close&quot;&gt;{{cite web |title=Form 8-K |url=https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0001181412/e0cb26ac-2a22-4159-a32c-6f1900299e2d.pdf |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bloomberg-Close&quot;&gt;{{cite news |title=SpaceX Completes Its $60 Billion Cursor Acquisition |url=https://news.bloomberglaw.com/mergers-and-acquisitions/spacex-completes-its-60-billion-cursor-acquisition |work=Bloomberg Law |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cursor-X&quot;&gt;{{cite web |title=Cursor is now part of @SpaceX |url=https://x.com/cursor_ai/status/2088249881718919393 |website=X (formerly Twitter) |author=Cursor |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;

SpaceXAI-дың негізгі өнімі — [[Grok]] деп аталатын [[үлкен тілдік модель|үлкен тілдік]], [[мәтіннен кескінге модель|мәтіннен кескінге]] және [[мәтіннен бейнеге]] модельдер тобы. Компания [[Colossus (деректер орталығы)|Colossus]] кластеріне негізделген [[деректер орталығы]] бизнесін жүргізеді;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=June 5, 2026 |title=Google to pay SpaceX $920 million a month for compute capacity at xAI data centers |url=https://www.cnbc.com/2026/06/05/google-to-pay-spacex-920-million-a-month-for-xai-compute-capacity.html |access-date=2026-06-06 |website=CNBC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Anthropic]] пен [[Google]] оның ірі клиенттері болып табылады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |last1=Howley|first1=Daniel|title=Anthropic to rent all AI capacity at SpaceX's Colossus data center|url=https://finance.yahoo.com/news/anthropic-to-rent-all-ai-capacity-at-spacexs-colossus-data-center-180327774.html|website=Yahoo Finance|access-date=May 6, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ''[[Маск Альтманға қарсы]]'' ісінде Маск Grok-тың ішінара [[білімді дистилляциялау]] арқылы [[OpenAI]] модельдерінің негізінде әзірленгенін мәлімдеді; 2026 жылғы тамызда OpenAI дистилляцияға қатысты алаңдаушылықтарға байланысты өз модельдерін Cursor-ға ұсынуды тоқтататынын хабарлады. X-пен интеграцияланған Grok [[бірқатар дауға]], соның ішінде [[нацизмді насихаттауына]] және [[Grok сексуалдық дипфейк жанжалы|сексуалдық дипфейктер жасауына]] байланысты сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 20, 2026 |title=Grok Imagine Is Dead For Free Users (Jun 2026) |url=https://alloypress.com/news/grok-imagine-is-dead-for-free-users |access-date=2026-08-27 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Қалыптасуы (2023–2025) ===
[[Илон Маск]] xAI компаниясын 2023 жылғы 9 наурызда құрды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk launches xAI in challenge to dominance of ChatGPT owner |url=https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712183908/https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |newspaper=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharya |first=Suryathapa |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk Launches xAI, His New Artificial-Intelligence Company |url=https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712195955/https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |work=[[The Wall Street Journal]] }}&lt;/ref&gt; Компанияның негізін қалаған ЖИ зерттеушілері Джимми Ба, Цзыхан Дай, [[Кайл Косик]], Мануэль Кройсс, Росс Нордин, Тоби Полен, Кристиан Сегеди, Юйхуай У, Грег Янг және Годун Чжан болды; топты бұрын [[Google DeepMind]]-пен байланысты болған бас инженер Игорь Бабушкин басқарды.&lt;ref name=&quot;Isaacson2023&quot;&gt;{{cite book |last1=Isaacson |first1=Walter |author-link=Walter Isaacson |title=Elon Musk |date=September 12, 2023 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-1-9821-8128-4 |pages=605–606 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kolodny-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |last2=Capoot |first2=Ashley |date=February 10, 2026 |title=Musk's xAI loses second co-founder in two days |url=https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211021425/https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=Consumer News and Business Channel ([[CNBC]])}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Small-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Small |first=Jonathan |date=February 11, 2026 |title=Half of Elon Musk's xAI Founding Team Has Now Left the Company — And the Timing Is Alarming |url=https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260212153259/https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |archive-date=February 12, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=[[Entrepreneur (magazine)]]}}&lt;/ref&gt; Маск xAI компаниясын 2023 жылғы 12 шілдеде жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vynck |first=Gerrit De |date=July 15, 2023 |title=Musk's new AI company, xAI, will aim to solve scientific mysteries |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717133426/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |archive-date=July 17, 2023 |access-date=2023-07-17 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы мамырдағы жағдай бойынша xAI штаб-пәтері [[Сан-Франциско шығанағы аймағы]]нда орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ghoshal |first=Anirban |date=July 13, 2023 |title=Elon Musk launches xAI to take on ChatGPT-maker OpenAI |url=https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718163752/https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |archive-date=July 18, 2023 |access-date=July 14, 2023 |website=Computer World}}&lt;/ref&gt; Бастапқыда ол [[Невада]] штатында [[қоғамдық пайда корпорациясы]] ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Peterson |first=Becky |date=December 26, 2023 |title=Musk's xAI Incorporates as Benefit Corporation With 'Positive Impact' Goal |url=https://www.theinformation.com/articles/musks-xai-incorporates-as-benefit-corporation-with-positive-impact-goal |access-date=August 26, 2025 |website=The Information }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы мамырға қарай компания қоғамдық пайда корпорациясы мәртебесінен бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=August 25, 2025 |title=Elon Musk's xAI secretly dropped its benefit corporation status while fighting OpenAI |url=https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |access-date=2025-08-26 |website=CNBC |archive-date=August 26, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250826012828/https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы тамыздағы жағдай бойынша Маск [[Tesla, Inc.]] тапсырыс берген көптеген [[NVIDIA|Nvidia]] чиптерін X пен xAI-ға бағыттап отырған.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kolodny |first1=Lora |title=Elon Musk ordered Nvidia to ship thousands of AI chips reserved for Tesla to X and xAI |url=https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |website=cnbc.com |date=June 4, 2024 |publisher=CNBC |access-date=August 10, 2024 |archive-date=November 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241119203914/https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы 23 желтоқсанда xAI [[қаржылық капитал|жеке]] қаржыландыру раунды барысында 6 млрд АҚШ долларын тартты. Раундқа [[Fidelity Investments|Fidelity]], [[BlackRock]], [[Sequoia Capital]] және басқа инвесторлар қатысты, нәтижесінде компанияның осы уақытқа дейін тартқан жалпы қаржысы 12 млрд доллардан асты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Conger |first=Kate |date=December 24, 2024 |title=Elon Musk's xAI Raises $6 Billion in New Funding |url=https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |work=[[The New York Times]] |archive-date=December 29, 2024 |access-date=December 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229134155/https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 10 ақпанда xAI және басқа инвесторлар [[OpenAI]] компаниясын 97,4 млрд долларға сатып алу туралы ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hammond |first=George |date=February 10, 2025 |title=Elon Musk-led consortium offers $100bn to take control of OpenAI |url=https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |access-date=2025-02-10 |work=Financial Times |archive-date=February 11, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211005552/https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 17 наурызда xAI [[мәтіннен бейнеге модель|ЖИ көмегімен бейне жасау құралдарын]] әзірлейтін [[Стартап компания|стартап]] Hotshot-ты сатып алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=March 17, 2025 |title=Elon Musk's AI company, xAI, acquires a generative AI video startup |url=https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |access-date=2025-03-17 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 17, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317200138/https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 28 наурызда Маск xAI-дың туыстас [[X Corp.]] компаниясын сатып алғанын жариялады. X Corp. — [[X (әлеуметтік желі)|X (бұрынғы Twitter)]] әлеуметтік желісін әзірлеуші компания, оны Маск бұған дейін 2022 жылғы қазанда сатып алған. Толығымен акциялар арқылы жасалған мәміледе X 33 млрд долларға бағаланды, ал 12 млрд доллар қарызын есепке алғанда оның жалпы бағасы 45 млрд долларды құрады. Ал xAI-дың өзі 80 млрд долларға бағаланды. Екі компания '''X.AI Holdings Corp''' деп аталатын біртұтас құрылымға біріктірілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zeff |first=Maxwell |date=March 29, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=2025-03-31 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 31, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250331055630/https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 28, 2025 |title=Musk's xAI Startup Swallows Up X Social Network in Surprise Deal |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |website=Bloomberg |language=en-US |access-date=March 29, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810053359/https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;deal&quot;&gt;{{cite news|last=Hyatt|first=John|date=April 2, 2025|url=https://www.forbes.com/sites/johnhyatt/2025/04/02/the-xai-x-deal-is-a-33-billion-windfall-for-elon-musk/|title=The xAI-X Deal Is A $33 Billion Windfall For Elon Musk|access-date=April 18, 2025|work=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қаңтарда xAI Лондонның орталығындағы [[Сохо]] ауданында, Эйр-стрит, 20 мекенжайында кеңсе ашты.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Elon Musk Taps UK Top 50 Firm for London Launch of AI Business |url=https://www.law.com/international-edition/2025/01/07/elon-musk-taps-uk-top-50-firm-for-london-launch-of-ai-business/ |access-date=2026-08-27 |website=Law.com }}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 14 шілдеде [[АҚШ Қорғаныс министрлігі]] xAI-дың әскери салада жасанды интеллектіні қолдануға арналған 200 млн долларлық келісімшарт алғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brodkin |first=Jon |date=July 15, 2025 |title=Grok's &quot;MechaHitler&quot; meltdown didn't stop xAI from winning $200M military deal |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2025/07/groks-mechahitler-meltdown-didnt-stop-xai-from-winning-200m-military-deal/ |access-date=2025-07-16 |website=Ars Technica |archive-date=July 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250716044148/https://arstechnica.com/tech-policy/2025/07/groks-mechahitler-meltdown-didnt-stop-xai-from-winning-200m-military-deal/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 12 қыркүйекте xAI деректерді аннотациялаумен айналысқан 500 қызметкерін жұмыстан шығарды. Бұған дейін компаниядағы ең ірі бөлім болған бұл бөлім xAI-дың [[Grok]] чат-ботын оқытумен айналысқан.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kay |first1=Grace |title=Elon Musk's xAI lays off hundreds of workers tasked with training Grok |url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-xai-layoffs-data-annotators-2025-9 |access-date=September 16, 2025 |work=Business Insider |publisher=Axel Springer SE |date=September 12, 2025 |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916091316/https://www.businessinsider.com/elon-musk-xai-layoffs-data-annotators-2025-9 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=xAI Layoffs Shock Tech Industry: 500 Data Annotation Workers Cut as AI Focus Shifts |url=https://beamstart.com/news/xai-reportedly-lays-off-500-17577795076322 |access-date=2025-09-15 |website=BEAMSTART |archive-date=October 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251010003538/https://beamstart.com/news/xai-reportedly-lays-off-500-17577795076322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2025 |title=xAI reportedly laid off at least 500 AI tutors working on Grok |url=https://www.engadget.com/ai/xai-reportedly-laid-off-at-least-500-ai-tutors-working-on-grok-130059624.html |access-date=2025-09-15 |website=Engadget |language=en-US |archive-date=September 15, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915153034/https://www.engadget.com/ai/xai-reportedly-laid-off-at-least-500-ai-tutors-working-on-grok-130059624.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қазанда xAI [[Пейдж-Милл-роуд]] көшесіндегі 1450 мекенжайында, [[Стэнфорд зерттеу паркі]]нде, [[Пало-Альто (Калифорния)|Пало-Альто]] қаласында орналасқан кеңселерге көшті. Олар [[Tesla, Inc.|Tesla]] компаниясының Жаһандық инженерлік штаб-пәтерінің қарсы бетінде орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 30, 2025 |title=xAI will move into Palo Alto offices steps from Tesla engineering hub |url=https://www.bizjournals.com/sanfrancisco/news/2025/10/30/tesla-xai-palo-alto-page-mill-center.html |access-date=2026-08-25 |website=San Francisco Business Times |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 30 желтоқсанда xAI оқыту қуатын шамамен 2 [[Ватт|гигаватт]] есептеу қуатына дейін арттыру үшін үшінші ғимаратты сатып алды. Сонымен қатар xAI [[Colossus (суперкомпьютер)|Colossus]] суперкомпьютерін кемінде 1 миллион [[графикалық процессор]]ға дейін кеңейту жоспарын жариялады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news |title=Musk's xAI buys third building to expand AI compute power |url=https://www.reuters.com/business/musks-xai-buys-third-building-expand-ai-compute-power-2025-12-30/ |date=December 30, 2025 |access-date=December 31, 2025 |work=[[Reuters]] |archive-date=December 30, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251230224539/https://www.reuters.com/business/musks-xai-buys-third-building-expand-ai-compute-power-2025-12-30/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== SpaceX-тің еншілес компаниясына айналуы, қайта құрылуы және қайта брендтелуі (2026 жылдан – қазірге дейін) ===
2026 жылғы 2 ақпанда [[SpaceX]] xAI-ды толығымен акциялар арқылы жасалған мәміле нәтижесінде сатып алып, оны SpaceX-тің толық иелігіндегі еншілес компаниясы ретінде қайта құрды.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last1=Mac |first1=Ryan |last2=Conger |first2=Kate |last3=Farrell |first3=Maureen |last4=Copeland |first4=Rob |date=February 2, 2026 |url=https://www.nytimes.com/2026/02/02/business/spacex-xai-deal.html |title=Elon Musk Merges SpaceX With His A.I. Start-Up xAI |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wang |first=Echo |last2=Vinn |first2=Milana |last3=Tracy |first3=Matt |date=February 5, 2026 |title=The sale of xAI comes with tax, financial and legal benefits for xAI and SpaceX investors |url=https://www.reuters.com/business/finance/sale-xai-comes-with-tax-financial-legal-benefits-xai-spacex-investors-2026-02-06/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Мәміле барысында SpaceX 1&amp;nbsp;трлн долларға, ал xAI 250&amp;nbsp;млрд долларға бағаланып, олардың жиынтық бағасы 1,25&amp;nbsp;трлн долларды құрады.&lt;ref name=&quot;Wang-2026&quot; /&gt;

2026 жылғы ақпанда SpaceX сатып алғаннан кейін xAI қайта құрылып, төрт негізгі әзірлеу тобына бөлінді және компания кейбір қызметкерлерін жұмыстан шығарды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brandom |first=Russell |date=February 11, 2026 |title=xAI lays out interplanetary ambitions in public all-hands |url=https://techcrunch.com/2026/02/11/xai-lays-out-interplanetary-ambitions-in-public-all-hands/ |access-date=2026-02-12 |website=TechCrunch |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде компанияның тең құрылтайшыларының жартысы кетті.&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kolodny-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Small-2026&quot; /&gt; 2026 жылғы наурыздың басында тағы екі тең құрылтайшы, xAI-дың Imagine тобын басқарған Годун Чжан мен Цзыхан Дай компаниядан кетті. Бұл SpaceX пен Tesla жүргізген аудитпен тұспа-тұс келді, нәтижесінде компанияда Маск пен тағы бір тең құрылтайшы Росс Нордин ғана қалды.&lt;ref&gt;{{Cite news |first=Babu |last=Juby  |date=March 13, 2026 |title=Musk ousts more xAI founders as AI coding effort falters, FT reports |url=https://www.reuters.com/business/autos-transportation/musk-ousts-more-xai-founders-ai-coding-effort-falters-ft-reports-2026-03-13/ |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Нордин де сол айдың соңында компаниядан кетті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kay |first=Grace |date=March 28, 2026 |title=And then there were none: Musk's last xAI cofounder is out |url=https://www.businessinsider.com/xai-cofounder-ross-nordeen-leaves-musk-preps-spacex-ipo-2026-3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260328153349/https://www.businessinsider.com/xai-cofounder-ross-nordeen-leaves-musk-preps-spacex-ipo-2026-3 |archive-date=March 28, 2026 |access-date=March 29, 2026 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ha |first=Anthony |date=March 28, 2026 |title=Elon Musk's last co-founder reportedly leaves xAI |url=https://techcrunch.com/2026/03/28/elon-musks-last-co-founder-reportedly-leaves-xai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260328163802/https://techcrunch.com/2026/03/28/elon-musks-last-co-founder-reportedly-leaves-xai/ |archive-date=March 28, 2026 |access-date=March 29, 2026 |website=[[TechCrunch]]}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 10 сәуірде xAI қызметкерлер құрамын қайта құрылымдады. Қаржы директоры Энтони Армстронг компаниядан кетті, ал SpaceX-тің [[Starlink]] бөлімінің вице-президенті Майкл Николлс xAI президенті болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=April 10, 2026 |title=xAI CFO Anthony Armstrong leaves company: Report |url=https://www.reuters.com/technology/xai-cfo-anthony-armstrong-leaves-company-report-2026-04-10/ |access-date=2026-04-10 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sharma |first=Swastika Das |date=April 9, 2026 |title=Indian-origin engineers gain leadership roles as Musk's xAI undergoes major overhaul ahead of SpaceX IPO — Who are they? {{!}} Company Business News |url=https://www.livemint.com/companies/news/indian-origin-engineers-gain-leadership-roles-as-musk-xai-undergoes-major-overhaul-ahead-of-spacex-ipo-who-are-they-11775698135599.html |access-date=2026-04-10 |website=mint }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;!-- not stated --&gt; |title=Michael Nicolls |url=https://space.commerce.gov/advisory-committee-on-excellence-in-space-aces/aces-membership/michael-nicolls/ |website=Office of Space Commerce |publisher=U.S. Department of Commerce |access-date=2026-04-19}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>5emnyitkrcdi1ijo3jq6idwhzor4vm6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658331</id>
      <parentid>3658330</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T10:18:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* SpaceX-тің еншілес компаниясына айналуы, қайта құрылуы және қайта брендтелуі (2026 жылдан – қазірге дейін) */</comment>
      <origin>3658331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31661" sha1="6el35snaso1seofmrw53403g6jm2230" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = SpaceXAI LLC
 |логотипі           = SpaceXAI 2026 full logo.svg
 |суреті             = Unsold Cybertrucks.jpg
 |сурет атауы        = [[Пало-Альто]], Калифорниядағы [[Page Mill Road]] 1450 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері
 |түрі               = [[Еншілес қоғам]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[9 наурыз]] [[2023 жыл|2023]] (компания осы күні тіркелді; ресми түрде [[12 шілде]] [[2023 жыл|2023]] жарияланды)
 |құрушы             = [[Илон Маск]]
 |орналасуы          = 1450 [[Page Mill Road]], [[Stanford Research Park]], [[Пало-Альто]], Калифорния, АҚШ&lt;ref name=hq-location&gt;{{Cite web |last=Robison |first=Kylie |date=January 10, 2025 |title=How Elon Musk's xAI is quietly taking over X |url=https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |website=[[The Verge]] |access-date=August 17, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810133413/https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = Майкл Николлс (президент)
 |саласы             = [[Жасанды интеллект]]&lt;br&gt;[[Әлеуметтік медиа]]
 |өнімі              = [[Grok]]; [[Grokipedia]]; [[Grok Build]]; Grok Bot; [[X (әлеуметтік желі)|X]]; [[Cursor (code editor)|Cursor]]
 |меншікті капиталы  = 
 |айналым            = {{өсім}} 3,2 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} −6,4 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = 
 |активтер           = 
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 1200+ (2025), оның ішінде сағатына ақы төленетін 900-ден астам ЖИ тәлімгері&lt;ref&gt;{{cite news |author-first1=Grace |author-last1=Kay |title=Inside xAI's organizational chart: Who's in charge at Elon Musk's company |url=https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |website=Business Insider |date=March 2025 |access-date=May 21, 2025 |archive-date=April 6, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406180419/https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басшы компания     = [[SpaceX]]
 |бағынышты компания = [[X Corp.]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=March 28, 2025 |work=Techcrunch |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328215252/https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Cursor (company)|Cursor]]
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = X.AI Corp. (2023–2026)
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://x.ai/
 |Ортаққор           = 
}}
'''SpaceXAI LLC''' (бұрынғы атауы — '''xAI''') — [[Илон Маск]] негізін қалаған америкалық [[жасанды интеллект]] компаниясы.&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot;&gt;{{Cite web |title=X.AI Corp. |url=https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |access-date=2023-07-27 |website=[[OpenCorporates]] |archive-date=August 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805051958/https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2026 жылғы ақпаннан бері ол Маск негізін қалаған [[Ғарыш өнеркәсібі|ғарыштық ұшу]] компаниясы [[SpaceX]]-тің еншілес компаниясы болып табылады.

xAI-ды Маск және [[Кайл Косик]]ті қоса алғанда 11 зерттеуші 2023 жылғы наурызда, [[жасанды интеллект бумы]] басталған кезде құрды;&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Fernholz |first=Tim |date=March 13, 2026 |title='Not built right the first time' — Musk's xAI is starting over again, again |url=https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314001659/https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |archive-date=March 14, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=TechCrunch}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1= Bueno Rebolledo |first1= Natalia |last2= Thomas |first2= Chris |date=February 10, 2026 |title=Two co-founders of Elon Musk's xAI resign, joining exodus |url=https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211173928/https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |url-status=live |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; сол жылғы қарашада Grok 1 шығарылды. 2025 жылғы наурызда xAI [[X (әлеуметтік желі)|X]] әлеуметтік желісіне иелік ететін [[X Corp.]] компаниясымен '''X.AI Holdings Corp''' аясында біріктірілді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Bensinger |first=Greg |date=March 28, 2025 |title=Musk's social media firm X bought by his AI company, valued at $33 billion |url=https://www.reuters.com/markets/deals/musks-xai-buys-social-media-platform-x-45-billion-2025-03-28/ |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы ақпанда SpaceX xAI-ды 250 млрд АҚШ долларына бағалап сатып алды, ал шілдеде компания SpaceXAI болып қайта аталды. Сол жылғы тамызда SpaceXAI [[ЖИ кодтау көмекшісі|ЖИ кодтау]] компаниясы [[Cursor (компания)|Cursor]]-ды сатып алды.&lt;ref name=&quot;8K-Close&quot;&gt;{{cite web |title=Form 8-K |url=https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0001181412/e0cb26ac-2a22-4159-a32c-6f1900299e2d.pdf |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bloomberg-Close&quot;&gt;{{cite news |title=SpaceX Completes Its $60 Billion Cursor Acquisition |url=https://news.bloomberglaw.com/mergers-and-acquisitions/spacex-completes-its-60-billion-cursor-acquisition |work=Bloomberg Law |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cursor-X&quot;&gt;{{cite web |title=Cursor is now part of @SpaceX |url=https://x.com/cursor_ai/status/2088249881718919393 |website=X (formerly Twitter) |author=Cursor |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;

SpaceXAI-дың негізгі өнімі — [[Grok]] деп аталатын [[үлкен тілдік модель|үлкен тілдік]], [[мәтіннен кескінге модель|мәтіннен кескінге]] және [[мәтіннен бейнеге]] модельдер тобы. Компания [[Colossus (деректер орталығы)|Colossus]] кластеріне негізделген [[деректер орталығы]] бизнесін жүргізеді;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=June 5, 2026 |title=Google to pay SpaceX $920 million a month for compute capacity at xAI data centers |url=https://www.cnbc.com/2026/06/05/google-to-pay-spacex-920-million-a-month-for-xai-compute-capacity.html |access-date=2026-06-06 |website=CNBC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Anthropic]] пен [[Google]] оның ірі клиенттері болып табылады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |last1=Howley|first1=Daniel|title=Anthropic to rent all AI capacity at SpaceX's Colossus data center|url=https://finance.yahoo.com/news/anthropic-to-rent-all-ai-capacity-at-spacexs-colossus-data-center-180327774.html|website=Yahoo Finance|access-date=May 6, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ''[[Маск Альтманға қарсы]]'' ісінде Маск Grok-тың ішінара [[білімді дистилляциялау]] арқылы [[OpenAI]] модельдерінің негізінде әзірленгенін мәлімдеді; 2026 жылғы тамызда OpenAI дистилляцияға қатысты алаңдаушылықтарға байланысты өз модельдерін Cursor-ға ұсынуды тоқтататынын хабарлады. X-пен интеграцияланған Grok [[бірқатар дауға]], соның ішінде [[нацизмді насихаттауына]] және [[Grok сексуалдық дипфейк жанжалы|сексуалдық дипфейктер жасауына]] байланысты сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 20, 2026 |title=Grok Imagine Is Dead For Free Users (Jun 2026) |url=https://alloypress.com/news/grok-imagine-is-dead-for-free-users |access-date=2026-08-27 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Қалыптасуы (2023–2025) ===
[[Илон Маск]] xAI компаниясын 2023 жылғы 9 наурызда құрды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk launches xAI in challenge to dominance of ChatGPT owner |url=https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712183908/https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |newspaper=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharya |first=Suryathapa |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk Launches xAI, His New Artificial-Intelligence Company |url=https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712195955/https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |work=[[The Wall Street Journal]] }}&lt;/ref&gt; Компанияның негізін қалаған ЖИ зерттеушілері Джимми Ба, Цзыхан Дай, [[Кайл Косик]], Мануэль Кройсс, Росс Нордин, Тоби Полен, Кристиан Сегеди, Юйхуай У, Грег Янг және Годун Чжан болды; топты бұрын [[Google DeepMind]]-пен байланысты болған бас инженер Игорь Бабушкин басқарды.&lt;ref name=&quot;Isaacson2023&quot;&gt;{{cite book |last1=Isaacson |first1=Walter |author-link=Walter Isaacson |title=Elon Musk |date=September 12, 2023 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-1-9821-8128-4 |pages=605–606 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kolodny-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |last2=Capoot |first2=Ashley |date=February 10, 2026 |title=Musk's xAI loses second co-founder in two days |url=https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211021425/https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=Consumer News and Business Channel ([[CNBC]])}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Small-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Small |first=Jonathan |date=February 11, 2026 |title=Half of Elon Musk's xAI Founding Team Has Now Left the Company — And the Timing Is Alarming |url=https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260212153259/https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |archive-date=February 12, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=[[Entrepreneur (magazine)]]}}&lt;/ref&gt; Маск xAI компаниясын 2023 жылғы 12 шілдеде жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vynck |first=Gerrit De |date=July 15, 2023 |title=Musk's new AI company, xAI, will aim to solve scientific mysteries |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717133426/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |archive-date=July 17, 2023 |access-date=2023-07-17 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы мамырдағы жағдай бойынша xAI штаб-пәтері [[Сан-Франциско шығанағы аймағы]]нда орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ghoshal |first=Anirban |date=July 13, 2023 |title=Elon Musk launches xAI to take on ChatGPT-maker OpenAI |url=https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718163752/https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |archive-date=July 18, 2023 |access-date=July 14, 2023 |website=Computer World}}&lt;/ref&gt; Бастапқыда ол [[Невада]] штатында [[қоғамдық пайда корпорациясы]] ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Peterson |first=Becky |date=December 26, 2023 |title=Musk's xAI Incorporates as Benefit Corporation With 'Positive Impact' Goal |url=https://www.theinformation.com/articles/musks-xai-incorporates-as-benefit-corporation-with-positive-impact-goal |access-date=August 26, 2025 |website=The Information }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы мамырға қарай компания қоғамдық пайда корпорациясы мәртебесінен бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=August 25, 2025 |title=Elon Musk's xAI secretly dropped its benefit corporation status while fighting OpenAI |url=https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |access-date=2025-08-26 |website=CNBC |archive-date=August 26, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250826012828/https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы тамыздағы жағдай бойынша Маск [[Tesla, Inc.]] тапсырыс берген көптеген [[NVIDIA|Nvidia]] чиптерін X пен xAI-ға бағыттап отырған.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kolodny |first1=Lora |title=Elon Musk ordered Nvidia to ship thousands of AI chips reserved for Tesla to X and xAI |url=https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |website=cnbc.com |date=June 4, 2024 |publisher=CNBC |access-date=August 10, 2024 |archive-date=November 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241119203914/https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы 23 желтоқсанда xAI [[қаржылық капитал|жеке]] қаржыландыру раунды барысында 6 млрд АҚШ долларын тартты. Раундқа [[Fidelity Investments|Fidelity]], [[BlackRock]], [[Sequoia Capital]] және басқа инвесторлар қатысты, нәтижесінде компанияның осы уақытқа дейін тартқан жалпы қаржысы 12 млрд доллардан асты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Conger |first=Kate |date=December 24, 2024 |title=Elon Musk's xAI Raises $6 Billion in New Funding |url=https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |work=[[The New York Times]] |archive-date=December 29, 2024 |access-date=December 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229134155/https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 10 ақпанда xAI және басқа инвесторлар [[OpenAI]] компаниясын 97,4 млрд долларға сатып алу туралы ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hammond |first=George |date=February 10, 2025 |title=Elon Musk-led consortium offers $100bn to take control of OpenAI |url=https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |access-date=2025-02-10 |work=Financial Times |archive-date=February 11, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211005552/https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 17 наурызда xAI [[мәтіннен бейнеге модель|ЖИ көмегімен бейне жасау құралдарын]] әзірлейтін [[Стартап компания|стартап]] Hotshot-ты сатып алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=March 17, 2025 |title=Elon Musk's AI company, xAI, acquires a generative AI video startup |url=https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |access-date=2025-03-17 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 17, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317200138/https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 28 наурызда Маск xAI-дың туыстас [[X Corp.]] компаниясын сатып алғанын жариялады. X Corp. — [[X (әлеуметтік желі)|X (бұрынғы Twitter)]] әлеуметтік желісін әзірлеуші компания, оны Маск бұған дейін 2022 жылғы қазанда сатып алған. Толығымен акциялар арқылы жасалған мәміледе X 33 млрд долларға бағаланды, ал 12 млрд доллар қарызын есепке алғанда оның жалпы бағасы 45 млрд долларды құрады. Ал xAI-дың өзі 80 млрд долларға бағаланды. Екі компания '''X.AI Holdings Corp''' деп аталатын біртұтас құрылымға біріктірілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zeff |first=Maxwell |date=March 29, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=2025-03-31 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 31, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250331055630/https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 28, 2025 |title=Musk's xAI Startup Swallows Up X Social Network in Surprise Deal |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |website=Bloomberg |language=en-US |access-date=March 29, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810053359/https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;deal&quot;&gt;{{cite news|last=Hyatt|first=John|date=April 2, 2025|url=https://www.forbes.com/sites/johnhyatt/2025/04/02/the-xai-x-deal-is-a-33-billion-windfall-for-elon-musk/|title=The xAI-X Deal Is A $33 Billion Windfall For Elon Musk|access-date=April 18, 2025|work=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қаңтарда xAI Лондонның орталығындағы [[Сохо]] ауданында, Эйр-стрит, 20 мекенжайында кеңсе ашты.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Elon Musk Taps UK Top 50 Firm for London Launch of AI Business |url=https://www.law.com/international-edition/2025/01/07/elon-musk-taps-uk-top-50-firm-for-london-launch-of-ai-business/ |access-date=2026-08-27 |website=Law.com }}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 14 шілдеде [[АҚШ Қорғаныс министрлігі]] xAI-дың әскери салада жасанды интеллектіні қолдануға арналған 200 млн долларлық келісімшарт алғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brodkin |first=Jon |date=July 15, 2025 |title=Grok's &quot;MechaHitler&quot; meltdown didn't stop xAI from winning $200M military deal |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2025/07/groks-mechahitler-meltdown-didnt-stop-xai-from-winning-200m-military-deal/ |access-date=2025-07-16 |website=Ars Technica |archive-date=July 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250716044148/https://arstechnica.com/tech-policy/2025/07/groks-mechahitler-meltdown-didnt-stop-xai-from-winning-200m-military-deal/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 12 қыркүйекте xAI деректерді аннотациялаумен айналысқан 500 қызметкерін жұмыстан шығарды. Бұған дейін компаниядағы ең ірі бөлім болған бұл бөлім xAI-дың [[Grok]] чат-ботын оқытумен айналысқан.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kay |first1=Grace |title=Elon Musk's xAI lays off hundreds of workers tasked with training Grok |url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-xai-layoffs-data-annotators-2025-9 |access-date=September 16, 2025 |work=Business Insider |publisher=Axel Springer SE |date=September 12, 2025 |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916091316/https://www.businessinsider.com/elon-musk-xai-layoffs-data-annotators-2025-9 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=xAI Layoffs Shock Tech Industry: 500 Data Annotation Workers Cut as AI Focus Shifts |url=https://beamstart.com/news/xai-reportedly-lays-off-500-17577795076322 |access-date=2025-09-15 |website=BEAMSTART |archive-date=October 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251010003538/https://beamstart.com/news/xai-reportedly-lays-off-500-17577795076322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2025 |title=xAI reportedly laid off at least 500 AI tutors working on Grok |url=https://www.engadget.com/ai/xai-reportedly-laid-off-at-least-500-ai-tutors-working-on-grok-130059624.html |access-date=2025-09-15 |website=Engadget |language=en-US |archive-date=September 15, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915153034/https://www.engadget.com/ai/xai-reportedly-laid-off-at-least-500-ai-tutors-working-on-grok-130059624.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қазанда xAI [[Пейдж-Милл-роуд]] көшесіндегі 1450 мекенжайында, [[Стэнфорд зерттеу паркі]]нде, [[Пало-Альто (Калифорния)|Пало-Альто]] қаласында орналасқан кеңселерге көшті. Олар [[Tesla, Inc.|Tesla]] компаниясының Жаһандық инженерлік штаб-пәтерінің қарсы бетінде орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 30, 2025 |title=xAI will move into Palo Alto offices steps from Tesla engineering hub |url=https://www.bizjournals.com/sanfrancisco/news/2025/10/30/tesla-xai-palo-alto-page-mill-center.html |access-date=2026-08-25 |website=San Francisco Business Times |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 30 желтоқсанда xAI оқыту қуатын шамамен 2 [[Ватт|гигаватт]] есептеу қуатына дейін арттыру үшін үшінші ғимаратты сатып алды. Сонымен қатар xAI [[Colossus (суперкомпьютер)|Colossus]] суперкомпьютерін кемінде 1 миллион [[графикалық процессор]]ға дейін кеңейту жоспарын жариялады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news |title=Musk's xAI buys third building to expand AI compute power |url=https://www.reuters.com/business/musks-xai-buys-third-building-expand-ai-compute-power-2025-12-30/ |date=December 30, 2025 |access-date=December 31, 2025 |work=[[Reuters]] |archive-date=December 30, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251230224539/https://www.reuters.com/business/musks-xai-buys-third-building-expand-ai-compute-power-2025-12-30/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== SpaceX-тің еншілес компаниясына айналуы, қайта құрылуы және қайта брендтелуі (2026 жылдан – қазірге дейін) ===
2026 жылғы 2 ақпанда [[SpaceX]] xAI-ды толығымен акциялар арқылы жасалған мәміле нәтижесінде сатып алып, оны SpaceX-тің толық иелігіндегі еншілес компаниясы ретінде қайта құрды.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last1=Mac |first1=Ryan |last2=Conger |first2=Kate |last3=Farrell |first3=Maureen |last4=Copeland |first4=Rob |date=February 2, 2026 |url=https://www.nytimes.com/2026/02/02/business/spacex-xai-deal.html |title=Elon Musk Merges SpaceX With His A.I. Start-Up xAI |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wang |first=Echo |last2=Vinn |first2=Milana |last3=Tracy |first3=Matt |date=February 5, 2026 |title=The sale of xAI comes with tax, financial and legal benefits for xAI and SpaceX investors |url=https://www.reuters.com/business/finance/sale-xai-comes-with-tax-financial-legal-benefits-xai-spacex-investors-2026-02-06/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Мәміле барысында SpaceX 1&amp;nbsp;трлн долларға, ал xAI 250&amp;nbsp;млрд долларға бағаланып, олардың жиынтық бағасы 1,25&amp;nbsp;трлн долларды құрады.&lt;ref name=&quot;Wang-2026&quot; /&gt;

2026 жылғы ақпанда SpaceX сатып алғаннан кейін xAI қайта құрылып, төрт негізгі әзірлеу тобына бөлінді және компания кейбір қызметкерлерін жұмыстан шығарды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brandom |first=Russell |date=February 11, 2026 |title=xAI lays out interplanetary ambitions in public all-hands |url=https://techcrunch.com/2026/02/11/xai-lays-out-interplanetary-ambitions-in-public-all-hands/ |access-date=2026-02-12 |website=TechCrunch |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде компанияның тең құрылтайшыларының жартысы кетті.&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kolodny-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Small-2026&quot; /&gt; 2026 жылғы наурыздың басында тағы екі тең құрылтайшы, xAI-дың Imagine тобын басқарған Годун Чжан мен Цзыхан Дай компаниядан кетті. Бұл SpaceX пен Tesla жүргізген аудитпен тұспа-тұс келді, нәтижесінде компанияда Маск пен тағы бір тең құрылтайшы Росс Нордин ғана қалды.&lt;ref&gt;{{Cite news |first=Babu |last=Juby  |date=March 13, 2026 |title=Musk ousts more xAI founders as AI coding effort falters, FT reports |url=https://www.reuters.com/business/autos-transportation/musk-ousts-more-xai-founders-ai-coding-effort-falters-ft-reports-2026-03-13/ |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Нордин де сол айдың соңында компаниядан кетті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kay |first=Grace |date=March 28, 2026 |title=And then there were none: Musk's last xAI cofounder is out |url=https://www.businessinsider.com/xai-cofounder-ross-nordeen-leaves-musk-preps-spacex-ipo-2026-3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260328153349/https://www.businessinsider.com/xai-cofounder-ross-nordeen-leaves-musk-preps-spacex-ipo-2026-3 |archive-date=March 28, 2026 |access-date=March 29, 2026 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ha |first=Anthony |date=March 28, 2026 |title=Elon Musk's last co-founder reportedly leaves xAI |url=https://techcrunch.com/2026/03/28/elon-musks-last-co-founder-reportedly-leaves-xai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260328163802/https://techcrunch.com/2026/03/28/elon-musks-last-co-founder-reportedly-leaves-xai/ |archive-date=March 28, 2026 |access-date=March 29, 2026 |website=[[TechCrunch]]}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 10 сәуірде xAI қызметкерлер құрамын қайта құрылымдады. Қаржы директоры Энтони Армстронг компаниядан кетті, ал SpaceX-тің [[Starlink]] бөлімінің вице-президенті Майкл Николлс xAI президенті болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=April 10, 2026 |title=xAI CFO Anthony Armstrong leaves company: Report |url=https://www.reuters.com/technology/xai-cfo-anthony-armstrong-leaves-company-report-2026-04-10/ |access-date=2026-04-10 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sharma |first=Swastika Das |date=April 9, 2026 |title=Indian-origin engineers gain leadership roles as Musk's xAI undergoes major overhaul ahead of SpaceX IPO — Who are they? {{!}} Company Business News |url=https://www.livemint.com/companies/news/indian-origin-engineers-gain-leadership-roles-as-musk-xai-undergoes-major-overhaul-ahead-of-spacex-ipo-who-are-they-11775698135599.html |access-date=2026-04-10 |website=mint }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;!-- not stated --&gt; |title=Michael Nicolls |url=https://space.commerce.gov/advisory-committee-on-excellence-in-space-aces/aces-membership/michael-nicolls/ |website=Office of Space Commerce |publisher=U.S. Department of Commerce |access-date=2026-04-19}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 21 сәуірде сол кезде SpaceX құрамында жұмыс істеген xAI бағдарламалық жасақтама компаниясы [[Cursor (компания)|Anysphere]]-мен келісім жасасқанын хабарлады. Келісім SpaceX-ке 2026 жылдың кейінгі кезеңінде компанияны 60 млрд долларға сатып алу немесе екі компания бірлесіп атқарып жатқан жұмыс үшін 10 млрд доллар төлеу құқығын берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny|first=Lora|date=April 21, 2026|title=SpaceX says it can buy Cursor later this year for $60 billion or pay $10 billion for 'our work together'|url=https://www.cnbc.com/2026/04/21/spacex-says-it-can-buy-cursor-later-this-year-for-60-billion-or-pay-10-billion-for-our-work-together.html|access-date=2026-04-22|website=CNBC}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>6el35snaso1seofmrw53403g6jm2230</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658332</id>
      <parentid>3658331</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T10:19:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* SpaceX-тің еншілес компаниясына айналуы, қайта құрылуы және қайта брендтелуі (2026 жылдан – қазірге дейін) */</comment>
      <origin>3658332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32786" sha1="lthwghikdhckko51atrpksmmjgubtem" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = SpaceXAI LLC
 |логотипі           = SpaceXAI 2026 full logo.svg
 |суреті             = Unsold Cybertrucks.jpg
 |сурет атауы        = [[Пало-Альто]], Калифорниядағы [[Page Mill Road]] 1450 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері
 |түрі               = [[Еншілес қоғам]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[9 наурыз]] [[2023 жыл|2023]] (компания осы күні тіркелді; ресми түрде [[12 шілде]] [[2023 жыл|2023]] жарияланды)
 |құрушы             = [[Илон Маск]]
 |орналасуы          = 1450 [[Page Mill Road]], [[Stanford Research Park]], [[Пало-Альто]], Калифорния, АҚШ&lt;ref name=hq-location&gt;{{Cite web |last=Robison |first=Kylie |date=January 10, 2025 |title=How Elon Musk's xAI is quietly taking over X |url=https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |website=[[The Verge]] |access-date=August 17, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810133413/https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = Майкл Николлс (президент)
 |саласы             = [[Жасанды интеллект]]&lt;br&gt;[[Әлеуметтік медиа]]
 |өнімі              = [[Grok]]; [[Grokipedia]]; [[Grok Build]]; Grok Bot; [[X (әлеуметтік желі)|X]]; [[Cursor (code editor)|Cursor]]
 |меншікті капиталы  = 
 |айналым            = {{өсім}} 3,2 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} −6,4 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = 
 |активтер           = 
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 1200+ (2025), оның ішінде сағатына ақы төленетін 900-ден астам ЖИ тәлімгері&lt;ref&gt;{{cite news |author-first1=Grace |author-last1=Kay |title=Inside xAI's organizational chart: Who's in charge at Elon Musk's company |url=https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |website=Business Insider |date=March 2025 |access-date=May 21, 2025 |archive-date=April 6, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406180419/https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басшы компания     = [[SpaceX]]
 |бағынышты компания = [[X Corp.]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=March 28, 2025 |work=Techcrunch |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328215252/https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Cursor (company)|Cursor]]
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = X.AI Corp. (2023–2026)
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://x.ai/
 |Ортаққор           = 
}}
'''SpaceXAI LLC''' (бұрынғы атауы — '''xAI''') — [[Илон Маск]] негізін қалаған америкалық [[жасанды интеллект]] компаниясы.&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot;&gt;{{Cite web |title=X.AI Corp. |url=https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |access-date=2023-07-27 |website=[[OpenCorporates]] |archive-date=August 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805051958/https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2026 жылғы ақпаннан бері ол Маск негізін қалаған [[Ғарыш өнеркәсібі|ғарыштық ұшу]] компаниясы [[SpaceX]]-тің еншілес компаниясы болып табылады.

xAI-ды Маск және [[Кайл Косик]]ті қоса алғанда 11 зерттеуші 2023 жылғы наурызда, [[жасанды интеллект бумы]] басталған кезде құрды;&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Fernholz |first=Tim |date=March 13, 2026 |title='Not built right the first time' — Musk's xAI is starting over again, again |url=https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314001659/https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |archive-date=March 14, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=TechCrunch}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1= Bueno Rebolledo |first1= Natalia |last2= Thomas |first2= Chris |date=February 10, 2026 |title=Two co-founders of Elon Musk's xAI resign, joining exodus |url=https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211173928/https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |url-status=live |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; сол жылғы қарашада Grok 1 шығарылды. 2025 жылғы наурызда xAI [[X (әлеуметтік желі)|X]] әлеуметтік желісіне иелік ететін [[X Corp.]] компаниясымен '''X.AI Holdings Corp''' аясында біріктірілді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Bensinger |first=Greg |date=March 28, 2025 |title=Musk's social media firm X bought by his AI company, valued at $33 billion |url=https://www.reuters.com/markets/deals/musks-xai-buys-social-media-platform-x-45-billion-2025-03-28/ |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы ақпанда SpaceX xAI-ды 250 млрд АҚШ долларына бағалап сатып алды, ал шілдеде компания SpaceXAI болып қайта аталды. Сол жылғы тамызда SpaceXAI [[ЖИ кодтау көмекшісі|ЖИ кодтау]] компаниясы [[Cursor (компания)|Cursor]]-ды сатып алды.&lt;ref name=&quot;8K-Close&quot;&gt;{{cite web |title=Form 8-K |url=https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0001181412/e0cb26ac-2a22-4159-a32c-6f1900299e2d.pdf |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bloomberg-Close&quot;&gt;{{cite news |title=SpaceX Completes Its $60 Billion Cursor Acquisition |url=https://news.bloomberglaw.com/mergers-and-acquisitions/spacex-completes-its-60-billion-cursor-acquisition |work=Bloomberg Law |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cursor-X&quot;&gt;{{cite web |title=Cursor is now part of @SpaceX |url=https://x.com/cursor_ai/status/2088249881718919393 |website=X (formerly Twitter) |author=Cursor |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;

SpaceXAI-дың негізгі өнімі — [[Grok]] деп аталатын [[үлкен тілдік модель|үлкен тілдік]], [[мәтіннен кескінге модель|мәтіннен кескінге]] және [[мәтіннен бейнеге]] модельдер тобы. Компания [[Colossus (деректер орталығы)|Colossus]] кластеріне негізделген [[деректер орталығы]] бизнесін жүргізеді;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=June 5, 2026 |title=Google to pay SpaceX $920 million a month for compute capacity at xAI data centers |url=https://www.cnbc.com/2026/06/05/google-to-pay-spacex-920-million-a-month-for-xai-compute-capacity.html |access-date=2026-06-06 |website=CNBC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Anthropic]] пен [[Google]] оның ірі клиенттері болып табылады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |last1=Howley|first1=Daniel|title=Anthropic to rent all AI capacity at SpaceX's Colossus data center|url=https://finance.yahoo.com/news/anthropic-to-rent-all-ai-capacity-at-spacexs-colossus-data-center-180327774.html|website=Yahoo Finance|access-date=May 6, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ''[[Маск Альтманға қарсы]]'' ісінде Маск Grok-тың ішінара [[білімді дистилляциялау]] арқылы [[OpenAI]] модельдерінің негізінде әзірленгенін мәлімдеді; 2026 жылғы тамызда OpenAI дистилляцияға қатысты алаңдаушылықтарға байланысты өз модельдерін Cursor-ға ұсынуды тоқтататынын хабарлады. X-пен интеграцияланған Grok [[бірқатар дауға]], соның ішінде [[нацизмді насихаттауына]] және [[Grok сексуалдық дипфейк жанжалы|сексуалдық дипфейктер жасауына]] байланысты сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 20, 2026 |title=Grok Imagine Is Dead For Free Users (Jun 2026) |url=https://alloypress.com/news/grok-imagine-is-dead-for-free-users |access-date=2026-08-27 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Қалыптасуы (2023–2025) ===
[[Илон Маск]] xAI компаниясын 2023 жылғы 9 наурызда құрды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk launches xAI in challenge to dominance of ChatGPT owner |url=https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712183908/https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |newspaper=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharya |first=Suryathapa |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk Launches xAI, His New Artificial-Intelligence Company |url=https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712195955/https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |work=[[The Wall Street Journal]] }}&lt;/ref&gt; Компанияның негізін қалаған ЖИ зерттеушілері Джимми Ба, Цзыхан Дай, [[Кайл Косик]], Мануэль Кройсс, Росс Нордин, Тоби Полен, Кристиан Сегеди, Юйхуай У, Грег Янг және Годун Чжан болды; топты бұрын [[Google DeepMind]]-пен байланысты болған бас инженер Игорь Бабушкин басқарды.&lt;ref name=&quot;Isaacson2023&quot;&gt;{{cite book |last1=Isaacson |first1=Walter |author-link=Walter Isaacson |title=Elon Musk |date=September 12, 2023 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-1-9821-8128-4 |pages=605–606 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kolodny-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |last2=Capoot |first2=Ashley |date=February 10, 2026 |title=Musk's xAI loses second co-founder in two days |url=https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211021425/https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=Consumer News and Business Channel ([[CNBC]])}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Small-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Small |first=Jonathan |date=February 11, 2026 |title=Half of Elon Musk's xAI Founding Team Has Now Left the Company — And the Timing Is Alarming |url=https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260212153259/https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |archive-date=February 12, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=[[Entrepreneur (magazine)]]}}&lt;/ref&gt; Маск xAI компаниясын 2023 жылғы 12 шілдеде жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vynck |first=Gerrit De |date=July 15, 2023 |title=Musk's new AI company, xAI, will aim to solve scientific mysteries |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717133426/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |archive-date=July 17, 2023 |access-date=2023-07-17 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы мамырдағы жағдай бойынша xAI штаб-пәтері [[Сан-Франциско шығанағы аймағы]]нда орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ghoshal |first=Anirban |date=July 13, 2023 |title=Elon Musk launches xAI to take on ChatGPT-maker OpenAI |url=https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718163752/https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |archive-date=July 18, 2023 |access-date=July 14, 2023 |website=Computer World}}&lt;/ref&gt; Бастапқыда ол [[Невада]] штатында [[қоғамдық пайда корпорациясы]] ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Peterson |first=Becky |date=December 26, 2023 |title=Musk's xAI Incorporates as Benefit Corporation With 'Positive Impact' Goal |url=https://www.theinformation.com/articles/musks-xai-incorporates-as-benefit-corporation-with-positive-impact-goal |access-date=August 26, 2025 |website=The Information }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы мамырға қарай компания қоғамдық пайда корпорациясы мәртебесінен бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=August 25, 2025 |title=Elon Musk's xAI secretly dropped its benefit corporation status while fighting OpenAI |url=https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |access-date=2025-08-26 |website=CNBC |archive-date=August 26, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250826012828/https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы тамыздағы жағдай бойынша Маск [[Tesla, Inc.]] тапсырыс берген көптеген [[NVIDIA|Nvidia]] чиптерін X пен xAI-ға бағыттап отырған.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kolodny |first1=Lora |title=Elon Musk ordered Nvidia to ship thousands of AI chips reserved for Tesla to X and xAI |url=https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |website=cnbc.com |date=June 4, 2024 |publisher=CNBC |access-date=August 10, 2024 |archive-date=November 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241119203914/https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы 23 желтоқсанда xAI [[қаржылық капитал|жеке]] қаржыландыру раунды барысында 6 млрд АҚШ долларын тартты. Раундқа [[Fidelity Investments|Fidelity]], [[BlackRock]], [[Sequoia Capital]] және басқа инвесторлар қатысты, нәтижесінде компанияның осы уақытқа дейін тартқан жалпы қаржысы 12 млрд доллардан асты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Conger |first=Kate |date=December 24, 2024 |title=Elon Musk's xAI Raises $6 Billion in New Funding |url=https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |work=[[The New York Times]] |archive-date=December 29, 2024 |access-date=December 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229134155/https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 10 ақпанда xAI және басқа инвесторлар [[OpenAI]] компаниясын 97,4 млрд долларға сатып алу туралы ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hammond |first=George |date=February 10, 2025 |title=Elon Musk-led consortium offers $100bn to take control of OpenAI |url=https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |access-date=2025-02-10 |work=Financial Times |archive-date=February 11, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211005552/https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 17 наурызда xAI [[мәтіннен бейнеге модель|ЖИ көмегімен бейне жасау құралдарын]] әзірлейтін [[Стартап компания|стартап]] Hotshot-ты сатып алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=March 17, 2025 |title=Elon Musk's AI company, xAI, acquires a generative AI video startup |url=https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |access-date=2025-03-17 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 17, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317200138/https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 28 наурызда Маск xAI-дың туыстас [[X Corp.]] компаниясын сатып алғанын жариялады. X Corp. — [[X (әлеуметтік желі)|X (бұрынғы Twitter)]] әлеуметтік желісін әзірлеуші компания, оны Маск бұған дейін 2022 жылғы қазанда сатып алған. Толығымен акциялар арқылы жасалған мәміледе X 33 млрд долларға бағаланды, ал 12 млрд доллар қарызын есепке алғанда оның жалпы бағасы 45 млрд долларды құрады. Ал xAI-дың өзі 80 млрд долларға бағаланды. Екі компания '''X.AI Holdings Corp''' деп аталатын біртұтас құрылымға біріктірілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zeff |first=Maxwell |date=March 29, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=2025-03-31 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 31, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250331055630/https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 28, 2025 |title=Musk's xAI Startup Swallows Up X Social Network in Surprise Deal |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |website=Bloomberg |language=en-US |access-date=March 29, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810053359/https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;deal&quot;&gt;{{cite news|last=Hyatt|first=John|date=April 2, 2025|url=https://www.forbes.com/sites/johnhyatt/2025/04/02/the-xai-x-deal-is-a-33-billion-windfall-for-elon-musk/|title=The xAI-X Deal Is A $33 Billion Windfall For Elon Musk|access-date=April 18, 2025|work=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қаңтарда xAI Лондонның орталығындағы [[Сохо]] ауданында, Эйр-стрит, 20 мекенжайында кеңсе ашты.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Elon Musk Taps UK Top 50 Firm for London Launch of AI Business |url=https://www.law.com/international-edition/2025/01/07/elon-musk-taps-uk-top-50-firm-for-london-launch-of-ai-business/ |access-date=2026-08-27 |website=Law.com }}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 14 шілдеде [[АҚШ Қорғаныс министрлігі]] xAI-дың әскери салада жасанды интеллектіні қолдануға арналған 200 млн долларлық келісімшарт алғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brodkin |first=Jon |date=July 15, 2025 |title=Grok's &quot;MechaHitler&quot; meltdown didn't stop xAI from winning $200M military deal |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2025/07/groks-mechahitler-meltdown-didnt-stop-xai-from-winning-200m-military-deal/ |access-date=2025-07-16 |website=Ars Technica |archive-date=July 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250716044148/https://arstechnica.com/tech-policy/2025/07/groks-mechahitler-meltdown-didnt-stop-xai-from-winning-200m-military-deal/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 12 қыркүйекте xAI деректерді аннотациялаумен айналысқан 500 қызметкерін жұмыстан шығарды. Бұған дейін компаниядағы ең ірі бөлім болған бұл бөлім xAI-дың [[Grok]] чат-ботын оқытумен айналысқан.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kay |first1=Grace |title=Elon Musk's xAI lays off hundreds of workers tasked with training Grok |url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-xai-layoffs-data-annotators-2025-9 |access-date=September 16, 2025 |work=Business Insider |publisher=Axel Springer SE |date=September 12, 2025 |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916091316/https://www.businessinsider.com/elon-musk-xai-layoffs-data-annotators-2025-9 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=xAI Layoffs Shock Tech Industry: 500 Data Annotation Workers Cut as AI Focus Shifts |url=https://beamstart.com/news/xai-reportedly-lays-off-500-17577795076322 |access-date=2025-09-15 |website=BEAMSTART |archive-date=October 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251010003538/https://beamstart.com/news/xai-reportedly-lays-off-500-17577795076322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2025 |title=xAI reportedly laid off at least 500 AI tutors working on Grok |url=https://www.engadget.com/ai/xai-reportedly-laid-off-at-least-500-ai-tutors-working-on-grok-130059624.html |access-date=2025-09-15 |website=Engadget |language=en-US |archive-date=September 15, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915153034/https://www.engadget.com/ai/xai-reportedly-laid-off-at-least-500-ai-tutors-working-on-grok-130059624.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қазанда xAI [[Пейдж-Милл-роуд]] көшесіндегі 1450 мекенжайында, [[Стэнфорд зерттеу паркі]]нде, [[Пало-Альто (Калифорния)|Пало-Альто]] қаласында орналасқан кеңселерге көшті. Олар [[Tesla, Inc.|Tesla]] компаниясының Жаһандық инженерлік штаб-пәтерінің қарсы бетінде орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 30, 2025 |title=xAI will move into Palo Alto offices steps from Tesla engineering hub |url=https://www.bizjournals.com/sanfrancisco/news/2025/10/30/tesla-xai-palo-alto-page-mill-center.html |access-date=2026-08-25 |website=San Francisco Business Times |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 30 желтоқсанда xAI оқыту қуатын шамамен 2 [[Ватт|гигаватт]] есептеу қуатына дейін арттыру үшін үшінші ғимаратты сатып алды. Сонымен қатар xAI [[Colossus (суперкомпьютер)|Colossus]] суперкомпьютерін кемінде 1 миллион [[графикалық процессор]]ға дейін кеңейту жоспарын жариялады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news |title=Musk's xAI buys third building to expand AI compute power |url=https://www.reuters.com/business/musks-xai-buys-third-building-expand-ai-compute-power-2025-12-30/ |date=December 30, 2025 |access-date=December 31, 2025 |work=[[Reuters]] |archive-date=December 30, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251230224539/https://www.reuters.com/business/musks-xai-buys-third-building-expand-ai-compute-power-2025-12-30/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== SpaceX-тің еншілес компаниясына айналуы, қайта құрылуы және қайта брендтелуі (2026 жылдан – қазірге дейін) ===
2026 жылғы 2 ақпанда [[SpaceX]] xAI-ды толығымен акциялар арқылы жасалған мәміле нәтижесінде сатып алып, оны SpaceX-тің толық иелігіндегі еншілес компаниясы ретінде қайта құрды.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last1=Mac |first1=Ryan |last2=Conger |first2=Kate |last3=Farrell |first3=Maureen |last4=Copeland |first4=Rob |date=February 2, 2026 |url=https://www.nytimes.com/2026/02/02/business/spacex-xai-deal.html |title=Elon Musk Merges SpaceX With His A.I. Start-Up xAI |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wang |first=Echo |last2=Vinn |first2=Milana |last3=Tracy |first3=Matt |date=February 5, 2026 |title=The sale of xAI comes with tax, financial and legal benefits for xAI and SpaceX investors |url=https://www.reuters.com/business/finance/sale-xai-comes-with-tax-financial-legal-benefits-xai-spacex-investors-2026-02-06/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Мәміле барысында SpaceX 1&amp;nbsp;трлн долларға, ал xAI 250&amp;nbsp;млрд долларға бағаланып, олардың жиынтық бағасы 1,25&amp;nbsp;трлн долларды құрады.&lt;ref name=&quot;Wang-2026&quot; /&gt;

2026 жылғы ақпанда SpaceX сатып алғаннан кейін xAI қайта құрылып, төрт негізгі әзірлеу тобына бөлінді және компания кейбір қызметкерлерін жұмыстан шығарды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brandom |first=Russell |date=February 11, 2026 |title=xAI lays out interplanetary ambitions in public all-hands |url=https://techcrunch.com/2026/02/11/xai-lays-out-interplanetary-ambitions-in-public-all-hands/ |access-date=2026-02-12 |website=TechCrunch |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде компанияның тең құрылтайшыларының жартысы кетті.&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kolodny-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Small-2026&quot; /&gt; 2026 жылғы наурыздың басында тағы екі тең құрылтайшы, xAI-дың Imagine тобын басқарған Годун Чжан мен Цзыхан Дай компаниядан кетті. Бұл SpaceX пен Tesla жүргізген аудитпен тұспа-тұс келді, нәтижесінде компанияда Маск пен тағы бір тең құрылтайшы Росс Нордин ғана қалды.&lt;ref&gt;{{Cite news |first=Babu |last=Juby  |date=March 13, 2026 |title=Musk ousts more xAI founders as AI coding effort falters, FT reports |url=https://www.reuters.com/business/autos-transportation/musk-ousts-more-xai-founders-ai-coding-effort-falters-ft-reports-2026-03-13/ |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Нордин де сол айдың соңында компаниядан кетті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kay |first=Grace |date=March 28, 2026 |title=And then there were none: Musk's last xAI cofounder is out |url=https://www.businessinsider.com/xai-cofounder-ross-nordeen-leaves-musk-preps-spacex-ipo-2026-3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260328153349/https://www.businessinsider.com/xai-cofounder-ross-nordeen-leaves-musk-preps-spacex-ipo-2026-3 |archive-date=March 28, 2026 |access-date=March 29, 2026 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ha |first=Anthony |date=March 28, 2026 |title=Elon Musk's last co-founder reportedly leaves xAI |url=https://techcrunch.com/2026/03/28/elon-musks-last-co-founder-reportedly-leaves-xai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260328163802/https://techcrunch.com/2026/03/28/elon-musks-last-co-founder-reportedly-leaves-xai/ |archive-date=March 28, 2026 |access-date=March 29, 2026 |website=[[TechCrunch]]}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 10 сәуірде xAI қызметкерлер құрамын қайта құрылымдады. Қаржы директоры Энтони Армстронг компаниядан кетті, ал SpaceX-тің [[Starlink]] бөлімінің вице-президенті Майкл Николлс xAI президенті болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=April 10, 2026 |title=xAI CFO Anthony Armstrong leaves company: Report |url=https://www.reuters.com/technology/xai-cfo-anthony-armstrong-leaves-company-report-2026-04-10/ |access-date=2026-04-10 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sharma |first=Swastika Das |date=April 9, 2026 |title=Indian-origin engineers gain leadership roles as Musk's xAI undergoes major overhaul ahead of SpaceX IPO — Who are they? {{!}} Company Business News |url=https://www.livemint.com/companies/news/indian-origin-engineers-gain-leadership-roles-as-musk-xai-undergoes-major-overhaul-ahead-of-spacex-ipo-who-are-they-11775698135599.html |access-date=2026-04-10 |website=mint }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;!-- not stated --&gt; |title=Michael Nicolls |url=https://space.commerce.gov/advisory-committee-on-excellence-in-space-aces/aces-membership/michael-nicolls/ |website=Office of Space Commerce |publisher=U.S. Department of Commerce |access-date=2026-04-19}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 21 сәуірде сол кезде SpaceX құрамында жұмыс істеген xAI бағдарламалық жасақтама компаниясы [[Cursor (компания)|Anysphere]]-мен келісім жасасқанын хабарлады. Келісім SpaceX-ке 2026 жылдың кейінгі кезеңінде компанияны 60 млрд долларға сатып алу немесе екі компания бірлесіп атқарып жатқан жұмыс үшін 10 млрд доллар төлеу құқығын берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny|first=Lora|date=April 21, 2026|title=SpaceX says it can buy Cursor later this year for $60 billion or pay $10 billion for 'our work together'|url=https://www.cnbc.com/2026/04/21/spacex-says-it-can-buy-cursor-later-this-year-for-60-billion-or-pay-10-billion-for-our-work-together.html|access-date=2026-04-22|website=CNBC}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы мамырда Маск xAI-дың жеке компания ретінде жұмысын тоқтататынын, ал Grok пен X енді SpaceX-тің жасанды интеллект бөлімін құрайтынын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Musk to dissolve xAI, integrate it with SpaceX |url=http://breakingthenews.net/Article/Musk-to-dissolve-xAI-integrate-it-with-SpaceX/66234790 |access-date=2026-05-06 |website=breakingthenews.net }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Peters |first=Jay |date=May 6, 2026 |title=xAI is becoming SpaceXAI |url=https://www.theverge.com/ai-artificial-intelligence/925469/xai-is-becoming-spacexai |access-date=2026-05-09 |website=The Verge |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Сол айда компания тағы 10 қызметкерін жұмыстан шығарып, Grok тобын қайта құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cursor Staff Meet With xAI Employees as Layoffs, Exits Mount |url=https://www.theinformation.com/articles/cursor-staff-meet-xai-employees-layoffs-exits-mount |access-date=2026-05-09 |website=The Information }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>lthwghikdhckko51atrpksmmjgubtem</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658333</id>
      <parentid>3658332</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T10:21:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* SpaceX-тің еншілес компаниясына айналуы, қайта құрылуы және қайта брендтелуі (2026 жылдан – қазірге дейін) */</comment>
      <origin>3658333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33147" sha1="5vhf2hurgl8sn6zsh6jqwevi9nkruim" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = SpaceXAI LLC
 |логотипі           = SpaceXAI 2026 full logo.svg
 |суреті             = Unsold Cybertrucks.jpg
 |сурет атауы        = [[Пало-Альто]], Калифорниядағы [[Page Mill Road]] 1450 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері
 |түрі               = [[Еншілес қоғам]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[9 наурыз]] [[2023 жыл|2023]] (компания осы күні тіркелді; ресми түрде [[12 шілде]] [[2023 жыл|2023]] жарияланды)
 |құрушы             = [[Илон Маск]]
 |орналасуы          = 1450 [[Page Mill Road]], [[Stanford Research Park]], [[Пало-Альто]], Калифорния, АҚШ&lt;ref name=hq-location&gt;{{Cite web |last=Robison |first=Kylie |date=January 10, 2025 |title=How Elon Musk's xAI is quietly taking over X |url=https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |website=[[The Verge]] |access-date=August 17, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810133413/https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = Майкл Николлс (президент)
 |саласы             = [[Жасанды интеллект]]&lt;br&gt;[[Әлеуметтік медиа]]
 |өнімі              = [[Grok]]; [[Grokipedia]]; [[Grok Build]]; Grok Bot; [[X (әлеуметтік желі)|X]]; [[Cursor (code editor)|Cursor]]
 |меншікті капиталы  = 
 |айналым            = {{өсім}} 3,2 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} −6,4 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = 
 |активтер           = 
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 1200+ (2025), оның ішінде сағатына ақы төленетін 900-ден астам ЖИ тәлімгері&lt;ref&gt;{{cite news |author-first1=Grace |author-last1=Kay |title=Inside xAI's organizational chart: Who's in charge at Elon Musk's company |url=https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |website=Business Insider |date=March 2025 |access-date=May 21, 2025 |archive-date=April 6, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406180419/https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басшы компания     = [[SpaceX]]
 |бағынышты компания = [[X Corp.]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=March 28, 2025 |work=Techcrunch |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328215252/https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Cursor (company)|Cursor]]
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = X.AI Corp. (2023–2026)
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://x.ai/
 |Ортаққор           = 
}}
'''SpaceXAI LLC''' (бұрынғы атауы — '''xAI''') — [[Илон Маск]] негізін қалаған америкалық [[жасанды интеллект]] компаниясы.&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot;&gt;{{Cite web |title=X.AI Corp. |url=https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |access-date=2023-07-27 |website=[[OpenCorporates]] |archive-date=August 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805051958/https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2026 жылғы ақпаннан бері ол Маск негізін қалаған [[Ғарыш өнеркәсібі|ғарыштық ұшу]] компаниясы [[SpaceX]]-тің еншілес компаниясы болып табылады.

xAI-ды Маск және [[Кайл Косик]]ті қоса алғанда 11 зерттеуші 2023 жылғы наурызда, [[жасанды интеллект бумы]] басталған кезде құрды;&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Fernholz |first=Tim |date=March 13, 2026 |title='Not built right the first time' — Musk's xAI is starting over again, again |url=https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314001659/https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |archive-date=March 14, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=TechCrunch}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1= Bueno Rebolledo |first1= Natalia |last2= Thomas |first2= Chris |date=February 10, 2026 |title=Two co-founders of Elon Musk's xAI resign, joining exodus |url=https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211173928/https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |url-status=live |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; сол жылғы қарашада Grok 1 шығарылды. 2025 жылғы наурызда xAI [[X (әлеуметтік желі)|X]] әлеуметтік желісіне иелік ететін [[X Corp.]] компаниясымен '''X.AI Holdings Corp''' аясында біріктірілді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Bensinger |first=Greg |date=March 28, 2025 |title=Musk's social media firm X bought by his AI company, valued at $33 billion |url=https://www.reuters.com/markets/deals/musks-xai-buys-social-media-platform-x-45-billion-2025-03-28/ |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы ақпанда SpaceX xAI-ды 250 млрд АҚШ долларына бағалап сатып алды, ал шілдеде компания SpaceXAI болып қайта аталды. Сол жылғы тамызда SpaceXAI [[ЖИ кодтау көмекшісі|ЖИ кодтау]] компаниясы [[Cursor (компания)|Cursor]]-ды сатып алды.&lt;ref name=&quot;8K-Close&quot;&gt;{{cite web |title=Form 8-K |url=https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0001181412/e0cb26ac-2a22-4159-a32c-6f1900299e2d.pdf |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bloomberg-Close&quot;&gt;{{cite news |title=SpaceX Completes Its $60 Billion Cursor Acquisition |url=https://news.bloomberglaw.com/mergers-and-acquisitions/spacex-completes-its-60-billion-cursor-acquisition |work=Bloomberg Law |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cursor-X&quot;&gt;{{cite web |title=Cursor is now part of @SpaceX |url=https://x.com/cursor_ai/status/2088249881718919393 |website=X (formerly Twitter) |author=Cursor |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;

SpaceXAI-дың негізгі өнімі — [[Grok]] деп аталатын [[үлкен тілдік модель|үлкен тілдік]], [[мәтіннен кескінге модель|мәтіннен кескінге]] және [[мәтіннен бейнеге]] модельдер тобы. Компания [[Colossus (деректер орталығы)|Colossus]] кластеріне негізделген [[деректер орталығы]] бизнесін жүргізеді;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=June 5, 2026 |title=Google to pay SpaceX $920 million a month for compute capacity at xAI data centers |url=https://www.cnbc.com/2026/06/05/google-to-pay-spacex-920-million-a-month-for-xai-compute-capacity.html |access-date=2026-06-06 |website=CNBC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Anthropic]] пен [[Google]] оның ірі клиенттері болып табылады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |last1=Howley|first1=Daniel|title=Anthropic to rent all AI capacity at SpaceX's Colossus data center|url=https://finance.yahoo.com/news/anthropic-to-rent-all-ai-capacity-at-spacexs-colossus-data-center-180327774.html|website=Yahoo Finance|access-date=May 6, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ''[[Маск Альтманға қарсы]]'' ісінде Маск Grok-тың ішінара [[білімді дистилляциялау]] арқылы [[OpenAI]] модельдерінің негізінде әзірленгенін мәлімдеді; 2026 жылғы тамызда OpenAI дистилляцияға қатысты алаңдаушылықтарға байланысты өз модельдерін Cursor-ға ұсынуды тоқтататынын хабарлады. X-пен интеграцияланған Grok [[бірқатар дауға]], соның ішінде [[нацизмді насихаттауына]] және [[Grok сексуалдық дипфейк жанжалы|сексуалдық дипфейктер жасауына]] байланысты сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 20, 2026 |title=Grok Imagine Is Dead For Free Users (Jun 2026) |url=https://alloypress.com/news/grok-imagine-is-dead-for-free-users |access-date=2026-08-27 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Қалыптасуы (2023–2025) ===
[[Илон Маск]] xAI компаниясын 2023 жылғы 9 наурызда құрды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk launches xAI in challenge to dominance of ChatGPT owner |url=https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712183908/https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |newspaper=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharya |first=Suryathapa |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk Launches xAI, His New Artificial-Intelligence Company |url=https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712195955/https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |work=[[The Wall Street Journal]] }}&lt;/ref&gt; Компанияның негізін қалаған ЖИ зерттеушілері Джимми Ба, Цзыхан Дай, [[Кайл Косик]], Мануэль Кройсс, Росс Нордин, Тоби Полен, Кристиан Сегеди, Юйхуай У, Грег Янг және Годун Чжан болды; топты бұрын [[Google DeepMind]]-пен байланысты болған бас инженер Игорь Бабушкин басқарды.&lt;ref name=&quot;Isaacson2023&quot;&gt;{{cite book |last1=Isaacson |first1=Walter |author-link=Walter Isaacson |title=Elon Musk |date=September 12, 2023 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-1-9821-8128-4 |pages=605–606 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kolodny-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |last2=Capoot |first2=Ashley |date=February 10, 2026 |title=Musk's xAI loses second co-founder in two days |url=https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211021425/https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=Consumer News and Business Channel ([[CNBC]])}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Small-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Small |first=Jonathan |date=February 11, 2026 |title=Half of Elon Musk's xAI Founding Team Has Now Left the Company — And the Timing Is Alarming |url=https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260212153259/https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |archive-date=February 12, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=[[Entrepreneur (magazine)]]}}&lt;/ref&gt; Маск xAI компаниясын 2023 жылғы 12 шілдеде жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vynck |first=Gerrit De |date=July 15, 2023 |title=Musk's new AI company, xAI, will aim to solve scientific mysteries |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717133426/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |archive-date=July 17, 2023 |access-date=2023-07-17 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы мамырдағы жағдай бойынша xAI штаб-пәтері [[Сан-Франциско шығанағы аймағы]]нда орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ghoshal |first=Anirban |date=July 13, 2023 |title=Elon Musk launches xAI to take on ChatGPT-maker OpenAI |url=https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718163752/https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |archive-date=July 18, 2023 |access-date=July 14, 2023 |website=Computer World}}&lt;/ref&gt; Бастапқыда ол [[Невада]] штатында [[қоғамдық пайда корпорациясы]] ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Peterson |first=Becky |date=December 26, 2023 |title=Musk's xAI Incorporates as Benefit Corporation With 'Positive Impact' Goal |url=https://www.theinformation.com/articles/musks-xai-incorporates-as-benefit-corporation-with-positive-impact-goal |access-date=August 26, 2025 |website=The Information }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы мамырға қарай компания қоғамдық пайда корпорациясы мәртебесінен бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=August 25, 2025 |title=Elon Musk's xAI secretly dropped its benefit corporation status while fighting OpenAI |url=https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |access-date=2025-08-26 |website=CNBC |archive-date=August 26, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250826012828/https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы тамыздағы жағдай бойынша Маск [[Tesla, Inc.]] тапсырыс берген көптеген [[NVIDIA|Nvidia]] чиптерін X пен xAI-ға бағыттап отырған.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kolodny |first1=Lora |title=Elon Musk ordered Nvidia to ship thousands of AI chips reserved for Tesla to X and xAI |url=https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |website=cnbc.com |date=June 4, 2024 |publisher=CNBC |access-date=August 10, 2024 |archive-date=November 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241119203914/https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы 23 желтоқсанда xAI [[қаржылық капитал|жеке]] қаржыландыру раунды барысында 6 млрд АҚШ долларын тартты. Раундқа [[Fidelity Investments|Fidelity]], [[BlackRock]], [[Sequoia Capital]] және басқа инвесторлар қатысты, нәтижесінде компанияның осы уақытқа дейін тартқан жалпы қаржысы 12 млрд доллардан асты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Conger |first=Kate |date=December 24, 2024 |title=Elon Musk's xAI Raises $6 Billion in New Funding |url=https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |work=[[The New York Times]] |archive-date=December 29, 2024 |access-date=December 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229134155/https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 10 ақпанда xAI және басқа инвесторлар [[OpenAI]] компаниясын 97,4 млрд долларға сатып алу туралы ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hammond |first=George |date=February 10, 2025 |title=Elon Musk-led consortium offers $100bn to take control of OpenAI |url=https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |access-date=2025-02-10 |work=Financial Times |archive-date=February 11, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211005552/https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 17 наурызда xAI [[мәтіннен бейнеге модель|ЖИ көмегімен бейне жасау құралдарын]] әзірлейтін [[Стартап компания|стартап]] Hotshot-ты сатып алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=March 17, 2025 |title=Elon Musk's AI company, xAI, acquires a generative AI video startup |url=https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |access-date=2025-03-17 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 17, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317200138/https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 28 наурызда Маск xAI-дың туыстас [[X Corp.]] компаниясын сатып алғанын жариялады. X Corp. — [[X (әлеуметтік желі)|X (бұрынғы Twitter)]] әлеуметтік желісін әзірлеуші компания, оны Маск бұған дейін 2022 жылғы қазанда сатып алған. Толығымен акциялар арқылы жасалған мәміледе X 33 млрд долларға бағаланды, ал 12 млрд доллар қарызын есепке алғанда оның жалпы бағасы 45 млрд долларды құрады. Ал xAI-дың өзі 80 млрд долларға бағаланды. Екі компания '''X.AI Holdings Corp''' деп аталатын біртұтас құрылымға біріктірілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zeff |first=Maxwell |date=March 29, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=2025-03-31 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 31, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250331055630/https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 28, 2025 |title=Musk's xAI Startup Swallows Up X Social Network in Surprise Deal |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |website=Bloomberg |language=en-US |access-date=March 29, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810053359/https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;deal&quot;&gt;{{cite news|last=Hyatt|first=John|date=April 2, 2025|url=https://www.forbes.com/sites/johnhyatt/2025/04/02/the-xai-x-deal-is-a-33-billion-windfall-for-elon-musk/|title=The xAI-X Deal Is A $33 Billion Windfall For Elon Musk|access-date=April 18, 2025|work=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қаңтарда xAI Лондонның орталығындағы [[Сохо]] ауданында, Эйр-стрит, 20 мекенжайында кеңсе ашты.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Elon Musk Taps UK Top 50 Firm for London Launch of AI Business |url=https://www.law.com/international-edition/2025/01/07/elon-musk-taps-uk-top-50-firm-for-london-launch-of-ai-business/ |access-date=2026-08-27 |website=Law.com }}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 14 шілдеде [[АҚШ Қорғаныс министрлігі]] xAI-дың әскери салада жасанды интеллектіні қолдануға арналған 200 млн долларлық келісімшарт алғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brodkin |first=Jon |date=July 15, 2025 |title=Grok's &quot;MechaHitler&quot; meltdown didn't stop xAI from winning $200M military deal |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2025/07/groks-mechahitler-meltdown-didnt-stop-xai-from-winning-200m-military-deal/ |access-date=2025-07-16 |website=Ars Technica |archive-date=July 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250716044148/https://arstechnica.com/tech-policy/2025/07/groks-mechahitler-meltdown-didnt-stop-xai-from-winning-200m-military-deal/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 12 қыркүйекте xAI деректерді аннотациялаумен айналысқан 500 қызметкерін жұмыстан шығарды. Бұған дейін компаниядағы ең ірі бөлім болған бұл бөлім xAI-дың [[Grok]] чат-ботын оқытумен айналысқан.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kay |first1=Grace |title=Elon Musk's xAI lays off hundreds of workers tasked with training Grok |url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-xai-layoffs-data-annotators-2025-9 |access-date=September 16, 2025 |work=Business Insider |publisher=Axel Springer SE |date=September 12, 2025 |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916091316/https://www.businessinsider.com/elon-musk-xai-layoffs-data-annotators-2025-9 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=xAI Layoffs Shock Tech Industry: 500 Data Annotation Workers Cut as AI Focus Shifts |url=https://beamstart.com/news/xai-reportedly-lays-off-500-17577795076322 |access-date=2025-09-15 |website=BEAMSTART |archive-date=October 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251010003538/https://beamstart.com/news/xai-reportedly-lays-off-500-17577795076322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2025 |title=xAI reportedly laid off at least 500 AI tutors working on Grok |url=https://www.engadget.com/ai/xai-reportedly-laid-off-at-least-500-ai-tutors-working-on-grok-130059624.html |access-date=2025-09-15 |website=Engadget |language=en-US |archive-date=September 15, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915153034/https://www.engadget.com/ai/xai-reportedly-laid-off-at-least-500-ai-tutors-working-on-grok-130059624.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қазанда xAI [[Пейдж-Милл-роуд]] көшесіндегі 1450 мекенжайында, [[Стэнфорд зерттеу паркі]]нде, [[Пало-Альто (Калифорния)|Пало-Альто]] қаласында орналасқан кеңселерге көшті. Олар [[Tesla, Inc.|Tesla]] компаниясының Жаһандық инженерлік штаб-пәтерінің қарсы бетінде орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 30, 2025 |title=xAI will move into Palo Alto offices steps from Tesla engineering hub |url=https://www.bizjournals.com/sanfrancisco/news/2025/10/30/tesla-xai-palo-alto-page-mill-center.html |access-date=2026-08-25 |website=San Francisco Business Times |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 30 желтоқсанда xAI оқыту қуатын шамамен 2 [[Ватт|гигаватт]] есептеу қуатына дейін арттыру үшін үшінші ғимаратты сатып алды. Сонымен қатар xAI [[Colossus (суперкомпьютер)|Colossus]] суперкомпьютерін кемінде 1 миллион [[графикалық процессор]]ға дейін кеңейту жоспарын жариялады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news |title=Musk's xAI buys third building to expand AI compute power |url=https://www.reuters.com/business/musks-xai-buys-third-building-expand-ai-compute-power-2025-12-30/ |date=December 30, 2025 |access-date=December 31, 2025 |work=[[Reuters]] |archive-date=December 30, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251230224539/https://www.reuters.com/business/musks-xai-buys-third-building-expand-ai-compute-power-2025-12-30/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== SpaceX-тің еншілес компаниясына айналуы, қайта құрылуы және қайта брендтелуі (2026 жылдан – қазірге дейін) ===
2026 жылғы 2 ақпанда [[SpaceX]] xAI-ды толығымен акциялар арқылы жасалған мәміле нәтижесінде сатып алып, оны SpaceX-тің толық иелігіндегі еншілес компаниясы ретінде қайта құрды.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last1=Mac |first1=Ryan |last2=Conger |first2=Kate |last3=Farrell |first3=Maureen |last4=Copeland |first4=Rob |date=February 2, 2026 |url=https://www.nytimes.com/2026/02/02/business/spacex-xai-deal.html |title=Elon Musk Merges SpaceX With His A.I. Start-Up xAI |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wang |first=Echo |last2=Vinn |first2=Milana |last3=Tracy |first3=Matt |date=February 5, 2026 |title=The sale of xAI comes with tax, financial and legal benefits for xAI and SpaceX investors |url=https://www.reuters.com/business/finance/sale-xai-comes-with-tax-financial-legal-benefits-xai-spacex-investors-2026-02-06/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Мәміле барысында SpaceX 1&amp;nbsp;трлн долларға, ал xAI 250&amp;nbsp;млрд долларға бағаланып, олардың жиынтық бағасы 1,25&amp;nbsp;трлн долларды құрады.&lt;ref name=&quot;Wang-2026&quot; /&gt;

2026 жылғы ақпанда SpaceX сатып алғаннан кейін xAI қайта құрылып, төрт негізгі әзірлеу тобына бөлінді және компания кейбір қызметкерлерін жұмыстан шығарды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brandom |first=Russell |date=February 11, 2026 |title=xAI lays out interplanetary ambitions in public all-hands |url=https://techcrunch.com/2026/02/11/xai-lays-out-interplanetary-ambitions-in-public-all-hands/ |access-date=2026-02-12 |website=TechCrunch |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде компанияның тең құрылтайшыларының жартысы кетті.&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kolodny-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Small-2026&quot; /&gt; 2026 жылғы наурыздың басында тағы екі тең құрылтайшы, xAI-дың Imagine тобын басқарған Годун Чжан мен Цзыхан Дай компаниядан кетті. Бұл SpaceX пен Tesla жүргізген аудитпен тұспа-тұс келді, нәтижесінде компанияда Маск пен тағы бір тең құрылтайшы Росс Нордин ғана қалды.&lt;ref&gt;{{Cite news |first=Babu |last=Juby  |date=March 13, 2026 |title=Musk ousts more xAI founders as AI coding effort falters, FT reports |url=https://www.reuters.com/business/autos-transportation/musk-ousts-more-xai-founders-ai-coding-effort-falters-ft-reports-2026-03-13/ |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Нордин де сол айдың соңында компаниядан кетті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kay |first=Grace |date=March 28, 2026 |title=And then there were none: Musk's last xAI cofounder is out |url=https://www.businessinsider.com/xai-cofounder-ross-nordeen-leaves-musk-preps-spacex-ipo-2026-3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260328153349/https://www.businessinsider.com/xai-cofounder-ross-nordeen-leaves-musk-preps-spacex-ipo-2026-3 |archive-date=March 28, 2026 |access-date=March 29, 2026 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ha |first=Anthony |date=March 28, 2026 |title=Elon Musk's last co-founder reportedly leaves xAI |url=https://techcrunch.com/2026/03/28/elon-musks-last-co-founder-reportedly-leaves-xai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260328163802/https://techcrunch.com/2026/03/28/elon-musks-last-co-founder-reportedly-leaves-xai/ |archive-date=March 28, 2026 |access-date=March 29, 2026 |website=[[TechCrunch]]}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 10 сәуірде xAI қызметкерлер құрамын қайта құрылымдады. Қаржы директоры Энтони Армстронг компаниядан кетті, ал SpaceX-тің [[Starlink]] бөлімінің вице-президенті Майкл Николлс xAI президенті болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=April 10, 2026 |title=xAI CFO Anthony Armstrong leaves company: Report |url=https://www.reuters.com/technology/xai-cfo-anthony-armstrong-leaves-company-report-2026-04-10/ |access-date=2026-04-10 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sharma |first=Swastika Das |date=April 9, 2026 |title=Indian-origin engineers gain leadership roles as Musk's xAI undergoes major overhaul ahead of SpaceX IPO — Who are they? {{!}} Company Business News |url=https://www.livemint.com/companies/news/indian-origin-engineers-gain-leadership-roles-as-musk-xai-undergoes-major-overhaul-ahead-of-spacex-ipo-who-are-they-11775698135599.html |access-date=2026-04-10 |website=mint }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;!-- not stated --&gt; |title=Michael Nicolls |url=https://space.commerce.gov/advisory-committee-on-excellence-in-space-aces/aces-membership/michael-nicolls/ |website=Office of Space Commerce |publisher=U.S. Department of Commerce |access-date=2026-04-19}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 21 сәуірде сол кезде SpaceX құрамында жұмыс істеген xAI бағдарламалық жасақтама компаниясы [[Cursor (компания)|Anysphere]]-мен келісім жасасқанын хабарлады. Келісім SpaceX-ке 2026 жылдың кейінгі кезеңінде компанияны 60 млрд долларға сатып алу немесе екі компания бірлесіп атқарып жатқан жұмыс үшін 10 млрд доллар төлеу құқығын берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny|first=Lora|date=April 21, 2026|title=SpaceX says it can buy Cursor later this year for $60 billion or pay $10 billion for 'our work together'|url=https://www.cnbc.com/2026/04/21/spacex-says-it-can-buy-cursor-later-this-year-for-60-billion-or-pay-10-billion-for-our-work-together.html|access-date=2026-04-22|website=CNBC}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы мамырда Маск xAI-дың жеке компания ретінде жұмысын тоқтататынын, ал Grok пен X енді SpaceX-тің жасанды интеллект бөлімін құрайтынын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Musk to dissolve xAI, integrate it with SpaceX |url=http://breakingthenews.net/Article/Musk-to-dissolve-xAI-integrate-it-with-SpaceX/66234790 |access-date=2026-05-06 |website=breakingthenews.net }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Peters |first=Jay |date=May 6, 2026 |title=xAI is becoming SpaceXAI |url=https://www.theverge.com/ai-artificial-intelligence/925469/xai-is-becoming-spacexai |access-date=2026-05-09 |website=The Verge |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Сол айда компания тағы 10 қызметкерін жұмыстан шығарып, Grok тобын қайта құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cursor Staff Meet With xAI Employees as Layoffs, Exits Mount |url=https://www.theinformation.com/articles/cursor-staff-meet-xai-employees-layoffs-exits-mount |access-date=2026-05-09 |website=The Information }}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы шілдеде xAI SpaceXAI болып қайта брендтелді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Vlamis |first=Kelsey |title=xAI makes its rebrand to SpaceXAI complete with a new logo |url=https://www.businessinsider.com/xai-rebrand-spacexai-new-logo-x-handle-spacex-2026-7 |access-date=2026-07-07 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>5vhf2hurgl8sn6zsh6jqwevi9nkruim</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658334</id>
      <parentid>3658333</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T10:23:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* SpaceX-тің еншілес компаниясына айналуы, қайта құрылуы және қайта брендтелуі (2026 жылдан – қазірге дейін) */</comment>
      <origin>3658334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34678" sha1="61kvgu5qkgcfdxcwa41v0eq3yy68nf7" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = SpaceXAI LLC
 |логотипі           = SpaceXAI 2026 full logo.svg
 |суреті             = Unsold Cybertrucks.jpg
 |сурет атауы        = [[Пало-Альто]], Калифорниядағы [[Page Mill Road]] 1450 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері
 |түрі               = [[Еншілес қоғам]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[9 наурыз]] [[2023 жыл|2023]] (компания осы күні тіркелді; ресми түрде [[12 шілде]] [[2023 жыл|2023]] жарияланды)
 |құрушы             = [[Илон Маск]]
 |орналасуы          = 1450 [[Page Mill Road]], [[Stanford Research Park]], [[Пало-Альто]], Калифорния, АҚШ&lt;ref name=hq-location&gt;{{Cite web |last=Robison |first=Kylie |date=January 10, 2025 |title=How Elon Musk's xAI is quietly taking over X |url=https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |website=[[The Verge]] |access-date=August 17, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810133413/https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = Майкл Николлс (президент)
 |саласы             = [[Жасанды интеллект]]&lt;br&gt;[[Әлеуметтік медиа]]
 |өнімі              = [[Grok]]; [[Grokipedia]]; [[Grok Build]]; Grok Bot; [[X (әлеуметтік желі)|X]]; [[Cursor (code editor)|Cursor]]
 |меншікті капиталы  = 
 |айналым            = {{өсім}} 3,2 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} −6,4 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = 
 |активтер           = 
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 1200+ (2025), оның ішінде сағатына ақы төленетін 900-ден астам ЖИ тәлімгері&lt;ref&gt;{{cite news |author-first1=Grace |author-last1=Kay |title=Inside xAI's organizational chart: Who's in charge at Elon Musk's company |url=https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |website=Business Insider |date=March 2025 |access-date=May 21, 2025 |archive-date=April 6, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406180419/https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басшы компания     = [[SpaceX]]
 |бағынышты компания = [[X Corp.]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=March 28, 2025 |work=Techcrunch |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328215252/https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Cursor (company)|Cursor]]
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = X.AI Corp. (2023–2026)
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://x.ai/
 |Ортаққор           = 
}}
'''SpaceXAI LLC''' (бұрынғы атауы — '''xAI''') — [[Илон Маск]] негізін қалаған америкалық [[жасанды интеллект]] компаниясы.&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot;&gt;{{Cite web |title=X.AI Corp. |url=https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |access-date=2023-07-27 |website=[[OpenCorporates]] |archive-date=August 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805051958/https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2026 жылғы ақпаннан бері ол Маск негізін қалаған [[Ғарыш өнеркәсібі|ғарыштық ұшу]] компаниясы [[SpaceX]]-тің еншілес компаниясы болып табылады.

xAI-ды Маск және [[Кайл Косик]]ті қоса алғанда 11 зерттеуші 2023 жылғы наурызда, [[жасанды интеллект бумы]] басталған кезде құрды;&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Fernholz |first=Tim |date=March 13, 2026 |title='Not built right the first time' — Musk's xAI is starting over again, again |url=https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314001659/https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |archive-date=March 14, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=TechCrunch}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1= Bueno Rebolledo |first1= Natalia |last2= Thomas |first2= Chris |date=February 10, 2026 |title=Two co-founders of Elon Musk's xAI resign, joining exodus |url=https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211173928/https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |url-status=live |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; сол жылғы қарашада Grok 1 шығарылды. 2025 жылғы наурызда xAI [[X (әлеуметтік желі)|X]] әлеуметтік желісіне иелік ететін [[X Corp.]] компаниясымен '''X.AI Holdings Corp''' аясында біріктірілді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Bensinger |first=Greg |date=March 28, 2025 |title=Musk's social media firm X bought by his AI company, valued at $33 billion |url=https://www.reuters.com/markets/deals/musks-xai-buys-social-media-platform-x-45-billion-2025-03-28/ |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы ақпанда SpaceX xAI-ды 250 млрд АҚШ долларына бағалап сатып алды, ал шілдеде компания SpaceXAI болып қайта аталды. Сол жылғы тамызда SpaceXAI [[ЖИ кодтау көмекшісі|ЖИ кодтау]] компаниясы [[Cursor (компания)|Cursor]]-ды сатып алды.&lt;ref name=&quot;8K-Close&quot;&gt;{{cite web |title=Form 8-K |url=https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0001181412/e0cb26ac-2a22-4159-a32c-6f1900299e2d.pdf |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bloomberg-Close&quot;&gt;{{cite news |title=SpaceX Completes Its $60 Billion Cursor Acquisition |url=https://news.bloomberglaw.com/mergers-and-acquisitions/spacex-completes-its-60-billion-cursor-acquisition |work=Bloomberg Law |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cursor-X&quot;&gt;{{cite web |title=Cursor is now part of @SpaceX |url=https://x.com/cursor_ai/status/2088249881718919393 |website=X (formerly Twitter) |author=Cursor |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;

SpaceXAI-дың негізгі өнімі — [[Grok]] деп аталатын [[үлкен тілдік модель|үлкен тілдік]], [[мәтіннен кескінге модель|мәтіннен кескінге]] және [[мәтіннен бейнеге]] модельдер тобы. Компания [[Colossus (деректер орталығы)|Colossus]] кластеріне негізделген [[деректер орталығы]] бизнесін жүргізеді;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=June 5, 2026 |title=Google to pay SpaceX $920 million a month for compute capacity at xAI data centers |url=https://www.cnbc.com/2026/06/05/google-to-pay-spacex-920-million-a-month-for-xai-compute-capacity.html |access-date=2026-06-06 |website=CNBC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Anthropic]] пен [[Google]] оның ірі клиенттері болып табылады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |last1=Howley|first1=Daniel|title=Anthropic to rent all AI capacity at SpaceX's Colossus data center|url=https://finance.yahoo.com/news/anthropic-to-rent-all-ai-capacity-at-spacexs-colossus-data-center-180327774.html|website=Yahoo Finance|access-date=May 6, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ''[[Маск Альтманға қарсы]]'' ісінде Маск Grok-тың ішінара [[білімді дистилляциялау]] арқылы [[OpenAI]] модельдерінің негізінде әзірленгенін мәлімдеді; 2026 жылғы тамызда OpenAI дистилляцияға қатысты алаңдаушылықтарға байланысты өз модельдерін Cursor-ға ұсынуды тоқтататынын хабарлады. X-пен интеграцияланған Grok [[бірқатар дауға]], соның ішінде [[нацизмді насихаттауына]] және [[Grok сексуалдық дипфейк жанжалы|сексуалдық дипфейктер жасауына]] байланысты сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 20, 2026 |title=Grok Imagine Is Dead For Free Users (Jun 2026) |url=https://alloypress.com/news/grok-imagine-is-dead-for-free-users |access-date=2026-08-27 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Қалыптасуы (2023–2025) ===
[[Илон Маск]] xAI компаниясын 2023 жылғы 9 наурызда құрды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk launches xAI in challenge to dominance of ChatGPT owner |url=https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712183908/https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |newspaper=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharya |first=Suryathapa |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk Launches xAI, His New Artificial-Intelligence Company |url=https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712195955/https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |work=[[The Wall Street Journal]] }}&lt;/ref&gt; Компанияның негізін қалаған ЖИ зерттеушілері Джимми Ба, Цзыхан Дай, [[Кайл Косик]], Мануэль Кройсс, Росс Нордин, Тоби Полен, Кристиан Сегеди, Юйхуай У, Грег Янг және Годун Чжан болды; топты бұрын [[Google DeepMind]]-пен байланысты болған бас инженер Игорь Бабушкин басқарды.&lt;ref name=&quot;Isaacson2023&quot;&gt;{{cite book |last1=Isaacson |first1=Walter |author-link=Walter Isaacson |title=Elon Musk |date=September 12, 2023 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-1-9821-8128-4 |pages=605–606 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kolodny-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |last2=Capoot |first2=Ashley |date=February 10, 2026 |title=Musk's xAI loses second co-founder in two days |url=https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211021425/https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=Consumer News and Business Channel ([[CNBC]])}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Small-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Small |first=Jonathan |date=February 11, 2026 |title=Half of Elon Musk's xAI Founding Team Has Now Left the Company — And the Timing Is Alarming |url=https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260212153259/https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |archive-date=February 12, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=[[Entrepreneur (magazine)]]}}&lt;/ref&gt; Маск xAI компаниясын 2023 жылғы 12 шілдеде жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vynck |first=Gerrit De |date=July 15, 2023 |title=Musk's new AI company, xAI, will aim to solve scientific mysteries |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717133426/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |archive-date=July 17, 2023 |access-date=2023-07-17 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы мамырдағы жағдай бойынша xAI штаб-пәтері [[Сан-Франциско шығанағы аймағы]]нда орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ghoshal |first=Anirban |date=July 13, 2023 |title=Elon Musk launches xAI to take on ChatGPT-maker OpenAI |url=https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718163752/https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |archive-date=July 18, 2023 |access-date=July 14, 2023 |website=Computer World}}&lt;/ref&gt; Бастапқыда ол [[Невада]] штатында [[қоғамдық пайда корпорациясы]] ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Peterson |first=Becky |date=December 26, 2023 |title=Musk's xAI Incorporates as Benefit Corporation With 'Positive Impact' Goal |url=https://www.theinformation.com/articles/musks-xai-incorporates-as-benefit-corporation-with-positive-impact-goal |access-date=August 26, 2025 |website=The Information }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы мамырға қарай компания қоғамдық пайда корпорациясы мәртебесінен бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=August 25, 2025 |title=Elon Musk's xAI secretly dropped its benefit corporation status while fighting OpenAI |url=https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |access-date=2025-08-26 |website=CNBC |archive-date=August 26, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250826012828/https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы тамыздағы жағдай бойынша Маск [[Tesla, Inc.]] тапсырыс берген көптеген [[NVIDIA|Nvidia]] чиптерін X пен xAI-ға бағыттап отырған.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kolodny |first1=Lora |title=Elon Musk ordered Nvidia to ship thousands of AI chips reserved for Tesla to X and xAI |url=https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |website=cnbc.com |date=June 4, 2024 |publisher=CNBC |access-date=August 10, 2024 |archive-date=November 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241119203914/https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы 23 желтоқсанда xAI [[қаржылық капитал|жеке]] қаржыландыру раунды барысында 6 млрд АҚШ долларын тартты. Раундқа [[Fidelity Investments|Fidelity]], [[BlackRock]], [[Sequoia Capital]] және басқа инвесторлар қатысты, нәтижесінде компанияның осы уақытқа дейін тартқан жалпы қаржысы 12 млрд доллардан асты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Conger |first=Kate |date=December 24, 2024 |title=Elon Musk's xAI Raises $6 Billion in New Funding |url=https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |work=[[The New York Times]] |archive-date=December 29, 2024 |access-date=December 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229134155/https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 10 ақпанда xAI және басқа инвесторлар [[OpenAI]] компаниясын 97,4 млрд долларға сатып алу туралы ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hammond |first=George |date=February 10, 2025 |title=Elon Musk-led consortium offers $100bn to take control of OpenAI |url=https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |access-date=2025-02-10 |work=Financial Times |archive-date=February 11, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211005552/https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 17 наурызда xAI [[мәтіннен бейнеге модель|ЖИ көмегімен бейне жасау құралдарын]] әзірлейтін [[Стартап компания|стартап]] Hotshot-ты сатып алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=March 17, 2025 |title=Elon Musk's AI company, xAI, acquires a generative AI video startup |url=https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |access-date=2025-03-17 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 17, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317200138/https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 28 наурызда Маск xAI-дың туыстас [[X Corp.]] компаниясын сатып алғанын жариялады. X Corp. — [[X (әлеуметтік желі)|X (бұрынғы Twitter)]] әлеуметтік желісін әзірлеуші компания, оны Маск бұған дейін 2022 жылғы қазанда сатып алған. Толығымен акциялар арқылы жасалған мәміледе X 33 млрд долларға бағаланды, ал 12 млрд доллар қарызын есепке алғанда оның жалпы бағасы 45 млрд долларды құрады. Ал xAI-дың өзі 80 млрд долларға бағаланды. Екі компания '''X.AI Holdings Corp''' деп аталатын біртұтас құрылымға біріктірілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zeff |first=Maxwell |date=March 29, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=2025-03-31 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 31, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250331055630/https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 28, 2025 |title=Musk's xAI Startup Swallows Up X Social Network in Surprise Deal |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |website=Bloomberg |language=en-US |access-date=March 29, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810053359/https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;deal&quot;&gt;{{cite news|last=Hyatt|first=John|date=April 2, 2025|url=https://www.forbes.com/sites/johnhyatt/2025/04/02/the-xai-x-deal-is-a-33-billion-windfall-for-elon-musk/|title=The xAI-X Deal Is A $33 Billion Windfall For Elon Musk|access-date=April 18, 2025|work=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қаңтарда xAI Лондонның орталығындағы [[Сохо]] ауданында, Эйр-стрит, 20 мекенжайында кеңсе ашты.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Elon Musk Taps UK Top 50 Firm for London Launch of AI Business |url=https://www.law.com/international-edition/2025/01/07/elon-musk-taps-uk-top-50-firm-for-london-launch-of-ai-business/ |access-date=2026-08-27 |website=Law.com }}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 14 шілдеде [[АҚШ Қорғаныс министрлігі]] xAI-дың әскери салада жасанды интеллектіні қолдануға арналған 200 млн долларлық келісімшарт алғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brodkin |first=Jon |date=July 15, 2025 |title=Grok's &quot;MechaHitler&quot; meltdown didn't stop xAI from winning $200M military deal |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2025/07/groks-mechahitler-meltdown-didnt-stop-xai-from-winning-200m-military-deal/ |access-date=2025-07-16 |website=Ars Technica |archive-date=July 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250716044148/https://arstechnica.com/tech-policy/2025/07/groks-mechahitler-meltdown-didnt-stop-xai-from-winning-200m-military-deal/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 12 қыркүйекте xAI деректерді аннотациялаумен айналысқан 500 қызметкерін жұмыстан шығарды. Бұған дейін компаниядағы ең ірі бөлім болған бұл бөлім xAI-дың [[Grok]] чат-ботын оқытумен айналысқан.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kay |first1=Grace |title=Elon Musk's xAI lays off hundreds of workers tasked with training Grok |url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-xai-layoffs-data-annotators-2025-9 |access-date=September 16, 2025 |work=Business Insider |publisher=Axel Springer SE |date=September 12, 2025 |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916091316/https://www.businessinsider.com/elon-musk-xai-layoffs-data-annotators-2025-9 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=xAI Layoffs Shock Tech Industry: 500 Data Annotation Workers Cut as AI Focus Shifts |url=https://beamstart.com/news/xai-reportedly-lays-off-500-17577795076322 |access-date=2025-09-15 |website=BEAMSTART |archive-date=October 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251010003538/https://beamstart.com/news/xai-reportedly-lays-off-500-17577795076322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2025 |title=xAI reportedly laid off at least 500 AI tutors working on Grok |url=https://www.engadget.com/ai/xai-reportedly-laid-off-at-least-500-ai-tutors-working-on-grok-130059624.html |access-date=2025-09-15 |website=Engadget |language=en-US |archive-date=September 15, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915153034/https://www.engadget.com/ai/xai-reportedly-laid-off-at-least-500-ai-tutors-working-on-grok-130059624.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қазанда xAI [[Пейдж-Милл-роуд]] көшесіндегі 1450 мекенжайында, [[Стэнфорд зерттеу паркі]]нде, [[Пало-Альто (Калифорния)|Пало-Альто]] қаласында орналасқан кеңселерге көшті. Олар [[Tesla, Inc.|Tesla]] компаниясының Жаһандық инженерлік штаб-пәтерінің қарсы бетінде орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 30, 2025 |title=xAI will move into Palo Alto offices steps from Tesla engineering hub |url=https://www.bizjournals.com/sanfrancisco/news/2025/10/30/tesla-xai-palo-alto-page-mill-center.html |access-date=2026-08-25 |website=San Francisco Business Times |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 30 желтоқсанда xAI оқыту қуатын шамамен 2 [[Ватт|гигаватт]] есептеу қуатына дейін арттыру үшін үшінші ғимаратты сатып алды. Сонымен қатар xAI [[Colossus (суперкомпьютер)|Colossus]] суперкомпьютерін кемінде 1 миллион [[графикалық процессор]]ға дейін кеңейту жоспарын жариялады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news |title=Musk's xAI buys third building to expand AI compute power |url=https://www.reuters.com/business/musks-xai-buys-third-building-expand-ai-compute-power-2025-12-30/ |date=December 30, 2025 |access-date=December 31, 2025 |work=[[Reuters]] |archive-date=December 30, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251230224539/https://www.reuters.com/business/musks-xai-buys-third-building-expand-ai-compute-power-2025-12-30/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== SpaceX-тің еншілес компаниясына айналуы, қайта құрылуы және қайта брендтелуі (2026 жылдан – қазірге дейін) ===
2026 жылғы 2 ақпанда [[SpaceX]] xAI-ды толығымен акциялар арқылы жасалған мәміле нәтижесінде сатып алып, оны SpaceX-тің толық иелігіндегі еншілес компаниясы ретінде қайта құрды.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last1=Mac |first1=Ryan |last2=Conger |first2=Kate |last3=Farrell |first3=Maureen |last4=Copeland |first4=Rob |date=February 2, 2026 |url=https://www.nytimes.com/2026/02/02/business/spacex-xai-deal.html |title=Elon Musk Merges SpaceX With His A.I. Start-Up xAI |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wang |first=Echo |last2=Vinn |first2=Milana |last3=Tracy |first3=Matt |date=February 5, 2026 |title=The sale of xAI comes with tax, financial and legal benefits for xAI and SpaceX investors |url=https://www.reuters.com/business/finance/sale-xai-comes-with-tax-financial-legal-benefits-xai-spacex-investors-2026-02-06/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Мәміле барысында SpaceX 1&amp;nbsp;трлн долларға, ал xAI 250&amp;nbsp;млрд долларға бағаланып, олардың жиынтық бағасы 1,25&amp;nbsp;трлн долларды құрады.&lt;ref name=&quot;Wang-2026&quot; /&gt;

2026 жылғы ақпанда SpaceX сатып алғаннан кейін xAI қайта құрылып, төрт негізгі әзірлеу тобына бөлінді және компания кейбір қызметкерлерін жұмыстан шығарды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brandom |first=Russell |date=February 11, 2026 |title=xAI lays out interplanetary ambitions in public all-hands |url=https://techcrunch.com/2026/02/11/xai-lays-out-interplanetary-ambitions-in-public-all-hands/ |access-date=2026-02-12 |website=TechCrunch |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде компанияның тең құрылтайшыларының жартысы кетті.&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kolodny-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Small-2026&quot; /&gt; 2026 жылғы наурыздың басында тағы екі тең құрылтайшы, xAI-дың Imagine тобын басқарған Годун Чжан мен Цзыхан Дай компаниядан кетті. Бұл SpaceX пен Tesla жүргізген аудитпен тұспа-тұс келді, нәтижесінде компанияда Маск пен тағы бір тең құрылтайшы Росс Нордин ғана қалды.&lt;ref&gt;{{Cite news |first=Babu |last=Juby  |date=March 13, 2026 |title=Musk ousts more xAI founders as AI coding effort falters, FT reports |url=https://www.reuters.com/business/autos-transportation/musk-ousts-more-xai-founders-ai-coding-effort-falters-ft-reports-2026-03-13/ |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Нордин де сол айдың соңында компаниядан кетті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kay |first=Grace |date=March 28, 2026 |title=And then there were none: Musk's last xAI cofounder is out |url=https://www.businessinsider.com/xai-cofounder-ross-nordeen-leaves-musk-preps-spacex-ipo-2026-3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260328153349/https://www.businessinsider.com/xai-cofounder-ross-nordeen-leaves-musk-preps-spacex-ipo-2026-3 |archive-date=March 28, 2026 |access-date=March 29, 2026 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ha |first=Anthony |date=March 28, 2026 |title=Elon Musk's last co-founder reportedly leaves xAI |url=https://techcrunch.com/2026/03/28/elon-musks-last-co-founder-reportedly-leaves-xai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260328163802/https://techcrunch.com/2026/03/28/elon-musks-last-co-founder-reportedly-leaves-xai/ |archive-date=March 28, 2026 |access-date=March 29, 2026 |website=[[TechCrunch]]}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 10 сәуірде xAI қызметкерлер құрамын қайта құрылымдады. Қаржы директоры Энтони Армстронг компаниядан кетті, ал SpaceX-тің [[Starlink]] бөлімінің вице-президенті Майкл Николлс xAI президенті болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=April 10, 2026 |title=xAI CFO Anthony Armstrong leaves company: Report |url=https://www.reuters.com/technology/xai-cfo-anthony-armstrong-leaves-company-report-2026-04-10/ |access-date=2026-04-10 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sharma |first=Swastika Das |date=April 9, 2026 |title=Indian-origin engineers gain leadership roles as Musk's xAI undergoes major overhaul ahead of SpaceX IPO — Who are they? {{!}} Company Business News |url=https://www.livemint.com/companies/news/indian-origin-engineers-gain-leadership-roles-as-musk-xai-undergoes-major-overhaul-ahead-of-spacex-ipo-who-are-they-11775698135599.html |access-date=2026-04-10 |website=mint }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;!-- not stated --&gt; |title=Michael Nicolls |url=https://space.commerce.gov/advisory-committee-on-excellence-in-space-aces/aces-membership/michael-nicolls/ |website=Office of Space Commerce |publisher=U.S. Department of Commerce |access-date=2026-04-19}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 21 сәуірде сол кезде SpaceX құрамында жұмыс істеген xAI бағдарламалық жасақтама компаниясы [[Cursor (компания)|Anysphere]]-мен келісім жасасқанын хабарлады. Келісім SpaceX-ке 2026 жылдың кейінгі кезеңінде компанияны 60 млрд долларға сатып алу немесе екі компания бірлесіп атқарып жатқан жұмыс үшін 10 млрд доллар төлеу құқығын берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny|first=Lora|date=April 21, 2026|title=SpaceX says it can buy Cursor later this year for $60 billion or pay $10 billion for 'our work together'|url=https://www.cnbc.com/2026/04/21/spacex-says-it-can-buy-cursor-later-this-year-for-60-billion-or-pay-10-billion-for-our-work-together.html|access-date=2026-04-22|website=CNBC}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы мамырда Маск xAI-дың жеке компания ретінде жұмысын тоқтататынын, ал Grok пен X енді SpaceX-тің жасанды интеллект бөлімін құрайтынын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Musk to dissolve xAI, integrate it with SpaceX |url=http://breakingthenews.net/Article/Musk-to-dissolve-xAI-integrate-it-with-SpaceX/66234790 |access-date=2026-05-06 |website=breakingthenews.net }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Peters |first=Jay |date=May 6, 2026 |title=xAI is becoming SpaceXAI |url=https://www.theverge.com/ai-artificial-intelligence/925469/xai-is-becoming-spacexai |access-date=2026-05-09 |website=The Verge |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Сол айда компания тағы 10 қызметкерін жұмыстан шығарып, Grok тобын қайта құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cursor Staff Meet With xAI Employees as Layoffs, Exits Mount |url=https://www.theinformation.com/articles/cursor-staff-meet-xai-employees-layoffs-exits-mount |access-date=2026-05-09 |website=The Information }}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы шілдеде xAI SpaceXAI болып қайта брендтелді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Vlamis |first=Kelsey |title=xAI makes its rebrand to SpaceXAI complete with a new logo |url=https://www.businessinsider.com/xai-rebrand-spacexai-new-logo-x-handle-spacex-2026-7 |access-date=2026-07-07 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 16 маусымда SpaceX өз опционын іске асырып, Anysphere (Cursor) компаниясын 60 млрд долларға толығымен акциялар арқылы сатып алатынын жариялады. Мәмілені 2026 жылдың үшінші тоқсанында аяқтау жоспарланды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/legal/transactional/spacex-buy-anysphere-60-billion-2026-06-16/|title=SpaceX to buy AI coding startup Cursor for $60 billion in enterprise push|publisher=[[Reuters]]|date=June 16, 2026|access-date=June 16, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Mac |first=Ryan |last2=Schmidt |first2=Gregory |date=June 16, 2026 |title=Riding High After I.P.O., SpaceX Will Buy A.I. Start-Up for $60 Billion |url=https://www.nytimes.com/2026/06/16/business/spacex-cursor-aquisition-ipo.html |access-date=2026-06-17 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Мәміле 2026 жылғы 14 тамызда аяқталды. Cursor SpaceX-тің толық иелігіндегі еншілес компаниясына айналып, SpaceXAI тобына қосылды; айналымдағы Anysphere акциялары компанияның 60 млрд долларлық есептік меншікті капитал құны негізінде SpaceX-тің А класындағы жай акцияларына айырбасталды.&lt;ref name=&quot;8K-Close&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloomberg-Close&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cursor-X&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>61kvgu5qkgcfdxcwa41v0eq3yy68nf7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658336</id>
      <parentid>3658334</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T10:30:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* SpaceX-тің еншілес компаниясына айналуы, қайта құрылуы және қайта брендтелуі (2026 жылдан – қазірге дейін) */</comment>
      <origin>3658336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36754" sha1="pc4bwsknco4qhwrhzioe32uggvfy5eh" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = SpaceXAI LLC
 |логотипі           = SpaceXAI 2026 full logo.svg
 |суреті             = Unsold Cybertrucks.jpg
 |сурет атауы        = [[Пало-Альто]], Калифорниядағы [[Page Mill Road]] 1450 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері
 |түрі               = [[Еншілес қоғам]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[9 наурыз]] [[2023 жыл|2023]] (компания осы күні тіркелді; ресми түрде [[12 шілде]] [[2023 жыл|2023]] жарияланды)
 |құрушы             = [[Илон Маск]]
 |орналасуы          = 1450 [[Page Mill Road]], [[Stanford Research Park]], [[Пало-Альто]], Калифорния, АҚШ&lt;ref name=hq-location&gt;{{Cite web |last=Robison |first=Kylie |date=January 10, 2025 |title=How Elon Musk's xAI is quietly taking over X |url=https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |website=[[The Verge]] |access-date=August 17, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810133413/https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = Майкл Николлс (президент)
 |саласы             = [[Жасанды интеллект]]&lt;br&gt;[[Әлеуметтік медиа]]
 |өнімі              = [[Grok]]; [[Grokipedia]]; [[Grok Build]]; Grok Bot; [[X (әлеуметтік желі)|X]]; [[Cursor (code editor)|Cursor]]
 |меншікті капиталы  = 
 |айналым            = {{өсім}} 3,2 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} −6,4 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = 
 |активтер           = 
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 1200+ (2025), оның ішінде сағатына ақы төленетін 900-ден астам ЖИ тәлімгері&lt;ref&gt;{{cite news |author-first1=Grace |author-last1=Kay |title=Inside xAI's organizational chart: Who's in charge at Elon Musk's company |url=https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |website=Business Insider |date=March 2025 |access-date=May 21, 2025 |archive-date=April 6, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406180419/https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басшы компания     = [[SpaceX]]
 |бағынышты компания = [[X Corp.]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=March 28, 2025 |work=Techcrunch |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328215252/https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Cursor (company)|Cursor]]
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = X.AI Corp. (2023–2026)
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://x.ai/
 |Ортаққор           = 
}}
'''SpaceXAI LLC''' (бұрынғы атауы — '''xAI''') — [[Илон Маск]] негізін қалаған америкалық [[жасанды интеллект]] компаниясы.&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot;&gt;{{Cite web |title=X.AI Corp. |url=https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |access-date=2023-07-27 |website=[[OpenCorporates]] |archive-date=August 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805051958/https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2026 жылғы ақпаннан бері ол Маск негізін қалаған [[Ғарыш өнеркәсібі|ғарыштық ұшу]] компаниясы [[SpaceX]]-тің еншілес компаниясы болып табылады.

xAI-ды Маск және [[Кайл Косик]]ті қоса алғанда 11 зерттеуші 2023 жылғы наурызда, [[жасанды интеллект бумы]] басталған кезде құрды;&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Fernholz |first=Tim |date=March 13, 2026 |title='Not built right the first time' — Musk's xAI is starting over again, again |url=https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314001659/https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |archive-date=March 14, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=TechCrunch}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1= Bueno Rebolledo |first1= Natalia |last2= Thomas |first2= Chris |date=February 10, 2026 |title=Two co-founders of Elon Musk's xAI resign, joining exodus |url=https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211173928/https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |url-status=live |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; сол жылғы қарашада Grok 1 шығарылды. 2025 жылғы наурызда xAI [[X (әлеуметтік желі)|X]] әлеуметтік желісіне иелік ететін [[X Corp.]] компаниясымен '''X.AI Holdings Corp''' аясында біріктірілді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Bensinger |first=Greg |date=March 28, 2025 |title=Musk's social media firm X bought by his AI company, valued at $33 billion |url=https://www.reuters.com/markets/deals/musks-xai-buys-social-media-platform-x-45-billion-2025-03-28/ |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы ақпанда SpaceX xAI-ды 250 млрд АҚШ долларына бағалап сатып алды, ал шілдеде компания SpaceXAI болып қайта аталды. Сол жылғы тамызда SpaceXAI [[ЖИ кодтау көмекшісі|ЖИ кодтау]] компаниясы [[Cursor (компания)|Cursor]]-ды сатып алды.&lt;ref name=&quot;8K-Close&quot;&gt;{{cite web |title=Form 8-K |url=https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0001181412/e0cb26ac-2a22-4159-a32c-6f1900299e2d.pdf |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bloomberg-Close&quot;&gt;{{cite news |title=SpaceX Completes Its $60 Billion Cursor Acquisition |url=https://news.bloomberglaw.com/mergers-and-acquisitions/spacex-completes-its-60-billion-cursor-acquisition |work=Bloomberg Law |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cursor-X&quot;&gt;{{cite web |title=Cursor is now part of @SpaceX |url=https://x.com/cursor_ai/status/2088249881718919393 |website=X (formerly Twitter) |author=Cursor |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;

SpaceXAI-дың негізгі өнімі — [[Grok]] деп аталатын [[үлкен тілдік модель|үлкен тілдік]], [[мәтіннен кескінге модель|мәтіннен кескінге]] және [[мәтіннен бейнеге]] модельдер тобы. Компания [[Colossus (деректер орталығы)|Colossus]] кластеріне негізделген [[деректер орталығы]] бизнесін жүргізеді;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=June 5, 2026 |title=Google to pay SpaceX $920 million a month for compute capacity at xAI data centers |url=https://www.cnbc.com/2026/06/05/google-to-pay-spacex-920-million-a-month-for-xai-compute-capacity.html |access-date=2026-06-06 |website=CNBC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Anthropic]] пен [[Google]] оның ірі клиенттері болып табылады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |last1=Howley|first1=Daniel|title=Anthropic to rent all AI capacity at SpaceX's Colossus data center|url=https://finance.yahoo.com/news/anthropic-to-rent-all-ai-capacity-at-spacexs-colossus-data-center-180327774.html|website=Yahoo Finance|access-date=May 6, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ''[[Маск Альтманға қарсы]]'' ісінде Маск Grok-тың ішінара [[білімді дистилляциялау]] арқылы [[OpenAI]] модельдерінің негізінде әзірленгенін мәлімдеді; 2026 жылғы тамызда OpenAI дистилляцияға қатысты алаңдаушылықтарға байланысты өз модельдерін Cursor-ға ұсынуды тоқтататынын хабарлады. X-пен интеграцияланған Grok [[бірқатар дауға]], соның ішінде [[нацизмді насихаттауына]] және [[Grok сексуалдық дипфейк жанжалы|сексуалдық дипфейктер жасауына]] байланысты сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 20, 2026 |title=Grok Imagine Is Dead For Free Users (Jun 2026) |url=https://alloypress.com/news/grok-imagine-is-dead-for-free-users |access-date=2026-08-27 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Қалыптасуы (2023–2025) ===
[[Илон Маск]] xAI компаниясын 2023 жылғы 9 наурызда құрды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk launches xAI in challenge to dominance of ChatGPT owner |url=https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712183908/https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |newspaper=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharya |first=Suryathapa |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk Launches xAI, His New Artificial-Intelligence Company |url=https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712195955/https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |work=[[The Wall Street Journal]] }}&lt;/ref&gt; Компанияның негізін қалаған ЖИ зерттеушілері Джимми Ба, Цзыхан Дай, [[Кайл Косик]], Мануэль Кройсс, Росс Нордин, Тоби Полен, Кристиан Сегеди, Юйхуай У, Грег Янг және Годун Чжан болды; топты бұрын [[Google DeepMind]]-пен байланысты болған бас инженер Игорь Бабушкин басқарды.&lt;ref name=&quot;Isaacson2023&quot;&gt;{{cite book |last1=Isaacson |first1=Walter |author-link=Walter Isaacson |title=Elon Musk |date=September 12, 2023 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-1-9821-8128-4 |pages=605–606 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kolodny-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |last2=Capoot |first2=Ashley |date=February 10, 2026 |title=Musk's xAI loses second co-founder in two days |url=https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211021425/https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=Consumer News and Business Channel ([[CNBC]])}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Small-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Small |first=Jonathan |date=February 11, 2026 |title=Half of Elon Musk's xAI Founding Team Has Now Left the Company — And the Timing Is Alarming |url=https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260212153259/https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |archive-date=February 12, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=[[Entrepreneur (magazine)]]}}&lt;/ref&gt; Маск xAI компаниясын 2023 жылғы 12 шілдеде жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vynck |first=Gerrit De |date=July 15, 2023 |title=Musk's new AI company, xAI, will aim to solve scientific mysteries |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717133426/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |archive-date=July 17, 2023 |access-date=2023-07-17 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы мамырдағы жағдай бойынша xAI штаб-пәтері [[Сан-Франциско шығанағы аймағы]]нда орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ghoshal |first=Anirban |date=July 13, 2023 |title=Elon Musk launches xAI to take on ChatGPT-maker OpenAI |url=https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718163752/https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |archive-date=July 18, 2023 |access-date=July 14, 2023 |website=Computer World}}&lt;/ref&gt; Бастапқыда ол [[Невада]] штатында [[қоғамдық пайда корпорациясы]] ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Peterson |first=Becky |date=December 26, 2023 |title=Musk's xAI Incorporates as Benefit Corporation With 'Positive Impact' Goal |url=https://www.theinformation.com/articles/musks-xai-incorporates-as-benefit-corporation-with-positive-impact-goal |access-date=August 26, 2025 |website=The Information }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы мамырға қарай компания қоғамдық пайда корпорациясы мәртебесінен бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=August 25, 2025 |title=Elon Musk's xAI secretly dropped its benefit corporation status while fighting OpenAI |url=https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |access-date=2025-08-26 |website=CNBC |archive-date=August 26, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250826012828/https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы тамыздағы жағдай бойынша Маск [[Tesla, Inc.]] тапсырыс берген көптеген [[NVIDIA|Nvidia]] чиптерін X пен xAI-ға бағыттап отырған.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kolodny |first1=Lora |title=Elon Musk ordered Nvidia to ship thousands of AI chips reserved for Tesla to X and xAI |url=https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |website=cnbc.com |date=June 4, 2024 |publisher=CNBC |access-date=August 10, 2024 |archive-date=November 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241119203914/https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы 23 желтоқсанда xAI [[қаржылық капитал|жеке]] қаржыландыру раунды барысында 6 млрд АҚШ долларын тартты. Раундқа [[Fidelity Investments|Fidelity]], [[BlackRock]], [[Sequoia Capital]] және басқа инвесторлар қатысты, нәтижесінде компанияның осы уақытқа дейін тартқан жалпы қаржысы 12 млрд доллардан асты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Conger |first=Kate |date=December 24, 2024 |title=Elon Musk's xAI Raises $6 Billion in New Funding |url=https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |work=[[The New York Times]] |archive-date=December 29, 2024 |access-date=December 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229134155/https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 10 ақпанда xAI және басқа инвесторлар [[OpenAI]] компаниясын 97,4 млрд долларға сатып алу туралы ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hammond |first=George |date=February 10, 2025 |title=Elon Musk-led consortium offers $100bn to take control of OpenAI |url=https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |access-date=2025-02-10 |work=Financial Times |archive-date=February 11, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211005552/https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 17 наурызда xAI [[мәтіннен бейнеге модель|ЖИ көмегімен бейне жасау құралдарын]] әзірлейтін [[Стартап компания|стартап]] Hotshot-ты сатып алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=March 17, 2025 |title=Elon Musk's AI company, xAI, acquires a generative AI video startup |url=https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |access-date=2025-03-17 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 17, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317200138/https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 28 наурызда Маск xAI-дың туыстас [[X Corp.]] компаниясын сатып алғанын жариялады. X Corp. — [[X (әлеуметтік желі)|X (бұрынғы Twitter)]] әлеуметтік желісін әзірлеуші компания, оны Маск бұған дейін 2022 жылғы қазанда сатып алған. Толығымен акциялар арқылы жасалған мәміледе X 33 млрд долларға бағаланды, ал 12 млрд доллар қарызын есепке алғанда оның жалпы бағасы 45 млрд долларды құрады. Ал xAI-дың өзі 80 млрд долларға бағаланды. Екі компания '''X.AI Holdings Corp''' деп аталатын біртұтас құрылымға біріктірілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zeff |first=Maxwell |date=March 29, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=2025-03-31 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 31, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250331055630/https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 28, 2025 |title=Musk's xAI Startup Swallows Up X Social Network in Surprise Deal |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |website=Bloomberg |language=en-US |access-date=March 29, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810053359/https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;deal&quot;&gt;{{cite news|last=Hyatt|first=John|date=April 2, 2025|url=https://www.forbes.com/sites/johnhyatt/2025/04/02/the-xai-x-deal-is-a-33-billion-windfall-for-elon-musk/|title=The xAI-X Deal Is A $33 Billion Windfall For Elon Musk|access-date=April 18, 2025|work=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қаңтарда xAI Лондонның орталығындағы [[Сохо]] ауданында, Эйр-стрит, 20 мекенжайында кеңсе ашты.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Elon Musk Taps UK Top 50 Firm for London Launch of AI Business |url=https://www.law.com/international-edition/2025/01/07/elon-musk-taps-uk-top-50-firm-for-london-launch-of-ai-business/ |access-date=2026-08-27 |website=Law.com }}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 14 шілдеде [[АҚШ Қорғаныс министрлігі]] xAI-дың әскери салада жасанды интеллектіні қолдануға арналған 200 млн долларлық келісімшарт алғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brodkin |first=Jon |date=July 15, 2025 |title=Grok's &quot;MechaHitler&quot; meltdown didn't stop xAI from winning $200M military deal |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2025/07/groks-mechahitler-meltdown-didnt-stop-xai-from-winning-200m-military-deal/ |access-date=2025-07-16 |website=Ars Technica |archive-date=July 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250716044148/https://arstechnica.com/tech-policy/2025/07/groks-mechahitler-meltdown-didnt-stop-xai-from-winning-200m-military-deal/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 12 қыркүйекте xAI деректерді аннотациялаумен айналысқан 500 қызметкерін жұмыстан шығарды. Бұған дейін компаниядағы ең ірі бөлім болған бұл бөлім xAI-дың [[Grok]] чат-ботын оқытумен айналысқан.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kay |first1=Grace |title=Elon Musk's xAI lays off hundreds of workers tasked with training Grok |url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-xai-layoffs-data-annotators-2025-9 |access-date=September 16, 2025 |work=Business Insider |publisher=Axel Springer SE |date=September 12, 2025 |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916091316/https://www.businessinsider.com/elon-musk-xai-layoffs-data-annotators-2025-9 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=xAI Layoffs Shock Tech Industry: 500 Data Annotation Workers Cut as AI Focus Shifts |url=https://beamstart.com/news/xai-reportedly-lays-off-500-17577795076322 |access-date=2025-09-15 |website=BEAMSTART |archive-date=October 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251010003538/https://beamstart.com/news/xai-reportedly-lays-off-500-17577795076322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2025 |title=xAI reportedly laid off at least 500 AI tutors working on Grok |url=https://www.engadget.com/ai/xai-reportedly-laid-off-at-least-500-ai-tutors-working-on-grok-130059624.html |access-date=2025-09-15 |website=Engadget |language=en-US |archive-date=September 15, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915153034/https://www.engadget.com/ai/xai-reportedly-laid-off-at-least-500-ai-tutors-working-on-grok-130059624.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қазанда xAI [[Пейдж-Милл-роуд]] көшесіндегі 1450 мекенжайында, [[Стэнфорд зерттеу паркі]]нде, [[Пало-Альто (Калифорния)|Пало-Альто]] қаласында орналасқан кеңселерге көшті. Олар [[Tesla, Inc.|Tesla]] компаниясының Жаһандық инженерлік штаб-пәтерінің қарсы бетінде орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 30, 2025 |title=xAI will move into Palo Alto offices steps from Tesla engineering hub |url=https://www.bizjournals.com/sanfrancisco/news/2025/10/30/tesla-xai-palo-alto-page-mill-center.html |access-date=2026-08-25 |website=San Francisco Business Times |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 30 желтоқсанда xAI оқыту қуатын шамамен 2 [[Ватт|гигаватт]] есептеу қуатына дейін арттыру үшін үшінші ғимаратты сатып алды. Сонымен қатар xAI [[Colossus (суперкомпьютер)|Colossus]] суперкомпьютерін кемінде 1 миллион [[графикалық процессор]]ға дейін кеңейту жоспарын жариялады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news |title=Musk's xAI buys third building to expand AI compute power |url=https://www.reuters.com/business/musks-xai-buys-third-building-expand-ai-compute-power-2025-12-30/ |date=December 30, 2025 |access-date=December 31, 2025 |work=[[Reuters]] |archive-date=December 30, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251230224539/https://www.reuters.com/business/musks-xai-buys-third-building-expand-ai-compute-power-2025-12-30/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== SpaceX-тің еншілес компаниясына айналуы, қайта құрылуы және қайта брендтелуі (2026 жылдан – қазірге дейін) ===
2026 жылғы 2 ақпанда [[SpaceX]] xAI-ды толығымен акциялар арқылы жасалған мәміле нәтижесінде сатып алып, оны SpaceX-тің толық иелігіндегі еншілес компаниясы ретінде қайта құрды.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last1=Mac |first1=Ryan |last2=Conger |first2=Kate |last3=Farrell |first3=Maureen |last4=Copeland |first4=Rob |date=February 2, 2026 |url=https://www.nytimes.com/2026/02/02/business/spacex-xai-deal.html |title=Elon Musk Merges SpaceX With His A.I. Start-Up xAI |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wang |first=Echo |last2=Vinn |first2=Milana |last3=Tracy |first3=Matt |date=February 5, 2026 |title=The sale of xAI comes with tax, financial and legal benefits for xAI and SpaceX investors |url=https://www.reuters.com/business/finance/sale-xai-comes-with-tax-financial-legal-benefits-xai-spacex-investors-2026-02-06/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Мәміле барысында SpaceX 1&amp;nbsp;трлн долларға, ал xAI 250&amp;nbsp;млрд долларға бағаланып, олардың жиынтық бағасы 1,25&amp;nbsp;трлн долларды құрады.&lt;ref name=&quot;Wang-2026&quot; /&gt;

2026 жылғы ақпанда SpaceX сатып алғаннан кейін xAI қайта құрылып, төрт негізгі әзірлеу тобына бөлінді және компания кейбір қызметкерлерін жұмыстан шығарды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brandom |first=Russell |date=February 11, 2026 |title=xAI lays out interplanetary ambitions in public all-hands |url=https://techcrunch.com/2026/02/11/xai-lays-out-interplanetary-ambitions-in-public-all-hands/ |access-date=2026-02-12 |website=TechCrunch |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде компанияның тең құрылтайшыларының жартысы кетті.&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kolodny-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Small-2026&quot; /&gt; 2026 жылғы наурыздың басында тағы екі тең құрылтайшы, xAI-дың Imagine тобын басқарған Годун Чжан мен Цзыхан Дай компаниядан кетті. Бұл SpaceX пен Tesla жүргізген аудитпен тұспа-тұс келді, нәтижесінде компанияда Маск пен тағы бір тең құрылтайшы Росс Нордин ғана қалды.&lt;ref&gt;{{Cite news |first=Babu |last=Juby  |date=March 13, 2026 |title=Musk ousts more xAI founders as AI coding effort falters, FT reports |url=https://www.reuters.com/business/autos-transportation/musk-ousts-more-xai-founders-ai-coding-effort-falters-ft-reports-2026-03-13/ |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Нордин де сол айдың соңында компаниядан кетті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kay |first=Grace |date=March 28, 2026 |title=And then there were none: Musk's last xAI cofounder is out |url=https://www.businessinsider.com/xai-cofounder-ross-nordeen-leaves-musk-preps-spacex-ipo-2026-3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260328153349/https://www.businessinsider.com/xai-cofounder-ross-nordeen-leaves-musk-preps-spacex-ipo-2026-3 |archive-date=March 28, 2026 |access-date=March 29, 2026 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ha |first=Anthony |date=March 28, 2026 |title=Elon Musk's last co-founder reportedly leaves xAI |url=https://techcrunch.com/2026/03/28/elon-musks-last-co-founder-reportedly-leaves-xai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260328163802/https://techcrunch.com/2026/03/28/elon-musks-last-co-founder-reportedly-leaves-xai/ |archive-date=March 28, 2026 |access-date=March 29, 2026 |website=[[TechCrunch]]}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 10 сәуірде xAI қызметкерлер құрамын қайта құрылымдады. Қаржы директоры Энтони Армстронг компаниядан кетті, ал SpaceX-тің [[Starlink]] бөлімінің вице-президенті Майкл Николлс xAI президенті болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=April 10, 2026 |title=xAI CFO Anthony Armstrong leaves company: Report |url=https://www.reuters.com/technology/xai-cfo-anthony-armstrong-leaves-company-report-2026-04-10/ |access-date=2026-04-10 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sharma |first=Swastika Das |date=April 9, 2026 |title=Indian-origin engineers gain leadership roles as Musk's xAI undergoes major overhaul ahead of SpaceX IPO — Who are they? {{!}} Company Business News |url=https://www.livemint.com/companies/news/indian-origin-engineers-gain-leadership-roles-as-musk-xai-undergoes-major-overhaul-ahead-of-spacex-ipo-who-are-they-11775698135599.html |access-date=2026-04-10 |website=mint }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;!-- not stated --&gt; |title=Michael Nicolls |url=https://space.commerce.gov/advisory-committee-on-excellence-in-space-aces/aces-membership/michael-nicolls/ |website=Office of Space Commerce |publisher=U.S. Department of Commerce |access-date=2026-04-19}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 21 сәуірде сол кезде SpaceX құрамында жұмыс істеген xAI бағдарламалық жасақтама компаниясы [[Cursor (компания)|Anysphere]]-мен келісім жасасқанын хабарлады. Келісім SpaceX-ке 2026 жылдың кейінгі кезеңінде компанияны 60 млрд долларға сатып алу немесе екі компания бірлесіп атқарып жатқан жұмыс үшін 10 млрд доллар төлеу құқығын берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny|first=Lora|date=April 21, 2026|title=SpaceX says it can buy Cursor later this year for $60 billion or pay $10 billion for 'our work together'|url=https://www.cnbc.com/2026/04/21/spacex-says-it-can-buy-cursor-later-this-year-for-60-billion-or-pay-10-billion-for-our-work-together.html|access-date=2026-04-22|website=CNBC}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы мамырда Маск xAI-дың жеке компания ретінде жұмысын тоқтататынын, ал Grok пен X енді SpaceX-тің жасанды интеллект бөлімін құрайтынын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Musk to dissolve xAI, integrate it with SpaceX |url=http://breakingthenews.net/Article/Musk-to-dissolve-xAI-integrate-it-with-SpaceX/66234790 |access-date=2026-05-06 |website=breakingthenews.net }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Peters |first=Jay |date=May 6, 2026 |title=xAI is becoming SpaceXAI |url=https://www.theverge.com/ai-artificial-intelligence/925469/xai-is-becoming-spacexai |access-date=2026-05-09 |website=The Verge |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Сол айда компания тағы 10 қызметкерін жұмыстан шығарып, Grok тобын қайта құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cursor Staff Meet With xAI Employees as Layoffs, Exits Mount |url=https://www.theinformation.com/articles/cursor-staff-meet-xai-employees-layoffs-exits-mount |access-date=2026-05-09 |website=The Information }}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы шілдеде xAI SpaceXAI болып қайта брендтелді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Vlamis |first=Kelsey |title=xAI makes its rebrand to SpaceXAI complete with a new logo |url=https://www.businessinsider.com/xai-rebrand-spacexai-new-logo-x-handle-spacex-2026-7 |access-date=2026-07-07 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 16 маусымда SpaceX өз опционын іске асырып, Anysphere (Cursor) компаниясын 60 млрд долларға толығымен акциялар арқылы сатып алатынын жариялады. Мәмілені 2026 жылдың үшінші тоқсанында аяқтау жоспарланды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/legal/transactional/spacex-buy-anysphere-60-billion-2026-06-16/|title=SpaceX to buy AI coding startup Cursor for $60 billion in enterprise push|publisher=[[Reuters]]|date=June 16, 2026|access-date=June 16, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Mac |first=Ryan |last2=Schmidt |first2=Gregory |date=June 16, 2026 |title=Riding High After I.P.O., SpaceX Will Buy A.I. Start-Up for $60 Billion |url=https://www.nytimes.com/2026/06/16/business/spacex-cursor-aquisition-ipo.html |access-date=2026-06-17 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Мәміле 2026 жылғы 14 тамызда аяқталды. Cursor SpaceX-тің толық иелігіндегі еншілес компаниясына айналып, SpaceXAI тобына қосылды; айналымдағы Anysphere акциялары компанияның 60 млрд долларлық есептік меншікті капитал құны негізінде SpaceX-тің А класындағы жай акцияларына айырбасталды.&lt;ref name=&quot;8K-Close&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloomberg-Close&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cursor-X&quot; /&gt;

== Қоршаған ортаға әсері ==
2024 жылғы маусымда Үлкен Мемфис сауда палатасы xAI-дың [[Мемфис (Теннесси)|Мемфис]] қаласында әлемдегі ең ірі суперкомпьютер [[Colossus (суперкомпьютер)|Colossus]]-ты салуды жоспарлап отырғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Musk to Locate xAI Supercomputer in Memphis |url=https://www.memphisflyer.com/musk-locates-xai-in-memphis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240929080046/https://www.memphisflyer.com/musk-locates-xai-in-memphis |archive-date=September 29, 2024 |access-date=2024-06-06 |website=MemphisFlyer |date=June 5, 2024 }}&lt;/ref&gt; 122 күнге созылған құрылыстан кейін суперкомпьютер 2024 жылғы желтоқсанда толық іске қосылды. Мемфистің жергілікті билігі электр энергиясын тұтынудың артуына, ең жоғары жүктеме кезінде қуат тұтынудың 150 [[мегаватт]]қа жетуіне алаңдаушылық білдірді. Қаламен келісім пысықталып жатқан кезде компания метан газымен жұмыс істейтін 14 портативті VoltaGrid [[газ электр станциясы|генераторын]] орналастырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edwards |first=Benj |date=July 24, 2024 |title=Elon Musk claims he is training &quot;the world's most powerful AI by every metric&quot; |url=https://arstechnica.com/information-technology/2024/07/elon-musk-claims-he-is-training-the-worlds-most-powerful-ai-by-every-metric/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240725065546/https://arstechnica.com/information-technology/2024/07/elon-musk-claims-he-is-training-the-worlds-most-powerful-ai-by-every-metric/ |archive-date=July 25, 2024 |access-date=2024-07-25 |website=Ars Technica |language=en-us}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>pc4bwsknco4qhwrhzioe32uggvfy5eh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658337</id>
      <parentid>3658336</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T10:30:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қоршаған ортаға әсері */</comment>
      <origin>3658337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36763" sha1="nb1i3pmhoteyenx3g9zgre50sz0g126" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = SpaceXAI LLC
 |логотипі           = SpaceXAI 2026 full logo.svg
 |суреті             = Unsold Cybertrucks.jpg
 |сурет атауы        = [[Пало-Альто]], Калифорниядағы [[Page Mill Road]] 1450 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері
 |түрі               = [[Еншілес қоғам]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[9 наурыз]] [[2023 жыл|2023]] (компания осы күні тіркелді; ресми түрде [[12 шілде]] [[2023 жыл|2023]] жарияланды)
 |құрушы             = [[Илон Маск]]
 |орналасуы          = 1450 [[Page Mill Road]], [[Stanford Research Park]], [[Пало-Альто]], Калифорния, АҚШ&lt;ref name=hq-location&gt;{{Cite web |last=Robison |first=Kylie |date=January 10, 2025 |title=How Elon Musk's xAI is quietly taking over X |url=https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |website=[[The Verge]] |access-date=August 17, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810133413/https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = Майкл Николлс (президент)
 |саласы             = [[Жасанды интеллект]]&lt;br&gt;[[Әлеуметтік медиа]]
 |өнімі              = [[Grok]]; [[Grokipedia]]; [[Grok Build]]; Grok Bot; [[X (әлеуметтік желі)|X]]; [[Cursor (code editor)|Cursor]]
 |меншікті капиталы  = 
 |айналым            = {{өсім}} 3,2 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} −6,4 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = 
 |активтер           = 
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 1200+ (2025), оның ішінде сағатына ақы төленетін 900-ден астам ЖИ тәлімгері&lt;ref&gt;{{cite news |author-first1=Grace |author-last1=Kay |title=Inside xAI's organizational chart: Who's in charge at Elon Musk's company |url=https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |website=Business Insider |date=March 2025 |access-date=May 21, 2025 |archive-date=April 6, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406180419/https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басшы компания     = [[SpaceX]]
 |бағынышты компания = [[X Corp.]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=March 28, 2025 |work=Techcrunch |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328215252/https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Cursor (company)|Cursor]]
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = X.AI Corp. (2023–2026)
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://x.ai/
 |Ортаққор           = 
}}
'''SpaceXAI LLC''' (бұрынғы атауы — '''xAI''') — [[Илон Маск]] негізін қалаған америкалық [[жасанды интеллект]] компаниясы.&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot;&gt;{{Cite web |title=X.AI Corp. |url=https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |access-date=2023-07-27 |website=[[OpenCorporates]] |archive-date=August 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805051958/https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2026 жылғы ақпаннан бері ол Маск негізін қалаған [[Ғарыш өнеркәсібі|ғарыштық ұшу]] компаниясы [[SpaceX]]-тің еншілес компаниясы болып табылады.

xAI-ды Маск және [[Кайл Косик]]ті қоса алғанда 11 зерттеуші 2023 жылғы наурызда, [[жасанды интеллект бумы]] басталған кезде құрды;&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Fernholz |first=Tim |date=March 13, 2026 |title='Not built right the first time' — Musk's xAI is starting over again, again |url=https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314001659/https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |archive-date=March 14, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=TechCrunch}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1= Bueno Rebolledo |first1= Natalia |last2= Thomas |first2= Chris |date=February 10, 2026 |title=Two co-founders of Elon Musk's xAI resign, joining exodus |url=https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211173928/https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |url-status=live |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; сол жылғы қарашада Grok 1 шығарылды. 2025 жылғы наурызда xAI [[X (әлеуметтік желі)|X]] әлеуметтік желісіне иелік ететін [[X Corp.]] компаниясымен '''X.AI Holdings Corp''' аясында біріктірілді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Bensinger |first=Greg |date=March 28, 2025 |title=Musk's social media firm X bought by his AI company, valued at $33 billion |url=https://www.reuters.com/markets/deals/musks-xai-buys-social-media-platform-x-45-billion-2025-03-28/ |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы ақпанда SpaceX xAI-ды 250 млрд АҚШ долларына бағалап сатып алды, ал шілдеде компания SpaceXAI болып қайта аталды. Сол жылғы тамызда SpaceXAI [[ЖИ кодтау көмекшісі|ЖИ кодтау]] компаниясы [[Cursor (компания)|Cursor]]-ды сатып алды.&lt;ref name=&quot;8K-Close&quot;&gt;{{cite web |title=Form 8-K |url=https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0001181412/e0cb26ac-2a22-4159-a32c-6f1900299e2d.pdf |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bloomberg-Close&quot;&gt;{{cite news |title=SpaceX Completes Its $60 Billion Cursor Acquisition |url=https://news.bloomberglaw.com/mergers-and-acquisitions/spacex-completes-its-60-billion-cursor-acquisition |work=Bloomberg Law |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cursor-X&quot;&gt;{{cite web |title=Cursor is now part of @SpaceX |url=https://x.com/cursor_ai/status/2088249881718919393 |website=X (formerly Twitter) |author=Cursor |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;

SpaceXAI-дың негізгі өнімі — [[Grok]] деп аталатын [[үлкен тілдік модель|үлкен тілдік]], [[мәтіннен кескінге модель|мәтіннен кескінге]] және [[мәтіннен бейнеге]] модельдер тобы. Компания [[Colossus (деректер орталығы)|Colossus]] кластеріне негізделген [[деректер орталығы]] бизнесін жүргізеді;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=June 5, 2026 |title=Google to pay SpaceX $920 million a month for compute capacity at xAI data centers |url=https://www.cnbc.com/2026/06/05/google-to-pay-spacex-920-million-a-month-for-xai-compute-capacity.html |access-date=2026-06-06 |website=CNBC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Anthropic]] пен [[Google]] оның ірі клиенттері болып табылады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |last1=Howley|first1=Daniel|title=Anthropic to rent all AI capacity at SpaceX's Colossus data center|url=https://finance.yahoo.com/news/anthropic-to-rent-all-ai-capacity-at-spacexs-colossus-data-center-180327774.html|website=Yahoo Finance|access-date=May 6, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ''[[Маск Альтманға қарсы]]'' ісінде Маск Grok-тың ішінара [[білімді дистилляциялау]] арқылы [[OpenAI]] модельдерінің негізінде әзірленгенін мәлімдеді; 2026 жылғы тамызда OpenAI дистилляцияға қатысты алаңдаушылықтарға байланысты өз модельдерін Cursor-ға ұсынуды тоқтататынын хабарлады. X-пен интеграцияланған Grok [[бірқатар дауға]], соның ішінде [[нацизмді насихаттауына]] және [[Grok сексуалдық дипфейк жанжалы|сексуалдық дипфейктер жасауына]] байланысты сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 20, 2026 |title=Grok Imagine Is Dead For Free Users (Jun 2026) |url=https://alloypress.com/news/grok-imagine-is-dead-for-free-users |access-date=2026-08-27 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Қалыптасуы (2023–2025) ===
[[Илон Маск]] xAI компаниясын 2023 жылғы 9 наурызда құрды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk launches xAI in challenge to dominance of ChatGPT owner |url=https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712183908/https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |newspaper=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharya |first=Suryathapa |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk Launches xAI, His New Artificial-Intelligence Company |url=https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712195955/https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |work=[[The Wall Street Journal]] }}&lt;/ref&gt; Компанияның негізін қалаған ЖИ зерттеушілері Джимми Ба, Цзыхан Дай, [[Кайл Косик]], Мануэль Кройсс, Росс Нордин, Тоби Полен, Кристиан Сегеди, Юйхуай У, Грег Янг және Годун Чжан болды; топты бұрын [[Google DeepMind]]-пен байланысты болған бас инженер Игорь Бабушкин басқарды.&lt;ref name=&quot;Isaacson2023&quot;&gt;{{cite book |last1=Isaacson |first1=Walter |author-link=Walter Isaacson |title=Elon Musk |date=September 12, 2023 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-1-9821-8128-4 |pages=605–606 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kolodny-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |last2=Capoot |first2=Ashley |date=February 10, 2026 |title=Musk's xAI loses second co-founder in two days |url=https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211021425/https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=Consumer News and Business Channel ([[CNBC]])}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Small-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Small |first=Jonathan |date=February 11, 2026 |title=Half of Elon Musk's xAI Founding Team Has Now Left the Company — And the Timing Is Alarming |url=https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260212153259/https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |archive-date=February 12, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=[[Entrepreneur (magazine)]]}}&lt;/ref&gt; Маск xAI компаниясын 2023 жылғы 12 шілдеде жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vynck |first=Gerrit De |date=July 15, 2023 |title=Musk's new AI company, xAI, will aim to solve scientific mysteries |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717133426/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |archive-date=July 17, 2023 |access-date=2023-07-17 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы мамырдағы жағдай бойынша xAI штаб-пәтері [[Сан-Франциско шығанағы аймағы]]нда орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ghoshal |first=Anirban |date=July 13, 2023 |title=Elon Musk launches xAI to take on ChatGPT-maker OpenAI |url=https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718163752/https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |archive-date=July 18, 2023 |access-date=July 14, 2023 |website=Computer World}}&lt;/ref&gt; Бастапқыда ол [[Невада]] штатында [[қоғамдық пайда корпорациясы]] ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Peterson |first=Becky |date=December 26, 2023 |title=Musk's xAI Incorporates as Benefit Corporation With 'Positive Impact' Goal |url=https://www.theinformation.com/articles/musks-xai-incorporates-as-benefit-corporation-with-positive-impact-goal |access-date=August 26, 2025 |website=The Information }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы мамырға қарай компания қоғамдық пайда корпорациясы мәртебесінен бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=August 25, 2025 |title=Elon Musk's xAI secretly dropped its benefit corporation status while fighting OpenAI |url=https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |access-date=2025-08-26 |website=CNBC |archive-date=August 26, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250826012828/https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы тамыздағы жағдай бойынша Маск [[Tesla, Inc.]] тапсырыс берген көптеген [[NVIDIA|Nvidia]] чиптерін X пен xAI-ға бағыттап отырған.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kolodny |first1=Lora |title=Elon Musk ordered Nvidia to ship thousands of AI chips reserved for Tesla to X and xAI |url=https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |website=cnbc.com |date=June 4, 2024 |publisher=CNBC |access-date=August 10, 2024 |archive-date=November 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241119203914/https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы 23 желтоқсанда xAI [[қаржылық капитал|жеке]] қаржыландыру раунды барысында 6 млрд АҚШ долларын тартты. Раундқа [[Fidelity Investments|Fidelity]], [[BlackRock]], [[Sequoia Capital]] және басқа инвесторлар қатысты, нәтижесінде компанияның осы уақытқа дейін тартқан жалпы қаржысы 12 млрд доллардан асты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Conger |first=Kate |date=December 24, 2024 |title=Elon Musk's xAI Raises $6 Billion in New Funding |url=https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |work=[[The New York Times]] |archive-date=December 29, 2024 |access-date=December 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229134155/https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 10 ақпанда xAI және басқа инвесторлар [[OpenAI]] компаниясын 97,4 млрд долларға сатып алу туралы ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hammond |first=George |date=February 10, 2025 |title=Elon Musk-led consortium offers $100bn to take control of OpenAI |url=https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |access-date=2025-02-10 |work=Financial Times |archive-date=February 11, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211005552/https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 17 наурызда xAI [[мәтіннен бейнеге модель|ЖИ көмегімен бейне жасау құралдарын]] әзірлейтін [[Стартап компания|стартап]] Hotshot-ты сатып алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=March 17, 2025 |title=Elon Musk's AI company, xAI, acquires a generative AI video startup |url=https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |access-date=2025-03-17 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 17, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317200138/https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 28 наурызда Маск xAI-дың туыстас [[X Corp.]] компаниясын сатып алғанын жариялады. X Corp. — [[X (әлеуметтік желі)|X (бұрынғы Twitter)]] әлеуметтік желісін әзірлеуші компания, оны Маск бұған дейін 2022 жылғы қазанда сатып алған. Толығымен акциялар арқылы жасалған мәміледе X 33 млрд долларға бағаланды, ал 12 млрд доллар қарызын есепке алғанда оның жалпы бағасы 45 млрд долларды құрады. Ал xAI-дың өзі 80 млрд долларға бағаланды. Екі компания '''X.AI Holdings Corp''' деп аталатын біртұтас құрылымға біріктірілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zeff |first=Maxwell |date=March 29, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=2025-03-31 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 31, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250331055630/https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 28, 2025 |title=Musk's xAI Startup Swallows Up X Social Network in Surprise Deal |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |website=Bloomberg |language=en-US |access-date=March 29, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810053359/https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;deal&quot;&gt;{{cite news|last=Hyatt|first=John|date=April 2, 2025|url=https://www.forbes.com/sites/johnhyatt/2025/04/02/the-xai-x-deal-is-a-33-billion-windfall-for-elon-musk/|title=The xAI-X Deal Is A $33 Billion Windfall For Elon Musk|access-date=April 18, 2025|work=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қаңтарда xAI Лондонның орталығындағы [[Сохо]] ауданында, Эйр-стрит, 20 мекенжайында кеңсе ашты.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Elon Musk Taps UK Top 50 Firm for London Launch of AI Business |url=https://www.law.com/international-edition/2025/01/07/elon-musk-taps-uk-top-50-firm-for-london-launch-of-ai-business/ |access-date=2026-08-27 |website=Law.com }}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 14 шілдеде [[АҚШ Қорғаныс министрлігі]] xAI-дың әскери салада жасанды интеллектіні қолдануға арналған 200 млн долларлық келісімшарт алғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brodkin |first=Jon |date=July 15, 2025 |title=Grok's &quot;MechaHitler&quot; meltdown didn't stop xAI from winning $200M military deal |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2025/07/groks-mechahitler-meltdown-didnt-stop-xai-from-winning-200m-military-deal/ |access-date=2025-07-16 |website=Ars Technica |archive-date=July 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250716044148/https://arstechnica.com/tech-policy/2025/07/groks-mechahitler-meltdown-didnt-stop-xai-from-winning-200m-military-deal/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 12 қыркүйекте xAI деректерді аннотациялаумен айналысқан 500 қызметкерін жұмыстан шығарды. Бұған дейін компаниядағы ең ірі бөлім болған бұл бөлім xAI-дың [[Grok]] чат-ботын оқытумен айналысқан.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kay |first1=Grace |title=Elon Musk's xAI lays off hundreds of workers tasked with training Grok |url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-xai-layoffs-data-annotators-2025-9 |access-date=September 16, 2025 |work=Business Insider |publisher=Axel Springer SE |date=September 12, 2025 |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916091316/https://www.businessinsider.com/elon-musk-xai-layoffs-data-annotators-2025-9 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=xAI Layoffs Shock Tech Industry: 500 Data Annotation Workers Cut as AI Focus Shifts |url=https://beamstart.com/news/xai-reportedly-lays-off-500-17577795076322 |access-date=2025-09-15 |website=BEAMSTART |archive-date=October 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251010003538/https://beamstart.com/news/xai-reportedly-lays-off-500-17577795076322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2025 |title=xAI reportedly laid off at least 500 AI tutors working on Grok |url=https://www.engadget.com/ai/xai-reportedly-laid-off-at-least-500-ai-tutors-working-on-grok-130059624.html |access-date=2025-09-15 |website=Engadget |language=en-US |archive-date=September 15, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915153034/https://www.engadget.com/ai/xai-reportedly-laid-off-at-least-500-ai-tutors-working-on-grok-130059624.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қазанда xAI [[Пейдж-Милл-роуд]] көшесіндегі 1450 мекенжайында, [[Стэнфорд зерттеу паркі]]нде, [[Пало-Альто (Калифорния)|Пало-Альто]] қаласында орналасқан кеңселерге көшті. Олар [[Tesla, Inc.|Tesla]] компаниясының Жаһандық инженерлік штаб-пәтерінің қарсы бетінде орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 30, 2025 |title=xAI will move into Palo Alto offices steps from Tesla engineering hub |url=https://www.bizjournals.com/sanfrancisco/news/2025/10/30/tesla-xai-palo-alto-page-mill-center.html |access-date=2026-08-25 |website=San Francisco Business Times |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 30 желтоқсанда xAI оқыту қуатын шамамен 2 [[Ватт|гигаватт]] есептеу қуатына дейін арттыру үшін үшінші ғимаратты сатып алды. Сонымен қатар xAI [[Colossus (суперкомпьютер)|Colossus]] суперкомпьютерін кемінде 1 миллион [[графикалық процессор]]ға дейін кеңейту жоспарын жариялады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news |title=Musk's xAI buys third building to expand AI compute power |url=https://www.reuters.com/business/musks-xai-buys-third-building-expand-ai-compute-power-2025-12-30/ |date=December 30, 2025 |access-date=December 31, 2025 |work=[[Reuters]] |archive-date=December 30, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251230224539/https://www.reuters.com/business/musks-xai-buys-third-building-expand-ai-compute-power-2025-12-30/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== SpaceX-тің еншілес компаниясына айналуы, қайта құрылуы және қайта брендтелуі (2026 жылдан – қазірге дейін) ===
2026 жылғы 2 ақпанда [[SpaceX]] xAI-ды толығымен акциялар арқылы жасалған мәміле нәтижесінде сатып алып, оны SpaceX-тің толық иелігіндегі еншілес компаниясы ретінде қайта құрды.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last1=Mac |first1=Ryan |last2=Conger |first2=Kate |last3=Farrell |first3=Maureen |last4=Copeland |first4=Rob |date=February 2, 2026 |url=https://www.nytimes.com/2026/02/02/business/spacex-xai-deal.html |title=Elon Musk Merges SpaceX With His A.I. Start-Up xAI |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wang |first=Echo |last2=Vinn |first2=Milana |last3=Tracy |first3=Matt |date=February 5, 2026 |title=The sale of xAI comes with tax, financial and legal benefits for xAI and SpaceX investors |url=https://www.reuters.com/business/finance/sale-xai-comes-with-tax-financial-legal-benefits-xai-spacex-investors-2026-02-06/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Мәміле барысында SpaceX 1&amp;nbsp;трлн долларға, ал xAI 250&amp;nbsp;млрд долларға бағаланып, олардың жиынтық бағасы 1,25&amp;nbsp;трлн долларды құрады.&lt;ref name=&quot;Wang-2026&quot; /&gt;

2026 жылғы ақпанда SpaceX сатып алғаннан кейін xAI қайта құрылып, төрт негізгі әзірлеу тобына бөлінді және компания кейбір қызметкерлерін жұмыстан шығарды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brandom |first=Russell |date=February 11, 2026 |title=xAI lays out interplanetary ambitions in public all-hands |url=https://techcrunch.com/2026/02/11/xai-lays-out-interplanetary-ambitions-in-public-all-hands/ |access-date=2026-02-12 |website=TechCrunch |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде компанияның тең құрылтайшыларының жартысы кетті.&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kolodny-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Small-2026&quot; /&gt; 2026 жылғы наурыздың басында тағы екі тең құрылтайшы, xAI-дың Imagine тобын басқарған Годун Чжан мен Цзыхан Дай компаниядан кетті. Бұл SpaceX пен Tesla жүргізген аудитпен тұспа-тұс келді, нәтижесінде компанияда Маск пен тағы бір тең құрылтайшы Росс Нордин ғана қалды.&lt;ref&gt;{{Cite news |first=Babu |last=Juby  |date=March 13, 2026 |title=Musk ousts more xAI founders as AI coding effort falters, FT reports |url=https://www.reuters.com/business/autos-transportation/musk-ousts-more-xai-founders-ai-coding-effort-falters-ft-reports-2026-03-13/ |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Нордин де сол айдың соңында компаниядан кетті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kay |first=Grace |date=March 28, 2026 |title=And then there were none: Musk's last xAI cofounder is out |url=https://www.businessinsider.com/xai-cofounder-ross-nordeen-leaves-musk-preps-spacex-ipo-2026-3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260328153349/https://www.businessinsider.com/xai-cofounder-ross-nordeen-leaves-musk-preps-spacex-ipo-2026-3 |archive-date=March 28, 2026 |access-date=March 29, 2026 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ha |first=Anthony |date=March 28, 2026 |title=Elon Musk's last co-founder reportedly leaves xAI |url=https://techcrunch.com/2026/03/28/elon-musks-last-co-founder-reportedly-leaves-xai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260328163802/https://techcrunch.com/2026/03/28/elon-musks-last-co-founder-reportedly-leaves-xai/ |archive-date=March 28, 2026 |access-date=March 29, 2026 |website=[[TechCrunch]]}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 10 сәуірде xAI қызметкерлер құрамын қайта құрылымдады. Қаржы директоры Энтони Армстронг компаниядан кетті, ал SpaceX-тің [[Starlink]] бөлімінің вице-президенті Майкл Николлс xAI президенті болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=April 10, 2026 |title=xAI CFO Anthony Armstrong leaves company: Report |url=https://www.reuters.com/technology/xai-cfo-anthony-armstrong-leaves-company-report-2026-04-10/ |access-date=2026-04-10 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sharma |first=Swastika Das |date=April 9, 2026 |title=Indian-origin engineers gain leadership roles as Musk's xAI undergoes major overhaul ahead of SpaceX IPO — Who are they? {{!}} Company Business News |url=https://www.livemint.com/companies/news/indian-origin-engineers-gain-leadership-roles-as-musk-xai-undergoes-major-overhaul-ahead-of-spacex-ipo-who-are-they-11775698135599.html |access-date=2026-04-10 |website=mint }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;!-- not stated --&gt; |title=Michael Nicolls |url=https://space.commerce.gov/advisory-committee-on-excellence-in-space-aces/aces-membership/michael-nicolls/ |website=Office of Space Commerce |publisher=U.S. Department of Commerce |access-date=2026-04-19}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 21 сәуірде сол кезде SpaceX құрамында жұмыс істеген xAI бағдарламалық жасақтама компаниясы [[Cursor (компания)|Anysphere]]-мен келісім жасасқанын хабарлады. Келісім SpaceX-ке 2026 жылдың кейінгі кезеңінде компанияны 60 млрд долларға сатып алу немесе екі компания бірлесіп атқарып жатқан жұмыс үшін 10 млрд доллар төлеу құқығын берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny|first=Lora|date=April 21, 2026|title=SpaceX says it can buy Cursor later this year for $60 billion or pay $10 billion for 'our work together'|url=https://www.cnbc.com/2026/04/21/spacex-says-it-can-buy-cursor-later-this-year-for-60-billion-or-pay-10-billion-for-our-work-together.html|access-date=2026-04-22|website=CNBC}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы мамырда Маск xAI-дың жеке компания ретінде жұмысын тоқтататынын, ал Grok пен X енді SpaceX-тің жасанды интеллект бөлімін құрайтынын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Musk to dissolve xAI, integrate it with SpaceX |url=http://breakingthenews.net/Article/Musk-to-dissolve-xAI-integrate-it-with-SpaceX/66234790 |access-date=2026-05-06 |website=breakingthenews.net }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Peters |first=Jay |date=May 6, 2026 |title=xAI is becoming SpaceXAI |url=https://www.theverge.com/ai-artificial-intelligence/925469/xai-is-becoming-spacexai |access-date=2026-05-09 |website=The Verge |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Сол айда компания тағы 10 қызметкерін жұмыстан шығарып, Grok тобын қайта құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cursor Staff Meet With xAI Employees as Layoffs, Exits Mount |url=https://www.theinformation.com/articles/cursor-staff-meet-xai-employees-layoffs-exits-mount |access-date=2026-05-09 |website=The Information }}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы шілдеде xAI SpaceXAI болып қайта брендтелді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Vlamis |first=Kelsey |title=xAI makes its rebrand to SpaceXAI complete with a new logo |url=https://www.businessinsider.com/xai-rebrand-spacexai-new-logo-x-handle-spacex-2026-7 |access-date=2026-07-07 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 16 маусымда SpaceX өз опционын іске асырып, Anysphere (Cursor) компаниясын 60 млрд долларға толығымен акциялар арқылы сатып алатынын жариялады. Мәмілені 2026 жылдың үшінші тоқсанында аяқтау жоспарланды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/legal/transactional/spacex-buy-anysphere-60-billion-2026-06-16/|title=SpaceX to buy AI coding startup Cursor for $60 billion in enterprise push|publisher=[[Reuters]]|date=June 16, 2026|access-date=June 16, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Mac |first=Ryan |last2=Schmidt |first2=Gregory |date=June 16, 2026 |title=Riding High After I.P.O., SpaceX Will Buy A.I. Start-Up for $60 Billion |url=https://www.nytimes.com/2026/06/16/business/spacex-cursor-aquisition-ipo.html |access-date=2026-06-17 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Мәміле 2026 жылғы 14 тамызда аяқталды. Cursor SpaceX-тің толық иелігіндегі еншілес компаниясына айналып, SpaceXAI тобына қосылды; айналымдағы Anysphere акциялары компанияның 60 млрд долларлық есептік меншікті капитал құны негізінде SpaceX-тің А класындағы жай акцияларына айырбасталды.&lt;ref name=&quot;8K-Close&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloomberg-Close&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cursor-X&quot; /&gt;

== Қоршаған ортаға әсері ==
2024 жылғы маусымда Үлкен Мемфис сауда палатасы xAI-дың [[Мемфис (Теннесси)|Мемфис]] қаласында әлемдегі ең ірі суперкомпьютер [[Colossus (суперкомпьютер)|Colossus]]-ты салуды жоспарлап отырғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Musk to Locate xAI Supercomputer in Memphis |url=https://www.memphisflyer.com/musk-locates-xai-in-memphis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240929080046/https://www.memphisflyer.com/musk-locates-xai-in-memphis |archive-date=September 29, 2024 |access-date=2024-06-06 |website=MemphisFlyer |date=June 5, 2024 }}&lt;/ref&gt; 122 күнге созылған құрылыстан кейін суперкомпьютер 2024 жылғы желтоқсанда толық іске қосылды. Мемфистің жергілікті билігі электр энергиясын тұтынудың артуына, ең жоғары жүктеме кезінде қуат тұтынудың 150 [[Ватт|мегаватт]]қа жетуіне алаңдаушылық білдірді. Қаламен келісім пысықталып жатқан кезде компания метан газымен жұмыс істейтін 14 портативті VoltaGrid [[газ электр станциясы|генераторын]] орналастырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edwards |first=Benj |date=July 24, 2024 |title=Elon Musk claims he is training &quot;the world's most powerful AI by every metric&quot; |url=https://arstechnica.com/information-technology/2024/07/elon-musk-claims-he-is-training-the-worlds-most-powerful-ai-by-every-metric/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240725065546/https://arstechnica.com/information-technology/2024/07/elon-musk-claims-he-is-training-the-worlds-most-powerful-ai-by-every-metric/ |archive-date=July 25, 2024 |access-date=2024-07-25 |website=Ars Technica |language=en-us}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>nb1i3pmhoteyenx3g9zgre50sz0g126</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658339</id>
      <parentid>3658337</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T10:40:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қоршаған ортаға әсері */</comment>
      <origin>3658339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40922" sha1="ms5d894ggbxrka5efsg24y7my7w78mw" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = SpaceXAI LLC
 |логотипі           = SpaceXAI 2026 full logo.svg
 |суреті             = Unsold Cybertrucks.jpg
 |сурет атауы        = [[Пало-Альто]], Калифорниядағы [[Page Mill Road]] 1450 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері
 |түрі               = [[Еншілес қоғам]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[9 наурыз]] [[2023 жыл|2023]] (компания осы күні тіркелді; ресми түрде [[12 шілде]] [[2023 жыл|2023]] жарияланды)
 |құрушы             = [[Илон Маск]]
 |орналасуы          = 1450 [[Page Mill Road]], [[Stanford Research Park]], [[Пало-Альто]], Калифорния, АҚШ&lt;ref name=hq-location&gt;{{Cite web |last=Robison |first=Kylie |date=January 10, 2025 |title=How Elon Musk's xAI is quietly taking over X |url=https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |website=[[The Verge]] |access-date=August 17, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810133413/https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = Майкл Николлс (президент)
 |саласы             = [[Жасанды интеллект]]&lt;br&gt;[[Әлеуметтік медиа]]
 |өнімі              = [[Grok]]; [[Grokipedia]]; [[Grok Build]]; Grok Bot; [[X (әлеуметтік желі)|X]]; [[Cursor (code editor)|Cursor]]
 |меншікті капиталы  = 
 |айналым            = {{өсім}} 3,2 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} −6,4 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = 
 |активтер           = 
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 1200+ (2025), оның ішінде сағатына ақы төленетін 900-ден астам ЖИ тәлімгері&lt;ref&gt;{{cite news |author-first1=Grace |author-last1=Kay |title=Inside xAI's organizational chart: Who's in charge at Elon Musk's company |url=https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |website=Business Insider |date=March 2025 |access-date=May 21, 2025 |archive-date=April 6, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406180419/https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басшы компания     = [[SpaceX]]
 |бағынышты компания = [[X Corp.]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=March 28, 2025 |work=Techcrunch |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328215252/https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Cursor (company)|Cursor]]
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = X.AI Corp. (2023–2026)
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://x.ai/
 |Ортаққор           = 
}}
'''SpaceXAI LLC''' (бұрынғы атауы — '''xAI''') — [[Илон Маск]] негізін қалаған америкалық [[жасанды интеллект]] компаниясы.&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot;&gt;{{Cite web |title=X.AI Corp. |url=https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |access-date=2023-07-27 |website=[[OpenCorporates]] |archive-date=August 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805051958/https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2026 жылғы ақпаннан бері ол Маск негізін қалаған [[Ғарыш өнеркәсібі|ғарыштық ұшу]] компаниясы [[SpaceX]]-тің еншілес компаниясы болып табылады.

xAI-ды Маск және [[Кайл Косик]]ті қоса алғанда 11 зерттеуші 2023 жылғы наурызда, [[жасанды интеллект бумы]] басталған кезде құрды;&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Fernholz |first=Tim |date=March 13, 2026 |title='Not built right the first time' — Musk's xAI is starting over again, again |url=https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314001659/https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |archive-date=March 14, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=TechCrunch}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1= Bueno Rebolledo |first1= Natalia |last2= Thomas |first2= Chris |date=February 10, 2026 |title=Two co-founders of Elon Musk's xAI resign, joining exodus |url=https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211173928/https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |url-status=live |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; сол жылғы қарашада Grok 1 шығарылды. 2025 жылғы наурызда xAI [[X (әлеуметтік желі)|X]] әлеуметтік желісіне иелік ететін [[X Corp.]] компаниясымен '''X.AI Holdings Corp''' аясында біріктірілді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Bensinger |first=Greg |date=March 28, 2025 |title=Musk's social media firm X bought by his AI company, valued at $33 billion |url=https://www.reuters.com/markets/deals/musks-xai-buys-social-media-platform-x-45-billion-2025-03-28/ |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы ақпанда SpaceX xAI-ды 250 млрд АҚШ долларына бағалап сатып алды, ал шілдеде компания SpaceXAI болып қайта аталды. Сол жылғы тамызда SpaceXAI [[ЖИ кодтау көмекшісі|ЖИ кодтау]] компаниясы [[Cursor (компания)|Cursor]]-ды сатып алды.&lt;ref name=&quot;8K-Close&quot;&gt;{{cite web |title=Form 8-K |url=https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0001181412/e0cb26ac-2a22-4159-a32c-6f1900299e2d.pdf |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bloomberg-Close&quot;&gt;{{cite news |title=SpaceX Completes Its $60 Billion Cursor Acquisition |url=https://news.bloomberglaw.com/mergers-and-acquisitions/spacex-completes-its-60-billion-cursor-acquisition |work=Bloomberg Law |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cursor-X&quot;&gt;{{cite web |title=Cursor is now part of @SpaceX |url=https://x.com/cursor_ai/status/2088249881718919393 |website=X (formerly Twitter) |author=Cursor |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;

SpaceXAI-дың негізгі өнімі — [[Grok]] деп аталатын [[үлкен тілдік модель|үлкен тілдік]], [[мәтіннен кескінге модель|мәтіннен кескінге]] және [[мәтіннен бейнеге]] модельдер тобы. Компания [[Colossus (деректер орталығы)|Colossus]] кластеріне негізделген [[деректер орталығы]] бизнесін жүргізеді;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=June 5, 2026 |title=Google to pay SpaceX $920 million a month for compute capacity at xAI data centers |url=https://www.cnbc.com/2026/06/05/google-to-pay-spacex-920-million-a-month-for-xai-compute-capacity.html |access-date=2026-06-06 |website=CNBC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Anthropic]] пен [[Google]] оның ірі клиенттері болып табылады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |last1=Howley|first1=Daniel|title=Anthropic to rent all AI capacity at SpaceX's Colossus data center|url=https://finance.yahoo.com/news/anthropic-to-rent-all-ai-capacity-at-spacexs-colossus-data-center-180327774.html|website=Yahoo Finance|access-date=May 6, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ''[[Маск Альтманға қарсы]]'' ісінде Маск Grok-тың ішінара [[білімді дистилляциялау]] арқылы [[OpenAI]] модельдерінің негізінде әзірленгенін мәлімдеді; 2026 жылғы тамызда OpenAI дистилляцияға қатысты алаңдаушылықтарға байланысты өз модельдерін Cursor-ға ұсынуды тоқтататынын хабарлады. X-пен интеграцияланған Grok [[бірқатар дауға]], соның ішінде [[нацизмді насихаттауына]] және [[Grok сексуалдық дипфейк жанжалы|сексуалдық дипфейктер жасауына]] байланысты сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 20, 2026 |title=Grok Imagine Is Dead For Free Users (Jun 2026) |url=https://alloypress.com/news/grok-imagine-is-dead-for-free-users |access-date=2026-08-27 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Қалыптасуы (2023–2025) ===
[[Илон Маск]] xAI компаниясын 2023 жылғы 9 наурызда құрды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk launches xAI in challenge to dominance of ChatGPT owner |url=https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712183908/https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |newspaper=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharya |first=Suryathapa |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk Launches xAI, His New Artificial-Intelligence Company |url=https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712195955/https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |work=[[The Wall Street Journal]] }}&lt;/ref&gt; Компанияның негізін қалаған ЖИ зерттеушілері Джимми Ба, Цзыхан Дай, [[Кайл Косик]], Мануэль Кройсс, Росс Нордин, Тоби Полен, Кристиан Сегеди, Юйхуай У, Грег Янг және Годун Чжан болды; топты бұрын [[Google DeepMind]]-пен байланысты болған бас инженер Игорь Бабушкин басқарды.&lt;ref name=&quot;Isaacson2023&quot;&gt;{{cite book |last1=Isaacson |first1=Walter |author-link=Walter Isaacson |title=Elon Musk |date=September 12, 2023 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-1-9821-8128-4 |pages=605–606 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kolodny-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |last2=Capoot |first2=Ashley |date=February 10, 2026 |title=Musk's xAI loses second co-founder in two days |url=https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211021425/https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=Consumer News and Business Channel ([[CNBC]])}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Small-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Small |first=Jonathan |date=February 11, 2026 |title=Half of Elon Musk's xAI Founding Team Has Now Left the Company — And the Timing Is Alarming |url=https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260212153259/https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |archive-date=February 12, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=[[Entrepreneur (magazine)]]}}&lt;/ref&gt; Маск xAI компаниясын 2023 жылғы 12 шілдеде жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vynck |first=Gerrit De |date=July 15, 2023 |title=Musk's new AI company, xAI, will aim to solve scientific mysteries |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717133426/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |archive-date=July 17, 2023 |access-date=2023-07-17 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы мамырдағы жағдай бойынша xAI штаб-пәтері [[Сан-Франциско шығанағы аймағы]]нда орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ghoshal |first=Anirban |date=July 13, 2023 |title=Elon Musk launches xAI to take on ChatGPT-maker OpenAI |url=https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718163752/https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |archive-date=July 18, 2023 |access-date=July 14, 2023 |website=Computer World}}&lt;/ref&gt; Бастапқыда ол [[Невада]] штатында [[қоғамдық пайда корпорациясы]] ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Peterson |first=Becky |date=December 26, 2023 |title=Musk's xAI Incorporates as Benefit Corporation With 'Positive Impact' Goal |url=https://www.theinformation.com/articles/musks-xai-incorporates-as-benefit-corporation-with-positive-impact-goal |access-date=August 26, 2025 |website=The Information }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы мамырға қарай компания қоғамдық пайда корпорациясы мәртебесінен бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=August 25, 2025 |title=Elon Musk's xAI secretly dropped its benefit corporation status while fighting OpenAI |url=https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |access-date=2025-08-26 |website=CNBC |archive-date=August 26, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250826012828/https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы тамыздағы жағдай бойынша Маск [[Tesla, Inc.]] тапсырыс берген көптеген [[NVIDIA|Nvidia]] чиптерін X пен xAI-ға бағыттап отырған.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kolodny |first1=Lora |title=Elon Musk ordered Nvidia to ship thousands of AI chips reserved for Tesla to X and xAI |url=https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |website=cnbc.com |date=June 4, 2024 |publisher=CNBC |access-date=August 10, 2024 |archive-date=November 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241119203914/https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы 23 желтоқсанда xAI [[қаржылық капитал|жеке]] қаржыландыру раунды барысында 6 млрд АҚШ долларын тартты. Раундқа [[Fidelity Investments|Fidelity]], [[BlackRock]], [[Sequoia Capital]] және басқа инвесторлар қатысты, нәтижесінде компанияның осы уақытқа дейін тартқан жалпы қаржысы 12 млрд доллардан асты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Conger |first=Kate |date=December 24, 2024 |title=Elon Musk's xAI Raises $6 Billion in New Funding |url=https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |work=[[The New York Times]] |archive-date=December 29, 2024 |access-date=December 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229134155/https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 10 ақпанда xAI және басқа инвесторлар [[OpenAI]] компаниясын 97,4 млрд долларға сатып алу туралы ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hammond |first=George |date=February 10, 2025 |title=Elon Musk-led consortium offers $100bn to take control of OpenAI |url=https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |access-date=2025-02-10 |work=Financial Times |archive-date=February 11, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211005552/https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 17 наурызда xAI [[мәтіннен бейнеге модель|ЖИ көмегімен бейне жасау құралдарын]] әзірлейтін [[Стартап компания|стартап]] Hotshot-ты сатып алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=March 17, 2025 |title=Elon Musk's AI company, xAI, acquires a generative AI video startup |url=https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |access-date=2025-03-17 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 17, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317200138/https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 28 наурызда Маск xAI-дың туыстас [[X Corp.]] компаниясын сатып алғанын жариялады. X Corp. — [[X (әлеуметтік желі)|X (бұрынғы Twitter)]] әлеуметтік желісін әзірлеуші компания, оны Маск бұған дейін 2022 жылғы қазанда сатып алған. Толығымен акциялар арқылы жасалған мәміледе X 33 млрд долларға бағаланды, ал 12 млрд доллар қарызын есепке алғанда оның жалпы бағасы 45 млрд долларды құрады. Ал xAI-дың өзі 80 млрд долларға бағаланды. Екі компания '''X.AI Holdings Corp''' деп аталатын біртұтас құрылымға біріктірілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zeff |first=Maxwell |date=March 29, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=2025-03-31 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 31, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250331055630/https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 28, 2025 |title=Musk's xAI Startup Swallows Up X Social Network in Surprise Deal |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |website=Bloomberg |language=en-US |access-date=March 29, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810053359/https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;deal&quot;&gt;{{cite news|last=Hyatt|first=John|date=April 2, 2025|url=https://www.forbes.com/sites/johnhyatt/2025/04/02/the-xai-x-deal-is-a-33-billion-windfall-for-elon-musk/|title=The xAI-X Deal Is A $33 Billion Windfall For Elon Musk|access-date=April 18, 2025|work=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қаңтарда xAI Лондонның орталығындағы [[Сохо]] ауданында, Эйр-стрит, 20 мекенжайында кеңсе ашты.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Elon Musk Taps UK Top 50 Firm for London Launch of AI Business |url=https://www.law.com/international-edition/2025/01/07/elon-musk-taps-uk-top-50-firm-for-london-launch-of-ai-business/ |access-date=2026-08-27 |website=Law.com }}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 14 шілдеде [[АҚШ Қорғаныс министрлігі]] xAI-дың әскери салада жасанды интеллектіні қолдануға арналған 200 млн долларлық келісімшарт алғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brodkin |first=Jon |date=July 15, 2025 |title=Grok's &quot;MechaHitler&quot; meltdown didn't stop xAI from winning $200M military deal |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2025/07/groks-mechahitler-meltdown-didnt-stop-xai-from-winning-200m-military-deal/ |access-date=2025-07-16 |website=Ars Technica |archive-date=July 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250716044148/https://arstechnica.com/tech-policy/2025/07/groks-mechahitler-meltdown-didnt-stop-xai-from-winning-200m-military-deal/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 12 қыркүйекте xAI деректерді аннотациялаумен айналысқан 500 қызметкерін жұмыстан шығарды. Бұған дейін компаниядағы ең ірі бөлім болған бұл бөлім xAI-дың [[Grok]] чат-ботын оқытумен айналысқан.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kay |first1=Grace |title=Elon Musk's xAI lays off hundreds of workers tasked with training Grok |url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-xai-layoffs-data-annotators-2025-9 |access-date=September 16, 2025 |work=Business Insider |publisher=Axel Springer SE |date=September 12, 2025 |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916091316/https://www.businessinsider.com/elon-musk-xai-layoffs-data-annotators-2025-9 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=xAI Layoffs Shock Tech Industry: 500 Data Annotation Workers Cut as AI Focus Shifts |url=https://beamstart.com/news/xai-reportedly-lays-off-500-17577795076322 |access-date=2025-09-15 |website=BEAMSTART |archive-date=October 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251010003538/https://beamstart.com/news/xai-reportedly-lays-off-500-17577795076322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2025 |title=xAI reportedly laid off at least 500 AI tutors working on Grok |url=https://www.engadget.com/ai/xai-reportedly-laid-off-at-least-500-ai-tutors-working-on-grok-130059624.html |access-date=2025-09-15 |website=Engadget |language=en-US |archive-date=September 15, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915153034/https://www.engadget.com/ai/xai-reportedly-laid-off-at-least-500-ai-tutors-working-on-grok-130059624.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қазанда xAI [[Пейдж-Милл-роуд]] көшесіндегі 1450 мекенжайында, [[Стэнфорд зерттеу паркі]]нде, [[Пало-Альто (Калифорния)|Пало-Альто]] қаласында орналасқан кеңселерге көшті. Олар [[Tesla, Inc.|Tesla]] компаниясының Жаһандық инженерлік штаб-пәтерінің қарсы бетінде орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 30, 2025 |title=xAI will move into Palo Alto offices steps from Tesla engineering hub |url=https://www.bizjournals.com/sanfrancisco/news/2025/10/30/tesla-xai-palo-alto-page-mill-center.html |access-date=2026-08-25 |website=San Francisco Business Times |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 30 желтоқсанда xAI оқыту қуатын шамамен 2 [[Ватт|гигаватт]] есептеу қуатына дейін арттыру үшін үшінші ғимаратты сатып алды. Сонымен қатар xAI [[Colossus (суперкомпьютер)|Colossus]] суперкомпьютерін кемінде 1 миллион [[графикалық процессор]]ға дейін кеңейту жоспарын жариялады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news |title=Musk's xAI buys third building to expand AI compute power |url=https://www.reuters.com/business/musks-xai-buys-third-building-expand-ai-compute-power-2025-12-30/ |date=December 30, 2025 |access-date=December 31, 2025 |work=[[Reuters]] |archive-date=December 30, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251230224539/https://www.reuters.com/business/musks-xai-buys-third-building-expand-ai-compute-power-2025-12-30/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== SpaceX-тің еншілес компаниясына айналуы, қайта құрылуы және қайта брендтелуі (2026 жылдан – қазірге дейін) ===
2026 жылғы 2 ақпанда [[SpaceX]] xAI-ды толығымен акциялар арқылы жасалған мәміле нәтижесінде сатып алып, оны SpaceX-тің толық иелігіндегі еншілес компаниясы ретінде қайта құрды.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last1=Mac |first1=Ryan |last2=Conger |first2=Kate |last3=Farrell |first3=Maureen |last4=Copeland |first4=Rob |date=February 2, 2026 |url=https://www.nytimes.com/2026/02/02/business/spacex-xai-deal.html |title=Elon Musk Merges SpaceX With His A.I. Start-Up xAI |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wang |first=Echo |last2=Vinn |first2=Milana |last3=Tracy |first3=Matt |date=February 5, 2026 |title=The sale of xAI comes with tax, financial and legal benefits for xAI and SpaceX investors |url=https://www.reuters.com/business/finance/sale-xai-comes-with-tax-financial-legal-benefits-xai-spacex-investors-2026-02-06/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Мәміле барысында SpaceX 1&amp;nbsp;трлн долларға, ал xAI 250&amp;nbsp;млрд долларға бағаланып, олардың жиынтық бағасы 1,25&amp;nbsp;трлн долларды құрады.&lt;ref name=&quot;Wang-2026&quot; /&gt;

2026 жылғы ақпанда SpaceX сатып алғаннан кейін xAI қайта құрылып, төрт негізгі әзірлеу тобына бөлінді және компания кейбір қызметкерлерін жұмыстан шығарды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brandom |first=Russell |date=February 11, 2026 |title=xAI lays out interplanetary ambitions in public all-hands |url=https://techcrunch.com/2026/02/11/xai-lays-out-interplanetary-ambitions-in-public-all-hands/ |access-date=2026-02-12 |website=TechCrunch |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде компанияның тең құрылтайшыларының жартысы кетті.&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kolodny-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Small-2026&quot; /&gt; 2026 жылғы наурыздың басында тағы екі тең құрылтайшы, xAI-дың Imagine тобын басқарған Годун Чжан мен Цзыхан Дай компаниядан кетті. Бұл SpaceX пен Tesla жүргізген аудитпен тұспа-тұс келді, нәтижесінде компанияда Маск пен тағы бір тең құрылтайшы Росс Нордин ғана қалды.&lt;ref&gt;{{Cite news |first=Babu |last=Juby  |date=March 13, 2026 |title=Musk ousts more xAI founders as AI coding effort falters, FT reports |url=https://www.reuters.com/business/autos-transportation/musk-ousts-more-xai-founders-ai-coding-effort-falters-ft-reports-2026-03-13/ |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Нордин де сол айдың соңында компаниядан кетті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kay |first=Grace |date=March 28, 2026 |title=And then there were none: Musk's last xAI cofounder is out |url=https://www.businessinsider.com/xai-cofounder-ross-nordeen-leaves-musk-preps-spacex-ipo-2026-3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260328153349/https://www.businessinsider.com/xai-cofounder-ross-nordeen-leaves-musk-preps-spacex-ipo-2026-3 |archive-date=March 28, 2026 |access-date=March 29, 2026 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ha |first=Anthony |date=March 28, 2026 |title=Elon Musk's last co-founder reportedly leaves xAI |url=https://techcrunch.com/2026/03/28/elon-musks-last-co-founder-reportedly-leaves-xai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260328163802/https://techcrunch.com/2026/03/28/elon-musks-last-co-founder-reportedly-leaves-xai/ |archive-date=March 28, 2026 |access-date=March 29, 2026 |website=[[TechCrunch]]}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 10 сәуірде xAI қызметкерлер құрамын қайта құрылымдады. Қаржы директоры Энтони Армстронг компаниядан кетті, ал SpaceX-тің [[Starlink]] бөлімінің вице-президенті Майкл Николлс xAI президенті болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=April 10, 2026 |title=xAI CFO Anthony Armstrong leaves company: Report |url=https://www.reuters.com/technology/xai-cfo-anthony-armstrong-leaves-company-report-2026-04-10/ |access-date=2026-04-10 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sharma |first=Swastika Das |date=April 9, 2026 |title=Indian-origin engineers gain leadership roles as Musk's xAI undergoes major overhaul ahead of SpaceX IPO — Who are they? {{!}} Company Business News |url=https://www.livemint.com/companies/news/indian-origin-engineers-gain-leadership-roles-as-musk-xai-undergoes-major-overhaul-ahead-of-spacex-ipo-who-are-they-11775698135599.html |access-date=2026-04-10 |website=mint }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;!-- not stated --&gt; |title=Michael Nicolls |url=https://space.commerce.gov/advisory-committee-on-excellence-in-space-aces/aces-membership/michael-nicolls/ |website=Office of Space Commerce |publisher=U.S. Department of Commerce |access-date=2026-04-19}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 21 сәуірде сол кезде SpaceX құрамында жұмыс істеген xAI бағдарламалық жасақтама компаниясы [[Cursor (компания)|Anysphere]]-мен келісім жасасқанын хабарлады. Келісім SpaceX-ке 2026 жылдың кейінгі кезеңінде компанияны 60 млрд долларға сатып алу немесе екі компания бірлесіп атқарып жатқан жұмыс үшін 10 млрд доллар төлеу құқығын берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny|first=Lora|date=April 21, 2026|title=SpaceX says it can buy Cursor later this year for $60 billion or pay $10 billion for 'our work together'|url=https://www.cnbc.com/2026/04/21/spacex-says-it-can-buy-cursor-later-this-year-for-60-billion-or-pay-10-billion-for-our-work-together.html|access-date=2026-04-22|website=CNBC}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы мамырда Маск xAI-дың жеке компания ретінде жұмысын тоқтататынын, ал Grok пен X енді SpaceX-тің жасанды интеллект бөлімін құрайтынын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Musk to dissolve xAI, integrate it with SpaceX |url=http://breakingthenews.net/Article/Musk-to-dissolve-xAI-integrate-it-with-SpaceX/66234790 |access-date=2026-05-06 |website=breakingthenews.net }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Peters |first=Jay |date=May 6, 2026 |title=xAI is becoming SpaceXAI |url=https://www.theverge.com/ai-artificial-intelligence/925469/xai-is-becoming-spacexai |access-date=2026-05-09 |website=The Verge |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Сол айда компания тағы 10 қызметкерін жұмыстан шығарып, Grok тобын қайта құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cursor Staff Meet With xAI Employees as Layoffs, Exits Mount |url=https://www.theinformation.com/articles/cursor-staff-meet-xai-employees-layoffs-exits-mount |access-date=2026-05-09 |website=The Information }}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы шілдеде xAI SpaceXAI болып қайта брендтелді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Vlamis |first=Kelsey |title=xAI makes its rebrand to SpaceXAI complete with a new logo |url=https://www.businessinsider.com/xai-rebrand-spacexai-new-logo-x-handle-spacex-2026-7 |access-date=2026-07-07 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 16 маусымда SpaceX өз опционын іске асырып, Anysphere (Cursor) компаниясын 60 млрд долларға толығымен акциялар арқылы сатып алатынын жариялады. Мәмілені 2026 жылдың үшінші тоқсанында аяқтау жоспарланды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/legal/transactional/spacex-buy-anysphere-60-billion-2026-06-16/|title=SpaceX to buy AI coding startup Cursor for $60 billion in enterprise push|publisher=[[Reuters]]|date=June 16, 2026|access-date=June 16, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Mac |first=Ryan |last2=Schmidt |first2=Gregory |date=June 16, 2026 |title=Riding High After I.P.O., SpaceX Will Buy A.I. Start-Up for $60 Billion |url=https://www.nytimes.com/2026/06/16/business/spacex-cursor-aquisition-ipo.html |access-date=2026-06-17 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Мәміле 2026 жылғы 14 тамызда аяқталды. Cursor SpaceX-тің толық иелігіндегі еншілес компаниясына айналып, SpaceXAI тобына қосылды; айналымдағы Anysphere акциялары компанияның 60 млрд долларлық есептік меншікті капитал құны негізінде SpaceX-тің А класындағы жай акцияларына айырбасталды.&lt;ref name=&quot;8K-Close&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloomberg-Close&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cursor-X&quot; /&gt;

== Қоршаған ортаға әсері ==
2024 жылғы маусымда Үлкен Мемфис сауда палатасы xAI-дың [[Мемфис (Теннесси)|Мемфис]] қаласында әлемдегі ең ірі суперкомпьютер [[Colossus (суперкомпьютер)|Colossus]]-ты салуды жоспарлап отырғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Musk to Locate xAI Supercomputer in Memphis |url=https://www.memphisflyer.com/musk-locates-xai-in-memphis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240929080046/https://www.memphisflyer.com/musk-locates-xai-in-memphis |archive-date=September 29, 2024 |access-date=2024-06-06 |website=MemphisFlyer |date=June 5, 2024 }}&lt;/ref&gt; 122 күнге созылған құрылыстан кейін суперкомпьютер 2024 жылғы желтоқсанда толық іске қосылды. Мемфистің жергілікті билігі электр энергиясын тұтынудың артуына, ең жоғары жүктеме кезінде қуат тұтынудың 150 [[Ватт|мегаватт]]қа жетуіне алаңдаушылық білдірді. Қаламен келісім пысықталып жатқан кезде компания метан газымен жұмыс істейтін 14 портативті VoltaGrid [[газ электр станциясы|генераторын]] орналастырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edwards |first=Benj |date=July 24, 2024 |title=Elon Musk claims he is training &quot;the world's most powerful AI by every metric&quot; |url=https://arstechnica.com/information-technology/2024/07/elon-musk-claims-he-is-training-the-worlds-most-powerful-ai-by-every-metric/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240725065546/https://arstechnica.com/information-technology/2024/07/elon-musk-claims-he-is-training-the-worlds-most-powerful-ai-by-every-metric/ |archive-date=July 25, 2024 |access-date=2024-07-25 |website=Ars Technica |language=en-us}}&lt;/ref&gt;

Қоршаған ортаны қорғаушылар газ жағатын турбиналар ауаны ластайтын газдардың көп мөлшерін шығаратынын және xAI қажетті рұқсаттары болмағандықтан турбиналарды заңсыз пайдаланып отырғанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=August 28, 2024 |title=Musk's xAI operating gas turbines without permits at data center, environmental group says |url=https://www.reuters.com/business/environment/musks-xai-operating-gas-turbines-without-permits-data-center-environmental-group-2024-08-28/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Environmentalists urge health department to take action on xAI |url=https://dailymemphian.com/subscriber/article/45989/environmental-groups-urge-shelby-county-health-dept-action-xai-turbines-memphis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241001222514/https://dailymemphian.com/subscriber/article/45989/environmental-groups-urge-shelby-county-health-dept-action-xai-turbines-memphis |archive-date=October 1, 2024 |access-date=2024-09-10 |website=Memphis Local, Sports, Business &amp; Food News {{!}} Daily Memphian }}&lt;/ref&gt; ''[[The New Yorker]]'' 2025 жылғы 6 мамырда нысан үстінен ұшқан еріктілер пайдаланған [[жылулық бейнелеу]] жабдығы кемінде 33 генератордың жылу бөліп тұрғанын көрсеткенін, бұл олардың барлығы жұмыс істеп тұрғанын білдіретінін хабарлады. Жүк көліктеріне орнатылған генераторлар жақын маңдағы [[Теннесси аңғары басқармасы]]ның ірі газ электр станциясымен шамалас мөлшерде қуат өндіреді.&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=McKibben |first=Bill |url=https://www.newyorker.com/news/the-lede/how-is-elon-musk-powering-his-supercomputer |title=How Is Elon Musk Powering His Supercomputer? |magazine=[[The New Yorker]] |date=May 6, 2025 |access-date=May 8, 2025 |archive-date=May 8, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250508001707/https://www.newyorker.com/news/the-lede/how-is-elon-musk-powering-his-supercomputer |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы маусымда NAACP сотқа талап арыз беретінін ескертті.&lt;ref name=&quot;NAACP&quot;&gt;{{Cite press release |date=June 17, 2025 |title=Elon Musk's xAI threatened with lawsuit over air pollution from Memphis data center, filed on behalf of NAACP {{!}} NAACP |url=https://naacp.org/articles/elon-musks-xai-threatened-lawsuit-over-air-pollution-memphis-data-center-filed-behalf |access-date=2026-04-20 |website=naacp.org }}&lt;/ref&gt; 2020–2024 жылдары Мемфис агломерациясында [[смог]] бойынша ұлттық стандарттар сақталмады.&lt;ref name=&quot;NAACP&quot; /&gt; 2025 жылы [[Америкалық өкпе қауымдастығы]] [[Шелби округі (Теннесси)|Шелби округіне]] смог деңгейі бойынша қайтадан «F» бағасын берді.&lt;ref name=&quot;NAACP&quot; /&gt; Негізінен афроамерикалықтар тұратын Мемфистің оңтүстік-шығыс бөлігінің тұрғындарында 2013 жылы қатерлі ісікке шалдығу қаупі елдегі орташа көрсеткіштен төрт есе жоғары болғаны хабарланды; бұған бұрыннан бар ауаның ластануы себеп болуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Jia |first=Chunrong |last2=Foran |first2=Jeffery |date=December 1, 2013 |title=Air toxics concentrations, source identification, and health risks: An air pollution hot spot in southwest Memphis, TN |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231013006948 |journal=Atmospheric Environment |volume=81 |pages=112–116 |doi=10.1016/j.atmosenv.2013.09.006 |issn=1352-2310|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ms5d894ggbxrka5efsg24y7my7w78mw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658342</id>
      <parentid>3658339</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T10:50:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қоршаған ортаға әсері */</comment>
      <origin>3658342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42513" sha1="e0904vko9lpq85xo5ax2c5sqh5athyc" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = SpaceXAI LLC
 |логотипі           = SpaceXAI 2026 full logo.svg
 |суреті             = Unsold Cybertrucks.jpg
 |сурет атауы        = [[Пало-Альто]], Калифорниядағы [[Page Mill Road]] 1450 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері
 |түрі               = [[Еншілес қоғам]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[9 наурыз]] [[2023 жыл|2023]] (компания осы күні тіркелді; ресми түрде [[12 шілде]] [[2023 жыл|2023]] жарияланды)
 |құрушы             = [[Илон Маск]]
 |орналасуы          = 1450 [[Page Mill Road]], [[Stanford Research Park]], [[Пало-Альто]], Калифорния, АҚШ&lt;ref name=hq-location&gt;{{Cite web |last=Robison |first=Kylie |date=January 10, 2025 |title=How Elon Musk's xAI is quietly taking over X |url=https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |website=[[The Verge]] |access-date=August 17, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810133413/https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = Майкл Николлс (президент)
 |саласы             = [[Жасанды интеллект]]&lt;br&gt;[[Әлеуметтік медиа]]
 |өнімі              = [[Grok]]; [[Grokipedia]]; [[Grok Build]]; Grok Bot; [[X (әлеуметтік желі)|X]]; [[Cursor (code editor)|Cursor]]
 |меншікті капиталы  = 
 |айналым            = {{өсім}} 3,2 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} −6,4 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = 
 |активтер           = 
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 1200+ (2025), оның ішінде сағатына ақы төленетін 900-ден астам ЖИ тәлімгері&lt;ref&gt;{{cite news |author-first1=Grace |author-last1=Kay |title=Inside xAI's organizational chart: Who's in charge at Elon Musk's company |url=https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |website=Business Insider |date=March 2025 |access-date=May 21, 2025 |archive-date=April 6, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406180419/https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басшы компания     = [[SpaceX]]
 |бағынышты компания = [[X Corp.]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=March 28, 2025 |work=Techcrunch |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328215252/https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Cursor (company)|Cursor]]
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = X.AI Corp. (2023–2026)
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://x.ai/
 |Ортаққор           = 
}}
'''SpaceXAI LLC''' (бұрынғы атауы — '''xAI''') — [[Илон Маск]] негізін қалаған америкалық [[жасанды интеллект]] компаниясы.&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot;&gt;{{Cite web |title=X.AI Corp. |url=https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |access-date=2023-07-27 |website=[[OpenCorporates]] |archive-date=August 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805051958/https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2026 жылғы ақпаннан бері ол Маск негізін қалаған [[Ғарыш өнеркәсібі|ғарыштық ұшу]] компаниясы [[SpaceX]]-тің еншілес компаниясы болып табылады.

xAI-ды Маск және [[Кайл Косик]]ті қоса алғанда 11 зерттеуші 2023 жылғы наурызда, [[жасанды интеллект бумы]] басталған кезде құрды;&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Fernholz |first=Tim |date=March 13, 2026 |title='Not built right the first time' — Musk's xAI is starting over again, again |url=https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314001659/https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |archive-date=March 14, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=TechCrunch}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1= Bueno Rebolledo |first1= Natalia |last2= Thomas |first2= Chris |date=February 10, 2026 |title=Two co-founders of Elon Musk's xAI resign, joining exodus |url=https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211173928/https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |url-status=live |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; сол жылғы қарашада Grok 1 шығарылды. 2025 жылғы наурызда xAI [[X (әлеуметтік желі)|X]] әлеуметтік желісіне иелік ететін [[X Corp.]] компаниясымен '''X.AI Holdings Corp''' аясында біріктірілді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Bensinger |first=Greg |date=March 28, 2025 |title=Musk's social media firm X bought by his AI company, valued at $33 billion |url=https://www.reuters.com/markets/deals/musks-xai-buys-social-media-platform-x-45-billion-2025-03-28/ |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы ақпанда SpaceX xAI-ды 250 млрд АҚШ долларына бағалап сатып алды, ал шілдеде компания SpaceXAI болып қайта аталды. Сол жылғы тамызда SpaceXAI [[ЖИ кодтау көмекшісі|ЖИ кодтау]] компаниясы [[Cursor (компания)|Cursor]]-ды сатып алды.&lt;ref name=&quot;8K-Close&quot;&gt;{{cite web |title=Form 8-K |url=https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0001181412/e0cb26ac-2a22-4159-a32c-6f1900299e2d.pdf |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bloomberg-Close&quot;&gt;{{cite news |title=SpaceX Completes Its $60 Billion Cursor Acquisition |url=https://news.bloomberglaw.com/mergers-and-acquisitions/spacex-completes-its-60-billion-cursor-acquisition |work=Bloomberg Law |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cursor-X&quot;&gt;{{cite web |title=Cursor is now part of @SpaceX |url=https://x.com/cursor_ai/status/2088249881718919393 |website=X (formerly Twitter) |author=Cursor |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;

SpaceXAI-дың негізгі өнімі — [[Grok]] деп аталатын [[үлкен тілдік модель|үлкен тілдік]], [[мәтіннен кескінге модель|мәтіннен кескінге]] және [[мәтіннен бейнеге]] модельдер тобы. Компания [[Colossus (деректер орталығы)|Colossus]] кластеріне негізделген [[деректер орталығы]] бизнесін жүргізеді;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=June 5, 2026 |title=Google to pay SpaceX $920 million a month for compute capacity at xAI data centers |url=https://www.cnbc.com/2026/06/05/google-to-pay-spacex-920-million-a-month-for-xai-compute-capacity.html |access-date=2026-06-06 |website=CNBC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Anthropic]] пен [[Google]] оның ірі клиенттері болып табылады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |last1=Howley|first1=Daniel|title=Anthropic to rent all AI capacity at SpaceX's Colossus data center|url=https://finance.yahoo.com/news/anthropic-to-rent-all-ai-capacity-at-spacexs-colossus-data-center-180327774.html|website=Yahoo Finance|access-date=May 6, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ''[[Маск Альтманға қарсы]]'' ісінде Маск Grok-тың ішінара [[білімді дистилляциялау]] арқылы [[OpenAI]] модельдерінің негізінде әзірленгенін мәлімдеді; 2026 жылғы тамызда OpenAI дистилляцияға қатысты алаңдаушылықтарға байланысты өз модельдерін Cursor-ға ұсынуды тоқтататынын хабарлады. X-пен интеграцияланған Grok [[бірқатар дауға]], соның ішінде [[нацизмді насихаттауына]] және [[Grok сексуалдық дипфейк жанжалы|сексуалдық дипфейктер жасауына]] байланысты сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 20, 2026 |title=Grok Imagine Is Dead For Free Users (Jun 2026) |url=https://alloypress.com/news/grok-imagine-is-dead-for-free-users |access-date=2026-08-27 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Қалыптасуы (2023–2025) ===
[[Илон Маск]] xAI компаниясын 2023 жылғы 9 наурызда құрды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk launches xAI in challenge to dominance of ChatGPT owner |url=https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712183908/https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |newspaper=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharya |first=Suryathapa |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk Launches xAI, His New Artificial-Intelligence Company |url=https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712195955/https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |work=[[The Wall Street Journal]] }}&lt;/ref&gt; Компанияның негізін қалаған ЖИ зерттеушілері Джимми Ба, Цзыхан Дай, [[Кайл Косик]], Мануэль Кройсс, Росс Нордин, Тоби Полен, Кристиан Сегеди, Юйхуай У, Грег Янг және Годун Чжан болды; топты бұрын [[Google DeepMind]]-пен байланысты болған бас инженер Игорь Бабушкин басқарды.&lt;ref name=&quot;Isaacson2023&quot;&gt;{{cite book |last1=Isaacson |first1=Walter |author-link=Walter Isaacson |title=Elon Musk |date=September 12, 2023 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-1-9821-8128-4 |pages=605–606 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kolodny-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |last2=Capoot |first2=Ashley |date=February 10, 2026 |title=Musk's xAI loses second co-founder in two days |url=https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211021425/https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=Consumer News and Business Channel ([[CNBC]])}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Small-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Small |first=Jonathan |date=February 11, 2026 |title=Half of Elon Musk's xAI Founding Team Has Now Left the Company — And the Timing Is Alarming |url=https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260212153259/https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |archive-date=February 12, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=[[Entrepreneur (magazine)]]}}&lt;/ref&gt; Маск xAI компаниясын 2023 жылғы 12 шілдеде жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vynck |first=Gerrit De |date=July 15, 2023 |title=Musk's new AI company, xAI, will aim to solve scientific mysteries |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717133426/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |archive-date=July 17, 2023 |access-date=2023-07-17 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы мамырдағы жағдай бойынша xAI штаб-пәтері [[Сан-Франциско шығанағы аймағы]]нда орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ghoshal |first=Anirban |date=July 13, 2023 |title=Elon Musk launches xAI to take on ChatGPT-maker OpenAI |url=https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718163752/https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |archive-date=July 18, 2023 |access-date=July 14, 2023 |website=Computer World}}&lt;/ref&gt; Бастапқыда ол [[Невада]] штатында [[қоғамдық пайда корпорациясы]] ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Peterson |first=Becky |date=December 26, 2023 |title=Musk's xAI Incorporates as Benefit Corporation With 'Positive Impact' Goal |url=https://www.theinformation.com/articles/musks-xai-incorporates-as-benefit-corporation-with-positive-impact-goal |access-date=August 26, 2025 |website=The Information }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы мамырға қарай компания қоғамдық пайда корпорациясы мәртебесінен бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=August 25, 2025 |title=Elon Musk's xAI secretly dropped its benefit corporation status while fighting OpenAI |url=https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |access-date=2025-08-26 |website=CNBC |archive-date=August 26, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250826012828/https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы тамыздағы жағдай бойынша Маск [[Tesla, Inc.]] тапсырыс берген көптеген [[NVIDIA|Nvidia]] чиптерін X пен xAI-ға бағыттап отырған.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kolodny |first1=Lora |title=Elon Musk ordered Nvidia to ship thousands of AI chips reserved for Tesla to X and xAI |url=https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |website=cnbc.com |date=June 4, 2024 |publisher=CNBC |access-date=August 10, 2024 |archive-date=November 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241119203914/https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы 23 желтоқсанда xAI [[қаржылық капитал|жеке]] қаржыландыру раунды барысында 6 млрд АҚШ долларын тартты. Раундқа [[Fidelity Investments|Fidelity]], [[BlackRock]], [[Sequoia Capital]] және басқа инвесторлар қатысты, нәтижесінде компанияның осы уақытқа дейін тартқан жалпы қаржысы 12 млрд доллардан асты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Conger |first=Kate |date=December 24, 2024 |title=Elon Musk's xAI Raises $6 Billion in New Funding |url=https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |work=[[The New York Times]] |archive-date=December 29, 2024 |access-date=December 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229134155/https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 10 ақпанда xAI және басқа инвесторлар [[OpenAI]] компаниясын 97,4 млрд долларға сатып алу туралы ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hammond |first=George |date=February 10, 2025 |title=Elon Musk-led consortium offers $100bn to take control of OpenAI |url=https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |access-date=2025-02-10 |work=Financial Times |archive-date=February 11, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211005552/https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 17 наурызда xAI [[мәтіннен бейнеге модель|ЖИ көмегімен бейне жасау құралдарын]] әзірлейтін [[Стартап компания|стартап]] Hotshot-ты сатып алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=March 17, 2025 |title=Elon Musk's AI company, xAI, acquires a generative AI video startup |url=https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |access-date=2025-03-17 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 17, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317200138/https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 28 наурызда Маск xAI-дың туыстас [[X Corp.]] компаниясын сатып алғанын жариялады. X Corp. — [[X (әлеуметтік желі)|X (бұрынғы Twitter)]] әлеуметтік желісін әзірлеуші компания, оны Маск бұған дейін 2022 жылғы қазанда сатып алған. Толығымен акциялар арқылы жасалған мәміледе X 33 млрд долларға бағаланды, ал 12 млрд доллар қарызын есепке алғанда оның жалпы бағасы 45 млрд долларды құрады. Ал xAI-дың өзі 80 млрд долларға бағаланды. Екі компания '''X.AI Holdings Corp''' деп аталатын біртұтас құрылымға біріктірілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zeff |first=Maxwell |date=March 29, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=2025-03-31 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 31, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250331055630/https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 28, 2025 |title=Musk's xAI Startup Swallows Up X Social Network in Surprise Deal |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |website=Bloomberg |language=en-US |access-date=March 29, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810053359/https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;deal&quot;&gt;{{cite news|last=Hyatt|first=John|date=April 2, 2025|url=https://www.forbes.com/sites/johnhyatt/2025/04/02/the-xai-x-deal-is-a-33-billion-windfall-for-elon-musk/|title=The xAI-X Deal Is A $33 Billion Windfall For Elon Musk|access-date=April 18, 2025|work=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қаңтарда xAI Лондонның орталығындағы [[Сохо]] ауданында, Эйр-стрит, 20 мекенжайында кеңсе ашты.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Elon Musk Taps UK Top 50 Firm for London Launch of AI Business |url=https://www.law.com/international-edition/2025/01/07/elon-musk-taps-uk-top-50-firm-for-london-launch-of-ai-business/ |access-date=2026-08-27 |website=Law.com }}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 14 шілдеде [[АҚШ Қорғаныс министрлігі]] xAI-дың әскери салада жасанды интеллектіні қолдануға арналған 200 млн долларлық келісімшарт алғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brodkin |first=Jon |date=July 15, 2025 |title=Grok's &quot;MechaHitler&quot; meltdown didn't stop xAI from winning $200M military deal |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2025/07/groks-mechahitler-meltdown-didnt-stop-xai-from-winning-200m-military-deal/ |access-date=2025-07-16 |website=Ars Technica |archive-date=July 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250716044148/https://arstechnica.com/tech-policy/2025/07/groks-mechahitler-meltdown-didnt-stop-xai-from-winning-200m-military-deal/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 12 қыркүйекте xAI деректерді аннотациялаумен айналысқан 500 қызметкерін жұмыстан шығарды. Бұған дейін компаниядағы ең ірі бөлім болған бұл бөлім xAI-дың [[Grok]] чат-ботын оқытумен айналысқан.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kay |first1=Grace |title=Elon Musk's xAI lays off hundreds of workers tasked with training Grok |url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-xai-layoffs-data-annotators-2025-9 |access-date=September 16, 2025 |work=Business Insider |publisher=Axel Springer SE |date=September 12, 2025 |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916091316/https://www.businessinsider.com/elon-musk-xai-layoffs-data-annotators-2025-9 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=xAI Layoffs Shock Tech Industry: 500 Data Annotation Workers Cut as AI Focus Shifts |url=https://beamstart.com/news/xai-reportedly-lays-off-500-17577795076322 |access-date=2025-09-15 |website=BEAMSTART |archive-date=October 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251010003538/https://beamstart.com/news/xai-reportedly-lays-off-500-17577795076322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2025 |title=xAI reportedly laid off at least 500 AI tutors working on Grok |url=https://www.engadget.com/ai/xai-reportedly-laid-off-at-least-500-ai-tutors-working-on-grok-130059624.html |access-date=2025-09-15 |website=Engadget |language=en-US |archive-date=September 15, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915153034/https://www.engadget.com/ai/xai-reportedly-laid-off-at-least-500-ai-tutors-working-on-grok-130059624.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қазанда xAI [[Пейдж-Милл-роуд]] көшесіндегі 1450 мекенжайында, [[Стэнфорд зерттеу паркі]]нде, [[Пало-Альто (Калифорния)|Пало-Альто]] қаласында орналасқан кеңселерге көшті. Олар [[Tesla, Inc.|Tesla]] компаниясының Жаһандық инженерлік штаб-пәтерінің қарсы бетінде орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 30, 2025 |title=xAI will move into Palo Alto offices steps from Tesla engineering hub |url=https://www.bizjournals.com/sanfrancisco/news/2025/10/30/tesla-xai-palo-alto-page-mill-center.html |access-date=2026-08-25 |website=San Francisco Business Times |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 30 желтоқсанда xAI оқыту қуатын шамамен 2 [[Ватт|гигаватт]] есептеу қуатына дейін арттыру үшін үшінші ғимаратты сатып алды. Сонымен қатар xAI [[Colossus (суперкомпьютер)|Colossus]] суперкомпьютерін кемінде 1 миллион [[графикалық процессор]]ға дейін кеңейту жоспарын жариялады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news |title=Musk's xAI buys third building to expand AI compute power |url=https://www.reuters.com/business/musks-xai-buys-third-building-expand-ai-compute-power-2025-12-30/ |date=December 30, 2025 |access-date=December 31, 2025 |work=[[Reuters]] |archive-date=December 30, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251230224539/https://www.reuters.com/business/musks-xai-buys-third-building-expand-ai-compute-power-2025-12-30/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== SpaceX-тің еншілес компаниясына айналуы, қайта құрылуы және қайта брендтелуі (2026 жылдан – қазірге дейін) ===
2026 жылғы 2 ақпанда [[SpaceX]] xAI-ды толығымен акциялар арқылы жасалған мәміле нәтижесінде сатып алып, оны SpaceX-тің толық иелігіндегі еншілес компаниясы ретінде қайта құрды.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last1=Mac |first1=Ryan |last2=Conger |first2=Kate |last3=Farrell |first3=Maureen |last4=Copeland |first4=Rob |date=February 2, 2026 |url=https://www.nytimes.com/2026/02/02/business/spacex-xai-deal.html |title=Elon Musk Merges SpaceX With His A.I. Start-Up xAI |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wang |first=Echo |last2=Vinn |first2=Milana |last3=Tracy |first3=Matt |date=February 5, 2026 |title=The sale of xAI comes with tax, financial and legal benefits for xAI and SpaceX investors |url=https://www.reuters.com/business/finance/sale-xai-comes-with-tax-financial-legal-benefits-xai-spacex-investors-2026-02-06/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Мәміле барысында SpaceX 1&amp;nbsp;трлн долларға, ал xAI 250&amp;nbsp;млрд долларға бағаланып, олардың жиынтық бағасы 1,25&amp;nbsp;трлн долларды құрады.&lt;ref name=&quot;Wang-2026&quot; /&gt;

2026 жылғы ақпанда SpaceX сатып алғаннан кейін xAI қайта құрылып, төрт негізгі әзірлеу тобына бөлінді және компания кейбір қызметкерлерін жұмыстан шығарды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brandom |first=Russell |date=February 11, 2026 |title=xAI lays out interplanetary ambitions in public all-hands |url=https://techcrunch.com/2026/02/11/xai-lays-out-interplanetary-ambitions-in-public-all-hands/ |access-date=2026-02-12 |website=TechCrunch |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде компанияның тең құрылтайшыларының жартысы кетті.&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kolodny-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Small-2026&quot; /&gt; 2026 жылғы наурыздың басында тағы екі тең құрылтайшы, xAI-дың Imagine тобын басқарған Годун Чжан мен Цзыхан Дай компаниядан кетті. Бұл SpaceX пен Tesla жүргізген аудитпен тұспа-тұс келді, нәтижесінде компанияда Маск пен тағы бір тең құрылтайшы Росс Нордин ғана қалды.&lt;ref&gt;{{Cite news |first=Babu |last=Juby  |date=March 13, 2026 |title=Musk ousts more xAI founders as AI coding effort falters, FT reports |url=https://www.reuters.com/business/autos-transportation/musk-ousts-more-xai-founders-ai-coding-effort-falters-ft-reports-2026-03-13/ |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Нордин де сол айдың соңында компаниядан кетті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kay |first=Grace |date=March 28, 2026 |title=And then there were none: Musk's last xAI cofounder is out |url=https://www.businessinsider.com/xai-cofounder-ross-nordeen-leaves-musk-preps-spacex-ipo-2026-3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260328153349/https://www.businessinsider.com/xai-cofounder-ross-nordeen-leaves-musk-preps-spacex-ipo-2026-3 |archive-date=March 28, 2026 |access-date=March 29, 2026 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ha |first=Anthony |date=March 28, 2026 |title=Elon Musk's last co-founder reportedly leaves xAI |url=https://techcrunch.com/2026/03/28/elon-musks-last-co-founder-reportedly-leaves-xai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260328163802/https://techcrunch.com/2026/03/28/elon-musks-last-co-founder-reportedly-leaves-xai/ |archive-date=March 28, 2026 |access-date=March 29, 2026 |website=[[TechCrunch]]}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 10 сәуірде xAI қызметкерлер құрамын қайта құрылымдады. Қаржы директоры Энтони Армстронг компаниядан кетті, ал SpaceX-тің [[Starlink]] бөлімінің вице-президенті Майкл Николлс xAI президенті болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=April 10, 2026 |title=xAI CFO Anthony Armstrong leaves company: Report |url=https://www.reuters.com/technology/xai-cfo-anthony-armstrong-leaves-company-report-2026-04-10/ |access-date=2026-04-10 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sharma |first=Swastika Das |date=April 9, 2026 |title=Indian-origin engineers gain leadership roles as Musk's xAI undergoes major overhaul ahead of SpaceX IPO — Who are they? {{!}} Company Business News |url=https://www.livemint.com/companies/news/indian-origin-engineers-gain-leadership-roles-as-musk-xai-undergoes-major-overhaul-ahead-of-spacex-ipo-who-are-they-11775698135599.html |access-date=2026-04-10 |website=mint }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;!-- not stated --&gt; |title=Michael Nicolls |url=https://space.commerce.gov/advisory-committee-on-excellence-in-space-aces/aces-membership/michael-nicolls/ |website=Office of Space Commerce |publisher=U.S. Department of Commerce |access-date=2026-04-19}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 21 сәуірде сол кезде SpaceX құрамында жұмыс істеген xAI бағдарламалық жасақтама компаниясы [[Cursor (компания)|Anysphere]]-мен келісім жасасқанын хабарлады. Келісім SpaceX-ке 2026 жылдың кейінгі кезеңінде компанияны 60 млрд долларға сатып алу немесе екі компания бірлесіп атқарып жатқан жұмыс үшін 10 млрд доллар төлеу құқығын берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny|first=Lora|date=April 21, 2026|title=SpaceX says it can buy Cursor later this year for $60 billion or pay $10 billion for 'our work together'|url=https://www.cnbc.com/2026/04/21/spacex-says-it-can-buy-cursor-later-this-year-for-60-billion-or-pay-10-billion-for-our-work-together.html|access-date=2026-04-22|website=CNBC}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы мамырда Маск xAI-дың жеке компания ретінде жұмысын тоқтататынын, ал Grok пен X енді SpaceX-тің жасанды интеллект бөлімін құрайтынын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Musk to dissolve xAI, integrate it with SpaceX |url=http://breakingthenews.net/Article/Musk-to-dissolve-xAI-integrate-it-with-SpaceX/66234790 |access-date=2026-05-06 |website=breakingthenews.net }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Peters |first=Jay |date=May 6, 2026 |title=xAI is becoming SpaceXAI |url=https://www.theverge.com/ai-artificial-intelligence/925469/xai-is-becoming-spacexai |access-date=2026-05-09 |website=The Verge |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Сол айда компания тағы 10 қызметкерін жұмыстан шығарып, Grok тобын қайта құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cursor Staff Meet With xAI Employees as Layoffs, Exits Mount |url=https://www.theinformation.com/articles/cursor-staff-meet-xai-employees-layoffs-exits-mount |access-date=2026-05-09 |website=The Information }}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы шілдеде xAI SpaceXAI болып қайта брендтелді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Vlamis |first=Kelsey |title=xAI makes its rebrand to SpaceXAI complete with a new logo |url=https://www.businessinsider.com/xai-rebrand-spacexai-new-logo-x-handle-spacex-2026-7 |access-date=2026-07-07 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 16 маусымда SpaceX өз опционын іске асырып, Anysphere (Cursor) компаниясын 60 млрд долларға толығымен акциялар арқылы сатып алатынын жариялады. Мәмілені 2026 жылдың үшінші тоқсанында аяқтау жоспарланды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/legal/transactional/spacex-buy-anysphere-60-billion-2026-06-16/|title=SpaceX to buy AI coding startup Cursor for $60 billion in enterprise push|publisher=[[Reuters]]|date=June 16, 2026|access-date=June 16, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Mac |first=Ryan |last2=Schmidt |first2=Gregory |date=June 16, 2026 |title=Riding High After I.P.O., SpaceX Will Buy A.I. Start-Up for $60 Billion |url=https://www.nytimes.com/2026/06/16/business/spacex-cursor-aquisition-ipo.html |access-date=2026-06-17 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Мәміле 2026 жылғы 14 тамызда аяқталды. Cursor SpaceX-тің толық иелігіндегі еншілес компаниясына айналып, SpaceXAI тобына қосылды; айналымдағы Anysphere акциялары компанияның 60 млрд долларлық есептік меншікті капитал құны негізінде SpaceX-тің А класындағы жай акцияларына айырбасталды.&lt;ref name=&quot;8K-Close&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloomberg-Close&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cursor-X&quot; /&gt;

== Қоршаған ортаға әсері ==
2024 жылғы маусымда Үлкен Мемфис сауда палатасы xAI-дың [[Мемфис (Теннесси)|Мемфис]] қаласында әлемдегі ең ірі суперкомпьютер [[Colossus (суперкомпьютер)|Colossus]]-ты салуды жоспарлап отырғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Musk to Locate xAI Supercomputer in Memphis |url=https://www.memphisflyer.com/musk-locates-xai-in-memphis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240929080046/https://www.memphisflyer.com/musk-locates-xai-in-memphis |archive-date=September 29, 2024 |access-date=2024-06-06 |website=MemphisFlyer |date=June 5, 2024 }}&lt;/ref&gt; 122 күнге созылған құрылыстан кейін суперкомпьютер 2024 жылғы желтоқсанда толық іске қосылды. Мемфистің жергілікті билігі электр энергиясын тұтынудың артуына, ең жоғары жүктеме кезінде қуат тұтынудың 150 [[Ватт|мегаватт]]қа жетуіне алаңдаушылық білдірді. Қаламен келісім пысықталып жатқан кезде компания метан газымен жұмыс істейтін 14 портативті VoltaGrid [[газ электр станциясы|генераторын]] орналастырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edwards |first=Benj |date=July 24, 2024 |title=Elon Musk claims he is training &quot;the world's most powerful AI by every metric&quot; |url=https://arstechnica.com/information-technology/2024/07/elon-musk-claims-he-is-training-the-worlds-most-powerful-ai-by-every-metric/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240725065546/https://arstechnica.com/information-technology/2024/07/elon-musk-claims-he-is-training-the-worlds-most-powerful-ai-by-every-metric/ |archive-date=July 25, 2024 |access-date=2024-07-25 |website=Ars Technica |language=en-us}}&lt;/ref&gt;

Қоршаған ортаны қорғаушылар газ жағатын турбиналар ауаны ластайтын газдардың көп мөлшерін шығаратынын және xAI қажетті рұқсаттары болмағандықтан турбиналарды заңсыз пайдаланып отырғанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=August 28, 2024 |title=Musk's xAI operating gas turbines without permits at data center, environmental group says |url=https://www.reuters.com/business/environment/musks-xai-operating-gas-turbines-without-permits-data-center-environmental-group-2024-08-28/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Environmentalists urge health department to take action on xAI |url=https://dailymemphian.com/subscriber/article/45989/environmental-groups-urge-shelby-county-health-dept-action-xai-turbines-memphis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241001222514/https://dailymemphian.com/subscriber/article/45989/environmental-groups-urge-shelby-county-health-dept-action-xai-turbines-memphis |archive-date=October 1, 2024 |access-date=2024-09-10 |website=Memphis Local, Sports, Business &amp; Food News {{!}} Daily Memphian }}&lt;/ref&gt; ''[[The New Yorker]]'' 2025 жылғы 6 мамырда нысан үстінен ұшқан еріктілер пайдаланған [[жылулық бейнелеу]] жабдығы кемінде 33 генератордың жылу бөліп тұрғанын көрсеткенін, бұл олардың барлығы жұмыс істеп тұрғанын білдіретінін хабарлады. Жүк көліктеріне орнатылған генераторлар жақын маңдағы [[Теннесси аңғары басқармасы]]ның ірі газ электр станциясымен шамалас мөлшерде қуат өндіреді.&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=McKibben |first=Bill |url=https://www.newyorker.com/news/the-lede/how-is-elon-musk-powering-his-supercomputer |title=How Is Elon Musk Powering His Supercomputer? |magazine=[[The New Yorker]] |date=May 6, 2025 |access-date=May 8, 2025 |archive-date=May 8, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250508001707/https://www.newyorker.com/news/the-lede/how-is-elon-musk-powering-his-supercomputer |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы маусымда NAACP сотқа талап арыз беретінін ескертті.&lt;ref name=&quot;NAACP&quot;&gt;{{Cite press release |date=June 17, 2025 |title=Elon Musk's xAI threatened with lawsuit over air pollution from Memphis data center, filed on behalf of NAACP {{!}} NAACP |url=https://naacp.org/articles/elon-musks-xai-threatened-lawsuit-over-air-pollution-memphis-data-center-filed-behalf |access-date=2026-04-20 |website=naacp.org }}&lt;/ref&gt; 2020–2024 жылдары Мемфис агломерациясында [[смог]] бойынша ұлттық стандарттар сақталмады.&lt;ref name=&quot;NAACP&quot; /&gt; 2025 жылы [[Америкалық өкпе қауымдастығы]] [[Шелби округі (Теннесси)|Шелби округіне]] смог деңгейі бойынша қайтадан «F» бағасын берді.&lt;ref name=&quot;NAACP&quot; /&gt; Негізінен афроамерикалықтар тұратын Мемфистің оңтүстік-шығыс бөлігінің тұрғындарында 2013 жылы қатерлі ісікке шалдығу қаупі елдегі орташа көрсеткіштен төрт есе жоғары болғаны хабарланды; бұған бұрыннан бар ауаның ластануы себеп болуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Jia |first=Chunrong |last2=Foran |first2=Jeffery |date=December 1, 2013 |title=Air toxics concentrations, source identification, and health risks: An air pollution hot spot in southwest Memphis, TN |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231013006948 |journal=Atmospheric Environment |volume=81 |pages=112–116 |doi=10.1016/j.atmosenv.2013.09.006 |issn=1352-2310|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы шілдеде Шелби округінің денсаулық сақтау департаменті xAI-ға жоба үшін атмосфералық шығарындыларға рұқсат берді.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Taft |first=Molly |title=Despite Protests, Elon Musk Secures Air Permit for xAI |url=https://www.wired.com/story/xai-data-center-air-pollution-permit/ |access-date=2025-07-03 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028 |archive-date=July 3, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703090702/https://www.wired.com/story/xai-data-center-air-pollution-permit/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 26 қарашада xAI Colossus маңында шамамен 30 мегаватт электр энергиясын өндіретін күн электр станциясын салуды жоспарлап отырғанын хабарлады. Бұл деректер орталығының болжамды электр энергиясы тұтынуының 10%-ына тең.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Musk's xAI to build small solar farm adjacent to Colossus data center |url=https://techcrunch.com/2025/11/26/musks-xai-to-build-small-solar-farm-adjacent-to-colossus-data-center/ |last=De Chant |first=Tim |date=November 26, 2025 |access-date=December 31, 2025 |work=[[TechCrunch]] |archive-date=December 8, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251208230647/https://techcrunch.com/2025/11/26/musks-xai-to-build-small-solar-farm-adjacent-to-colossus-data-center/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>e0904vko9lpq85xo5ax2c5sqh5athyc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658343</id>
      <parentid>3658342</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T10:51:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қоршаған ортаға әсері */</comment>
      <origin>3658343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43872" sha1="snrnar80g9hmhptiz4grzs50lhdloia" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = SpaceXAI LLC
 |логотипі           = SpaceXAI 2026 full logo.svg
 |суреті             = Unsold Cybertrucks.jpg
 |сурет атауы        = [[Пало-Альто]], Калифорниядағы [[Page Mill Road]] 1450 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері
 |түрі               = [[Еншілес қоғам]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[9 наурыз]] [[2023 жыл|2023]] (компания осы күні тіркелді; ресми түрде [[12 шілде]] [[2023 жыл|2023]] жарияланды)
 |құрушы             = [[Илон Маск]]
 |орналасуы          = 1450 [[Page Mill Road]], [[Stanford Research Park]], [[Пало-Альто]], Калифорния, АҚШ&lt;ref name=hq-location&gt;{{Cite web |last=Robison |first=Kylie |date=January 10, 2025 |title=How Elon Musk's xAI is quietly taking over X |url=https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |website=[[The Verge]] |access-date=August 17, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810133413/https://www.theverge.com/2025/1/10/24339249/elon-musk-xai-x-twitter |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = Майкл Николлс (президент)
 |саласы             = [[Жасанды интеллект]]&lt;br&gt;[[Әлеуметтік медиа]]
 |өнімі              = [[Grok]]; [[Grokipedia]]; [[Grok Build]]; Grok Bot; [[X (әлеуметтік желі)|X]]; [[Cursor (code editor)|Cursor]]
 |меншікті капиталы  = 
 |айналым            = {{өсім}} 3,2 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} −6,4 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = 
 |активтер           = 
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 1200+ (2025), оның ішінде сағатына ақы төленетін 900-ден астам ЖИ тәлімгері&lt;ref&gt;{{cite news |author-first1=Grace |author-last1=Kay |title=Inside xAI's organizational chart: Who's in charge at Elon Musk's company |url=https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |website=Business Insider |date=March 2025 |access-date=May 21, 2025 |archive-date=April 6, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406180419/https://www.businessinsider.com/xai-org-chart-employees-elon-musk-direct-reports-2025-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басшы компания     = [[SpaceX]]
 |бағынышты компания = [[X Corp.]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=March 28, 2025 |work=Techcrunch |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328215252/https://techcrunch.com/2025/03/28/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Cursor (company)|Cursor]]
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = X.AI Corp. (2023–2026)
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://x.ai/
 |Ортаққор           = 
}}
'''SpaceXAI LLC''' (бұрынғы атауы — '''xAI''') — [[Илон Маск]] негізін қалаған америкалық [[жасанды интеллект]] компаниясы.&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot;&gt;{{Cite web |title=X.AI Corp. |url=https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |access-date=2023-07-27 |website=[[OpenCorporates]] |archive-date=August 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805051958/https://opencorporates.com/companies/us_nv/E28915122023-8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 2026 жылғы ақпаннан бері ол Маск негізін қалаған [[Ғарыш өнеркәсібі|ғарыштық ұшу]] компаниясы [[SpaceX]]-тің еншілес компаниясы болып табылады.

xAI-ды Маск және [[Кайл Косик]]ті қоса алғанда 11 зерттеуші 2023 жылғы наурызда, [[жасанды интеллект бумы]] басталған кезде құрды;&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Fernholz |first=Tim |date=March 13, 2026 |title='Not built right the first time' — Musk's xAI is starting over again, again |url=https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314001659/https://techcrunch.com/2026/03/13/not-built-right-the-first-time-musks-xai-is-starting-over-again-again/ |archive-date=March 14, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=TechCrunch}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1= Bueno Rebolledo |first1= Natalia |last2= Thomas |first2= Chris |date=February 10, 2026 |title=Two co-founders of Elon Musk's xAI resign, joining exodus |url=https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211173928/https://www.reuters.com/business/two-co-founders-elon-musks-xai-resign-joining-exodus-2026-02-11/ |url-status=live |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; сол жылғы қарашада Grok 1 шығарылды. 2025 жылғы наурызда xAI [[X (әлеуметтік желі)|X]] әлеуметтік желісіне иелік ететін [[X Corp.]] компаниясымен '''X.AI Holdings Corp''' аясында біріктірілді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Bensinger |first=Greg |date=March 28, 2025 |title=Musk's social media firm X bought by his AI company, valued at $33 billion |url=https://www.reuters.com/markets/deals/musks-xai-buys-social-media-platform-x-45-billion-2025-03-28/ |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы ақпанда SpaceX xAI-ды 250 млрд АҚШ долларына бағалап сатып алды, ал шілдеде компания SpaceXAI болып қайта аталды. Сол жылғы тамызда SpaceXAI [[ЖИ кодтау көмекшісі|ЖИ кодтау]] компаниясы [[Cursor (компания)|Cursor]]-ды сатып алды.&lt;ref name=&quot;8K-Close&quot;&gt;{{cite web |title=Form 8-K |url=https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0001181412/e0cb26ac-2a22-4159-a32c-6f1900299e2d.pdf |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bloomberg-Close&quot;&gt;{{cite news |title=SpaceX Completes Its $60 Billion Cursor Acquisition |url=https://news.bloomberglaw.com/mergers-and-acquisitions/spacex-completes-its-60-billion-cursor-acquisition |work=Bloomberg Law |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cursor-X&quot;&gt;{{cite web |title=Cursor is now part of @SpaceX |url=https://x.com/cursor_ai/status/2088249881718919393 |website=X (formerly Twitter) |author=Cursor |date=August 14, 2026 |access-date=August 14, 2026}}&lt;/ref&gt;

SpaceXAI-дың негізгі өнімі — [[Grok]] деп аталатын [[үлкен тілдік модель|үлкен тілдік]], [[мәтіннен кескінге модель|мәтіннен кескінге]] және [[мәтіннен бейнеге]] модельдер тобы. Компания [[Colossus (деректер орталығы)|Colossus]] кластеріне негізделген [[деректер орталығы]] бизнесін жүргізеді;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=June 5, 2026 |title=Google to pay SpaceX $920 million a month for compute capacity at xAI data centers |url=https://www.cnbc.com/2026/06/05/google-to-pay-spacex-920-million-a-month-for-xai-compute-capacity.html |access-date=2026-06-06 |website=CNBC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Anthropic]] пен [[Google]] оның ірі клиенттері болып табылады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web |last1=Howley|first1=Daniel|title=Anthropic to rent all AI capacity at SpaceX's Colossus data center|url=https://finance.yahoo.com/news/anthropic-to-rent-all-ai-capacity-at-spacexs-colossus-data-center-180327774.html|website=Yahoo Finance|access-date=May 6, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ''[[Маск Альтманға қарсы]]'' ісінде Маск Grok-тың ішінара [[білімді дистилляциялау]] арқылы [[OpenAI]] модельдерінің негізінде әзірленгенін мәлімдеді; 2026 жылғы тамызда OpenAI дистилляцияға қатысты алаңдаушылықтарға байланысты өз модельдерін Cursor-ға ұсынуды тоқтататынын хабарлады. X-пен интеграцияланған Grok [[бірқатар дауға]], соның ішінде [[нацизмді насихаттауына]] және [[Grok сексуалдық дипфейк жанжалы|сексуалдық дипфейктер жасауына]] байланысты сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 20, 2026 |title=Grok Imagine Is Dead For Free Users (Jun 2026) |url=https://alloypress.com/news/grok-imagine-is-dead-for-free-users |access-date=2026-08-27 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Қалыптасуы (2023–2025) ===
[[Илон Маск]] xAI компаниясын 2023 жылғы 9 наурызда құрды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk launches xAI in challenge to dominance of ChatGPT owner |url=https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712183908/https://www.ft.com/content/19cce4b5-b2dd-4c1e-a109-b500e504dbb6 |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |newspaper=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharya |first=Suryathapa |date=July 12, 2023 |title=Elon Musk Launches xAI, His New Artificial-Intelligence Company |url=https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712195955/https://www.wsj.com/articles/elon-musk-xai-artificial-intelligence-company-openai-chatgpt-4a6f178a |archive-date=July 12, 2023 |access-date=July 12, 2023 |work=[[The Wall Street Journal]] }}&lt;/ref&gt; Компанияның негізін қалаған ЖИ зерттеушілері Джимми Ба, Цзыхан Дай, [[Кайл Косик]], Мануэль Кройсс, Росс Нордин, Тоби Полен, Кристиан Сегеди, Юйхуай У, Грег Янг және Годун Чжан болды; топты бұрын [[Google DeepMind]]-пен байланысты болған бас инженер Игорь Бабушкин басқарды.&lt;ref name=&quot;Isaacson2023&quot;&gt;{{cite book |last1=Isaacson |first1=Walter |author-link=Walter Isaacson |title=Elon Musk |date=September 12, 2023 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-1-9821-8128-4 |pages=605–606 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kolodny-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |last2=Capoot |first2=Ashley |date=February 10, 2026 |title=Musk's xAI loses second co-founder in two days |url=https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211021425/https://www.cnbc.com/2026/02/10/musks-xai-loses-second-co-founder-in-two-days-as-jimmy-ba-departs.html |archive-date=February 11, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=Consumer News and Business Channel ([[CNBC]])}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Small-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Small |first=Jonathan |date=February 11, 2026 |title=Half of Elon Musk's xAI Founding Team Has Now Left the Company — And the Timing Is Alarming |url=https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260212153259/https://www.entrepreneur.com/business-news/half-of-xais-founding-team-has-left-the-company/502634 |archive-date=February 12, 2026 |access-date=March 14, 2026 |website=[[Entrepreneur (magazine)]]}}&lt;/ref&gt; Маск xAI компаниясын 2023 жылғы 12 шілдеде жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vynck |first=Gerrit De |date=July 15, 2023 |title=Musk's new AI company, xAI, will aim to solve scientific mysteries |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717133426/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/07/14/xai-elon-musk-ai-company/ |archive-date=July 17, 2023 |access-date=2023-07-17 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы мамырдағы жағдай бойынша xAI штаб-пәтері [[Сан-Франциско шығанағы аймағы]]нда орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ghoshal |first=Anirban |date=July 13, 2023 |title=Elon Musk launches xAI to take on ChatGPT-maker OpenAI |url=https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718163752/https://www.computerworld.com/article/3702708/elon-musk-launches-xai-to-take-on-chatgpt-maker-openai.html |archive-date=July 18, 2023 |access-date=July 14, 2023 |website=Computer World}}&lt;/ref&gt; Бастапқыда ол [[Невада]] штатында [[қоғамдық пайда корпорациясы]] ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Peterson |first=Becky |date=December 26, 2023 |title=Musk's xAI Incorporates as Benefit Corporation With 'Positive Impact' Goal |url=https://www.theinformation.com/articles/musks-xai-incorporates-as-benefit-corporation-with-positive-impact-goal |access-date=August 26, 2025 |website=The Information }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы мамырға қарай компания қоғамдық пайда корпорациясы мәртебесінен бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=August 25, 2025 |title=Elon Musk's xAI secretly dropped its benefit corporation status while fighting OpenAI |url=https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |access-date=2025-08-26 |website=CNBC |archive-date=August 26, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250826012828/https://www.cnbc.com/2025/08/25/elon-musk-xai-dropped-public-benefit-corp-status-while-fighting-openai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы тамыздағы жағдай бойынша Маск [[Tesla, Inc.]] тапсырыс берген көптеген [[NVIDIA|Nvidia]] чиптерін X пен xAI-ға бағыттап отырған.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kolodny |first1=Lora |title=Elon Musk ordered Nvidia to ship thousands of AI chips reserved for Tesla to X and xAI |url=https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |website=cnbc.com |date=June 4, 2024 |publisher=CNBC |access-date=August 10, 2024 |archive-date=November 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241119203914/https://www.cnbc.com/2024/06/04/elon-musk-told-nvidia-to-ship-ai-chips-reserved-for-tesla-to-x-xai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы 23 желтоқсанда xAI [[қаржылық капитал|жеке]] қаржыландыру раунды барысында 6 млрд АҚШ долларын тартты. Раундқа [[Fidelity Investments|Fidelity]], [[BlackRock]], [[Sequoia Capital]] және басқа инвесторлар қатысты, нәтижесінде компанияның осы уақытқа дейін тартқан жалпы қаржысы 12 млрд доллардан асты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Conger |first=Kate |date=December 24, 2024 |title=Elon Musk's xAI Raises $6 Billion in New Funding |url=https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |work=[[The New York Times]] |archive-date=December 29, 2024 |access-date=December 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229134155/https://www.nytimes.com/2024/12/24/technology/elon-musk-xai-funding.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 10 ақпанда xAI және басқа инвесторлар [[OpenAI]] компаниясын 97,4 млрд долларға сатып алу туралы ұсыныс жасады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hammond |first=George |date=February 10, 2025 |title=Elon Musk-led consortium offers $100bn to take control of OpenAI |url=https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |access-date=2025-02-10 |work=Financial Times |archive-date=February 11, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211005552/https://www.ft.com/content/3a673ed2-26d5-47af-9028-8af7d742c2e7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 17 наурызда xAI [[мәтіннен бейнеге модель|ЖИ көмегімен бейне жасау құралдарын]] әзірлейтін [[Стартап компания|стартап]] Hotshot-ты сатып алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=March 17, 2025 |title=Elon Musk's AI company, xAI, acquires a generative AI video startup |url=https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |access-date=2025-03-17 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 17, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317200138/https://techcrunch.com/2025/03/17/elon-musks-ai-company-xai-acquires-a-generative-ai-video-startup/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 28 наурызда Маск xAI-дың туыстас [[X Corp.]] компаниясын сатып алғанын жариялады. X Corp. — [[X (әлеуметтік желі)|X (бұрынғы Twitter)]] әлеуметтік желісін әзірлеуші компания, оны Маск бұған дейін 2022 жылғы қазанда сатып алған. Толығымен акциялар арқылы жасалған мәміледе X 33 млрд долларға бағаланды, ал 12 млрд доллар қарызын есепке алғанда оның жалпы бағасы 45 млрд долларды құрады. Ал xAI-дың өзі 80 млрд долларға бағаланды. Екі компания '''X.AI Holdings Corp''' деп аталатын біртұтас құрылымға біріктірілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zeff |first=Maxwell |date=March 29, 2025 |title=Elon Musk says xAI acquired X |url=https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |access-date=2025-03-31 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=March 31, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250331055630/https://techcrunch.com/2025/03/29/elon-musk-says-xai-acquired-x/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 28, 2025 |title=Musk's xAI Startup Swallows Up X Social Network in Surprise Deal |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |website=Bloomberg |language=en-US |access-date=March 29, 2025 |archive-date=August 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810053359/https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-03-28/musk-says-that-his-xai-startup-has-acquired-x-for-33-billion |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;deal&quot;&gt;{{cite news|last=Hyatt|first=John|date=April 2, 2025|url=https://www.forbes.com/sites/johnhyatt/2025/04/02/the-xai-x-deal-is-a-33-billion-windfall-for-elon-musk/|title=The xAI-X Deal Is A $33 Billion Windfall For Elon Musk|access-date=April 18, 2025|work=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қаңтарда xAI Лондонның орталығындағы [[Сохо]] ауданында, Эйр-стрит, 20 мекенжайында кеңсе ашты.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Elon Musk Taps UK Top 50 Firm for London Launch of AI Business |url=https://www.law.com/international-edition/2025/01/07/elon-musk-taps-uk-top-50-firm-for-london-launch-of-ai-business/ |access-date=2026-08-27 |website=Law.com }}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 14 шілдеде [[АҚШ Қорғаныс министрлігі]] xAI-дың әскери салада жасанды интеллектіні қолдануға арналған 200 млн долларлық келісімшарт алғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brodkin |first=Jon |date=July 15, 2025 |title=Grok's &quot;MechaHitler&quot; meltdown didn't stop xAI from winning $200M military deal |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2025/07/groks-mechahitler-meltdown-didnt-stop-xai-from-winning-200m-military-deal/ |access-date=2025-07-16 |website=Ars Technica |archive-date=July 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250716044148/https://arstechnica.com/tech-policy/2025/07/groks-mechahitler-meltdown-didnt-stop-xai-from-winning-200m-military-deal/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 12 қыркүйекте xAI деректерді аннотациялаумен айналысқан 500 қызметкерін жұмыстан шығарды. Бұған дейін компаниядағы ең ірі бөлім болған бұл бөлім xAI-дың [[Grok]] чат-ботын оқытумен айналысқан.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kay |first1=Grace |title=Elon Musk's xAI lays off hundreds of workers tasked with training Grok |url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-xai-layoffs-data-annotators-2025-9 |access-date=September 16, 2025 |work=Business Insider |publisher=Axel Springer SE |date=September 12, 2025 |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916091316/https://www.businessinsider.com/elon-musk-xai-layoffs-data-annotators-2025-9 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=xAI Layoffs Shock Tech Industry: 500 Data Annotation Workers Cut as AI Focus Shifts |url=https://beamstart.com/news/xai-reportedly-lays-off-500-17577795076322 |access-date=2025-09-15 |website=BEAMSTART |archive-date=October 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251010003538/https://beamstart.com/news/xai-reportedly-lays-off-500-17577795076322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2025 |title=xAI reportedly laid off at least 500 AI tutors working on Grok |url=https://www.engadget.com/ai/xai-reportedly-laid-off-at-least-500-ai-tutors-working-on-grok-130059624.html |access-date=2025-09-15 |website=Engadget |language=en-US |archive-date=September 15, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915153034/https://www.engadget.com/ai/xai-reportedly-laid-off-at-least-500-ai-tutors-working-on-grok-130059624.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қазанда xAI [[Пейдж-Милл-роуд]] көшесіндегі 1450 мекенжайында, [[Стэнфорд зерттеу паркі]]нде, [[Пало-Альто (Калифорния)|Пало-Альто]] қаласында орналасқан кеңселерге көшті. Олар [[Tesla, Inc.|Tesla]] компаниясының Жаһандық инженерлік штаб-пәтерінің қарсы бетінде орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 30, 2025 |title=xAI will move into Palo Alto offices steps from Tesla engineering hub |url=https://www.bizjournals.com/sanfrancisco/news/2025/10/30/tesla-xai-palo-alto-page-mill-center.html |access-date=2026-08-25 |website=San Francisco Business Times |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 30 желтоқсанда xAI оқыту қуатын шамамен 2 [[Ватт|гигаватт]] есептеу қуатына дейін арттыру үшін үшінші ғимаратты сатып алды. Сонымен қатар xAI [[Colossus (суперкомпьютер)|Colossus]] суперкомпьютерін кемінде 1 миллион [[графикалық процессор]]ға дейін кеңейту жоспарын жариялады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news |title=Musk's xAI buys third building to expand AI compute power |url=https://www.reuters.com/business/musks-xai-buys-third-building-expand-ai-compute-power-2025-12-30/ |date=December 30, 2025 |access-date=December 31, 2025 |work=[[Reuters]] |archive-date=December 30, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251230224539/https://www.reuters.com/business/musks-xai-buys-third-building-expand-ai-compute-power-2025-12-30/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== SpaceX-тің еншілес компаниясына айналуы, қайта құрылуы және қайта брендтелуі (2026 жылдан – қазірге дейін) ===
2026 жылғы 2 ақпанда [[SpaceX]] xAI-ды толығымен акциялар арқылы жасалған мәміле нәтижесінде сатып алып, оны SpaceX-тің толық иелігіндегі еншілес компаниясы ретінде қайта құрды.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last1=Mac |first1=Ryan |last2=Conger |first2=Kate |last3=Farrell |first3=Maureen |last4=Copeland |first4=Rob |date=February 2, 2026 |url=https://www.nytimes.com/2026/02/02/business/spacex-xai-deal.html |title=Elon Musk Merges SpaceX With His A.I. Start-Up xAI |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wang |first=Echo |last2=Vinn |first2=Milana |last3=Tracy |first3=Matt |date=February 5, 2026 |title=The sale of xAI comes with tax, financial and legal benefits for xAI and SpaceX investors |url=https://www.reuters.com/business/finance/sale-xai-comes-with-tax-financial-legal-benefits-xai-spacex-investors-2026-02-06/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Мәміле барысында SpaceX 1&amp;nbsp;трлн долларға, ал xAI 250&amp;nbsp;млрд долларға бағаланып, олардың жиынтық бағасы 1,25&amp;nbsp;трлн долларды құрады.&lt;ref name=&quot;Wang-2026&quot; /&gt;

2026 жылғы ақпанда SpaceX сатып алғаннан кейін xAI қайта құрылып, төрт негізгі әзірлеу тобына бөлінді және компания кейбір қызметкерлерін жұмыстан шығарды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brandom |first=Russell |date=February 11, 2026 |title=xAI lays out interplanetary ambitions in public all-hands |url=https://techcrunch.com/2026/02/11/xai-lays-out-interplanetary-ambitions-in-public-all-hands/ |access-date=2026-02-12 |website=TechCrunch |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде компанияның тең құрылтайшыларының жартысы кетті.&lt;ref name=&quot;Fernholz-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bueno Rebolledo-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kolodny-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Small-2026&quot; /&gt; 2026 жылғы наурыздың басында тағы екі тең құрылтайшы, xAI-дың Imagine тобын басқарған Годун Чжан мен Цзыхан Дай компаниядан кетті. Бұл SpaceX пен Tesla жүргізген аудитпен тұспа-тұс келді, нәтижесінде компанияда Маск пен тағы бір тең құрылтайшы Росс Нордин ғана қалды.&lt;ref&gt;{{Cite news |first=Babu |last=Juby  |date=March 13, 2026 |title=Musk ousts more xAI founders as AI coding effort falters, FT reports |url=https://www.reuters.com/business/autos-transportation/musk-ousts-more-xai-founders-ai-coding-effort-falters-ft-reports-2026-03-13/ |access-date=March 14, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Нордин де сол айдың соңында компаниядан кетті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kay |first=Grace |date=March 28, 2026 |title=And then there were none: Musk's last xAI cofounder is out |url=https://www.businessinsider.com/xai-cofounder-ross-nordeen-leaves-musk-preps-spacex-ipo-2026-3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260328153349/https://www.businessinsider.com/xai-cofounder-ross-nordeen-leaves-musk-preps-spacex-ipo-2026-3 |archive-date=March 28, 2026 |access-date=March 29, 2026 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ha |first=Anthony |date=March 28, 2026 |title=Elon Musk's last co-founder reportedly leaves xAI |url=https://techcrunch.com/2026/03/28/elon-musks-last-co-founder-reportedly-leaves-xai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260328163802/https://techcrunch.com/2026/03/28/elon-musks-last-co-founder-reportedly-leaves-xai/ |archive-date=March 28, 2026 |access-date=March 29, 2026 |website=[[TechCrunch]]}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 10 сәуірде xAI қызметкерлер құрамын қайта құрылымдады. Қаржы директоры Энтони Армстронг компаниядан кетті, ал SpaceX-тің [[Starlink]] бөлімінің вице-президенті Майкл Николлс xAI президенті болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=April 10, 2026 |title=xAI CFO Anthony Armstrong leaves company: Report |url=https://www.reuters.com/technology/xai-cfo-anthony-armstrong-leaves-company-report-2026-04-10/ |access-date=2026-04-10 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sharma |first=Swastika Das |date=April 9, 2026 |title=Indian-origin engineers gain leadership roles as Musk's xAI undergoes major overhaul ahead of SpaceX IPO — Who are they? {{!}} Company Business News |url=https://www.livemint.com/companies/news/indian-origin-engineers-gain-leadership-roles-as-musk-xai-undergoes-major-overhaul-ahead-of-spacex-ipo-who-are-they-11775698135599.html |access-date=2026-04-10 |website=mint }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;!-- not stated --&gt; |title=Michael Nicolls |url=https://space.commerce.gov/advisory-committee-on-excellence-in-space-aces/aces-membership/michael-nicolls/ |website=Office of Space Commerce |publisher=U.S. Department of Commerce |access-date=2026-04-19}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 21 сәуірде сол кезде SpaceX құрамында жұмыс істеген xAI бағдарламалық жасақтама компаниясы [[Cursor (компания)|Anysphere]]-мен келісім жасасқанын хабарлады. Келісім SpaceX-ке 2026 жылдың кейінгі кезеңінде компанияны 60 млрд долларға сатып алу немесе екі компания бірлесіп атқарып жатқан жұмыс үшін 10 млрд доллар төлеу құқығын берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kolodny|first=Lora|date=April 21, 2026|title=SpaceX says it can buy Cursor later this year for $60 billion or pay $10 billion for 'our work together'|url=https://www.cnbc.com/2026/04/21/spacex-says-it-can-buy-cursor-later-this-year-for-60-billion-or-pay-10-billion-for-our-work-together.html|access-date=2026-04-22|website=CNBC}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы мамырда Маск xAI-дың жеке компания ретінде жұмысын тоқтататынын, ал Grok пен X енді SpaceX-тің жасанды интеллект бөлімін құрайтынын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Musk to dissolve xAI, integrate it with SpaceX |url=http://breakingthenews.net/Article/Musk-to-dissolve-xAI-integrate-it-with-SpaceX/66234790 |access-date=2026-05-06 |website=breakingthenews.net }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Peters |first=Jay |date=May 6, 2026 |title=xAI is becoming SpaceXAI |url=https://www.theverge.com/ai-artificial-intelligence/925469/xai-is-becoming-spacexai |access-date=2026-05-09 |website=The Verge |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Сол айда компания тағы 10 қызметкерін жұмыстан шығарып, Grok тобын қайта құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cursor Staff Meet With xAI Employees as Layoffs, Exits Mount |url=https://www.theinformation.com/articles/cursor-staff-meet-xai-employees-layoffs-exits-mount |access-date=2026-05-09 |website=The Information }}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы шілдеде xAI SpaceXAI болып қайта брендтелді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Vlamis |first=Kelsey |title=xAI makes its rebrand to SpaceXAI complete with a new logo |url=https://www.businessinsider.com/xai-rebrand-spacexai-new-logo-x-handle-spacex-2026-7 |access-date=2026-07-07 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 16 маусымда SpaceX өз опционын іске асырып, Anysphere (Cursor) компаниясын 60 млрд долларға толығымен акциялар арқылы сатып алатынын жариялады. Мәмілені 2026 жылдың үшінші тоқсанында аяқтау жоспарланды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/legal/transactional/spacex-buy-anysphere-60-billion-2026-06-16/|title=SpaceX to buy AI coding startup Cursor for $60 billion in enterprise push|publisher=[[Reuters]]|date=June 16, 2026|access-date=June 16, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Mac |first=Ryan |last2=Schmidt |first2=Gregory |date=June 16, 2026 |title=Riding High After I.P.O., SpaceX Will Buy A.I. Start-Up for $60 Billion |url=https://www.nytimes.com/2026/06/16/business/spacex-cursor-aquisition-ipo.html |access-date=2026-06-17 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Мәміле 2026 жылғы 14 тамызда аяқталды. Cursor SpaceX-тің толық иелігіндегі еншілес компаниясына айналып, SpaceXAI тобына қосылды; айналымдағы Anysphere акциялары компанияның 60 млрд долларлық есептік меншікті капитал құны негізінде SpaceX-тің А класындағы жай акцияларына айырбасталды.&lt;ref name=&quot;8K-Close&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloomberg-Close&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cursor-X&quot; /&gt;

== Қоршаған ортаға әсері ==
2024 жылғы маусымда Үлкен Мемфис сауда палатасы xAI-дың [[Мемфис (Теннесси)|Мемфис]] қаласында әлемдегі ең ірі суперкомпьютер [[Colossus (суперкомпьютер)|Colossus]]-ты салуды жоспарлап отырғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Musk to Locate xAI Supercomputer in Memphis |url=https://www.memphisflyer.com/musk-locates-xai-in-memphis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240929080046/https://www.memphisflyer.com/musk-locates-xai-in-memphis |archive-date=September 29, 2024 |access-date=2024-06-06 |website=MemphisFlyer |date=June 5, 2024 }}&lt;/ref&gt; 122 күнге созылған құрылыстан кейін суперкомпьютер 2024 жылғы желтоқсанда толық іске қосылды. Мемфистің жергілікті билігі электр энергиясын тұтынудың артуына, ең жоғары жүктеме кезінде қуат тұтынудың 150 [[Ватт|мегаватт]]қа жетуіне алаңдаушылық білдірді. Қаламен келісім пысықталып жатқан кезде компания метан газымен жұмыс істейтін 14 портативті VoltaGrid [[газ электр станциясы|генераторын]] орналастырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edwards |first=Benj |date=July 24, 2024 |title=Elon Musk claims he is training &quot;the world's most powerful AI by every metric&quot; |url=https://arstechnica.com/information-technology/2024/07/elon-musk-claims-he-is-training-the-worlds-most-powerful-ai-by-every-metric/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240725065546/https://arstechnica.com/information-technology/2024/07/elon-musk-claims-he-is-training-the-worlds-most-powerful-ai-by-every-metric/ |archive-date=July 25, 2024 |access-date=2024-07-25 |website=Ars Technica |language=en-us}}&lt;/ref&gt;

Қоршаған ортаны қорғаушылар газ жағатын турбиналар ауаны ластайтын газдардың көп мөлшерін шығаратынын және xAI қажетті рұқсаттары болмағандықтан турбиналарды заңсыз пайдаланып отырғанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=August 28, 2024 |title=Musk's xAI operating gas turbines without permits at data center, environmental group says |url=https://www.reuters.com/business/environment/musks-xai-operating-gas-turbines-without-permits-data-center-environmental-group-2024-08-28/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Environmentalists urge health department to take action on xAI |url=https://dailymemphian.com/subscriber/article/45989/environmental-groups-urge-shelby-county-health-dept-action-xai-turbines-memphis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241001222514/https://dailymemphian.com/subscriber/article/45989/environmental-groups-urge-shelby-county-health-dept-action-xai-turbines-memphis |archive-date=October 1, 2024 |access-date=2024-09-10 |website=Memphis Local, Sports, Business &amp; Food News {{!}} Daily Memphian }}&lt;/ref&gt; ''[[The New Yorker]]'' 2025 жылғы 6 мамырда нысан үстінен ұшқан еріктілер пайдаланған [[жылулық бейнелеу]] жабдығы кемінде 33 генератордың жылу бөліп тұрғанын көрсеткенін, бұл олардың барлығы жұмыс істеп тұрғанын білдіретінін хабарлады. Жүк көліктеріне орнатылған генераторлар жақын маңдағы [[Теннесси аңғары басқармасы]]ның ірі газ электр станциясымен шамалас мөлшерде қуат өндіреді.&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=McKibben |first=Bill |url=https://www.newyorker.com/news/the-lede/how-is-elon-musk-powering-his-supercomputer |title=How Is Elon Musk Powering His Supercomputer? |magazine=[[The New Yorker]] |date=May 6, 2025 |access-date=May 8, 2025 |archive-date=May 8, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250508001707/https://www.newyorker.com/news/the-lede/how-is-elon-musk-powering-his-supercomputer |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы маусымда NAACP сотқа талап арыз беретінін ескертті.&lt;ref name=&quot;NAACP&quot;&gt;{{Cite press release |date=June 17, 2025 |title=Elon Musk's xAI threatened with lawsuit over air pollution from Memphis data center, filed on behalf of NAACP {{!}} NAACP |url=https://naacp.org/articles/elon-musks-xai-threatened-lawsuit-over-air-pollution-memphis-data-center-filed-behalf |access-date=2026-04-20 |website=naacp.org }}&lt;/ref&gt; 2020–2024 жылдары Мемфис агломерациясында [[смог]] бойынша ұлттық стандарттар сақталмады.&lt;ref name=&quot;NAACP&quot; /&gt; 2025 жылы [[Америкалық өкпе қауымдастығы]] [[Шелби округі (Теннесси)|Шелби округіне]] смог деңгейі бойынша қайтадан «F» бағасын берді.&lt;ref name=&quot;NAACP&quot; /&gt; Негізінен афроамерикалықтар тұратын Мемфистің оңтүстік-шығыс бөлігінің тұрғындарында 2013 жылы қатерлі ісікке шалдығу қаупі елдегі орташа көрсеткіштен төрт есе жоғары болғаны хабарланды; бұған бұрыннан бар ауаның ластануы себеп болуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Jia |first=Chunrong |last2=Foran |first2=Jeffery |date=December 1, 2013 |title=Air toxics concentrations, source identification, and health risks: An air pollution hot spot in southwest Memphis, TN |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231013006948 |journal=Atmospheric Environment |volume=81 |pages=112–116 |doi=10.1016/j.atmosenv.2013.09.006 |issn=1352-2310|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы шілдеде Шелби округінің денсаулық сақтау департаменті xAI-ға жоба үшін атмосфералық шығарындыларға рұқсат берді.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Taft |first=Molly |title=Despite Protests, Elon Musk Secures Air Permit for xAI |url=https://www.wired.com/story/xai-data-center-air-pollution-permit/ |access-date=2025-07-03 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028 |archive-date=July 3, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703090702/https://www.wired.com/story/xai-data-center-air-pollution-permit/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 26 қарашада xAI Colossus маңында шамамен 30 мегаватт электр энергиясын өндіретін күн электр станциясын салуды жоспарлап отырғанын хабарлады. Бұл деректер орталығының болжамды электр энергиясы тұтынуының 10%-ына тең.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Musk's xAI to build small solar farm adjacent to Colossus data center |url=https://techcrunch.com/2025/11/26/musks-xai-to-build-small-solar-farm-adjacent-to-colossus-data-center/ |last=De Chant |first=Tim |date=November 26, 2025 |access-date=December 31, 2025 |work=[[TechCrunch]] |archive-date=December 8, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251208230647/https://techcrunch.com/2025/11/26/musks-xai-to-build-small-solar-farm-adjacent-to-colossus-data-center/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы сәуірде NAACP және басқа да азаматтық құқықтарды қорғау ұйымдары xAI-ды сотқа беріп, Colossus 2 деректер орталығы федералдық «Таза ауа туралы заң» бойынша қажетті рұқсаттарсыз заңсыз жұмыс істеп жатыр деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=April 15, 2026 |title=NAACP sues Musk's xAI, alleging illegal operation of gas turbines |url=https://www.reuters.com/sustainability/climate-energy/naacp-sues-musks-xai-alleging-illegal-operation-of-gas-turbines-2026-04-14/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; ''Reuters'' xAI-дың Colossus 2 деректер орталығындағы газ турбиналарының ықтимал шығарындылары федералдық рұқсат алуды талап ететін «шектен әлдеқайда жоғары» екенін анықтады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Raychaudhuri |first=Disha |last2=Volcovici |first2=Valerie |date=July 14, 2026 |title=Pollution from Musk’s unpermitted xAI power project hits hardest in Black communities |url=https://www.reuters.com/world/americas/pollution-musks-unpermitted-xai-power-project-hits-hardest-black-communities-2026-07-14/?utm_medium=Social&amp;utm_source=twitter |work=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>snrnar80g9hmhptiz4grzs50lhdloia</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Василова Тахмина Фаруховна</title>
    <ns>3</ns>
    <id>786904</id>
    <revision>
      <id>3658313</id>
      <timestamp>2026-09-21T09:58:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3658313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="269" sha1="8f4mgqkg1qvzjq1l918z1fr8r99ugzo" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Василова Тахмина Фаруховна}}

-- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 14:58, 2026 ж. қыркүйектің 21 (+05)</text>
      <sha1>8f4mgqkg1qvzjq1l918z1fr8r99ugzo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>XAI</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786905</id>
    <redirect title="SpaceXAI" />
    <revision>
      <id>3658323</id>
      <timestamp>2026-09-21T10:08:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>«[[SpaceXAI]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3658323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="47ce521xjeg99smqf2c3mjl5ozd4asi" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[SpaceXAI]]</text>
      <sha1>47ce521xjeg99smqf2c3mjl5ozd4asi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Loudwire</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786906</id>
    <revision>
      <id>3658335</id>
      <timestamp>2026-09-21T10:28:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Журнал |атауы         = Loudwire |шынайы атауы   = Loudwire |логотипі       =  |сурет         =  |өлшемі         =  |сурет атауы    = |бұрынғы атауы  =  |қысқарту       =  |мамандануы     = [[Музыкалық журнал]] / [[Музыкалық сайт]] |мерзімділік    = Күнделікті (электронды) |тілі          = Ағылшын тілі|ағылш...</comment>
      <origin>3658335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4632" sha1="ffoeqmq1nbxsw0v8ri9mmcgl3heprs8" xml:space="preserve">{{Журнал
|атауы         = Loudwire
|шынайы атауы   = Loudwire
|логотипі       = 
|сурет         = 
|өлшемі         = 
|сурет атауы    =
|бұрынғы атауы  = 
|қысқарту       = 
|мамандануы     = [[Музыкалық журнал]] / [[Музыкалық сайт]]
|мерзімділік    = Күнделікті (электронды)
|тілі          = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
|редакция мекен-жайы = 
|бас редактор   = Джо Дивита (Joe DiVita)
|құрылтайшылары = 
|ел            = {{байрақ|АҚШ}} 
|орны          = [[АҚШ]]
|баспашы       = [[Townsquare Media]]
|тарихы        = 2011 жылдан бастап
|құрылғаны      = 2011 (1 тамыз)
|соңғы шығарылымы      = 
|көлемі         = 
|жиынтықтылауы  = 
|таралым        = 
|ISSN           = 
|eISSN          = 
|марапаттары    = 
|сайты          = {{URL|loudwire.com}}
|ортаққор       = Loudwire
}}
'''Loudwire''' — [[Хард-рок|хард-рок]] және [[Хеви металл|хеви металл]] жаңалықтарын жариялайтын америкалық онлайн-медиа журнал. Оған [[Townsquare Media]] медиа-ойын-сауық компаниясы иелік етеді. 2011 жылдың тамызында іске қосылғаннан бері Loudwire [[Slipknot]], [[Оззи Осборн]], [[Metallica]], [[Judas Priest]], [[Guns N' Roses]], [[Megadeth]], [[Iron Maiden]], [[Kiss]], [[Mötley Crüe]], [[Suicidal Tendencies]] сияқты танымал әртістермен эксклюзивті сұхбаттар ұйымдастырды. Сондай-ақ басылым [[Judas Priest]], [[Anthrax]], [[Jane's Addiction]], [[Stone Sour]], [[Фил Ансельмо]] және басқа да рок пен металл әлеміндегі атақты топтардың жаңа туындыларын алғашқылардың бірі болып көрсетті.

Loudwire Nights пен Loudwire Weekend — Townsquare компаниясының бүкіл ел бойынша рок-станцияларында таратылатын республикалық деңгейдегі синдикатталған радиобағдарламалары.

Loudwire журналының танымал [[Веб-сериал|веб-сериал]]дарының бірі — «Wikipedia: Fact or Fiction?» (Уикипедия: Шындық па, әлде өтірік пе?).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.looper.com/750234/wee-man-shuts-down-a-major-jackass-forever-cameo-rumor/|title=Wee Man Shuts Down A Major Jackass Forever Cameo Rumor|last=Litton|first=Jeff|date=28 January 2022|website=[[Looper.com]]|access-date=23 March 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://whatculture.com/wwe/10-things-we-learned-from-triple-hs-wikipedia-fact-or-fiction|title=10 Things We Learned From Triple H's Wikipedia: Fact Or Fiction|last=Kennedy|first=Jamie|date=18 January 2020|website=[[WhatCulture]]|access-date=23 March 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.avclub.com/rob-zombie-gamely-fact-checks-his-own-wikipedia-entry-f-1798247616|title=Rob Zombie gamely fact-checks his own Wikipedia entry for Loudwire|last=Blevins|first=Joe|date=16 May 2016|website=[[The A.V. Club]]|access-date=23 March 2022}}&lt;/ref&gt;

== Loudwire Music Awards ==
Журнал жыл сайын өтетін марапаттау рәсімі — Loudwire Music Awards шарасын ұйымдастырады. Тұңғыш марапаттау рәсімі мен концертті [[Крис Джерико]] (Chris Jericho) жүргізіп, 2017 жылдың 24 қазанында Лос-Анджелестегі The Novo сарайында өтті. Жеңімпаздар веб-сайт оқырмандарының дауыс беруі арқылы анықталады.&lt;ref&gt;{{cite web| title=Loudwire Music Awards' First-Ever Ceremony &amp; Concert Set For Today |url=https://www.broadwayworld.com/bwwmusic/article/Loudwire-Music-Awards-First-Ever-Ceremony-Concert-Set-For-1024-20171023 |date=24 October 2017 |website=[[BroadwayWorld]] |access-date=1 November 2021}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:АҚШ музыкалық журналдары]]
[[Санат:Ағылшын тілді журналдар]]
[[Санат:2011 жылы негізі қаланған журналдар]]</text>
      <sha1>ffoeqmq1nbxsw0v8ri9mmcgl3heprs8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658341</id>
      <parentid>3658335</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T10:45:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3658341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4604" sha1="kk3co7skubd5nszdhgury2a8h7tvjik" xml:space="preserve">{{Журнал
|атауы         = Loudwire
|шынайы атауы   = Loudwire
|логотипі       = 
|сурет         = 
|өлшемі         = 
|сурет атауы    =
|бұрынғы атауы  = 
|қысқарту       = 
|мамандануы     = [[Музыкалық журнал]] / [[Музыкалық сайт]]
|мерзімділік    = Күнделікті (электронды)
|тілі          = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
|редакция мекен-жайы = 
|бас редактор   = Джо Дивита 
|құрылтайшылары = 
|ел            = {{байрақ|АҚШ}} 
|орны          = [[АҚШ]]
|баспашы       = [[Townsquare Media]]
|тарихы        = 2011 жылдан бастап
|құрылғаны      = 2011 (1 тамыз)
|соңғы шығарылымы      = 
|көлемі         = 
|жиынтықтылауы  = 
|таралым        = 
|ISSN           = 
|eISSN          = 
|марапаттары    = 
|сайты          = {{URL|loudwire.com}}
|ортаққор       = Loudwire
}}
'''Loudwire''' — [[Хард-рок|хард-рок]] және [[Хеви металл|хеви металл]] жаңалықтарын жариялайтын америкалық онлайн-медиа журнал. Оған [[Townsquare Media]] медиа-ойын-сауық компаниясы иелік етеді. 2011 жылдың тамызында іске қосылғаннан бері Loudwire [[Slipknot]], [[Оззи Осборн]], [[Metallica]], [[Judas Priest]], [[Guns N' Roses]], [[Megadeth]], [[Iron Maiden]], [[Kiss]], [[Mötley Crüe]], [[Suicidal Tendencies]] сияқты танымал әртістермен эксклюзивті сұхбаттар ұйымдастырды. Сондай-ақ басылым [[Judas Priest]], [[Anthrax]], [[Jane's Addiction]], [[Stone Sour]], [[Фил Ансельмо]] және басқа да рок пен металл әлеміндегі атақты топтардың жаңа туындыларын алғашқылардың бірі болып көрсетті.

Loudwire Nights пен Loudwire Weekend — Townsquare компаниясының бүкіл ел бойынша рок-станцияларында таратылатын республикалық деңгейдегі синдикатталған радиобағдарламалары.

Loudwire журналының танымал [[Веб-сериал|веб-сериал]]дарының бірі — «Wikipedia: Fact or Fiction?» (Уикипедия: Шындық па, әлде өтірік пе?).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.looper.com/750234/wee-man-shuts-down-a-major-jackass-forever-cameo-rumor/|title=Wee Man Shuts Down A Major Jackass Forever Cameo Rumor|last=Litton|first=Jeff|date=28 January 2022|website=[[Looper.com]]|access-date=23 March 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://whatculture.com/wwe/10-things-we-learned-from-triple-hs-wikipedia-fact-or-fiction|title=10 Things We Learned From Triple H's Wikipedia: Fact Or Fiction|last=Kennedy|first=Jamie|date=18 January 2020|website=[[WhatCulture]]|access-date=23 March 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.avclub.com/rob-zombie-gamely-fact-checks-his-own-wikipedia-entry-f-1798247616|title=Rob Zombie gamely fact-checks his own Wikipedia entry for Loudwire|last=Blevins|first=Joe|date=16 May 2016|website=[[The A.V. Club]]|access-date=23 March 2022}}&lt;/ref&gt;

== Loudwire Music Awards ==
Журнал жыл сайын өтетін марапаттау рәсімі — Loudwire Music Awards шарасын ұйымдастырады. Тұңғыш марапаттау рәсімі мен концертті [[Крис Джерико]] жүргізіп, 2017 жылдың 24 қазанында Лос-Анджелестегі The Novo сарайында өтті. Жеңімпаздар веб-сайт оқырмандарының дауыс беруі арқылы анықталады.&lt;ref&gt;{{cite web| title=Loudwire Music Awards' First-Ever Ceremony &amp; Concert Set For Today |url=https://www.broadwayworld.com/bwwmusic/article/Loudwire-Music-Awards-First-Ever-Ceremony-Concert-Set-For-1024-20171023 |date=24 October 2017 |website=[[BroadwayWorld]] |access-date=1 November 2021}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:АҚШ музыкалық журналдары]]
[[Санат:Ағылшын тілді журналдар]]
[[Санат:2011 жылы негізі қаланған журналдар]]</text>
      <sha1>kk3co7skubd5nszdhgury2a8h7tvjik</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>American Music Awards</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786907</id>
    <revision>
      <id>3658346</id>
      <timestamp>2026-09-21T11:27:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Сыйлық  | атауы              = American Music Awards | түпнұсқа_атауы     = American Music Awards | сурет              = American Music Awards logo.svg | сурет_ені          = 250px | сурет_сипаттамасы  = 2019 жылдан бері қолданылатын логотип | мемлекет           = {{Байрақ|АҚШ}} | не үшін            = Музыка индустриясындағы көрнекті...</comment>
      <origin>3658346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5411" sha1="koqnuqghrnp3bowqj6a4m3jxftzwggm" xml:space="preserve">{{Сыйлық 
| атауы              = American Music Awards
| түпнұсқа_атауы     = American Music Awards
| сурет              = American Music Awards logo.svg
| сурет_ені          = 250px
| сурет_сипаттамасы  = 2019 жылдан бері қолданылатын логотип
| мемлекет           = {{Байрақ|АҚШ}}
| не үшін            = Музыка индустриясындағы көрнекті жетістіктері үшін
| құрылтайшы         = [[Dick Clark Productions]]
| негізі_қаланды     = {{start date and age|1974|2|19}}
| саны               = 
| сайт               = http://www.theamas.com/
| алдыңғы            = 
| келесі             = American Music Awards 2026
}}
'''American Music Awards (AMAs)''' — 1974 жылдан бері [[Dick Clark Productions]] компаниясы шығаратын жыл сайынғы америкалық музыкалық марапаттау кеші.&lt;ref name=Pereb05&gt;{{cite book|last=Perebinossoff|first=Philippe|title=Programming for TV, radio, and the Internet|year=2005|publisher=Elsevier|page=42|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt; Үміткерлер коммерциялық көрсеткіштер, атап айтқанда сатылым мен радиоэфирдегі жиілігі негізінде іріктеледі. Жеңімпаздар AMAs веб-сайты мен әлеуметтік желілер арқылы дауыс беретін көпшіліктің дауыс беру нәтижесімен анықталады.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.theamas.com/wp-content/uploads/2015/10/AMA-2015-Voting-FAQs-T-Mobile-Updates-Final.pdf | title=Voting FAQs | publisher=the amas | access-date=November 23, 2015}}&lt;/ref&gt; 

Бұл шара бастапқыда арнаның «[[Грэмми]]» сыйлығын көрсету келісімшарты аяқталғаннан кейін [[American Broadcasting Company|ABC]] телеарнасында көрсетіле бастады. 2022 жылғы рәсімнен кейін ABC-тің бұл шараны тарату құқығы аяқталып, American Music Awards екі жылдық үзіліске кетті. 2024 жылдың наурыз айында AMAs [[CBS]] арнасына ауысетіні жарияланды (бұл қазір DCP-ге тиесілі «[[Алтын глобус]]» сыйлығының құқықтарымен бір пакетке кірді). Шара 2024 жылы өтпеді, алайда қазан айында CBS арнасы 50 жылдық мерейтойға арналған арнайы шығарылымды көрсетті. Марапаттау рәсімі 2025 жылы қайта оралып, мамыр айындағы жаңа кестеге көшірілді. 

== Көп жеңіске жеткендер ==
American Music Awards сыйлығын ең көп жеңіп алу рекордшысы — 40 марапаты бар [[Тейлор Свифт]]. &lt;ref&gt;{{cite web| url = https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/swift-becomes-most-awarded-artist-of-all-time-at-amas-779638.html| title = Swift becomes most awarded artist of all time at AMAs {{!}} Deccan Herald| date = November 25, 2019}}&lt;/ref&gt; Ер әртістер арасындағы ең көп марапат алу рекорды 26 сыйлықпен [[Майкл Джексон]] тиесілі. &lt;ref&gt;{{cite web |title=Most American Music Awards won by a male artist |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/602398-most-american-music-awards-won-by-a-male-artist |website=Guinness World Records |access-date=28 July 2020 |date=22 November 2009}}&lt;/ref&gt; Топтар арасында ең көп марапат алған — 18 сыйлықпен [[Alabama (топ)|Alabama]] тобы. &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.theamas.com/winners-database/top-winners-leaderboard/ |title=Top Winners Leaderboard |website=American Music Awards |language=en |access-date=June 9, 2019 |archive-date=August 22, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190822114337/https://www.theamas.com/winners-database/top-winners-leaderboard/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Орын
! Әртіс
! Марапат саны
|-
| 1
| [[Тейлор Свифт]]
| align=&quot;center&quot; | 40
|-
| 2
| [[Майкл Джексон]]
| align=&quot;center&quot; | 26
|-
| 3
| [[Уитни Хьюстон]]
| align=center | 22
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 4
| [[Кенни Роджерс]]
| rowspan=&quot;2&quot; align=center | 19
|-
| [[Джастин Бибер]]
|-
| 5
| [[Alabama (топ)|Alabama]]
| align=&quot;center&quot; | 18
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 6
| [[Кэрри Андервуд]]
| rowspan=&quot;3&quot; align=center | 17
|-
| [[Гарт Брукс]]
|-
| [[Бруно Марс]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 7
| [[Риба Макинтайр]]
| rowspan=&quot;2&quot; align=center | 14
|-
| [[BTS]]
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 8
| [[Рианна]]
| rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; | 13
|-
| [[Джанет Джексон]]
|-
| [[Бейонсе]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| 9
| [[Стиви Уандер]]
| rowspan=&quot;2&quot; align=center | 11
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:American Broadcasting Company телебағдарламалары]]
[[Санат:American Music Awards]]</text>
      <sha1>koqnuqghrnp3bowqj6a4m3jxftzwggm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Discogs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786908</id>
    <revision>
      <id>3658348</id>
      <timestamp>2026-09-21T11:51:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Сайт  |атауы            = Discogs  |логотипі         = Discogs logo black.svg  |ені              =   |URL              = {{URL|https://www.discogs.com}}  |скриншоты        =   |скриншот ені     =   |тақырыбы         = Музыка  |коммерциялық     = Ішінара  |түрі             = [[Дерекқор|Музыкалық дерекқор]], [[интернет-дүкен]]  |ұраны            =   |...</comment>
      <origin>3658348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4605" sha1="cz15ah7yhftl4if9x0gptxwraxny91l" xml:space="preserve">{{Сайт
 |атауы            = Discogs
 |логотипі         = Discogs logo black.svg
 |ені              = 
 |URL              = {{URL|https://www.discogs.com}}
 |скриншоты        = 
 |скриншот ені     = 
 |тақырыбы         = Музыка
 |коммерциялық     = Ішінара
 |түрі             = [[Дерекқор|Музыкалық дерекқор]], [[интернет-дүкен]]
 |ұраны            = 
 |тіркелу          = Міндетті емес
 |тілдері          = ағылшын, неміс, испан, португал, француз, итальян, жапон, корей, орыс
 |кірішулер саны   = 
 |орналасқан жері  = {{Байрақ|АҚШ}} [[Бивертон (Орегон)|Бивертон]], [[Орегон]], [[АҚШ]]
 |иесі             = Zink Media, LLC
 |авторы           = Кевин Левандовски 
 |ашылды           = 2000 жыл 
 |жабылды          = 
 |қазіргі статусы  = Белсенді
 |айналымы         = 
 |таза табысы      = 
 |телефоны         = 
}}
'''Discogs''' — 2000 жылы құрылған, коммерциялық релиздерді, жарнамалық шығарылымдарды және бутлег немесе лейблсіз туындыларды қоса алғанда, аудиожазбаларға арналған онлайн-дерекқор әрі маркетплейс. Дерекқор мазмұнын пайдаланушылар өздері жасайды және оны [[The New York Times]] басылымы «[[Уикипедия]] тәрізді» деп сипаттаған. Мұнда қолданушылар онлайн-сатушылардан винил пластинкаларын, CD, аудиокассеталарды және басқа да музыкалық форматтарды сатып ала алады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Сайттың басты ерекшелігі әрі жаңалығы — музыканың нақты шығарылымдарын бір-бірінен дәл ажырата білуі (мысалы, «[[Сенбі кешінің қызбасы]]» [[Saturday Night Fever (саундтрек)|саундтрег]]інің 400-ден астам түрлі нұсқасы бар).

Сайт бастапқыда электронды музыканың ең ірі онлайн-дерекқоры болу мақсатымен құрылғанымен,&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|last1=Saunders|first1=Luke|url=https://happymag.tv/discogs-what-is-it-where-it-came-from-and-how-to-use-it/ | date=Sep 8, 2021 | title=Discogs: what is it, where it came from, and how to use it|website=Happy Mag | language=en-US|access-date=2019-10-08}}&lt;/ref&gt; қазіргі уақытта барлық жанрлар мен форматтардағы релиздерді қамтиды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news | last=Sisario | first=Ben | date=2015-12-29 | title=Discogs Turns Record Collectors' Obsessions Into Big Business | language=en-US | work=The New York Times | url=https://www.nytimes.com/2015/12/30/business/media/discogs-turns-record-collectors-obsessions-into-big-business.html | url-access=subscription | access-date=2023-06-29 | issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; 2015 жылға қарай ол алдына жаңа мақсат қойды: «бұрын-соңды жасалған әрбір физикалық музыка туындысын каталогтау».&lt;ref&gt;{{cite web|website = Q the Music|url=http://www.qthemusic.com/14459/guest-column-how-discogs-organised-the-worlds-record-collection/ | url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170420140632/http://www.qthemusic.com/14459/guest-column-how-discogs-organised-the-worlds-record-collection/|archive-date=April 20, 2017|title= Guest Column - How Discogs Organised the World's Record Collection|date=March 4, 2016|access-date=February 27, 2025|last=Lewandowski|first=Kevin}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы мәлімет бойынша, оның дерекқорында пайдаланушылар енгізген 19 миллионнан астам релиз тізімі бар.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Find Music on Discogs|url=https://www.discogs.com/search|website=Discogs|access-date=February 27, 2025}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2000 жылы пайда болған сайттар]]
[[Санат:АҚШ сайттары]]
[[Санат:Музыкалық сайттар]]</text>
      <sha1>cz15ah7yhftl4if9x0gptxwraxny91l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3658349</id>
      <parentid>3658348</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T11:56:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3658349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9661" sha1="q6q31vil82jnhc25wge0nwpy2o2zvgp" xml:space="preserve">{{Сайт
 |атауы            = Discogs
 |логотипі         = Discogs logo black.svg
 |ені              = 
 |URL              = {{URL|https://www.discogs.com}}
 |скриншоты        = 
 |скриншот ені     = 
 |тақырыбы         = Музыка
 |коммерциялық     = Ішінара
 |түрі             = [[Дерекқор|Музыкалық дерекқор]], [[интернет-дүкен]]
 |ұраны            = 
 |тіркелу          = Міндетті емес
 |тілдері          = ағылшын, неміс, испан, португал, француз, итальян, жапон, корей, орыс
 |кірішулер саны   = 
 |орналасқан жері  = {{Байрақ|АҚШ}} [[Бивертон (Орегон)|Бивертон]], [[Орегон]], [[АҚШ]]
 |иесі             = Zink Media, LLC
 |авторы           = Кевин Левандовски 
 |ашылды           = 2000 жыл 
 |жабылды          = 
 |қазіргі статусы  = Белсенді
 |айналымы         = 
 |таза табысы      = 
 |телефоны         = 
}}
'''Discogs''' — 2000 жылы құрылған, коммерциялық релиздерді, жарнамалық шығарылымдарды және бутлег немесе лейблсіз туындыларды қоса алғанда, аудиожазбаларға арналған онлайн-дерекқор әрі маркетплейс. Дерекқор мазмұнын пайдаланушылар өздері жасайды және оны [[The New York Times]] басылымы «[[Уикипедия]] тәрізді» деп сипаттаған. Мұнда қолданушылар онлайн-сатушылардан винил пластинкаларын, CD, аудиокассеталарды және басқа да музыкалық форматтарды сатып ала алады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Сайттың басты ерекшелігі әрі жаңалығы — музыканың нақты шығарылымдарын бір-бірінен дәл ажырата білуі (мысалы, «[[Сенбі кешінің қызбасы]]» [[Saturday Night Fever (саундтрек)|саундтрег]]інің 400-ден астам түрлі нұсқасы бар).

Сайт бастапқыда электронды музыканың ең ірі онлайн-дерекқоры болу мақсатымен құрылғанымен,&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|last1=Saunders|first1=Luke|url=https://happymag.tv/discogs-what-is-it-where-it-came-from-and-how-to-use-it/ | date=Sep 8, 2021 | title=Discogs: what is it, where it came from, and how to use it|website=Happy Mag | language=en-US|access-date=2019-10-08}}&lt;/ref&gt; қазіргі уақытта барлық жанрлар мен форматтардағы релиздерді қамтиды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news | last=Sisario | first=Ben | date=2015-12-29 | title=Discogs Turns Record Collectors' Obsessions Into Big Business | language=en-US | work=The New York Times | url=https://www.nytimes.com/2015/12/30/business/media/discogs-turns-record-collectors-obsessions-into-big-business.html | url-access=subscription | access-date=2023-06-29 | issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; 2015 жылға қарай ол алдына жаңа мақсат қойды: «бұрын-соңды жасалған әрбір физикалық музыка туындысын каталогтау».&lt;ref&gt;{{cite web|website = Q the Music|url=http://www.qthemusic.com/14459/guest-column-how-discogs-organised-the-worlds-record-collection/ | url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170420140632/http://www.qthemusic.com/14459/guest-column-how-discogs-organised-the-worlds-record-collection/|archive-date=April 20, 2017|title= Guest Column - How Discogs Organised the World's Record Collection|date=March 4, 2016|access-date=February 27, 2025|last=Lewandowski|first=Kevin}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы мәлімет бойынша, оның дерекқорында пайдаланушылар енгізген 19 миллионнан астам релиз тізімі бар.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Find Music on Discogs|url=https://www.discogs.com/search|website=Discogs|access-date=February 27, 2025}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Discogs сайтын 2000 жылы [[Intel]] компаниясында бағдарламашы болып жұмыс істеген Кевин Левандовски іске қосты.&lt;ref name=&quot;Vinyl revolution&quot;&gt;{{cite web | url = https://ra.co/features/1166 |first1=Richard |last1=Carnes |date=26 Mar 2010 | title = Discogs: Vinyl revolution | publisher = Resident Advisor | accessdate = 2023-12-13 | quote = It took about six months working nights and weekends on Discogs, and I launched it in November 2000.}}&lt;/ref&gt; Бастапқыда бұл жоба Левандовскидің гардеробындағы компьютерден бастау алып, тек электронды музыкамен шектелді. 2015 жылға қарай Discogs-та 37 қызметкер жұмыс істеді, 3 миллион пайдаланушысы болды және ай сайынғы трафик 20 миллион келушіні құрады.

2005 жылы Discogs пайдаланушылар альбомдарды сатып алып, сата алатын маркетплейсті іске қосты.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Garber |first=David |url=https://www.vice.com/en/article/discogs-interview-vinyl-records-marketplace/ |title=How Discogs Dragged Record Collecting Into the 21st Century |publisher=Vice |date=2015-02-26 |access-date=2022-03-13}}&lt;/ref&gt; Discogs Marketplace сатушылар тауарларды ұсынатын және сатылған тауар үшін комиссия алынатын [[Amazon.com|Amazon]] мен [[eBay]] үлгісі бойынша жасалған. Оның релиздер тізімін шығарылатын елі, форматы, валютасы, жанры, стилі, формат сипаттамасы, тасымалдағыштың күйі, шыққан жылы, сатушының аты және сатып алушыға «ұсыныс жасауға» рұқсат етілген-етілмегені бойынша сүзгілеуге болады.

2007 жылдың шілде айында сайтта сатушыларға арналған «Market Price History» (Нарықтық баға тарихы) деп аталатын жаңа жазылым жүйесі енгізілді. Ол премиум пайдаланушыларға дәл сондай релизді бұрын сатқан басқа сатушылардың соңғы 12 айдағы сатылым бағаларын көруге мүмкіндік берді (алайда 60 күндік ақпарат тегін болды). Сонымен қатар, сатушылар мен сатып алушылардан басқа табыс көзі табылуына байланысты қосымша мүмкіндіктер барлық жазылушыларға қолжетімді болуы тиіс деп есептеліп, кеңейтілген жазылымдар үшін жылына 12 АҚШ доллары мөлшеріндегі ақы алынып тасталды. Сол жылдың соңында барлық ақылы кіру мүмкіндіктері жойылып, сайтты толық пайдалану тегін болды, бұл барлық пайдаланушыларға әрбір тауардың 12 айлық нарықтық баға тарихын толық көруге мүмкіндік берді.

Дерекқор мен маркетплейстен басқа, Discogs «Discogs Digs» онлайн редакциялық платформасын басқарады. Бұл платформа «Vinylogue» сияқты сериялар аясында сұхбаттар мен пластинка жинау профильдерін жариялайды, сондай-ақ бұған Терстон Мур, Колин «Космо» Мерфи, DJ Marky және аргентиналық селектор әрі музыкалық куратор Соледад Родригес Зубиета (SRZ) сияқты диджейлер мен коллекционерлер қатысқан.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Vinylogue – Soledad Rodríguez Zubieta | url=https://www.discogs.com/digs/features/vinylogue-srz/ | website=Discogs Digs | language=en | date=9 April 2025 | access-date=1 December 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Vinylogue: Thurston Moore and the Smell of Vinyl | url=https://www.discogs.com/digs/features/vinylogue-thurston-moore/ | website=Discogs Digs | language=en | access-date=1 December 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Vinylogue: Deep Listening with Colleen &quot;Cosmo&quot; Murphy | url=https://www.discogs.com/digs/features/vinylogue-colleen-murphy/ | website=Discogs Digs | language=en | access-date=1 December 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Vinylogue: DJ Marky on Vinyl's Enduring Magic | url=https://www.discogs.com/digs/features/vinylogue-dj-marky/ | website=Discogs Digs | language=en | access-date=1 December 2025}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:2000 жылы пайда болған сайттар]]
[[Санат:АҚШ сайттары]]
[[Санат:Музыкалық сайттар]]</text>
      <sha1>q6q31vil82jnhc25wge0nwpy2o2zvgp</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>